Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 921 5157969 4381498 2026-06-24T14:11:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5157969 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''473''' — невысакосны год, пачаўся ў панядзелак. 473 год нашай эры, 473 год 1 тысячагоддзя, 73 год V стагоддзя, 3 год 8-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 4 год 470-х гадоў. == Падзеі == * сакавік: [[Гліцэрый]] становіцца імператарам [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[Яўфімій Вялікі]], хрысціянскі святы, іераманах * [[Гундыёх]], кароль бургундаў {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:473| ]] fmbmugy9se2he98yhf6oa6lv9dewky2 0 922 5157973 4386718 2026-06-24T14:23:44Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5157973 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''474''' — невысакосны год, пачаўся ў аўторак. 474 год нашай эры, 474 год 1 тысячагоддзя, 74 год V стагоддзя, 4 год 8-га дзесяцігоддзя V стагоддзя, 5 год 470-х гадоў. == Падзеі == * [[18 студзеня]]: [[Леў II]] стаў імператарам [[Усходняя Рымская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі]] з дапамогай свайго бацькі [[Флавій Зянон|Флавія Зянона]]. * [[28 студзеня]]: [[Флавій Зянон|Зянон]] стаў суправіцелем свайго сына [[Леў II|Льва II]]. * червень: Юлій Непат высадзіўся ў {{нп3|Остыя Антыка|Остыі|ru|Остия Антика}} і зрынуў імператара [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] [[Гліцэрый|Гліцэрыя]]. == Нарадзіліся == * каля 474: [[Анфімій з Тралаў]], візантыйскі матэматык і архітэктар == Памерлі == * [[18 студзеня]]: [[Леў I Макела]], усходне-рымскі імператар * [[17 лістапада]]: [[Леў II]], візантыйскі імператар {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:474| ]] f0brmin55b8cuimdk03fydvym2ry97z 0 1131 5157947 4833189 2026-06-24T13:16:00Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ +1 5157947 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''8 ліпеня''' — сто восемдзесят дзевяты (сто дзевяносты ў [[высакосны год]]) дзень [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[File:Adrastea.jpg|thumb|150px|Адрастэя.]] * [[52 да н.э.]]: прынятая дата заснавання [[Парыж]]а. *[[975]]: [[Эдуард Мучанік]] становіцца каралём [[Англія|Англіі]] * [[1497]]: [[Васка да Гама]] адплыў з [[Лісабон]]а на чале марской экспедыцыі да берагоў [[Індыя|Індыі]] * [[1573]]: Булонскім эдыктам пакладзены канец 4-гадовай вайне французскіх [[католік]]аў і [[гугенот]]аў. * [[1709]]: Адбылася [[Палтаўская бітва]] ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] (1700—1721), расійскае войска разбіла шведскую армію. * [[1796]]: Дзяржаўны дэпартамент ЗША выдаў першы пашпарт грамадзяніна [[ЗША]]. * [[1901]]: У [[Францыя|Францыі]] ўведзена абмежаванне хуткасці руху [[аўтамабіль|аўтамабіляў]] у гарадах — 10 км/гадз. * [[1926]]: Кароль Сауд стварыў [[Саудаўская Аравія|Саудаўскую Аравію]]. * [[1979]]: Адкрыты [[Спадарожнікі Юпітэра|спадарожнік]] [[Планета Юпітэр|Юпітэра]] [[Адрастэя (спадарожнік)|Адрастэя]]. * [[1993]]: У [[Мінск]]у пачаўся [[I з'езд беларусаў свету]]. * [[2008]]: Тэлеканал [[БЕЛСАТ]] пачаў вяшчанне са спадарожніка Sirius. * [[2011]]: [[Андрыс Бэрзіньш]] стаў [[прэзідэнты Латвіі|прэзідэнтам Латвіі]] == Нарадзіліся == [[Выява:Jean de La Fontaine.PNG|left|120px|thumb|Жан дэ Лафантэн]] * [[1593]]: [[Артэмізія Джэнтылескі]], італьянская мастачка * [[1621]]: [[Жан дэ Лафантэн]], французскі паэт (пам. [[13 красавіка|13.4]].[[1695]]) * [[1808]]: [[Джордж Роберт Грэй]], брытанскі заолаг * [[1822]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі [[паэт]] * [[1838]]: [[Фердынанд фон Цэпелін]], нямецкі авіяканструктар * [[1839]]: [[Джон Дэвісан Ракфелер]], амерыканскі прадпрымальнік, філантроп * [[1854]]: [[Ота Крумель]], нямецкі географ * [[1861]]: [[Магдалена Радзівіл]], беларуская мецэнатка (пам. [[6 студзеня|6.1]].[[1945]]) * [[1861]]: [[Пётр Капіца]], расійскі [[фізік]] * [[1890]]: [[Стэнтан Мак-Дональд-Райт]], амерыканскі мастак * [[1904]]: [[Анры Картан]], французскі матэматык * [[1949]]: [[Уладзіслаў Завальнюк]], каталіцкі святар, беларускі рэлігійны і культурны дзеяч * [[1952]]: [[Ахмед Назіф]], 57-прэм’ер-міністр [[Егіпет|Егіпта]] * [[1967]]: [[Клаус Чучэр]], прэм’ер-міністр [[Ліхтэнштэйн]]а * [[1968]]: [[Білі Крудап]], амерыканскі акцёр * [[1974]]: [[Андрэй Мезін]], беларускі хакеіст == Памерлі == * [[1153]]: [[Яўген III (Папа Рымскі)|Яўген III, Папа Рымскі]] * [[1538]]: [[Дыега дэ Альмагра]], іспанскі [[Канкістадоры|канкістадор]] * [[1623]]: [[Грыгорый XV|Рыгор XV, Папа Рымскі]] * [[1681]]: [[Георг Ноймарк]], нямецкі паэт і кампазітар * [[1753]]: [[Федэрыка Бенкавіч]], харвацкі мастак * [[1822]]: [[Персі Біш Шэлі]], англійскі паэт * [[1967]]: [[Віўен Лі]], англійская актрыса * [[1979]]: [[Роберт Бёрнс Вудвард]], амерыканскі хімік-арганік * [[1986]]: [[Жэрар Эрнест Шнейдэр]], швейцарскі мастак * [[1994]]: [[Кім Ір Сен]], кіраўнік [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэі]] * [[1994]]: [[Крысціян-Жак]], французскі рэжысёр, сцэнарыст * [[2010]]: [[Джані Берціні]], італьянскі мастак * [[2011]]: [[Бэці Форд]], першая лэдзі ЗША * [[2016]]: [[Абдул Сатар Эдхі]], пакістанскі філантроп * [[2024]]: [[Марына Віктараўна Кандрацьева]], руская артыстка балета == Святкуюць == * {{Сцяг Замбіі}} [[Замбія]]: Дзень адзінства * {{RUS}}: Дзень сям'і, кахання і вернасці <noinclude> {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|708]] </noinclude> [[Катэгорыя:8 ліпеня| ]] rl4g6sj3bgvsh9us2hrjq493adfoqxr 0 1734 5158131 5150980 2026-06-24T20:27:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158131 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Вілейскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Гімн = |Статус = раён |Уваходзіць у = [[Мінская вобласць|Мінскую вобласць]] |Уключае = 11 сельсаветаў |Адміністрацыйны цэнтр = [[Вілейка]] |Буйныгорад = [[Вілейка]] |Буйныягарады = |Датаўтварэння = [[5 ліпеня]] [[1946]] |Глава = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Кот Віктар Іосіфавіч |Назва главы2 = Старшыня райвыканкама |Глава3 = Радзевіч Наталля Аляксандраўна |Назва главы3 = Старшыня райсавета дэпутатаў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = [[Беларуская мова|Беларуская]], [[Руская мова|руская]] |Насельніцтва = 47&nbsp;349 чал.<ref name="peramoga.by">[http://www.peramoga.by/themes/73899/ На 1 января 2018 года численность населения в Вилейском районе составляла 47349 человек] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180405050317/http://www.peramoga.by/themes/73899/ |date=5 красавіка 2018 }}{{ref-ru}} [[Шлях перамогі]]</ref><ref name="belstat2012">[https://web.archive.org/web/20111011132434/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_annual_data/6_Minsk/04.pdf Асноўныя паказчыкі развіцця раёна]{{ref-ru}}</ref> |Год перапісу = 2018 |Месца па насельніцтве = 8 |Шчыльнасць = 20,25 |Месца па шчыльнасці = 12 |Нацыянальны склад = [[Беларусы]] — 93,89 %<br /> [[Рускія]] — 4,48 %<br /> Іншыя — 1,63 %<ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]{{ref-ru}}</ref> |Канфесійны склад = [[Праваслаўе|Праваслаўныя]]<br />[[Каталіцызм|Каталікі]]<br />[[Пратэстантызм|Пратэстанты]]<br />і інш. |Плошча = 2 453,81 <ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 3 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Belarus, Viliejski rajon.png |Часавы пояс = [[UTC+3]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.vileyka.minsk-region.by |Заўвагі = }} '''Вілейскі раён''' — адзін з 22 [[Раён|раёнаў]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Быў утвораны [[5 ліпеня]] [[1946]] года. Адміністрацыйны цэнтр — [[Вілейка|горад Вілейка]]. Падзелены на 11 [[сельсавет]]аў. Станам на 2012 год<ref name="belstat2012">[https://web.archive.org/web/20111011132434/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/regions_annual_data/6_Minsk/04.pdf Асноўныя паказчыкі развіцця раёна]{{ref-ru}}</ref>, на тэрыторыі раёна налічвалася 49&nbsp;700 чалавек (сярэдняя шчыльнасць — 20,25 чал.), на 1 студзеня 2018 года — 47349 чалавек (у горадзе — 26760, у вёсцы — 20589)<ref name="peramoga.by"/>. Плошча раёна — 2 453,81 км² (8 месца ў вобласці). == Геаграфія == [[Файл:Vileyka district map hydragraphic.svg|міні|злева]] Вілейскі раён знаходзіцца ў паўночна-заходняй частцы [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Землі раёна мяжуюць з [[Мядзельскі раён|Мядзельскім]], [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскім]], [[Мінскі раён|Мінскім]] і [[Лагойскі раён|Лагойскім]] раёнамі [[Мінская вобласць|Мінскай]], [[Докшыцкі раён|Докшыцкім]] — [[Віцебская вобласць|Віцебскай]], [[Смаргонскі раён|Смаргонскім]] — [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] вобласці. Працягласць тэрыторыі раёна з поўначы на поўдзень складае 58 км, з захаду на ўсход — 73 км. Асноўная частка Вілейскага раёна размешчана ў межах [[нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейскай нізіны]]. Паверхня пераважна плоская, на крайнім паўднёвым усходзе — [[Мінскае ўзвышша]]. Пераважаюць вышыні 150—180 м, максімальная — 257,4 м (на поўдзень ад вёскі [[Хаценчыцы]]). Клімат умерана кантынентальны. Сярэдняя тэмпература [[Студзень|студзеня]] −6,5&nbsp;°C, [[Ліпень|ліпеня]] 17,8&nbsp;°C. Сярэдняя колькасць ападкаў складае 611 мм. Лясы (41 % тэрыторыі раёна) распаўсюджаныя паўсюдна, пераважаюць хваёвыя і яловыя. У межах раёна размяшчаецца частка нацыянальнага парку [[Нарачанскі нацыянальны парк|Нарачанскі]]. Найбуйнейшая рака — [[Вілія]] з прытокамі [[Нарач (рака)|Нарач]], [[Спорня]], [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], [[Ілія]], [[Белавароціца (рака)|Белавароціца]], [[Смердзія]]. У [[1974]] годзе побач з [[Вілейка|горадам]] пабудаванае самае вялікае вадасховішча ў краіне — [[Вілейскае вадасховішча|Вілейскае]], плошчай 63,3 км² і аб’ёмам 238 млн м³, з якога пачынаецца [[Вілейска-Мінская водная сістэма]]. == Гісторыя == [[Файл:KundaCultureTools.jpg|thumb|left|180px|Прылады кундскай культуры]] [[Файл:Narva-vessel.jpg|thumb|160px|Прыклад посуду нарвскай культуры]] [[Файл:Stone scaphoid battleaxe.jpg|thumb|200px|left|Каменная баявая сякера. Ранні бронзавы век. [[Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі]]. Паштовая марка]] Першы чалавек на тэрыторыі Вілейскага раёна з’явіўся ў [[9 тысячагоддзе да н.э.|9 тысячагоддзі да н.э]]. Археалагічныя помнікі эпохі [[мезаліт]]у — стаянкі, дзе знойдзены крэмневыя прылады працы, знаходзяцца каля вёсак [[Асташкава (Вілейскі раён)|Асташкава]] і [[Сосенка (Вілейскі раён)|Сосенка]]. Каля вёсак [[Камена (Вілейскі раён)|Камена]], [[Кастыкі]], [[Куранец]], [[Нарач (Вілейскі раён)|Нарач]], [[Рабунь]] і інш, выяўлены помнікі [[4 тысячагоддзе да н.э.|4-га]] — [[2 тысячагоддзе да н.э.|2-га тыс. да н.э]]. У паўночнай частцы сучаснага раёна жылі плямёны [[Кундская культура|кундскай культуры]], якіх у пачатку [[4 тысячагоддзе да н.э.|4-га тыс. да н.э.]] змянілі плямёны [[Нарвская культура|нарвскай культуры]], а ў [[3 тысячагоддзе да н.э.|3-м тыс. да н.э.]] — [[Культура баявых сякер|культуры баявых сякер]]. Каля вёсак [[Ваўкалатка]], [[Вязынь]], [[Кастыкі]], [[Куранец]], [[Літвінкі (Вілейскі раён)|Літвінкі]], [[Асташкава (Вілейскі раён)|Асташкава]], [[Рабунь]] і інш. знойдзены паліраваныя сякеры і іншыя прылады працы, якія адносяцца да эпохі бронзы ([[3 тысячагоддзе да н.э.|3]]—[[2 тысячагоддзе да н.э.|2-е тыс. да н.э.]] — [[7 стагоддзе да н.э.|7 ст. да н.э.]]) і якія належаць прадстаўнікам [[Культура шнуравой керамікі|культуры шнуравай керамікі]]. Помнікі ранняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] сведчаць аб засяленні раёна [[Балты|балцкімі плямёнамі]] [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]. На гарадзішчы і паселішчы каля вёсак [[Арпа]], [[Бязводнае]], [[Баравыя]], [[Галінова (Вілейскі раён)|Галінова]], [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінава]], [[Малышкі (Вілейскі раён)|Малышкі]], а таксама каля [[Вілейка|Вілейкі]] выяўлены рэшткі наземнага жылля слупавой канструкцыі, сляды вытворчасці жалеза. Тут знойдзены жалезныя сярпы, шылы, нажы, дзіды, пярсцёнкі, фібулы, бранзалеты і ляпны посуд. Даследаванні паселішчаў [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінава]], [[Сосенка (Вілейскі раён)|Сосенка]], [[Вёска Гуркі, Вілейскі раён|Гуркі]] сведчаць, што ў сярэдзіне [[1 тысячагоддзе да н.э.|1-га тыс. да н.э.]] на змену [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] прыйшла [[банцараўская культура]]. Пахавальнымі помнікамі славянскага [[Крывічы|крывіцка]]-[[Дрыгавічы|дрыгавіцкага]] насельніцтва з’яўляюцца курганныя магільнікі VIII — XI стагоддзяў каля вёсак [[Галінова (Вілейскі раён)|Галінова]], [[Журыхі]], [[Камена (Вілейскі раён)|Камена]], [[Забор’е (Хаценчыцкі сельсавет)|Забор’е]] і інш. У раёне налічваецца больш за 20 курганных магільнікаў IX — XII стагоддзяў. У X—XIII стагоддзях тэрыторыя раёна ўваходзіла ў [[Полацкае княства]]; з XIV ст. — У [[Вялікае Княства Літоўскае]]. Самае ранняе з выяўленых у пісьмовых крыніцах згадванняў [[Вілейка|Вілейкі]] датуецца [[1460]] годам. У [[1793]] г. пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|2-га падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] тэрыторыя раёна — у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[14 мая]] [[1795]] [[Вілейка]] атрымала статус горада — цэнтра [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. [[2 лютага]] [[1796]] г. зацверджаны герб павятовага горада. З [[1842]] па [[1917]] [[Вілейскі павет (Расійская імперыя)|Вілейскі павет]] — у складзе [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. З [[18 стагоддзе|18]] стагоддзя ў [[Ілья|Іллі]] дзейнічала шкляная мануфактура — адна з найбуйнейшых на [[Беларусь|Беларусі]]. Каля [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінава]] ў [[1823]]—[[1867]] працавала суконная фабрыка. У [[Першая сусветная вайна|1-ю сусветную вайну]] ў час ліквідацыі [[Свянцянскі прарыў|Свянцянскага прарыву]] [[22 верасня|22]]—[[23 верасня]] [[1915]] праведзена Вілейская наступальная аперацыя расійскіх войскаў. У снежні [[1917]] г. на тэрыторыі раёна ўстаноўлена Савецкая ўлада. У лютым-снежні [[1918]] года раён захоплены германскімі войскамі, у ліпені [[1919]] — ліпені [[1920]], а таксама з верасня [[1920]] — польскімі войскамі. У [[1921]]—[[1939]] гг. — У складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]]. У [[1939]] г. Вілейскі раён увайшоў у склад [[БССР]]. З [[4 снежня]] [[1939]] [[Вілейка|г. Вілейка]] — цэнтр [[Вілейская вобласць|вобласці]] да верасня [[1944]], затым у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай]], са студзеня [[1960]] — [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. [[Файл:Ghetto in Vileyka 1a.jpg|thumb|Мемарыял на месца [[Вілейскае гета|Вілейскага гета]]]] У гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай Айчыннай вайны]] з [[25 чэрвеня]] [[1941]] па [[2 ліпеня]] [[1944]] гг. раён захоплены фашыстамі, якія знішчылі больш за 15 тысяч мірных жыхароў, спалілі разам з насельніцтвам 5 вёсак; некаторыя з вёсак [[Хаценчыцкі сельсавет|Хаценчыцкага с/с]] ([[вёска Любча, Вілейскі раён|Любча]] і [[Вёска Боркі, Вілейскі раён|Боркі]]) не адноўлены пасля вайны. Супраціўленне акупантам з [[Ліпень|ліпеня]] [[1941]] г. аказвала [[Вілейскае антыфашысцкае падполле]]. Дзейнічалі [[Вілейскі падпольны абкам партыі]] і камсамола, Іллянскі і Куранецкі падпольныя райкамы партыі і камсамола, Вілейскае партызанскае злучэнне, асобныя партызанскія атрады і брыгады. Становішча на франтах і ў тыле ворага асвятлялі падпольныя газеты «Партизанская правда», «Сялянская газета», «Народный мститель», «Молодёжная газета» і інш. [[5 ліпеня]] [[1946]] года [[Куранецкі раён]] (13 сельсаветаў: [[Асіпавіцкі сельсавет (Вілейскі раён)|Асіпавіцкі]], [[Бараўцаўскі сельсавет|Бараўцаўскі]], [[Іжскі сельсавет|Іжскі]], [[Каловіцкі сельсавет|Каловіцкі]], [[Касцяневіцкі сельсавет|Касцяневіцкі]], [[Кузьміцкі сельсавет (Вілейскі раён)|Кузьміцкі]], [[Куранецкі сельсавет|Куранецкі]], [[Рабунскі сельсавет|Рабунскі]], [[Рускасельскі сельсавет|Рускасельскі]], [[Рэчкаўскі сельсавет (Вілейскі раён)|Рэчкаўскі]], [[Талуцкі сельсавет|Талуцкі]], [[Халапкоўскі сельсавет|Халапкоўскі]], [[Чурлонскі сельсавет|Чурлонскі]]) перайменаваны ў Вілейскі, цэнтр раёна перанесены ў горад [[Вілейка]]. 16 ліпеня 1954 года скасаваны гарадскі пасёлак [[Куранец]], Талуцкі і Халапкоўскі сельсавет. 20 ліпеня 1957 года да раёна далучаны [[Альковіцкі сельсавет|Альковіцкі]], [[Вязынскі сельсавет|Вязынскі]], [[Ільянскі сельсавет|Ільянскі]], [[Карпавіцкі сельсавет (Вілейскі раён)|Карпавіцкі]], [[Латыгальскі сельсавет (Вілейскі раён)|Латыгальскі]], [[Навагуцкі сельсавет|Навагуцкі]], [[Рэдзькавіцкі сельсавет|Рэдзькавіцкі]], [[Суднікоўскі сельсавет|Суднікоўскі]], [[Хаценчыцкі сельсавет]]ы скасаванага [[Ільянскі раён|Ільянскага раёна]]. 6 верасня 1957 года скасаваны Карпавіцкі, Латыгальскі, Навагуцкі, Рэдзькавіцкі, Суднікоўскі, 18 мая 1959 года — Чурлонскі сельсаветы. З 20 студзеня 1960 года раён у складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны [[Ваўкалацкі сельсавет|Ваўкалацкі]], [[Даўгінаўскі сельсавет (Вілейскі раён)|Даўгінаўскі]], [[Жарскі сельсавет (Вілейскі раён)|Жарскі]], [[Мільчанскі сельсавет (Вілейскі раён)|Мільчанскі]] сельсаветы скасаванага [[Крывіцкі раён|Крывіцкага раёна]]. 4 красавіка 1973 года скасаваны Ваўкалацкі сельсавет. 16 жніўня 1973 года Кузьміцкі сельсавет перайменаваны ў [[Журыхскі сельсавет|Журыхскі]]. 11 верасня 1975 года Бараўцаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Нарачанскі сельсавет (Вілейскі раён)|Нарачанскі]]. 17 сакавіка 1977 года Мільчанскі сельсавет скасаваны. 28 ліпеня 1980 года Каловіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Любанскі сельсавет (Вілейскі раён)|Любанскі]]. 13 красавіка 1981 года скасаваны Журыхскі сельсавет, 16 снежня 1982 года — Рускасельскі сельсавет, 24 ліпеня 1995 года — Рэчкаўскі сельсавет. 1 снежня 1998 года горад Вілейка і Вілейскі раён аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку. 30 кастрычніка 2009 года Жарскі сельсавет перайменаваны ў [[Сцешыцкі сельсавет|Сцешыцкі]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132415/https://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307%2F2009-307%28002-019%29.pdf&oldDocPage=3 |date=25 кастрычніка 2020 }}</ref>. 28 мая 2013 года скасаваны Альковіцкі і Сцешыцкі сельсаветы, Касцяневіцкі сельсавет перайменаваны ў [[Людвіноўскі сельсавет|Людвіноўскі]], Рабунскі сельсавет — у [[Крывасельскі сельсавет|Крывасельскі]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. == Памятныя і цікавыя мясціны == '''Помнікі гісторыі'''. На тэрыторыі Вілейскага раёна знаходзіцца 314 помнікаў гісторыі і культуры рэспубліканскага і мясцовага значэння. З іх: 198 гістарычных, 48 архітэктурных, у.т.л. 11 сядзібна-паркавых комплексаў, 49 археалагічных, 19 геалагічных. '''Помнікі археалогіі'''. Гарадзішча ў вёсках [[Арпа]], [[Баравыя]], [[Галінова (Вілейскі раён)|Галінова]], [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінава]] (ранні [[жалезны век]] (VI—VII стст.), [[Задвор’е (Вілейскі раён)|Задвор’е]], [[Камена (Вілейскі раён)|Камена]], [[Казлы (Вілейскі раён)|Казлы]], [[Малышкі (Вілейскі раён)|Малышкі]] (помнік [[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]]), [[Рэчкі (Крывасельскі сельсавет)|Рэчкі]], [[Слабада (Іжскі сельсавет)|Слабада]], [[Сосенка (Вілейскі раён)|Сосенка]], стаянкі ў вёсках [[Слабада (Іжскі сельсавет)|Слабада]] і [[Суцькі (Вілейскі раён)|Суцькі]], курганныя магільнікі ў вёсках [[Галінова (Вілейскі раён)|Галінова]], [[Журыхі]], [[Забор’е (Хаценчыцкі сельсавет)|Забор’е]], [[Зарэчча (Вілейскі раён)|Зарэчча]], [[Кастыкі]] (20 насыпаў), [[Каўшэвічы]], [[Кучкі (Вілейскі раён)|Кучкі]], [[Любоўшы]], [[Малявічы (Вілейскі раён)|Малевічы]], [[Млечкі]], [[Папоўцы (Вілейскі раён)|Папоўцы]], [[Ручыца]], [[Хаценчыцы]], Помнік [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] — валун «[[Варацішын крыж]]» ([[12 стагоддзе|XII ст.]]) у [[Камена (Вілейскі раён)|Камена]]. Каштоўным помнікам археалогіі з’яўляецца курганны магільнік [[9 стагоддзе|IX]]-[[11 стагоддзе|XI]] стст. каля вёскі [[Камена (Вілейскі раён)|Камена]]. Акрамя [[Сярэднявечча|сярэдневяковых]] [[Славяне|славянскіх]] курганных пахаванняў тут захаваліся старадаўнія [[Татары|татарскія]] могілкі. Магільныя пліты з надпісамі, зробленымі [[Беларускі арабскі алфавіт|арабскай вяззю]], знаходзяцца ў сасонніку недалёка ад [[Вілія|р. Вілія]]. У Вілейскім раёне знаходзіцца мемарыял «[[Памяці зніклых вёсак]]» адкрыты [[30 чэрвеня]] [[2009]] года. Памятны знак у гонар 150-годдзя экспедыцыі навукоўца графа [[Канстанцін Тышкевіч|Канстанціна Тышкевіча]] (скульптурная кампазіцыя «Вільяна»).<ref name="vileyka.minsk-region.by">http://vileyka.minsk-region.by/ru/tur_uslugi {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181017205504/http://vileyka.minsk-region.by/ru/tur_uslugi |date=17 кастрычніка 2018 }}</ref> '''Помнікі ахвярам рэпрэсій'''. Памятныя крыжы на месцы масавага расстрэлу вязняў [[Вілейская турма|Вілейскай турмы]] ў чэрвені 1941 года ля вёскі [[Касута]]. Памятныя крыжы на меркаваным месцы расстрэлу [[Расціслаў Лапіцкі|Расціслава Лапіцкага]], беларускага патрыёта, антысавецкага дзеяча ва ўрочышчы Красны Беражок ля Вілейкі, усталяваны [[1 верасня]] [[2009]] года <ref name="Сюдак_0">[http://www.rh.by/by/36/50/434/ Ушанавалі памяць Расціслава Лапіцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160921221343/http://www.rh.by/by/36/50/434/ |date=21 верасня 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. Крыжы неаднаразова знішчаліся невядомымі асобамі<ref name="Сюдак_3">[http://www.rh.by/by/39/50/472/ Атрыбуты памяці Лапіцкаму зніклі зноў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313042953/http://www.rh.by/by/39/50/472/ |date=13 сакавіка 2017 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. Адноўленыя. Брацкая магіла (перапахаванне) ахвяр рэпрэсій на гарадскіх могілках Вілейкі «Лясныя» ля вёскі [[Снежкава]]. '''Вайсковыя мемарыялы і помнікі'''. Мемарыялы і вайсковыя могілкі часоў 1-й сусветнай вайны: * расійскай арміі: у Вілейцы; ля вёсак [[Баравыя (Іжскі сельсавет)|Баравыя]], [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінава]], [[Жарсцвянка (Нарачанскі сельсавет)|Жарсцвянка]], [[Заброддзе (Нарачанскі сельсавет)|Заброддзе]], [[Камары (Асіпавіцкі сельсавет)|Камары]], [[Лыцавічы]], [[Мядзведзіна]], [[Порса]], [[Рускае Сяло (Вілейскі раён)|Рускае Сяло]], [[Шляпы]]. * германскай арміі: ля вёскі [[Муляры (Вілейскі раён)|Муляры]], у аг. [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінава]]. Мемарыялы і вайсковыя могілкі [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай]] вайны: у Вілейцы, Даўгінаве, [[Куранец|Куранцы]]. У гонар ахвяр Другой сусветнай вайны ўсталяваны шматлікія абеліскі і помнікі. === Культавыя збудаванні === [[Файл:Альковічы. Касцёл Наведвання Дзевы Марыі.jpg|міні|Касцёл Наведвання Дзевы Марыі (Альковічы)]] У [[Вілейка|Вілейцы]] знаходзіцца [[Неаготыка|неагатычны]] [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Вілейка)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]], [[Царква ў імя святой прападобнай Марыі Егіпецкай (Вілейка)|Свята-Марыінская]] і [[Царква Свяціцеля Ціхана (Вілейка)|Свята-Ціханаўская]] цэрквы. У 2015 годзе пабудавана [[Царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы (Вілейка)|царква Пакрова Прасвятой Багародзіцы]]. Роспісы ў Свята-Ціханоўскай царкве былі створаны мастаком [[Барыс Барысавіч Цітовіч|Барысам Цітовічам]]. На тэрыторыі раёна дзейнічаюць каталіцкія храмы ў [[Касцяневічы|Касцяневічах]], [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінаве]], [[Ілья|Ільі]], [[Альковічы|Альковічах]], [[Сцешыцы|Сцешыцах]], [[Вязынь|Вязыні]], [[Лукавец (Вілейскі раён)|Лукаўцы]]. [[Файл:Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль).jpg|міні|злева|Свята-Мікалаеўская царква (Латыгаль)]] Праваслаўныя цэрквы месцяцца ў [[Бараўцы (Вілейскі раён)|Бараўцах]], [[Бубны (Вілейскі раён)|Бубнах]], [[Вардамічы|Вардамічах]], [[Вязынь|Вязыні]], [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінаве]], [[Забалацце (Вілейскі раён)|Забалацці]], [[Іжа|Іжы]], [[Ілья|Ільі]], [[Кастыкі|Кастыках]], [[Касута|Касуце]], [[Куранец|Куранцы]], [[Латыгаль (Вілейскі раён)|Латыгалі]], [[Любань (Вілейскі раён)|Любані]], [[Мільча|Мільчы]], [[Нарач (Вілейскі раён)|Нарачы]], [[Партызанскі]]м, [[Рабунь|Рабуні]], [[Ручыца|Ручыцы]], [[Рэчкі (Крывасельскі сельсавет)|Рэчках]] і [[Спягла|Спягле]]. [[Капліца|Капліцы]] ў [[Забор’е (Хаценчыцкі сельсавет)|Забор’і]], [[Заброддзе (Нарачанскі сельсавет)|Заброддзі]], [[Зацемень|Зацемені]], [[Івашынавічы|Івашынавічах]], [[Казлы (Вілейскі раён)|Казлах]], [[Кардон (Вілейскі раён)|Кардоне]], [[Касута|Касуце]], [[Клесіна|Клесіне]], [[Поня (Вілейскі раён)|Поні]], [[Суднікі (Вілейскі раён)|Судніках]]. Налічваецца два дзесяткі прыдарожных капліц, найстарэйшыя (XVIII ст.) — у вёсцы [[Ручыца]]. === Помнікі прыроды === [[Файл:Варацішын крыж (01).jpg|міні|справа|Варацішын крыж]] ''Помнікі прыроды рэспубліканскага значэння (геалагічныя):'' 1. [[Агаленне «Сінюха»]] 2. [[Вінцантова (геалагічнае агаленне)|Агаленне «Вінцантова»]] 3. [[Папоўцы (геалагічнае агаленне)|Агаленне «Папоўцы»]] 4. [[Пагоркі «Рэчкінскія»]] 5. [[Гомсін камень Куранецкі|Валун «Гомсін камень»]] 6. [[Вялікі камень Мішуцкі|Валун «Вялікі камень мішуцкі»]] 7. [[Варацішын крыж|Валун «Варацішын крыж»]] 8. [[Валун «Каменны вол» кузьмічоўскі|Валун «Каменны вол кузьмічоўскі»]] 9. [[Валун Любецкі|Валун «Любецкі»]] 10. [[Каменныя валы Сцеберацкія|Валуны «Каменныя валы» сцебярацкія]] 11. [[Валун «Вялікі камень» дварэцкі|Валун «Вялікі камень дварэцкі»]]<ref>[http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz00/dcm00834.htm Постановление Министерства природных ресурсов и охраны окружающей среды Республики Беларусь от 19 марта 2007 г. № 25 «Об объявлении некоторых геологических объектов геологическими памятниками природы республиканского значения»] // ПРАВО Законодательство Республики Беларусь</ref> [[Файл:Крыніца Святая вада (Губы, Вілейскі раён) 03.jpg|міні|справа|Крыніца «Святая вада»]] ''Заказнікі мясцовага значэння (водна-балотныя):'' 1. Гасцілава 2. Боркі 3. Калодкі 4. Бонда ''Помнікі прыроды мясцовага значэння'' ''Батанічныя:'' 1. Парк Лукавец 2. Парк Любань 3. Парк Асцюковічы 4. Урочышча Рэутка ''Геалагічныя:'' 1. [[Вялікі камень дзядзіцкі]] 2. [[Вялікі камень івашынавіцкі]] 3. [[Вялікі камень лыцавіцкі]] 4. [[Вялікі камень падсосенскі]] 5. [[Вялікі камень рускасельскі]] 6. [[Кавянёўская катлавіна]] 7. [[Гара Міроткава]] 8. [[Гара Падвысокая]] ''Гідралагічныя:'' 1. [[Святая вада (крыніца, Вілейскі раён)|Крыніца «Святая вада»]] 2. [[Крыніца Стрэж]] На тэрыторыі Вілейскага раёна месціцца частка тэрыторыі [[Нарачанскі (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парка «Нарачанскі»]]. === Турысцкія маршруты і экспедыцыі === Распрацаваныя і дзейнічаюць некалькі турысцкіх маршрутаў.<ref name="Турызм_01">[http://www.rh.by/by/330/60/11519/ Убачыць касцёл, пабудаваны за залатую табакерку, і абняць адзін з самых вялікіх камянёў Вілейшчыны. Маршрут «Па даўгінаўскіх ваколіцах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711072203/http://www.rh.by/by/330/60/11519/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> Штогод, пачынаючы ад 2007 года, з Вілейскага раёна бярэ старт водная экспедыцыя «Шляхам Тышкевіча». Першая экспедыцыя «Шляхам Тышкевіча» прайшла ў 2007 годзе. Яе прымеркавалі да 150-годдзя вядомага падарожжа па Віліі краязнаўцы графа [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанціна Тышкевіча]]. Вандроўнікі прайшлі па слядах экспедыцыі графа Тышкевіча ад вытокаў Віліі да зліцця з Нёманам.<ref name="Турызм_02">[http://rh.by/by/282/70/8993/ У ліпені ізноў праплывуць «Шляхам Тышкевіча». Экспедыцыя стартуе з Вілейкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711063829/http://www.rh.by/by/282/70/8993/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> Арганізатарамі і ўдзельнікамі першай воднай экспедыцыі сталі літоўскія і беларускія навукоўцы, краязнаўцы і турысты. Сёння яна набывае больш папулярызатарскі і турыстычны характар і заканчваецца на тэрыторыі Беларусі.<ref name="Турызм_03">[http://www.rh.by/by/340/60/12066/ У сплаве «Шляхам Тышкевіча» бярэ ўдзел 77-гадовы турыст] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711074937/http://www.rh.by/by/340/60/12066/ |date=11 ліпеня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> == Страчаная спадчына == * [[Свята-Георгіеўская царква (Вілейка)]] * Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсв. Дзевы Марыі ў вёсцы [[Куранец]] (1652, 1810, 1928) * Касцёл Найсвяцейшай Панны Марыі (1852) у вёсцы [[Вялікая Сэрвач]] * Вадзяны млын і мост праз раку [[Нарачанка]] ў вёсцы [[Іжа]] (пачатак 20 стагоддзя, знішчаны ў 1980-х гадах) <gallery caption="" widths="150" heights="150" perrow="5"> File:Vialejka, Asipaŭskaja, Juraŭskaja. Вялейка, Асіпаўская, Юраўская (1918) (2).jpg| Свята-Георгіеўская царква ў Вілейцы, каля 1930 г. File:Kuraniec, Miadzielskaja, Maci Božaj. Куранец, Мядзельская, Маці Божай (1900).jpg| Куранец, касцёл да вяртання каталікам, каля 1900 г. File:Vialikaja Servač, Maci Božaj. Вялікая Сэрвач, Маці Божай (1900).jpg| Вялікая Сэрвач. Драўляны касцёл, каля 1900 г. |Млын у Іжы, прыкладна 1972-75 г. |Мост у Іжы, прыкладна 1972-75 г. </gallery> == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Vileyka district adm location map text.svg|міні|злева|Сельсаветы Вілейскага раёна]] У адпаведнасці з рашэннем Мінскага абласнога савета дэпутатаў аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] ад [[28 мая]] [[2013]] года колькасць сельсаветаў Вілейскага раёна зменшаная на 2<ref name="сельсавет">[http://www.rh.by/by/231/50/6952/ Вілейскі раён. На 2 сельсаветы меней. Горад вырас за лік Порсы. Падрабязнасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131020203206/http://www.rh.by/by/231/50/6952/ |date=20 кастрычніка 2013 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> і складае цяпер 11. Гэтым рашэннем былі скасаваны [[Альковіцкі сельсавет|Альковіцкі]] і [[Сцешыцкі сельсавет]]ы. [[Касцяневіцкі сельсавет]] перайменаваны ў [[Людвіноўскі сельсавет]] з адміністрацыйным цэнтрам у аграгарадку [[Людвінова (Вілейскі раён)|Людвінова]]. [[Рабунскі сельсавет]] перайменаваны ў [[Крывасельскі сельсавет]] з пераносам адміністрацыйнага цэнтра ў аграгарадок [[Крывое Сяло (Вілейскі раён)|Крывое Сяло]].<ref name="сельсавет" /> Табліца з прывязкай па сельсаветах на 2 сакавіка 2018 года:<ref>[http://www.peramoga.by/themes/73169/ В Вилейском районе избраны председатели сельских Советов депутатов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180702043518/http://www.peramoga.by/themes/73169/ |date=2 ліпеня 2018 }}{{ref-ru}} // [[Шлях перамогі]]</ref> {| class="sortable wide" width=100 % ! № ! Назва ! Адміністрацыйны цэнтр ! Плошча (км кв.) на 2013 г. ! Насельніцтва (чал.) ! Кіраўнік |- | 1 | [[Асіпавіцкі сельсавет (Вілейскі раён)|Асіпавіцкі сельсавет]] | [[Асіпавічы (Вілейскі раён)|Асіпавічы]] | 144 | 1723 | Самічова Ларыса Пятроўна |- | 2 | [[Вязынскі сельсавет]] | [[Вязынь]] | 214,4 | 1866 | Судніковіч Ігар Міхайлавіч |- | 3 | [[Даўгінаўскі сельсавет (Вілейскі раён)|Даўгінаўскі сельсавет]] | [[Даўгінава (Вілейскі раён)|Даўгінава]] | 134,9 | 2901 | Маліноўскі Аляксандр Мікалаевіч |- | 4 | [[Іжскі сельсавет]] | [[Іжа]] | 233,84 | 1481 | Субач Дзмітрый Георгіевіч<ref>[https://rh.by/2020/04/21/u-izhskim-sjelvykankamje/ Ад 31 сакавіка на пасадзе старшыні Іжскага сельвыканкама — Дзмітры Субач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200422223827/https://rh.by/2020/04/21/u-izhskim-sjelvykankamje/ |date=22 красавіка 2020 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> |- | 5 | [[Ільянскі сельсавет]] | [[Ілья]] | 400,5 | 4117 | Мікуцкі Аляксандр Канстанцінавіч |- | 6 | [[Крывасельскі сельсавет]] | [[Крывое Сяло (Вілейскі раён)|Крывое Сяло]] | 99,5 | 1913 | Супрановіч Ірына Аляксандраўна |- | 7 | [[Куранецкі сельсавет]] | [[Куранец]] | 205,4 | 1978 | Барткевіч Віталь Бярнардавіч |- | 8 | [[Любанскі сельсавет (Вілейскі раён)|Любанскі сельсавет]] | [[Любань]] | 236,75 | 2916 | Алянцэвіч Юлія Аляксандраўна |- | 9 | [[Людвіноўскі сельсавет]] | [[Людвінова (Вілейскі раён)|Людвінова]] | 210 | 2262 | Шавялёва Наталля Леанідаўна |- | 10 | [[Нарачанскі сельсавет (Вілейскі раён)|Нарачанскі сельсавет]] | [[Нарач (Вілейскі раён)|Нарач]] | 170,9 | 1652 | Абрамчык Алена Мікалаеўна |- | 11 | [[Хаценчыцкі сельсавет]] | [[Хаценчыцы]] | 110.3 | 1510 | Грэбянёк Дыяна Іванаўна |} == Эканоміка == === Прамысловасць === На 1 студзеня 2013 г. у раёне налічваецца 10 прамысловых прадпрыемстваў, на якіх занята 3583 чалавек. Найбуйнейшыя з іх: ААТ «Зеніт-БелОМА», філіял Вілейская мэблевая фабрыка ЗАТ «Маладзечнамэбля», ААТ «Буддэталі», ААТ «Вілейскі рамонтны завод», ААТ «Вілейскі камбікормавы завод», філіял «Вілейскі хлебазавод» РУП «Барысаўхлебпрам». === Сельская гаспадарка === На тэрыторыі раёна налічваецца 8 ААТ, 4 сельскагаспадарчых унітарных прадпрыемствы, 3 філіяла, 1 сельскагаспадарчая вытворчасць, 2 дапаможныя гаспадаркі, 1 сортавыпрабавальная станцыя. Занята ў сельскай гаспадарцы 3909 чалавек. Агульная зямельная плошча ААТ і ўнітарных сельгаспрадпрыемстваў — 87051 га, з іх 51058 га складаюць ворныя землі. Сярэдні бал ворных зямель — 30,4, сельгасугоддзяў — 28,4. === Транспарт і сувязь === Геаграфічнае становішча раёна абумовіла развіццё яго транспартнай сістэмы. Праз тэрыторыю раёна праходзяць буйныя аўтамабільныя трасы {{таблічка-by|Р|28}} [[Мінск]] — [[Нарач (курортны пасёлак)|Нарач]] і {{таблічка-by|Р|63}} [[Барысаў]] — [[Вілейка]] — [[Ашмяны]]. Праз тэрыторыю раёна праходзіць чыгуначная лінія «[[Маладзечна]]-[[Полацк]]» з прыпынкамі: [[Даманаўскі]], [[Красны Беражок (прыпыначны пункт)|Красны Беражок]], [[Зеніт (прыпыначны пункт)|Зеніт]], [[Вілейка (станцыя)|Вілейка]], [[Пуцявы пост Куранец|Куранец]], [[Стражы (прыпыначны пункт)|Стражы]]. У [[Вілейка|Вілейцы]] знаходзіцца [[Аўтавакзал "Вілейка"|аўтавакзал]], які абслугоўвае ўнутрыраённыя маршруты, а таксама тыя, што звязваюць паўночную і цэнтральную часткі [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]], а таксама [[Прыбалтыка|Прыбалтыку]] з усходам Беларусі. Раённы вузел паштовай сувязі, раённы вузел элекрасувязі. === Будаўніцтва, меліярацыя === У раёне працуюць будаўнічыя арганізацыі: ДУП «ПМК-185», ДУП «ПМК-186», ДБУ-13, філіял «ДРБУ-162», філіял «ДЭУ-63», ТАА «Аграпрамэнерга», БМУ ААТ «Мінскводбуд», ТАА «Вясёлка Буд», ТАА «Сувязь-2008»; а таксама меліярацыйныя — ДУП «Вілейскае ПМС», ААТ «ПМК-88». === Гандаль, паслугі === Раённае спажывецкае таварыства аб’ядноўвае ўнітарнае прадпрыемства «Сунічка», а таксама прадпрыемствы камунальнай уласнасці КУП «Садружнасць», УП «Рамонак», УП «Меркурый-Цэнтр». Бытавымі паслугамі займаюцца 45 прадпрыемстваў і арганізацый, 123 прадпрымальнікі. == Медыцына, здароўе == У сістэме медыцыны раёна цэнтральнае месца займае ўстанова аховы здароўя «Вілейская цэнтральная раённая бальніца»<ref>{{Cite web |url=https://vilcrb.by/ |title=Афіцыйны сайт Вілейскай цэнтральнай раённай бальніцы |access-date=7 красавіка 2020 |archive-date=7 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407205918/https://vilcrb.by/ |url-status=dead }}</ref>. У яе склад уваходзяць цэнтральная раённая бальніца, паліклініка, стаматалагічная паліклініка, 2 участковыя бальніцы, 1 бальніца сястрынскага догляду, 7 амбулаторый, 25 фельдчарска-акушэрскіх пунктаў, 3 пункты аховы здароўя і раённы цэнтр гігіены і эпідэміялогіі. Стаматалагічныя паслугі аказваюцца таксама ў недзяржаўным сектары медабслугоўвання. [[Файл:Nadeshda-Häuser_heute_nach_dem_Umbau.jpg|thumb|ДРАЦ «Надзея»]] У вёсцы [[Будзішча (Вілейскі раён)|Будзішча]] размешчаны {{нп5|Дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтр «Надзея»|дзіцячы рэабілітацыйны аздараўленчы цэнтр «Надзея»|de|Kindererholungszentrum Nadeschda}} для дзяцей з раёнаў, пацярпелых ад выбуху на Чарнобыльскай АС, з шматфункцыянальным спартыўна-фізкультурным комплексам<ref>[http://www.rh.by/2014/11/04/reabilitatsyjny-tsentr-quot-nadzeya-quot-na-vilejshchyne-ustupiu-u-svoj-21-y-god-fotarepartazh/ Рэабілітацыйны цэнтр «Надзея» на Вілейшчыне уступіў ў свой 21-ы год (Фотарэпартаж)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129113646/https://rh.by/2014/11/04/reabilitatsyjny-tsentr-quot-nadzeya-quot-na-vilejshchyne-ustupiu-u-svoj-21-y-god-fotarepartazh/ |date=29 лістапада 2021 }} // "[[Рэгіянальная газета]]</ref>. == Адукацыя == Працуюць 26 дзённых агульнаадукацыйных устаноў, 1 прафесійна-тэхнічнае ўстанова (каледж), цэнтр дадатковай адукацыі дзяцей і моладзі, 2 сярэдніх спецыяльных навучальных установы (Ільянскі аграрны каледж, тэхнікум бізнесу і права), 17 дзіцячых дашкольных устаноў, спецыяльная школа-інтэрнат для дзяцей з цяжкімі парушэннямі маўлення. == СМІ == * «[[Шлях перамогі]]» — газета Вілейскага раённага выканаўчага камітэта; выдаецца з 1945 года (у савецкія часы — орган партыйных і савецкіх улад). * «[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]» — недзяржаўны штотыднёвік. Выдавалася ў 1995—2021 гадах. == Культура == * [[Вілейскі краязнаўчы музей]]. * Выставачная зала імя [[Сілівановіч|Нікадзіма Сілівановіча]] (пры [[Вілейскі краязнаўчы музей|краязнаўчым музеі]]). * Народны тэатр гарадскога Дома культуры. * Народны ансамбль гітарыстаў «[[Адэліта (ансамбль гітарыстаў)|Адэліта]]»<ref>[http://www.rh.by/by/255/20/7955/ На канцэрце вілейскага ансабля гітарыстаў «Адэліта» не было свабодных месц] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304213343/http://www.rh.by/by/255/20/7955/ |date=4 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. * Народны калектыў аўтарскай песні «[[Элегія (калектыў аўтарскай песні)|Элегія]]». * 38 публічных бібліятэк (з іх 30 сельскіх бібліятэк і 1 сельская бібліятэка-клуб). * 29 сельскіх клубных устаноў. * Вілейскі раённы метадычны Цэнтр народнай творчасці і культурна-асветніцкай работы. * Палац культуры. * Раённы Дом рамёстваў. * Дзіцячая школа мастацтваў (4 сельскія школы). * Цэнтр эстэтычнага выхавання. === Культурныя ініцыятывы === * У 2004 і 2012 гадах раён (Вілейка) быў месцам правядзення фестывалю «[[Адна зямля]]»<ref name="РГ_2004">«Адна зямля» збірае сяброў //«[[Рэгіянальная газета]]», 23 ліпеня 2004 г., № 30 (481)</ref><ref name="РГ_2012">[http://www.rh.by/by/177/20/4900/ Гран-пры «Адной зямлі» ўзяў маладзечанец Артур Міхайлаў, вучань Пятра Ялфімава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113190038/http://www.rh.by/by/177/20/4900/ |date=13 лістапада 2013 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. * 4 — 5 ліпеня 2015 года ў райцэнтры ўпершыню прайшоў рыцарскі фэст «Гонару Продкаў 2015»<ref name="Рыцарскі">[http://www.rh.by/by/339/20/12047/ Змаганні рыцараў і народныя спевы. У Вілейцы ўпершыню прайшоў фэст «Гонару Продкаў 2015» (Фота)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150708104907/http://www.rh.by/by/339/20/12047/ |date=8 ліпеня 2015 }}//«[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. == Фізкультура і спорт == У раёне 36 спартыўных залаў, 23 прыстасаваных памяшканні для заняткаў фізічнай культурай і спортам, 15 плоскасных абсталяваных спартпляцовак, 1 стадыён, 2 асветленыя хакейныя пляцоўкі. СДЮШАР Вілейскага райвыканкама, ДЮСШ АФП прафкама ААТ "Зеніт- БелОМА ", ФАК са спартыўным залай і фітнес залай, секцыя па каратэ «Дзяржынец», цэнтр фізкультурна-аздараўленчай работы «Сатурн» з плавальным басейнам, у якім аказваюць паслугі для насельніцтва па плаванні, аквааэробікі, більярдзе, фітнесу, настольным тэнісе, усходніх танцах, ёзе. == Турызм, рэкрэацыя == У раёне дзейнічае 7 [[аграсядзіба|аграсядзіб]], у [[Вілейка|Вілейцы]] — гасцініца «Вілія».<ref>http://www.tio.by/news/9663</ref>. Арганізацыяй турыстычнай дзейнасці на тэрыторыі раёна займаюцца кампаніі «Надежда тур»<ref>http://www.belarusinfo.by/ru/poisk/5314.html</ref> і «Залаты компас»<ref>http://www.mos.by/index.php?section_id=350{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Рэлігійнае жыццё == На тэрыторыі Вілейскага раёна зарэгістраваныя і дзейнічаюць 47 рэлігійных суполак, якія прадстаўляюць 5 канфесій: 26 — [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквы]], 10 — [[Каталіцтва ў Беларусі|Рымска-Каталіцкага Касцёла]], 8 — [[Пяцідзясятніцтва|Хрысціян Веры Евангельскай]], 2 — [[Баптызм|Евангельскіх Хрысціян Баптыстаў]], 1 — [[Пяцідзясятніцтва|Хрысціян поўнага Евангелля]]. == Старшыні райвыканкама == * з 27 сакавіка 2023 — [[Анатоль Мікалаевіч Завацкі]]<ref name="belta">[https://blr.belta.by/president/view/upraulentsy-mjastsovaj-vertykali-dyrektary-pradpryemstvau-i-namesniki-ministrau-kadravy-dzen-u-126324-2023/ Упраўленцы мясцовай вертыкалі, дырэктары прадпрыемстваў і намеснікі міністраў. Кадравы дзень у Прэзідэнта] // [[БелТА]]. 27 сакавіка 2023</ref>. == Вядомыя асобы == <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> * [[Браты Адамовічы|Баляслаў і Восіп Адамовічы]] — амерыканскія авіятары-аматары. Вядомыя пералётам праз [[Атлантычны акіян]] ў [[1934]] годзе.<ref>[http://www.rh.by/by/218/70/6322 Браты Адамовічы з-пад Альковічаў — авіятары, якія пакарылі Атлантыку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210913/http://www.rh.by/by/218/70/6322 |date=4 сакавіка 2016 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> * [[Леў Альпяровіч]] — беларускі [[мастак]]. * [[Наталля Арсеннева]] — беларуская [[паэт]]эса. * [[Эва Астроўская|Эва Марыя Астроўская]] (1938—2012) — польская пісьменніца і [[журналіст]]ка.<ref name="ostrowska">[http://www.rh.by/by/207/10/5815/ Эва Астроўская: пісьменніца, якая не баялася жыцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021501/http://www.rh.by/by/207/10/5815 |date=5 сакавіка 2016 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> * [[Вікенцій Іосіфавіч Аўдзей|Вікенцій Іосіфавіч Аўдзей (Касьян Вясёлы)]] (1886—1916) — беларускі [[пісьменнік]], [[драматург]].<ref name="Касьян Вясёлы ">[http://vialejka.info/739-kasjan-vjasjoly.html Касьян Вясёлы — яшчэ адзін ураджэнец Вялейшчыны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190205141308/http://vialejka.info/739-kasjan-vjasjoly.html |date=5 лютага 2019 }} // VIALEJKA.INFO</ref> * [[Афанасій Андрэевіч Ахрэм|Афанасій Ахрэм]] (1914—2010) — беларускі савецкі хімік-біяарганік. Акадэмік [[АН БССР]] (1970), доктар хімічных навук (1960), прафесар (1960). Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Ахрем Афанасий Андреевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 34 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. * [[Сымон Вікенцьевіч Барыс|Сымон Барыс]] — 20 мая 1937, в. [[Касічы (Вілейскі раён)|Касічы]] Вілейскага павета — беларускі педагог, журналіст, фалькларыст, этнограф, гісторык, краязнаўца. * [[Змітрок Бядуля]] — класік беларускай літаратуры. Вучыўся ў ешыботах у Даўгінаве і ў Ільі.<ref name="Бядуля">[http://lifetype.edu.minskregion.by/templates/blog_14/museum/vilejthinalitaraturnaya/exp2.html Кожны край мае тых, каго апявае] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304224729/http://lifetype.edu.minskregion.by/templates/blog_14/museum/vilejthinalitaraturnaya/exp2.html |date=4 сакавіка 2016 }} // Сайт «Вілейшчына літаратурная»</ref>. * [[Андрэй Іванавіч Валынец|Андрэй Валынец]] — [[Герой Савецкага Саюза]], удзельнік камуністычнага падполля [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. * [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч|Павел Валынцэвіч]] (1875—1962) — фотамастак, святар.<ref name="walyncewicz">[http://www.rh.by/by/141/250/3737/ Павел Валынцэвіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113142133/http://www.rh.by/by/141/250/3737/ |date=13 лістапада 2013 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref> * [[Леанід Паўлавіч Валчэцкі|Леанід Валчэцкі]] (1913—1991) — тэатральны дзеяч, заслужаны дзеяч культуры Беларусі.<ref name="Ваўчэцкі">[http://libcat.bas-net.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-207835&strq=l_siz=20 Волчецкий, Леонид Павлович]{{Недаступная спасылка}} // Электронный каталог ЦНБ НАН Беларуси</ref><ref name="Pamiac_01">{{кніга |аўтар = |частка = Памяць. Вілейскі раён. |загаловак = Валчэцкі Леанід Паўлавіч |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БелТА. |год = 2003 |том = |старонкі = 579 |старонак = 704 |серыя = Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. |isbn = 985-6302-56-0 |тыраж = 3000 }}</ref> * [[Мікола Гроднеў]]. Беларускі пісьменнік. Працаваў школьным інспектарам у Вілейскім раённым аддзеле адукацыі, дырэктарам [[Куранец]]кай сярэдняй школы рабочай моладзі (1954—1956). * [[Адам Антонавіч Грымаць|Адам Грымаць]] ([[1938]]—[[2000]]) — навуковец-педагог, прафесар. Нарадзіўся ў [[Ільянскі сельсавет|Ільі]]. Яго іменем названая школа ў [[Ільянскі сельсавет|Ільі]]<ref name="Грымаць">.[http://lifetype.edu.minskregion.by/templates/blog_14/museum/vilejthinalitaraturnaya/grymats.html Адам Антонавіч Грымаць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304231219/http://lifetype.edu.minskregion.by/templates/blog_14/museum/vilejthinalitaraturnaya/grymats.html |date=4 сакавіка 2016 }} // Сайт «Вілейшчына літаратурная»</ref>. * [[Эдвард Жалігоўскі]] — польскі [[паэт]], [[філосаф]], [[Грамадства|грамадскі дзеяч]]. * [[Юрый Герасіменка-Жызнеўскі]] — беларускі [[мастак]]. * [[Георгій Ількевіч]] — беларускі [[геолаг]]. * [[Міхаіл Казінец]] — беларускі [[дырыжор]], народны артыст Беларусі (1987). * [[Зміцер Казлоўскі]] — беларускі бард. * [[Аляксандр Калодка]]. ([[1911]]—[[1985]]). Дзеяч беларускай эміграцыі ў Аўстраліі. У час Другой сусветнай вайны жыў у Вілейцы. * [[Іван Касяк]]. ([[1909]]—[[1989]]). Удзельнік 2-га Усебеларускага кангрэса ў Мінску ў чэрвені 1944 года. Дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША. У 1957—1989 старшыня Беларускага кангрэсавага камітэта Амерыкі. Аўтар часопіса «Беларуская думка».{{sfn|Барыс, Рогач|2013}}. * [[Ян Козел-Паклеўскі]] — удзельнік і адзін з кіраўнікоў Студзеньскага паўстання. * [[Іван Кузьміч Кандрацьеў|Іван Кандрацьеў]] — рускі [[паэт]], [[празаік]], [[драматург]], педагог (1849—1904). * [[Зінаіда Васільеўна Губарава-Крупская|Зінаіда Губарава-Крупская]] — беларуская [[паэт]]эса. * [[Мікалай Лапіцкі]] ([[1907]], в. Грэлікі — [[1976]]) — беларускі рэлігійна-грамадскі дзеяч, праваслаўны святар, публіцыст. * [[Расціслаў Лапіцкі]] — удзельнік беларускага антысавецкага падполля<ref name="web">''[[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі:]] ''Расціслаў Лапіцкі — з кагорты невядомых герояў //«[[Рэгіянальная газета]]», 25 ліпеня 1997 г., № 13 (258), стар. 3</ref>. * [[Леанід Левашкевіч]] — сучасны расійскі [[кампазітар]]. Нарадзіўся ў [[Куранец|Куранцы]]. * [[Зянон Кузьміч Ломаць|Зянон Ломаць]] — беларускі дзяржаўны дзеяч, у [[2006]]—[[2010]] гадах старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэту дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]]. Ахрышчаны ў царкве ў [[Спягла|Спягле]]. * [[Станіслаў Ляшковіч]], ([[1928]]—[[2015]])— доктар эканамічных навук, пісьменнік і публіцыст<ref name="Ляшковіч_01">[http://www.rh.by/by/347/50/12475/ Памёр ураджэнец Вілейшчыны эканаміст Станіслаў Ляшковіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150905060846/http://www.rh.by/by/347/50/12475/ |date=5 верасня 2015 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref>. * [[Станіслаў Канстанцінавіч Ляшковіч|Станіслаў Ляшковіч]], ([[1932]]—[[2014]])— заслужаны лётчык-выпрабавальнік СССР, грамадскі дзеяч, прадпрымальнік. Выпускнік сярэдняй школы ў [[Ілья|Ільі]] <ref name="Ляшковіч_лётчык">[http://www.rh.by/by/271/50/8540/ Трагічна загінуў Станіслаў Ляшковіч, наш зямляк, заслужаны лётчык-выпрабавальнік СССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305015609/http://www.rh.by/by/271/50/8540/ |date=5 сакавіка 2016 }} // [[Рэгіянальная газета]]</ref>. * [[Аляксандр Манцэвіч]] — журналіст і выдавец.<ref name="сайт">[http://www.rh.by «Рэгіянальная газета»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130518232246/http://www.rh.by/ |date=18 мая 2013 }}</ref> * [[Эдуард Уладзіміравіч Мацюшонак|Эдуард Мацюшонак]] — беларускі [[мастак]]. * [[Пётр Міронавіч Машэраў|Пётр Машэраў]] — беларускі партыйны і савецкі дзеяч, адзін з арганізатараў і кіраўнікоў падполля і партызанскага руху ў часы Вялікай Айчыннай вайны. * [[Яўген Фёдаравіч Мірановіч|Яўген Мірановіч]] (7.11.1917-25.1.1980), гаспадарчы дзеяч, [[Герой Сацыялістычнай Працы]], заслужаны аграном БССР. * [[Васіль Аляксеевіч Місюль|Васіль Місюль]]. Дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША. У 1954 годзе выступіў у Кангрэсе ЗША са сведчаннем злачынстваў савецкай улады ў Вілейскай турме ў 1941 годзе{{sfn|Барыс, Рогач|2013}}. * [[Ганна Аляксееўна Новік|Ганна Новік]] — беларуская [[паэтэса]], дзеяч падпольнага беларускага руху ў Польшчы (1914—1997).<ref>{{Cite web |url=http://slovo.ws/bio/bel/13/0010.html |title=«Новік Ганна, біяграфія» |access-date=7 мая 2013 |archive-date=9 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509064729/http://slovo.ws/bio/bel/13/0010.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://vialejka.info/1572-vosenski-rozdum-ganny-novik.html «Восеньскі роздум Ганны Новік»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305053601/http://vialejka.info/1572-vosenski-rozdum-ganny-novik.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://vialejka.info/79-z_ljuboju_da_ljudzejj.html «З любоўю да людзей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305113517/http://vialejka.info/79-z_ljuboju_da_ljudzejj.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref><ref name="Nowik_01">«[[Рэгіянальная газета]]», № 12 (465), 12 сакавіка 2004</ref> * [[Піліп Орлік]] — дзяржаўны дзеяч [[Украіна|Украіны]], паплечнік [[Іван Мазепа|Івана Мазепы]], [[гетман]] Правабярэжнай Украіны, [[паэт]], [[публіцыст]]. * [[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Валерый Пазднякоў]] — беларускі [[гісторык]] і [[археолаг]]. * [[Тэлесфор Позняк]] — гісторык і даследчык усходне- і паўднёваславянскіх літаратур. Прафесар.<ref name="Трапалава">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=154212 Дзяцінства пры трох уладах: прафесар Позняк расказвае пра жыццё ў Заходняй Беларусі пры Польшчы, Саветах і пад немцамі] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]»</ref> * [[Анатоль Валянцінавіч Рогач|Анатоль Рогач]] — беларускі [[краязнаўца]], даследчык гісторыі Беларускага [[Павілле|Павілля]].<ref>[http://www.rh.by/by/73/250/1791 Рогач Анатоль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150618104727/http://www.rh.by/by/73/250/1791/ |date=18 чэрвеня 2015 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref> * [[Леапольд Іванавіч Родзевіч|Леапольд Родзевіч]] — (1895—1938) — беларускі [[драматург]], тэатральны і нацыянальны дзеяч. Скончыў (1909) у Вілейцы гарадское вучылішча. * [[Уладзіслаў Уладзіслававіч Сапея|Уладзіслаў Сапея]] — беларускі спартсмен, удзельнік 19-х Алімпійскіх гульняў, рэкардсмен СССР у бегу на 100 м.<ref name="Pamiac_">{{кніга |аўтар = |частка = Памяць. Вілейскі раён. |загаловак = Удзельнік Алімпійскіх гульняў |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БелТА. |год = 2003 |том = |старонкі = 548 |старонак = 704 |серыя = Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. |isbn = 985-6302-56-0 |тыраж = 3000 }}</ref> * [[Вадзім Свірыдаў]] — беларускі хімік, акадэмік НАН Беларусі. * [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] — [[Беларусь|беларускі]] і [[Расія|расійскі]] [[мастак]], акадэмік [[Пецярбургская акадэмія мастацтваў|Пецярбургскай акадэміі мастацтваў]]. * [[Уладзімір Іванавіч Слабодчыкаў|Уладзімір Слабодчыкаў]] — беларускі скульптар<ref>[http://bdam.by/by/teachers/897.html Слабодчыкаў Уладзімір Іванавіч]{{Недаступная спасылка}}// [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]</ref> * [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|Уладзіслаў Страмінскі]] — [[мастак]]-авангардыст, стваральнік [[унізм]]у. * [[Пётр Сыч]] (1912, в. Батурына — 1964) — беларускі пісьменнік, мемуарыст. * [[Францішак Сяліцкі]] — польскі славіст, прафесар.<ref name="Сяліцкі">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=155238 Як рэпрэсаваны пастух з Беларусі стаў польскім прафесарам] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]»</ref> * [[Максім Танк]] — народны паэт Беларусі. Вучыўся ў прыватнай рускай гімназіі ад 1926 да 1928 года. Працаваў у вілейскай абласной газеце (1939—1941). * [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]] — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]], [[эканаміст]]. * [[Іван Фёдараў]] — адзін з першых рускіх кнігадрукароў, выдавец першай рускай кнігі «Апостал» і «[[Евангелле Вучыцельнае|Евангелля Вучыцельнага]]». Існуе гіпотэза аб нараджэнні Івана Фёдарава на тэрыторыі сучаснага Вілейскага раёна<ref name="РГ_Иван_Федоров">[http://www.rh.by/by/113/120/2844/ Першадрукар Іван Фёдараў нарадзіўся на Вілейшчыне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111160013/http://www.rh.by/by/113/120/2844/ |date=11 лістапада 2013 }} //«[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. * [[Янка Філістовіч]] — адзін з арганізатараў антысавецкага падполля ў 1950-х гадах. * [[Ігнат Ходзька]] — беларускі пісьменіік і [[паэт]]. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах|Кандрат Церах]] — апошні [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] ([[1986]]—[[1991]]). * [[Барыс Барысавіч Цітовіч|Барыс Цітовіч]] — беларускі [[мастак]]. * [[Аляксей Чубат]] — беларускі [[паэт]]. </div> == Гл. таксама == * [[Свята-Георгіеўская царква (Вардамічы)|Свята-Георгіеўская царква, Вардамічы]] * [[Капліца Святога Мікалая (Урэчча, Вілейскі раён)|Капліца Святога Мікалая]] === Некаторыя гідралагічныя аб’екты === * [[Балота Беразавік|Беразавік]], балота * [[Вішнеўскае|Вішнеўскае возера]] * [[Слабадское возера (возера, Вілейскі раён)|Слабадское возера]] * [[Белавароціца (рака)|Белавароціца]], рака * [[Вілія]], рака * [[Вузлянка]], рака * [[Вужык]], рака * [[Дзвінаса (рака)|Дзвінаса]], рака * [[Ілія]], рака * [[Кабылянка (рака)|Кабылянка]], рака * [[Нарачанка]], рака * [[Рыбчанка (рака)|Рыбчанка]], рака * [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], рака == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Вилейский район|91}} * {{кніга |аўтар = |частка = Памяць. Вілейскі раён. |загаловак = |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = БелТА. |год = 2003 |том = |старонкі = |старонак = 704 |серыя = Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. |isbn = 985-6302-56-0 |тыраж = 3000 }} * {{Крыніцы/Нарачанка і яе берагі|ref=Барыс, Рогач}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://vialejka.info/ Сайт Вілейскага раёна і горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130524161322/http://vialejka.info/ |date=24 мая 2013 }} * [http://vileyka.minsk-region.by Вілейскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140708062809/http://vileyka.minsk-region.by/ |date=8 ліпеня 2014 }} {{ref-ru}} * [http://vileykainfo.by/ Інфармацыйны сайт горада і раёна] * [http://vilmuseum.by/ Вілейскі краязнаўчы музей] * [http://rh.by/ «Рэгіянальная газета», сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200918095439/https://rh.by/ |date=18 верасня 2020 }} * [http://www.minsk-region.gov.by/index.aspx?id=19 Вілейскі раён на сайце Мінскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120422175651/http://www.minsk-region.gov.by/index.aspx?id=19 |date=22 красавіка 2012 }} {{ref-ru}} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_minsk/regions/reg_vileika/map.shtml Карты і агульныя звесткі на emaps-online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100929164700/http://emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_minsk/regions/reg_vileika/map.shtml |date=29 верасня 2010 }} * [https://radzima.org/be/rayon/vileyski.html Вілейскі раён] на сайце [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/_regs/vilej.htm}} {{Вілейскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Мінскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |state = {{{state|collapsed}}} |загаловак = Вілейскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Маладзечанская вобласць|child|загаловак=Вілейскі раён у [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] (1946—1960)}} |спіс2 = {{Мінская вобласць БССР|child|загаловак=Вілейскі раён у [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Вілейскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1946 годзе]] m4jqja47l959ubb1u7r3twhwkgrkjlg 0 1751 5158169 5122325 2026-06-25T02:53:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158169 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Віцебскі раён |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = раён |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебская вобласць]] |Уключае = |Сталіца = [[Віцебск]] |Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]],<br />[[27 ліпеня]] [[1937]] |Скасаванне = [[15 лютага]] [[1931]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 53,32 %, [[руская мова|руская]] 45,38 %<br/><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 11,49 %, руская 87,45 %<ref name="belstat2009" /> |Насельніцтва = 40&nbsp;552 чал.<ref name="belstat2009">{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |title=Вынікі перапісу 2009 года |access-date=23 мая 2012 |archive-date=10 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120510053257/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php |url-status=dead }}</ref> |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = 2 |Шчыльнасць = 14,84 |Месца па шчыльнасці = 8 |Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 87,56 %, <br /> [[рускія]] — 10,08 %, <br /> [[украінцы]] — 1,09 %, <br /> іншыя — 1,27 %<ref name="belstat2009" /> |Канфесійны склад = |Плошча = 2737,85<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> |Месца па плошчы = 3 |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Vitebsk-obl-Vitebsk.png |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by |Заўвагі = }} '''Ві́цебскі раён''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Утвораны [[17 ліпеня]] [[1924]] года (у сучасных межах з 1960 г.). Плошча — 2737,85 км². Раённы цэнтр — [[Віцебск]]. Працягласць раёна з поўдня на поўнач каля 100 км, з захаду на ўсход каля 50 км. Мяжуе: на ўсходзе з [[Лёзненскі раён|Лёзненскім раёнам]] і [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласцю]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], на паўночным усходзе з [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай вобласцю]] [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], на поўначы з [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёнам]], на захадзе з [[Шумілінскі раён|Шумілінскім]] і [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёнамі]], на поўдні з [[Сенненскі раён|Сенненскім раёнам]]. == Геаграфія == === Рэльеф === [[File:Sosna-Lake-Dolzha.JPG|thumb|left|[[Сосна (возера)|Возера Сосна]]]] Паверхня раёна пагорыста-раўнінная, расчлененая далінамі рэк. Агульны нахіл тэрыторыі з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад. Амаль 2/3 тэрыторыі на вышыні 150—200 м. У цэнтры і на ўсходзе [[Віцебскае ўзвышша]] (вышыня 180—200 м, адносныя перавышэнні ад 10 да 25 м.), на захадзе [[Полацкая нізіна|Полацкая]], на паўночным усходзе [[Суражская нізіна|Суражская]] нізіны. Найвышэйшы пункт 266 м над узроўнем мора (каля былой вёскі Хамутоўка, [[Вымнянскі сельсавет]]), а самы нізкі — 120 м. (зрэз Заходняй Дзвіны ля вёскі [[Старое Сяло (Віцебскі раён)|Старое Сяло]], [[Лятчанскі сельсавет]]). Невялікую паўночную частку раёна займае [[Гарадоцкае ўзвышша]]. Раён налічвае 68 азёр. Больш 45 % плошчы занята лясамі, 5 % знаходзіцца пад вадой і [[балота]]мі. Азёры: [[Астравіта (возера, Віцебскі раён)|Астравіта]], [[Гародна (возера, Віцебскі раён)|Гародна]], [[Замошша (возера, Віцебскі раён)|Замошша]], [[Заронава (возера)|Заронава]], [[Мошна (возера)|Мошна]], [[Сяляева]], [[Сосна (возера)|Сосна]] і інш. * [[Бязуння|Рака Бязуння]]<ref name="ep">{{кніга|загаловак=Энцыклапедыя прыроды Беларусі. У 5-і т. Т. 1|адказны=Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1983|том=1|старонкі=370|старонак=575|тыраж=10&nbsp;000}}</ref> * [[Волкунь|Рака Волкунь]] * [[Ворле|Рака Ворле]] * [[Дрыгіч|Рака Дрыгіч]] * [[Думанка|Рака Думанка]] === Заказнікі === '''Заказнікі рэспубліканскага значэння''': * Заказнік-журавіннік «[[Запольскі біялагічны заказнік|Запольскі]]» * Заказнік-журавіннік «[[Мошна (заказнік)|Мошна]]» * Заказнік-журавіннік «[[Чысцік (заказнік)|Чысцік]]» '''Заказнікі мясцовага значэння''': * Арніталагічны заказнік «[[Дымаўшчына (заказнік)|Дымаўшчына]]» * Батанічны заказнік «[[Акцябрскі біялагічны мясцовага заказнік|Акцябрскі]]» * Батанічны заказнік «[[Віцебскі біялагічны заказнік|Віцебскі]]» * Батанічны заказнік «[[Прыдзвінне (заказнік)|Прыдзвінне]]» * Батанічны заказнік «[[Тулаўскі біялагічны заказнік|Тулаўскі]]» * Батанічны заказнік «[[Чортава Барада (біялагічны заказнік)|Чортава барада]]» == Гісторыя == У 1918 годзе [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскі павет]] з’яўляўся тэрыторыяй шматлікіх антысавецкіх паўстанняў. У лістападзе 1918 года было задушана паўстанне ў Вазнясенскай воласці. Адзін з лідараў паўстання быў расстраляны, 5 чал. было перададзена ЧК, а яшчэ 5 былі абвешчаны па-за законам. У ходзе раззбраення было адабрана каля 1500 вінтовак<ref>Известия Западной Коммуны. −1918. — № 278. — 27 ноября.</ref>. Пасля стварэння [[БССР|Беларускай ССР]] Віцебскі павет увайшоў у яе склад, у лютым 1919 года ў склад [[ЛітБелССР|Літоўска-Беларускай ССР]], павет у складзе [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] адышоў да [[РСФСР]]. Да 1920 года ў [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскі павет]] уваходзілі 23 воласці. 3 сакавіка 1924 года тэрыторыя павета ў межах адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу 1920 года была вернута ў склад Беларускай ССР. 17 ліпеня 1924 года ўтвораны Віцебскі раён у складзе [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — горад [[Віцебск]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Астровенскі сельсавет|Астровенскі]], [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкі]], [[Войтаўскі сельсавет|Войтаўскі]], [[Машканскі сельсавет|Машканскі]], [[Пліскі сельсавет (Віцебскі раён)|Пліскі]], [[Рудакоўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Рудакоўскі]], [[Рудніцкі сельсавет|Рудніцкі]], [[Сініцкі сельсавет|Сініцкі]], [[Сялюцкі сельсавет|Сялюцкі]], [[Чэрніцкі сельсавет|Чэрніцкі]], [[Шумнянскі сельсавет|Шумнянскі]] і [[Ялагаўскі сельсавет|Ялагаўскі (Ялагінскі)]]. 29 кастрычніка 1924 года Чэрніцкі сельсавет перайменаваны ў [[Замастоцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Замастоцкі]]. 26 сакавіка 1927 года да раёна далучаны [[Бараўлянскі сельсавет (Віцебскі раён)|Бараўлянскі]], [[Віцебскі сельсавет|Віцебскі]], [[Даўжанскі сельсавет|Даўжанскі]], [[Заронаўскі сельсавет|Заронаўскі]], [[Кабішчанскі сельсавет|Кабішчанскі]], [[Курынскі сельсавет|Курынскі]], [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскі (Вялікалятчанскі)]], [[Мікалаёўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Мікалаёўскі]], [[Міхалёўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Міхалёўскі]], [[Старасельскі сельсавет (Віцебскі раён)|Старасельскі]] сельсаветы скасаванага [[Кузняцоўскі раён|Кузняцоўскага раёна]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 15 лютага 1931 года раён скасаваны: Замастоцкі і Машканскі сельсаветы перададзены [[Багушэўскі раён|Багушэўскаму раёну]]; Астровенскі, Пліскі і Сініцкі сельсаветы — [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкаму раёну]]; Кабішчанскі і Мікалаёўскі сельсаветы — [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкаму раёну]]; Заронаўскі сельсавет — [[Сіроцінскі раён|Сіроцінскаму раёну]]; Войтаўскі і Курынскі сельсаветы — [[Суражскі раён|Суражскаму раёну]]; Бабініцкі, Бараўлянскі, Віцебскі, Даўжанскі, Лятчанскі (Вялікалятчанскі), Міхалёўскі, Рудакоўскі, Рудніцкі, Старасельскі, Сялюцкі, Шумнянскі, Ялагаўскі (Ялагінскі) сельсаветы ўключаны ў гарадскую рысу горада Віцебска. У канцы 1920-х гадоў мясцовая прамысловасць складалася з лесапільнага, 2 цагельных заводаў, 10 млыноў, электрастанцыі, механічнай майстэрні, 2 торфараспрацоўкі, 9 арцеляў, якія аб’ядноўвалі 151 саматужніка. Развівалася сельская гаспадарка і спажывецкая кааперацыя, якая ў 1929 годзе была рэарганізавана: 9 спажывецкіх таварыстваў аб’яднаны ў адзін райспажыўсаюз, 7 сельскагаспадарчых крэдытных таварыстваў — у сельгасбанк і райкаапсаюз. У 1929 годзе было створана 28 калгасаў. У 1930 годзе ў раёне ўжо дзейнічалі 48 калгасаў і 18 саўгасаў. Іх спецыялізацыяй была мяса-малочная жывёлагадоўля і агародніцтва. У 1918/1929 навучальных гадах у школах раёна навучалася 8,4 тыс. вучняў, у 1930/1931 гадах — 12,3 тыс. вучняў. 27 ліпеня 1937 года Віцебскі раён утвораны зноў, у яго склад уключана 14 сельсаветаў: Бабініцкі, Бараўлянскі, Віцебскі, Даўжанскі, Заронаўскі, Лятчанскі, Мікалаёўскі, Міхалёўскі, Рудакоўскі, Рудніцкі, Старасельскі, Сялюцкі, Шумнянскі, Ялагаўскі. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Перад вайной у раёне працавалі 2 бальніцы, 5 урачэбна-амбулаторных і ветфельчарскі пункты, 11 аптэк. З сярэдзіны ліпеня 1941 года раён быў акупаваны нямецкімі войскамі. У гады нямецкай акупацыі на тэрыторыі раёна дзейнічалі Віцебскія падпольныя райкамы КП(б)Б (31 мая 1942—1 лістапада 1943 гады) і ЛКСМБ (10 мая 1942—11 лістапада 1943 гады), партызанскія брыгады і асобныя атрады. У лютым 1942 года у час Маскоўскай бітвы на тэрыторыі сучаснага Віцебскага раёна вялі баі часці 249-й стралковай дывізіі і 51-й стралковай брыгады 4-й ударнай арміі Калінінскага фронту, якія наблізіліся да [[Віцебск]]а на адлегласць каля 7 км, але потым, адышлі на тэрыторыю [[РСФСР]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой Сусветнай вайны]] раён страціў 413 населеных пункта. 15 лютага 1949 года да раёна далучаны [[Каралёўскі сельсавет]] [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]], 24 жніўня 1951 года — [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскі сельсавет]] таго ж раёна. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Даўжанскі, Каралёўскі, Лятчанскі, Міхалёўскі, Рудніцкі, Сялюцкі, Ялагаўскі сельсаветы, утвораны [[Варонаўскі сельсавет]], Віцебскі сельсавет перайменаваны ў [[Біцялёўскі сельсавет|Біцялёўскі]], Шумнянскі сельсавет — у [[Русакоўскі сельсавет|Русакоўскі]]. 20 студзеня 1960 года да раёна далучаны [[Асінаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Асінаўскі]] і [[Замастоцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Замастоцкі]] сельсаветы скасаванага Багушэўскага раёна, [[Астроўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Астроўскі]], [[Балашоўскі сельсавет|Балашоўскі]], [[Ботаніцкі сельсавет|Ботаніцкі]], [[Войтаўскі сельсавет|Войтаўскі]], [[Запольскі сельсавет (Віцебскі раён)|Запольскі]], [[Котаўскі сельсавет|Котаўскі]], [[Краўцоўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Краўцоўскі]], [[Курынскі сельсавет|Курынскі]], [[Навасёлкаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Навасёлкаўскі]], [[Тарасенскі сельсавет|Тарасенскі]], [[Янавіцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Янавіцкі]] сельсаветы, гарадскія пасёлкі [[Сураж (Віцебскі раён)|Сураж]] і [[Янавічы]] скасаванага [[Суражскі раён|Суражскага раёна]]. 22 снежня 1960 года скасаваны Астроўскі, Балашоўскі, Бараўлянскі, Біцялёўскі, Ботаніцкі, Войтаўскі, Котаўскі, Краўцоўскі, Мікалаёўскі, Навасёлкаўскі, Рудакоўскі, Русакоўскі, Старасельскі, Тарасенскі, Янавіцкі сельсаветы, утвораны [[Вымнянскі сельсавет|Вымнянскі]], [[Лятчанскі сельсавет|Лятчанскі]], [[Мазалаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Мазалаўскі]] і [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскі]] сельсаветы. 25 снежня 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Шуміліна]], [[Дабейскі сельсавет|Дабейскі]], 9 населеных пунктаў [[Лаўжанскі сельсавет|Лаўжанскага]], [[Лескавіцкі сельсавет|Лескавіцкі]], [[Пагарэлецкі сельсавет (Віцебскі раён)|Пагарэлецкі]] і [[Сіроцінскі сельсавет|Сіроцінскі]] сельсаветы скасаванага [[Шумілінскі раён|Шумілінскага раёна]], [[Астровенскі сельсавет|Астровенскі]] і [[Пліскі сельсавет (Віцебскі раён)|Пліскі]] сельсаветы [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]], гарадскія пасёлкі Сураж і Янавічы, Запольскі і 10 населеных пунктаў Курынскага сельсавета перададзены ў склад Лёзненскага раёна. 22 студзеня 1963 года Вымнянскі сельсавет перададзены Лёзненскаму раёну, 12 лютага 1965 года Астровенскі і Пліскі сельсаветы — Бешанковіцкаму раёну, 30 ліпеня 1966 года Дабейскі, Лескавіцкі, Пагарэлецкі, Сіроцінскі сельсаветы — адноўленаму Шумілінскаму раёну. 2 жніўня 1966 года да раёна далучаны гарадскія пасёлкі Сураж і Янавічы, Вымнянскі і Запольскі сельсаветы Лёзненскага раёна. 31 ліпеня 1970 года ўтвораны гарадскі пасёлак [[Руба]] ў адміністрацыйным падпарадкаванні Віцебскага гарсавета. 24 студзеня 1972 года Асінаўскі сельсавет перайменаваны ў [[Шапечынскі сельсавет|Шапечынскі]]. 6 кастрычніка 1981 года ўтвораны [[Задуброўскі сельсавет]]. 27 снежня 1990 года з часткі Бабініцкага сельсавета ўтвораны [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Тулаўскі сельсавет]]. Па стане на 1 студзеня 1992 года ў раёне было 384 населеныя пункты. Раён падзяляўся на 14 сельсаветаў (Акцябрскі, Бабініцкі, Варонаўскі, Вымнянскі, Задуброўскі, Замастоцкі, Запольскі, Заронаўскі, Курынскі, Лятчанскі, Мазалаўскі, Ноўкінскі, Тулаўскі, Шапечынскі). Дзейнічалі 20 калгасаў, 10 саўгасаў, 40 фермерскіх гаспадарак, асацыяцыя сельскагаспадарчых кааператываў і сялянскіх фермерскіх гаспадарак, 2 вытворча-камерцыйныя таварыствы. 8 красавіка 2004 года скасаваны Замастоцкі сельсавет<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. У 2000-я гады на тэрыторыі раёна добраўпарадкаваны 16 аграгарадкоў (Акцябрская, Альгова, Бабінічы, Вароны, Вымна, Задуброўе, Замасточча, Заронава, Кіраўская, Копці, Мазалава, Ноўка, Тарасенкі, Тулава, Шапечына, Шапурова). 28 лютага 2011 года указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Аб зацвярджэнні афіцыйных геральдычных сімвалаў адміністрацыйна-тэрытарыяльных і тэрытарыяльных адзінак Віцебскай вобласці» № 86 быў зацверджаны герб і сцяг Віцебскага раёна. 20 чэрвеня 2013 года Суражскі і Янавіцкі пассаветы рэарганізаваны ў сельсаветы<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0059409&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 20 июня 2013 г. № 278 О некоторых вопросах административно-территориального устройства районов Витебской области]</ref>. 26 ліпеня 2017 года сесія Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў прыняла рашэнне аб уключэнні ў межы Віцебска гарадскога пасёлка Руба. == Насельніцтва == На тэрыторыі раёна знаходзіцца 367 населеных пунктаў. Колькасць насельніцтва: : 1992 — 47,8 тыс. : 2009 — 42 тыс. : 2016 — 37,3 тыс. Гарадское насельніцтва складае 2,1 тыс. чалавек (гарадскія пасёлкі [[Сураж (Віцебскі раён)|Сураж]] і [[Янавічы]]). Колькасць людзей пенсіённага ўзросту — 12,3 тыс. [[2009]]. == Адміністрацыйны падзел == Адміністрацыйна падзяляецца на 15 сельсаветаў: Акцябрскі, Бабініцкі, Варонаўскі, Вымнянскі, Задуброўскі, Запольскі, Заронаўскі, Курынскі, Лятчанскі, Мазалаўскі, Ноўкінскі, Суражскі, Тулаўскі, Шапечынскі і Янавіцкі. Буйныя населеныя пункты раёна: [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрскі]], [[Альгова (Віцебскі раён)|Альгова]], [[Бабінічы (Віцебскі раён)|Бабінічы]], [[Вымна (аграгарадок)|Вымна]], Кіраўская, [[Копці (Віцебскі раён)|Копці]], [[Лужасна]], [[Мазалава (Віцебскі раён)|Мазалава]], [[Ноўка (Віцебскі раён)|Ноўка]], [[Сасноўка (Віцебскі раён)|Сасноўка]], [[Тулава (Віцебскі раён)|Тулава]]. == Эканоміка і транспарт == Пад сельскагаспадарчымі ўгоддзямі занята 115,6 тыс. га, з іх асушаных 35,2 тыс. га. Сельскагаспадарчая вытворчасць спецыялізуецца на малочна-мясной жывёлагадоўлі, агародніцтве, бульбаводстве. Развіта таксама птушкагадоўля. На паўночным усходзе займаюцца льнаводствам, вырошчваннем збожжавых. У раёне працуюць 2 рэспубліканскія гаспадаркі — эксперыментальныя базы імя Шмырова і «Тулава». Створаны цяплічны камбінат ААТ «Рудакова», комплекс па адкорме буйной рагатай жывёлы ЗАТ «Ліпаўцы», комплекс па вытворчасці свініны «Лучоса». Праз тэрыторыю раёна праходзіць аўтамабільныя дарога {{таблічка-by|М|8}} (Мяжа Расійскай Федэрацыі (Езярышча)—мяжа Украіны (Новая Гута), якая з’яўляецца часткай еўрапейскага маршрута {{таблічка-eu|95}} (Санкт-Пецярбург—Мерзіфон), аўтамабільная дарога {{таблічка-by|М|3}} (Мінск—Віцебск), якая звязвае абласны цэнтр са сталіцай рэспублікі. Па тэрыторыі праходзіць шэраг аўтамабільных дарог рэспубліканскага значэння: {{таблічка-by|Р|20}} (Віцебск—Полацк—мяжа Латвійскай Рэспублікі (Грыгарошчына)), {{таблічка-by|Р|21}} (Віцебск—мяжа Расійскай Федэрацыі (Лёзна), {{таблічка-by|Р|25}} (Віцебск—Сянно—Талачын), {{таблічка-by|Р|87}} (Віцебск—Орша), {{таблічка-by|Р|112}} (Віцебск—Сураж—мяжа Расійскай Федэрацыі (Стайкі), {{таблічка-by|Р|115}} (), {{таблічка-by|Р|151}} (). == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Віцебскім раёне}} У Віцебскім раёне дзейнічае 36 устаноў адукацыі, з іх 14 устаноў дашкольнага выхавання, аграрны каледж УА «Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны», дзіцяча-юнацкая спартыўная школа. Установы сярэдняй адукацыі раёна наведваюць 3202 чалавекі, дашкольнага выхавання — 1195. У сістэме адукацыі Віцебскага раёна працуе 1206 педработнікаў. === Ахова здароўя === На тэрыторыі Віцебскага раёна знаходзяцца: абласная псіханеўралагічная бальніца, рэспубліканская туберкулёзная бальніца «Сасноўка», 5 бальніц (на 200 месцаў), 1 здраўпункт, 9 амбулаторый, 19 фельчарска-акушэрскіх пунктаў. Працуюць медыцынскія пункты ў Варонаўскім і Сялюцкім дамах-інтэрнатах. У раёне працуе 75 дактароў і 216 работнікаў сярэдняга медперсанала. Забеспячэнне медыкаментамі насельніцтва раёна здзяйсняецца праз раённую аптэку № 161 і праз 6 аптэк. На тэрыторыі раёна размешчаны аздараўленчы комплекс «Жалязнякі», санаторыі «Железнодорожник» і «Лётцы». == Культура == У ліпені 1953 года пры Віцебскім райвыканкаме ўтвораны аддзел культуры, а яго загадчыкам быў прызначаны В. А. Хаванскі. У гэты час у раёне працавала 10 хат-чытальняў, 1 сельская бібліятэка, 2 сельскія клубы. Пасля аб’яднання ў 1960 годзе Віцебскага і Суражскага раёнаў на тэрыторыі раёна працавалі 23 клубныя ўстановы і 15 бібліятэк. У 1972 годзе ў раёне было 40 бібліятэк, 77 клубных устаноў, была адкрыта Сялюцкая дзіцячая музычная школа<ref name="ReferenceA">У мірнай працы / Падрых. У. І. Мезенцаў // Памяць Віцебскага раёна: Гісторыка-дакументальная хроніка / Рэдкал.: А. П. Красоўскі [і інш.]; Укл. У. І. Мезенцаў; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2004. — 772 с.: іл. — С. 657—658. — ISBN 985-02-0647-0.</ref>. У 1990-я гады ў раёне было створана некалькі фальклорных калектываў: дзіцячыя пры Мазалаўскім сельскім Доме культуры (1998; далей — СДК), Сушчоўскім СДК (1990), Бабініцкім СДК (1996); дарослыя — пры Суражскім гарадскім Доме культуры (1997), пры Акцябрскім СДК (1998), фальклорна-абрадавая група пры Ноўкінскім СДК, пры Варонаўскім СДК «Спадчына» (1993), пры гэтай жа ўстанове ў 1998 годзе створаны народны фальклорны ансамбль<ref name="ReferenceA"/>. === Сродкі масавай інфармацыі === Мясцовая прэса прадстаўлена газетай «[[Жыццё Прыдзвіння]]». Выдаецца з 11 ліпеня 1938 г. Наклад — каля 3,3 тыс. асобнікаў (2011), выходзіць па аўторках і суботах. Заснавальнік — Віцебскі раённы выканаўчы камітэт. === Музеі === [[Выява:Здравнево.jpg|thumb|180px|[[Здраўнёва]]]] Дзейнічае [[Віцебскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей|раённы музей]]. Адчынены 1 сакавіка 2004 гады ў вёсцы Акцябрская Віцебскага раёна Віцебскай вобласці. З’яўляецца структурным падраздзяленнем у складзе аддзела культуры Віцебскага раённага выканаўчага камітэта. У фондах Віцебскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея налічваецца 12477 прадметаў асноўнага фонду, 2826 навукова-дапаможнага фонду. Сабраны прадметы археалогіі, побыту і этнаграфіі, калекцыі нумізматыкі, баністыкі, фалерыстыкі, філатэліі. Дзейнічаюць пастаянныя выстаўкі «Старонкі гісторыі» і «Віцебскі раён. Побыт і культура 20 ст.» Асноўныя кірункі дзейнасці: * зменныя выстаўкі з фондаў, прыватных калекцый, фондаў іншых музеяў; * экскурсіі па выставах; * музейна-педагагічныя заняткі (лекцыі); * тэматычныя вечары; * культурна-адукацыйныя мерапрыемствы. == Вядомыя асобы == [[Выява:Nikiforovskiy N J.jpg|thumb|left|Мікалай Нікіфароўскі]] * [[Дзмітрый Кузьміч Абраменка]] (1910, в. [[Філіпкава]] — 1981) — поўны кавалер Ордэна Славы. * [[Антон Лаўрэнцьевіч Амбросаў]] (1912, в. [[Дрыколле]] — 1984) — фітапатолаг-вірусолаг. * [[Аляксей Гаўрылавіч Антонаў]] (1922, в. [[Вымна (аграгарадок)|Вымна]] — 1990) — Заслужаны ўрач БССР. [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Алесь Асіпенка]] (1919, в. [[Пушкары (Варонаўскі сельсавет)|Пушкары]] — 1994) — беларускі [[празаік]], кінасцэнарыст. * [[Ягор Васілевіч Васілеўскі]] (1922, в. [[Гарбачова (Віцебскі раён)|Гарбачова]] — 1991) — [[Герой Савецкага Саюза]] (1946). * [[Пётр Лукіч Даўбешкін]] (1912, в. [[Паўлавічы (Віцебскі раён)|Паўлавічы]] — 1943) — Герой Савецкага Саюза (1943). * [[Уладзімір Ануфрыевіч Канаваленка]] (1917, в. [[Скрэбні (Віцебскі раён)|Скрэбні]] — 1944) — Герой Савецкага Саюза. * [[Міхась Лынькоў|Міхал Ціханавіч Лынькоў]] (1899, в. [[Зазыбы 2]] — 1975) — беларускі [[пісьменнік]], літаратуразнаўца, [[грамадскі дзеяч]], акадэмік АН БССР. * [[Ігнат Антонавіч Манькоўскі]] (1765—1832) — [[публіцыст]], асветнік, грамадскі дзеяч [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] (трымаў маёнтак у в. Буёва). * [[Фёдар Андрэевіч Махноў]] (1878—1912) — адзін з самых высокіх людзей у гісторыі. * [[Мікалай Якаўлевіч Нікіфароўскі]] (1845, в. [[Вымна (аграгарадок)|Вымна]] — 1910) — беларускі [[этнограф]], [[фалькларыст]], літаратар і педагог (нарадзіўся ў в. Вымна). * [[Іван Паўлавіч Собалеў]] (1907, в. [[Шапуры]] — 1989) — Герой Савецкага Саюза (1943). * [[Мінай Піліпавіч Шмыроў]] (1891, в. [[Пунішча (Віцебскі раён)|Пунішча]] — 1964) — адзін з арганізатараў і кіраўнікоў партызанскага руху ў Віцебскай вобласці ў Вялікую Айчынную вайну. * [[Уладзімір Рыгоравіч Плешчанка|Уладзімір Плешчанка]] ([[1948]], в. [[Вароны (Віцебскі раён)|Вароны]] — 2006) — беларускі палітык і [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]]. * [[Міхаіл Барысавіч Кандраценка]] (1924, в. Трыніўкі — 2004) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971). * [[Рыгор Логвінавіч Шакулаў]] (1910, в. Паўлавічы — 1987) — пісьменнік, паэт. * [[Уладзімір Сяргеевіч Багданаў]] (1927—1989) — беларускі гісторык. Доктар гістарычных навук (1984), прафесар (1985). * [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Сямёнаў]] — беларускі і расійскі педагог. * [[Дар’я Аляксандраўна Шышкіна]] (нар. 1921) — навуковец, кандыдат гістарычных навук, дацэнт. * [[Ганна Лявонаўна Арлоўская]] (1923, в. Балітчыхіна — 2010) — [[Беларусь|беларуская]] педагог, Заслужаны настаўнік БССР. * [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Аляксандр Рыпінскі]] (1809, в. [[Кукавячына]] — 1886) — беларускі паэт, фалькларыст, графік і кнігавыдавец, удзельнік паўстання 1830—1831 гадоў. == Памятныя мясціны == [[Выява:Łužasna. Лужасна (11.08.2007).jpg|thumb|left|[[Лужаснянскі дзяржаўны аграрны каледж імя Ф. А. Сурганава]] (былая земляробчая школа)]] {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Віцебскага раёна}} На тэрыторыі раёна знаходзяцца больш за 200 помнікаў гісторыі і культуры. У рэспубліканскі спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей уключаны 54 помнікі гісторыі і культуры раёна. У раёне захаваліся: будынак паштовай станцыі 1843 г. у вёсцы Бараўляны, будынак земляробчай школы 2-й палавіны XIX ст., Пакроўская царква канца XIX ст. у вёсцы Лужасна<ref>Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць / рэдкал.: С. В. Марцэлеў [і інш.]. — Мн., 1985. — С. 181—182.</ref>. * [[Астраўская Свята-Троіцкая царква]] * [[Храпавіцкая Свята-Петра-Паўлаўская царква]] * [[Храпавіцкая Свята-Троіцкая царква]] * [[Бабініцкая царква]] * [[Тадулінскі Свята-Успенскі манастыр]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{крыніцы/БелЭн|4}} * Віцебскі раён // Рэспубліка Беларусь: вобласці і раёны : энцыклапедычны даведнік / склад. Л. В. Календа. — Мн., 2004. — С. 119—121. * {{Крыніцы/ГВБ|10-2||7—13}} == Спасылкі == * [https://www.radzima.net/be/rayon/vicebski.html Спіс населенных пунктаў па сельсаветах] * [http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by Віцебскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121119014727/http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ |date=19 лістапада 2012 }} {{ref-ru}} * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/vitsebski-rajon Рэсурс Віцебскай абласной бібліятэкі «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»] * [http://www.radzima.org/be/rayon/vitsebski.html Фотаздымкі на сайце Radzima.org] * [http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/references/map Карта Віцебскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100414131048/http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/references/map |date=14 красавіка 2010 }} * [http://globustut.by/_regs/viteb.htm Славутасці на партале globustut.by] {{ref-ru}} * [http://www.kraj.vitebsk.net/?page=intrp&sod=_vit_r Сайт «Наш Край» — пра наваколлі Віцебска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100704151728/http://kraj.vitebsk.net/?page=intrp&sod=_vit_r |date=4 ліпеня 2010 }} {{Віцебскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Віцебскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Віцебскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Віцебская акруга|child|загаловак=Віцебскі раён у [[Віцебская акруга|Віцебскай акрузе]] (1924—1930)}} |спіс2 = {{Віцебская вобласць БССР|child|загаловак=Віцебскі раён у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці БССР]] (з 1938)}} }} [[Катэгорыя:Віцебскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, скасаваныя ў 1931 годзе]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1937 годзе]] 7ji3cy28cpsvux6zzx9husdpogldkqs 4 10416 5158201 5039743 2026-06-25T07:37:23Z Plaga med 116903 вычытка 5158201 wikitext text/x-wiki {{Правіла|imageright={{shortcut|ВП:НУДА|ВП:НУД|ВП:УД}}}} '''Уласнае даследванне''' ('''УД''') — паняцце, ужыванае ў Вікіпедыі для пазначэння неапублікаваных фактаў, аргументаў, канцэпцый, сцверджанняў або тэорый. Таксама тычыцца кожных неапублікаваных аналізаў або сінтэзу апублікаваных, які вядзе да ўзнікнення новых пунктаў гледжання, або, словамі аднаго з заснавальнікаў Вікіпедыі [[Джымі Вэйлз]]а, раўназначна «новаму аповеду або гістарычнай інтэрпрэтацыі». [[Вікіпедыя:Чым не з'яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не]] месца для ўласных даследаванняў. [[Вікіпедыя:Спасылкі на крыніцы|Спасылкі на крыніцы]] і забарона ўласных даследаванняў складана звязаныя паміж сабой — ёсць толькі адзін шлях, каб паказаць, што вы не дэманструеце ўласнага даследавання — цытаванне аўтарытэтнай крыніцы, якая змяшчае інфармацыю, '''непасрэдна звязаную''' з тэмай артыкула, і цвёрдае трыманне таго, што крыніца кажа. [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне]] (НУД або NOR) — адна з трох палітык, якія тычацца зместу. Іншыя дзве — [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання]] (НПГ або NPOV) і [[Вікіпедыя:Правяральнасць]] (С або V). Разам палітыкі вызначаюць тып і якасць матэрыялу, які можа быць у артыкулах. У сувязі з тым, што палітыкі дапаўняюць адна другую, яны не могуць разглядацца і тлумачыцца паасобку, і аўтары Вікіпедыі мусяць азнаёміцца з усімі трыма. == Што выключаецца? == Найгалоўнейшая прычына стварэння палітыкі «Не ўласнае даследаванне» — не даць людзям з уласнымі тэорыямі выкарыстоўваць Вікіпедыю для прыцягнення ўвагі да сваіх ідэй.<ref>Адзін са стваральнікаў Вікіпедыі, Джымі Вэйлз, патлумачыў узнікненне палітыкі «Не ўласнае даследаванне» наступным чынам: «Выраз „уласнае даследаванне“ узнік першапачаткова для таго, каб пазбегнуць фізічных выдумак, якіх шмат у сеціве. Асноўная канцэпцыя наступная: можа быць даволі складана для нас прыняць правільнае рашэнне, ці з’яўляецца асобная тэорыя праўдай, ці не. Мы не можам спрабаваць вызначыць, якая з чыіхсьці новых фізічных тэорый дзейнічае; мы не маем рэсурсаў займацца гэтым. Але мы ''можам'' правяраць, ці сапраўды гэтая тэорыя была надрукавана ў аўтарытэтных часопісах ці ў аўтарытэтным выдавецтве. Гэта надзейны спосаб пазбегнуць развязвання спрэчак, бо гэтыя спрэчкі будуць развязвацца людзьмі, нашмат лепш падрыхтаванымі да гэтага. Той самы прынцып будзе ўжывацца для вызначэння гістарычнай праўды». (Wales, Jimmy. [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2004-December/017557.html «Original research»], 2 снежня 2004 года)</ref> Уласнае даследаванне ўключае ў сябе асабістыя погляды чалавека, які рэдагуе, палітычныя погляды, а таксама любыя неапублікаваныя даследаванні ці сінтэз апублікаваных, які вядзе да ўзнікнення новага пункту гледжання. Любыя факты, пункты гледжання, інтэрпрэтацыі, азначэнні і аргументы, размешчаныя ў Вікіпедыі, павінны быць напісаныя паводле аўтарытэтнай крыніцы, '''якая датычыцца тэмы артыкула'''. Рэдагаванне лічыцца ўласным даследаваннем, калі яно робіць адно з наступнага: * Яно расказвае пра тэорыю ці метад вырашэння. * Яно расказвае пра арыгінальныя ці нестандартныя ідэі. * Яно ўтварае новыя тэрміны. * Яно дае ці ўжывае новыя тлумачэнні для ўжо існуючых тэрмінаў. * Яно ўводзіць аргумент '''без цытавання аўтарытэтнай крыніцы''', які абазначае аспрэчванне ці падтрымку іншай ідэі, тэорыі, аргумента ці пазіцыі. * Яно ўводзіць аналіз ці сінтэз прызнаных фактаў, ідэй, пазіцый ці аргументаў, '''мадэлюючы прыватны выпадак, спрыяльны для рэдактара''', без спасылкі на аўтарытэтную крыніцу. * Яно [[Вікіпедыя:Беражыцеся неалагізмаў|ўводзіць ці выкарыстоўвае неалагізм]] без спасылкі на аўтарытэтную крыніцу. == Крыніцы == === Аўтарытэтныя крыніцы === {{main|Вікіпедыя:Правяральнасць}} Любы матэрыял, які з’яўляецца спрэчным ці выглядае спрэчным, мусіць падмацоўвацца спасылкаміна аўтарытэтныя крыніцы. Матэрыялы, якія лічацца «ўласнымі даследаваннямі», згодна з азначэннем, дадзеным у гэтай палітыцы, — гэта матэрыялы, да якіх нельга знайсці аўтарытэтнай крыніцы. Таму такія матэрыялы лічацца ўласнай думкай вікіпедыста, які іх дадаў. Адзіны шлях даказаць, што твая праца не з’яўляецца арыгінальным даследаваннем, — прадэманстраваць аўтарытэтную крыніцу, у якой выказваюцца тыя самыя думкі ці ўжываюцца тыя самыя аргументы, як і ў Вас. Тут няма дакладнага азначэння для слова «аўтарытэтны», але большасць з вас добра разумее значэнне гэтага слова. Наогул, найбольш аўтарытэтнымі крыніцамі з’яўляюцца кнігі і часопісы, надрукаваныя ва універсітэтах, асноўныя газеты, часопісы, надрукаваныя вядомымі выдавецтвамі. Як правіла, чым больш людзей занятыя праверкай фактаў, аналізам інфармацыі, вывучэннем запісаў, тым больш крыніца аўтарытэтная. Матэрыял, выдадзены самастойна на паперы ці ў сеціве, звычайна не лічыцца аўтарытэтным, але глядзіце выключэнні ў [[Вікіпедыя:Правяральнасць]]. === Першасныя, другасныя і трацічныя крыніцы === * '''[[Першасныя крыніцы]]''' — дакументы або людзі, звязаныя з сітуацыяй, пра якую пішацца артыкул. Сведка транспартнага здарэння — першасная крыніца. Кароткі змест прамовы прэзідэнта, падрыхтаваны ў Адміністрацыі — першасная крыніца. Першаснымі крыніцамі, апублікаванымі ў '''[[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|аўтарытэтных крыніцах]]''', можна карыстацца ў Вікіпедыі, але вельмі акуратна, бо іх лёгка няслушна выкарыстаць. З гэтай прычыны кожны чалавек — без спецыяльных ведаў — які чытае першасную крыніцу, мусіць мець магчымасць праверыць, што гэтая крыніца не супярэчыць правілам Вікіпедыі. Кожная інтэрпрэтацыя матэрыялаў першаснай крыніцы з’яўляецца другаснай крыніцай. : Прыкладамі першасных крыніц з’яўляюцца археалагічныя артэфакты, фатаграфіі, матэрыялы газет, у якіх падаецца інфармацыя з першых вуснаў, без аналізу або каментарыяў іншага матэрыялу, гістарычныя дакументы, як летапісы, вынікі перапісаў насельніцтва, відэа, пратаколы пасяджэнняў, вынікі выпрабаванняў або інтэрв’ю; падлічаныя вынікі апытанняў; лабараторныя нататкі або высновы палявых эксперыментаў ці назіранняў; а таксама мастацкія творы, напрыклад, вершы, п’есы, сцэнарыі, раманы, кінафільмы, відэазапісы і тэлевізійныя праграмы. * '''[[Другасныя крыніцы]]''' заснаваны на першасных крыніцах, абагульняюць іх, інтэрпрэтуюць, аналізуюць, сінтэзуюць або спрабуюць патлумачыць. Аналіз журналіста або каментарый транспартнага здарэння, заснаваны на аповедах сведкаў — другасныя крыніцы. Аналіз газеты «Нью-Йорк Таймс» і каментарый прэзідэнцкай прамовы — другасныя крыніцы. Гістарычная інтэрпрэтацыя заняпаду Рымскай Імперыі або аналіз гістарычнасці Ісуса Хрыста — другасныя крыніцы. Артыкулы Вікіпедыі павінны грунтавацца на аўтарытэтныя, [[Вікіпедыя:Правяральнасць|правяральныя]], апублікаваныя другасныя крыніцы, калі гэта магчыма. Гэта значыць, мы падаем набор пунктаў гледжання, якія можна праверыць, і аргументы вядомых людзей, а не інтэрпрэтацыю першасных крыніц вікіпедыстамі. * '''[[Трацічныя крыніцы]]''' — публікацыі, напрыклад, энцыклапедыі, якія абагульняюць другасныя, а часам і першасныя, крыніцы. Вікіпедыя — трацічная крыніца. Уласнае даследаванне, якое стварае першасную крыніцу, забаронена. Аднак, даследаванне, якое ўключае збор і арганізацыю інфармацыі з існых першасных і/або другасных крыніц, вядома, толькі вітаецца. Усе артыкулы ў Вікіпедыі павінны грунтавацца на інфармацыі, сабранай з апублікаваных першасных і другасных крыніц. Гэта не «ўласнае даследаванне»; гэта «даследаванне, заснаванае на крыніцах», і гэта аснова напісання энцыклапедыі. Нягледзячы на тое, што большасць артыкулаў грунтуецца на другасных крыніцах, ёсць рэдкія выпадкі, калі яны могуць цалкам грунтавацца на першасных крыніцах (як, напрыклад, бягучыя падзеі або спіс прававых актаў). Артыкул або частка артыкула, якая грунтуецца на першаснай крыніцы, мусіць (1) толькі апісваць тэзіс або тэму, дакладнасць апісання мусіць лёгка спраўджваецца кожным разумным, адукаваным чалавекам без спецыяльных ведаў, і (2) не рабіць аналізу, сінтэзу, інтэрпрэтацыі, тлумачэнняў або ацэнкі. Удзельнікі, якія грунтуюць свой уклад выключна на першасных крыніцы, мусяць пільна сачыць за выкананнем гэтых дзвюх умоў. == Спалучэнне апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі == Удзельнікі часта робяць памылку, думаючы, што калі А апублікавана ў аўтарытэтнай крыніцы і Б апублікавана ў аўтарытэтнай крыніцы, то А і Б можна ўжываць разам у артыкуле, каб даказаць сцверджанне В. Аднак гэта прыклад спалучэння апублікаванага матэрыялу для прасоўвання новай думкі і трактуецца як уласнае даследаванне.<ref>Джымі Вэйлз. [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2004-December/017591.html «Original research»], 6 студзеня 2004.</ref> «А і Б, адсюль В» дазваляецца толькі, калі аўтарытэтная крыніца апублікавала гэты аргумент адносна тэмы артыкула. == Цытаванне сябе == Гэтая палітыка не забараняе карыстальнікам са спецыяльнымі ведамі дадаваць свае веды ў Вікіпедыю, але забараняе выкладанне іх асабістых ведаў без цытавання крыніц. Калі адзін з аўтараў выдаў вынікі свайго даследавання ў аўтарытэтным выдавецтве, то ён можа цытаваць гэтую крыніцу, пакуль піша ад трэцяй асобы і прытрымліваецца палітыкі [[Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання|НПГ]]. Глядзі таксама [[Вікіпедыі:Канфлікт інтарэсаў|пазіцыю па вырашэнні канфліктаў]] Вікіпедыі. == Уласныя выявы == Малюнкаў датычыцца мноства выключэнняў з гэтай палітыкі: стварэнне фатаздымкаў і малюнкаў удзельнікамі і выкладанне іх пад ліцэнзіяй [[GFDL]] ці іншай свабоднай ліцэнзіяй для ўпрыгожвання артыкулаў вітаецца. Гэта звязана з тым, што звычайна малюнкі не ''дэманструюць неапублікаваных ідэй ці аргументаў'' і не супрацьстаяць асноўнай ідэі палітыкі НУД. Таксама з-за закона пра аўтарскія правы ў шматлікіх краінах і іх адносінах да стварэння свабоднай энцыклапедыі, існуе даволі мала малюнкаў, дазволеных для публікацыі, якія мы можам узяць і выкарыстаць. Малюнкі ўдзельнікаў Вікіпедыі запаўняюць гэты прабел. Недахоп дазволу выкарыстання ўласных фатаздымкаў — магчымасць карыстальнікаў займацца мантажом і маніпуляцыямі з фатаграфіямі, каб сказіць факты ці пункты гледжання, паказаныя на малюнку. Выявы, над якімі праводзіліся такія маніпуляцыі, павінны быць адпаведна пазначаныя і перамешчаныя ў [[Вікіпедыя:Малюнкі і медыяфайлы для выдалення|Вікіпедыя:Малюнкі для выдалення]], калі маніпуляцыя шкодзіць энцыклапедычнай вартасці малюнка. Малюнкі, якія ўтрымліваюць уласныя даследаванні ў любым іншым выглядзе, не дазваляюцца, як, напрыклад, дыяграма атама вадароду з дэманстрацыяй дадатковых часціц, якія вынайшаў стваральнік малюнка. == Звязаныя правілы == === Правяральнасць (С або V) === {{main|Вікіпедыя:Правяральнасць}} Правіла для дадавання ў Вікіпедыю — '''Правяральнасць, а не праўда'''. Патрабуючы, каб Вікіпедыя ўтрымлівала толькі факты, сцверджанні, тэорыі, ідэі, думкі і аргументы, якія ўжо былі апублікаваныя аўтарытэтнымі крыніцамі, правілы «Не ўласнае даследаванне» і «Правяральнасць» узмацняюць адна адну. === Нейтральны пункт гледжання (НПГ або NPOV) === {{main|Вікіпедыя:Нейтральны пункт гледжання}} Забарона на публікаванне ўласных даследаванняў абмяжоўвае магчымасць паказваць сваё ўласнае стаўленне да прадмета артыкула. З-за важнасці ўключэння інфармацыі, якую можна спраўдзіць, створанай іншымі людзьмі, гэтая палітыка стымулюе ўключэнне розных пунктаў гледжання ў артыкул. З гэтага вынікае, што палітыка «Не ўласнае даследаванне» узмацняе Палітыку НПГ. Амаль заўсёды існуе шмат пунктаў гледжання на пэўную тэму. У некаторых выпадках няма адзінай пазіцыі, тэма дрэнна даследавана і г.д. Ніводзін асобны вікіпедыст не адказвае за перадачу ўсіх пунктаў гледжання ў артыкуле, але пры сумесным напісанні гэтая тэма мусіць разглядацца з розных бакоў, паказвацца, як распаўсюджана гэтая пазіцыя і ці з’яўляецца яна пазіцыяй большасці ці меншасці. Уключэнне пазіцыі, распаўсюджанай толькі сярод вузкай меншасці, можа ўтрымліваць уласныя даследаванні. [[Джымі Вэйлз]], адзін з заснавальнікаў Вікіпедыі, кажа пра гэта: * Калі Ваш пункт гледжання дамінуе, то можна лёгка падмацаваць яго спасылкамі на аўтарытэтныя крыніцы. * Калі Ваш пункт гледжання распаўсюджаны ў значнай меншасці, то не павінна скласці праблемы назваць асноўных прадстаўнікоў, якія яго прытрымліваюцца. * Калі ваш пункт гледжання распаўсюджаны толькі ў вельмі маленькай групе людзей, то — незалежна ад таго, праўда гэта ці не, незалежна ад таго, ці можаце Вы гэта даказаць ці не — гэта не павінна ўтрымлівацца ў Вікіпедыі, за выключэннем, можа, некаторых службовых ці дапаможных артыкулаў. У Вікіпедыі няма месца для ўласных даследаванняў." <ref>Джымі Вэйлз. [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-September/006715.html «WikiEN-l roy_q_royce@hotmail.com: --A Request RE a WIKIArticle--»], 29 верасня 2003.</ref> == Іншыя заўвагі == * Некаторыя старонкі былі створаныя для даследаванняў, звязаных з Вікіпедыяй, як, напрыклад, [[Вікіпедыя:Аддзел статыстыкі]] і [[Вікіпедыя:ВікіПраект Вікімедыя]]. Гэтыя старонкі могуць утрымліваць уласныя даследаванні, якія датычацца толькі праектаў, звязаных з Вікіпедыяй. Уласныя даследаванні, аб’ектам якіх Вікіпедыя не з’яўляецца, таксама не павінны з’яўляцца на гэтых старонках. * [[Meta:Main Page|Мета-Вікі]] дазваляе арыгінальныя даследаванні, напрыклад, [[m:research]], [[m:Wikiresearch]], [[m:Wikimedia Research Network]], [[m:wikiversity]], [[m:category:research]], і [[m:statistics]]. * Некаторыя старонкі ў стылі Вікіпедыі дазваляюць уласныя даследаванні, але яны не з’яўляюцца часткай [[Фонд Вікімедыя|Фонда Вікімедыі]], як, напрыклад, [[Wikinfo]], [[Everything 2]] і [[Urban Dictionary]]. * [[n:Wikinews|Вікінавіны]] дазваляюць уласныя рэпартажы. Шукай падрабязную інфармацыю тут: [[n:Wikinews:Original reporting|Старонка ўласных рэпартажаў]] на Вікінавінах. {{зноскі}} == Гл. таксама == * Джымі Вэйлз. [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-July/005288.html Crackpot articles], спіс ліставання, 12 ліпеня 2003. * Джымі Вэйлз. [http://mail.wikipedia.org/pipermail/wikien-l/2003-September/006653.html «NPOV and 'new physics'»], спіс ліставання, 26 верасня 2003. * [http://academia.wikia.com/wiki/Main_Page Academic Publishing Wiki] — Вікі, у якой вітаюцца ўласныя даследаванні {{Правілы Вікіпедыі}} pd11sjl0txvaffyyoumtrbhcnw3mpku 0 14647 5158275 5146525 2026-06-25T11:08:20Z M.L.Bot 261 /* Смерць */ упарадкаванне раздзела, апісанне гісторый версій 5158275 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скарына}} {{Асоба | імя = Францыск Скарына | партрэт = Francišak Skaryna.jpg | апісанне = Ф. Скарына. Гравіраваны партрэт з [[Кніга Быццё (Скарына)|кнігі «Быццё»]]. Прага. 1519 | дата нараджэння = каля [[1490]] або паміж [[1470]] і [[1490]] | бацька = Лука Скарына | жонка = Маргарыта | дзеці = Сімяон, Францішак }} '''Францы́ск Скары́на''' або '''Франці́шак Скары́на''' (паміж 1485—1490<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — ISBN 978-985-11-0947-6</ref>, або каля 1470<ref>Лемешкин Илья. 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні / Цэнтр. навук. б-ка імя Якуба Коласа Нац. акад. навук Беларусі; уклад. Аляксандр Груша; рэдкал.: А. І. Груша [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2019.</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31550725.html|title=Як у Чэхіі «разьбеларусілі» Скарыну і зьняважылі беларусаў|first=Сяргей|last=Абламейка|website=Радыё Свабода|date=2022-04-30|access-date=2023-09-23}}</ref>, [[Полацк]] — да 1541, [[Прага]]) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскі]] [[Друкарня|першадрукар]], [[Асветніцтва на Беларусі|асветнік]]-[[Гуманізм|гуманіст]], [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч, прадпрымальнік, вучоны-медык. Перакладчык і выдавец [[Біблія Францыска Скарыны|кніг]] [[Біблія|Бібліі]] беларускім зводам [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]. Нарадзіўся ў сям’і заможнага купца ў Полацку, адным са значнейшых гандлёвых і вытворчых цэнтраў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Магчыма, у Полацку атрымаў і пачатковую адукацыю. У 1504 годзе паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскую акадэмію]], дзе атрымаў ступень бакалаўра, а ў 1512 годзе ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]] стаў доктарам [[Медыцына|медыцыны]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]] і там 6 жніўня 1517 года выдаў першую друкаваную беларускую кнігу — «[[Псалтыр]]». Лічыцца адным з найвыдатнейшых гістарычных дзеячаў Беларусі. Імем Францыска Скарыны названы вышэйшыя ўзнагароды краіны — [[Медаль Францыска Скарыны|медаль]] і [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэн]], а таксама [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі ўніверсітэт]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], грамадскае аб’яднанне [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]], іншыя арганізацыі і аб’екты. У розных краінах Францыску Скарыну пастаўлены помнікі, а таксама прысвечаны скульптурныя і жывапісныя творы. == Паходжанне і імя == На думку даследчыкаў, прозвішча ''Скарына'' паходзіць ад слоў ''скора'' (скура) або ''скорина'' (скарынка). [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]] у «Слоўніку беларускай гаворкі» дае ''скарына,'' ''скарынка'' і ''скарыначка'' як ''цвёрдая паверхня выпечанага хлеба'' і падае прыклады «''Скорину поломай да положи въ капусту''» і «''Дай убогому скорынку''»<ref>Носович И. И. Словарь белорусского наречия. СПб., 1870. С. 585.</ref>, у такім самым значэнні ''скарынка'' і ''скарыначка'' дае і Тлумачальны слоўнік сучаснай беларускай мовы<ref>Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1977—1984. Т. 5. Кн. 1. С. 161.</ref>. Імаверна, прозвішча асветніка паходзіць ад старабеларускага слова ''скора — сырая скура,'' ''шкура, мех''. Яшчэ «[[Аповесць мінулых часоў]]» кажа пра даніну з [[драўляне|драўлян]] «''медомъ и скорою''»<ref>Повесть временных лет. С. 42, 48.</ref>. Ад ''скоры'' называлася і прафесія ў Вялікім княстве Літоўскім, напрыклад, у запісе [[Літоўская метрыка|Метрыкі]] ад 10 красавіка 1473 года пра наданне «''Яну, конюшему Виленьскому, шесть человек: Юрко скаринич, Иван скаринич, Левон скаринич, Рожай конокормец''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 16-17.</ref> або «''Князю Евлашку Телятине два человека скориничи: Гридко и Хотян''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 84.</ref>, дзе скарыніч пэўна не прозвішча. Бацька і брат Францыска гандлявалі пушнінай і скурамі. Род заняткаў, імаверна, быў спадчынным, магчыма, продак сям’і — рамеснік-скарыніч, які разбагацеў і заняўся гандлем{{sfn|Немировский|1990|с=153}}. Пэўная дата нараджэння Францыска Скарыны невядома, усе версіі грунтуюцца на супастаўленні ўніверсітэцкіх актаў. Скарына паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] у 1504 годзе, а ў акце [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] 1512 года ён названы «''маладым чалавекам''». [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] адносіў час нараджэння да апошняй чвэрці XV ст., думаў, што калі Скарына ў 1504 годзе паступіў у Кракаўскі ўніверсітэт, яму было не менш за 14 гадоў<ref>Владимиров, с. 44.</ref>. Гэтай даты трымаюцца амаль усе даследчыкі жыцця асветніка<ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>.</ref>. [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]] лічыў часам нараджэння Скарыны 1485—1490 гады<ref name=":3">Алексютовіч, с. 40.</ref>, як [[Сцяпан Казіміравіч Майхровіч|Сцяпан Майхровіч]]<ref name=":4">Майхровіч С. Георгій Скарына. С. 22.</ref> і [[Сямён Аляксандравіч Падокшын|Сямён Падокшын]]<ref name=":5">Подокшин, с. 65.</ref>, гэтую ж дату прапаноўваюць энцыклапедычныя слоўнікі<ref name=":6">Коршунов А. Ф. Скорина, Франциск // Краткая лит. энциклопедия. М., 1971. Т. 6. С. 893—894; Скорина Франциск // Книговедение: Энциклопедический словарь. М. 1981. С. 487 і інш.</ref>. [[Уладзіслаў Ігнацы Віслоцкі|Уладзіслаў Віслоцкі]] сцвярджаў, што [[абітурыент]] для паступлення ва ўніверсітэт мусіў дасягнуць 14-гадовага ўзросту{{sfn|Wisłocki|1886|s=9-10}}. Аднак вядомы выпадкі, калі студэнтамі станавіліся раней — гісторык [[Ян Длугаш]], матэматык Станіслаў Гжэпскі і паэт [[Мікалай Рэй]] паступілі ва ўніверсітэт у 13-гадовым узросце. Многія юнакі станавіліся студэнтамі і ў сталейшым узросце — настаўнік Скарыны [[Ян з Глогава]] стаў студэнтам у 17 гадоў, [[Мікалай Капернік]] — у 18, яго настаўнік Войцех з Брудзева — у 22, граматык Ежы з Легніцы — у 30, а вядомы італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] — у 35 гадоў. [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] лічыў 14-гадовы ўзрост Скарыны дужа малым і трымаўся часу яго нараджэння каля 1485 года<ref name=":1">Пичета 1961, с. 775.</ref>, такой думкі трымаўся і [[Яўген Львовіч Неміроўскі|Яўген Неміроўскі]]{{sfn|Немировский|1990|с=155}}. У 1925 годзе [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]] звязаў дату нараджэння з выдавецкім знакам асветніка (сонца з паўмесяцам), які сустракаецца на 26 выявах, і выказаў думку, што яна прыпала на сонечнае зацьменне, а менавіта на 6 сакавіка 1486 года<ref name=":2">Шчакаціхін М. Калі радзіўся Францішак Скарына. С. 148.</ref>. Першыя звесткі пра полацкіх Скарынаў вядомы з пачатку 1440-х гадоў, калі полацкі купец Грыдка Скарына прадаў рыжскаму купцу Герке ў крэдыт болей за [[Беларуская сістэма мер|беркавец]] воску, а пры атрыманні аплаты ў [[Рыга|Рызе]] быў схоплены Геркам і два тыдні трыманы ў кайданах<ref name="ПолеховГр">''Полехов С. В.'' Малоизвестные сведения… С. 389—392.</ref>. З гэтага вынікае, што полацкія Скарыны — даволі стары род і ўжо да сярэдзіны XV ст. даволі заможны<ref name="ПолеховГр"/>. У 1492 годзе ў пераліку прэтэнзій вялікага князя маскоўскага [[Іван III Васільевіч|Івана Васілевіча]] да вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] згадваецца Лук’ян Скарына, які разам з іншым палачанінам абрабаваў велікалуцкага купца. Магчыма, названы Лук’ян тоесны Луку Скарыне — бацьку Францыска, які названы пазнейшымі дакументамі. Старэйшага брата Францыска, Івана Скарыну, каралеўскі дэкрэт называе адначасова віленскім мешчанінам і палачанінам. У сваіх выданнях Скарына больш за 100 разоў ужывае імя «Францыск», зрэдку — «Францишек»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=576|артыкул=Скарына Францыск|аўтар=Галенчанка Г.}}</ref>. У прадмове да [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыры]] 1517 года сказана: «''… я, Францишек Скаринин сын с Полоцка''», — тая ж форма сустракаецца ў прадмовах да [[Кніга Іова (Скарына)|кнігі Іова]], [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламонавых]] і ў віленскай [[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыры]]. Форма «''я, Франциско Скорина''», сустракаецца ў прадмове да [[Кнігі Царстваў (Скарына)|першай кнігі Царстваў]], так падпісаны і партрэт асветніка ў пражскіх выданнях. У творным склоне імя («… ''выложена Франциском Скориною''») сустракаецца каля 50 разоў<ref>Жураўскі А. І. Імя і прозвішча Скарыны // Францыск Скарына і яго час. С. 343—344.</ref>, у родным склоне («''Повелением, працею и выкладом… Франциска Скоринина сына''») 64 разы. У [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай]] і [[Каронная Метрыка|Кароннай]] метрыках, актах [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскага]] і [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага]] ўніверсітэтаў імя асветніка на лацінскай мове даецца як ''Franciscus''. Урэшце, у пражскіх дакументах 1538—1539 гадоў названы ''Francisco welisch gartner''{{sfn|Немировский|1990|с=157}}. І толькі ў адзіным дакуменце — прывілеі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 21 кастрычніка 1532 года — асветнік названы ''Georgij Franciscij Skorina'', у гэтым жа дакуменце Скарына называны яшчэ пяць разоў, але толькі адным імем — ''Franciscus'' або ''Francisco''. На падставе гэтага дакумента ў 1875 годзе [[Антоній Сцяпанавіч Петрушкевіч|Антоній Петрушкевіч]] выказаў здагадку, што сапраўдным імем Скарыны было Георгій, а імя Францыск ён мусіў узяць, каб паступіць у Кракаўскі ўніверсітэт<ref>Петрушкевич А. С. Ф. Скорина, издатель русской Библии в Празе чешской в 1517, 1518 и 1519 годах // Слово, Львов, 1875. № 130. С. 1-2.</ref>. Меркаванне стала паноўным у 1940—1950-я гады, калі Скарыну звалі выключна Георгіем. «''Георгій Скарына''» — назва драматычнай паэмы [[Міхась Клімковіч|Міхася Клімковіча]] і гістарычнага рамана [[Мікола Садковіч]]а і Яўгена Львова. У 1967 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук БССР]] прыняла кампраміснае рашэнне, пры скарочаным іменаванні пісаць Францыск Скарына, пры поўным — Францыск (Георгій) Скарына<ref>Жураўскі А. І. Цыт. тв. С. 343—344.</ref>. У 1925 годзе польскі даследчык [[Генрык Лаўмянскі]] аналізаваў яшчэ адзін акт 1532 года — грамату Жыгімонта Старога, — і звярнуў увагу, што асветнік там названы ''egregius Franciscus Skorina de Polocko'', таму выказаў здагадку, што пісар у дакуменце паблытаў словы ''Georgius'' і ''egregius'' (г. зн. шаноўны, слаўны)<ref>Ateneum Wileńskie. 1925—1926. R. 3. Z. 3. S. 161—179.</ref>. Невядома хроснае імя Скарыны, старая гіпотэза, што Скарына ў хрышчэнні быў Георгіем, супярэчыць сукупнасці адкрытых і вывучаных крыніц — акты Кракаўскага ўніверсітэта абвяргаюць вымушанае хаванне Скарынам праваслаўнага імя Георгій. У зімнім семестры 1504 года, калі Скарына паступаў ва ўніверсітэт, сярод абітурыентаў было 10 Георгіяў (сярод іх і Георгій, сын Якава з [[Ваўкавыск]]а) і толькі тры Францыскі, у тым ліку Скарына<ref>Album studiorum Universitatis Cracoviensis. P. 90-92.</ref>. Каталікі шанавалі [[Георгій Перамаганосец|св. Георгія]] не меней за [[Францыск Асізскі|св. Францыска]]. У [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскім кафедральным саборы]] алтар св. Георгія існаваў з 1428 года, а сам святы разам з [[Казімір Казіміравіч|Казімірам]] і [[Мікалай Цудатворац|Мікалаем]] лічыўся заступнікам [[Вільнюс|Вільні]]<ref>Ateneum Wileńskie. 1924. Z. 9. S. 163.</ref>. == Выгляд == Насуперак распаўсюджанаму меркаванню, на думку чэшскіх навукоўцаў [[Ілья Лямешкін|Ільі Лямешкіна]] і [[Пётр Войт|Пятра Войта]] на адзіным вядомым партрэце Скарына не мае [[вусы|вусоў]], тое, што лічылі за вусы, напраўдзе — цень ад носа<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=188162|title=Чэшскія даследчыкі: Францыск Скарына не меў вусоў|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-23}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Імя асветніка ў пасляслоўях яго выданняў абавязкова суправаджае «''с Полацька''», «''из славного града Полоцька''», «''с Полоцка града''», «''из града Полоцька''»<ref>''Скарына Ф.'' Прадмовы і пасляслоўі… — С. 34, 46, 48, 50, 57, 60, 88, 92, 100, 132, 138.</ref>. З архіўных крыніц вядома, што купец Лука Скарына меў у [[Полацк]]у ўласную зямлю і гандлёвую справу, якая перайшла ў спадчыну старэйшаму сыну Івану. У яго камерцыйных аперацыях удзельнічаў і малодшы Францыск, што дазваляла яму вучыцца за мяжой і, мабыць, пазней часткова фінансаваць сваё пражскае і віленскае кнігавыдавецтва. Памёр бацька, імаверна, каля 1511—1512 года, бо акты [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] за 1512 год называюць Францыска «''русінам… сынам нябожчыка пана Лукі''». Пачатковую адукацыю Францыск Скарына мог атрымаць у Полацку, а імаверней у сталіцы — [[Вільнюс|Вільні]]. Прынамсі Скарына ведаў [[лацінская мова|лацінскую мову]], якую ў Вялікім Княстве Літоўскім вучылі ў трывіяльных і трывіяльна-квадрыяльных школах пры парафіяльных касцёлах, каталіцкіх біскупскіх кафедрах і мужчынскіх кляштарах. У польскай хроніцы {{нп5|Ян з Камарова|Яна з Камарова|pl|Jan z Komorowa}} згадваецца [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Полацк)|кляштар бернардзінцаў-абсервантаў]] у Полацку, быццам заснаваны ў 1498 годзе, праз што ў [[каталіцтва]] навярнулася да 1000 палачан<ref>Jan z Komorova. Brewe memoriale ordinis fratrum minorum // Monumenta Poloniae Historica. Krakow, 1888. T. 5. P. 282.</ref>. Аднак Полацкая рэвізія 1552 года не паведамляе пра каталіцкія кляштары, няма звестак пра школу і ў грунтоўнай працы {{нп5|Антоні Карбовяк|Антонія Карбовяка|pl|Antoni Karbowiak}}{{sfn|Karbowiak|1898-1923}}, дзе зафіксаваны ўсе вядомыя крыніцам навучальныя ўстановы. Сям’я Скарыны мела цесныя сувязі з Вільняй, бацька асветніка гандляваў там футрам і скурай. Старэйшы брат Францыска Іван пэўны час жыў у сталіцы, у дакументах названы «мешчанінам віленскім». У сталіцы здаўна дзейнічала школа пры [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|віленскай кафедры]], у 2-й палове XV ст. яна неаднакроць згадваецца ў актах віленскага капітула<ref>''Kraszewski J. I.'' Wilno od poczatkow jego do roku 1750. — T. 4. — S. 88.</ref>. Пра віленскую школу, якая падрыхтавала яго да паступлення ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]], згадвае ў 1477 годзе гаспадарскі пісар [[Адам з Котры]], ён «''из детинства ест при школе виленской ласкаве ховался''»<ref>Feigelmanas N. Lietivos inkunabulai. S. 455.</ref>. Паводле Антонія Карбовяка, кафедральная школа да пачатку XV ст. была адзінай вучэбнай установай у Вільні, толькі ў 1513 годзе пробашч парафіяльнага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла св. Яна]] атрымаў дазвол на адкрыццё другой віленскай школы{{sfn|Karbowiak|1898-1923|loc=t. 3, s. 158}}. Пры кафедральнай школе выкладалі [[катэхізіс]], а таксама трывіяльныя прадметы — [[граматыка|граматыку]], [[рыторыка|рыторыку]] і [[логіка|логіку]]. Выпускнікі школы добра размаўлялі на лацінскай мове і, калі хацелі, працягвалі адукацыю звычайна ў Кракаўскім універсітэце{{sfn|Немировский|1990|с=163}}. === У Кракаве, ступень бакалаўра === {{Цытата |аўтар= Рэгістрацыйная кніга-метрыка Кракаўскага ўніверсітэта, 1504 год|У рэктарства шаноўнага айца пана Іаана Аміцына з Кракава, доктара мастацтваў і кананічнага права, ласкаю Бога і апостальскага прастола біскупа лаодзіцэнскага і суфрагана кракаўскага, а таксама плябана [касцёла] святога Мікалая па-за сценамі Кракава, у зімні семестр у год Пана 1504 наступныя асобы ўпісаны... Францыск сын Лукі з Плоцка 2 грошы}} У зімні семестр 1504 года паступіў вучыцца ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] на факультэт вольных мастацтваў або [[філасофія|філасофіі]]. Універсітэт быў заснаваны яшчэ ў 1364 годзе [[Казімір III Вялікі|Казімірам Вялікім]], а ў 1400 годзе кароль [[Ягайла]] значна пашырыў установу, якая атрымала сваю другую назву — Ягелонскі ўніверсітэт. Універсітэт меў тры асноўныя факультэты: багаслоўскі, юрыдычны і медыцынскі. Каб паступіць на адзін з іх, абітурыент павінен быў прайсці навучанне на факультэце вольных мастацтваў. Спачатку шкаляр вывучаў цыкл «трывіум» ([[граматыка]], [[рыторыка]] і [[логіка]]), потым «квадрывіум» ([[арыфметыка]], [[геаметрыя]], [[астраномія]] і [[музыка]]){{sfn|Немировский|1990|с=165}}. [[Файл:Nuremberg chronicles - CRACOVIA.png|thumb|upright=2|''Кракаў'' на гравюры 1493 года [[Хартман Шэдэль|Хартмана Шэдэля]] з [[Нюрнбергская хроніка|Нюрнбергскай хронікі]].]] Універсітэт славіўся як адзін з асноўных цэнтраў еўрапейскай [[Астраномія|астраноміі]] і [[Астралогія|астралогіі]], [[Матэматыка|матэматыкі]], прававых і гуманітарных навук. За 77 год (з 1433 па 1510) ва ўніверсітэт запісалася больш за 17 тысяч абітурыентаў, з іх больш за 8 тысяч былі іншаземцамі. Праз два ці, зрэдку, тры гады студэнт мог здаць іспыты і атрымаць ніжэйшую вучоную ступень бакалаўра, што рабілі, аднак, далёка не ўсе студэнты. За ўказаны час ступень бакалаўра атрымалі толькі крыху больш за 4 тысячы студэнтаў або 23,7 %, а наступную ступень магістра толькі 822 чалавекі ці ўсяго 4,7 % ад агульнай колькасці абітурыентаў<ref>Karbowiak A. Studia statystyczne z dziejow Uniwersytetu Jagiellonskiego… S. 1-82.</ref>. Выкладчыкі Кракаўскага ўніверсітэта былі добра вядомыя ў Еўропе сваёй навуковай і выкладчыцкай дзейнасцю. Рэктарам універсітэта ў 1505/06 вучэбным годзе быў [[Мацей Мяхоўскі]] (1457—1523), які спецыялізаваўся ў галіне медыцыны. Ён быў прыдворным лекарам каралёў [[Уласла II|Уладзіслава]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]], яго брашура пра прафілактыку чумы вытрымала пяць перавыданняў<ref>Maciej z Miechowa. Contra sewam pestem regimen accuratissimum. Cracoviae, 1508.</ref>, а «Трактат пра дзве Сарматыі» (Кракаў, 1517)<ref>Maciej z Miechowa. Tractatus de duabus Sarmatiis, Asiana et Europiana. Cracoviae, 1517.</ref> стаў на доўгія часы крыніцай ведаў еўрапейцаў пра [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскую дзяржаву]]<ref>Греков Б. Д. Предисловие // Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. Х.</ref>. Не менш знакамітым быў прафесар [[Ян з Глогава]] (1445—1507), у якога Скарына слухаў лекцыі па «Другой аналітыцы» [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і па лагічных творах [[Пётр Іспанскі|Пятра Іспанскага]], і які стаў настаўнікам многіх будучых вучоных, у тым ліку [[Мікалай Капернік|Мікалая Каперніка]]<ref>Szczegola H. Jan Glogowczyk. Katowice, 1967; Zwiercan M. Jan z Glogowa // PSB. Krakow, 1963. T. 10. S. 450—452.</ref>. Шматлікія працы прафесара друкаваліся ў Кракаве, [[Лейпцыг]]у, [[Страсбур]]гу і выкарыстоўваліся як навучальныя дапаможнікі для студэнтаў{{sfn|Немировский|1990|с=174}}. Лекцыі па арыфметыцы і музыцы чытаў Мартын Бем з Алькуша (каля 1470—1540)<ref>Birkenmajer A.L. Biem Marcin // PSB. Krakow, 1936. T. 2. S. 68-69.</ref>, добра вядомы сваім сучаснікам трактатам «Аб рэформе рымскага календара»<ref>Biem M. Nova calendarii romano reformatio. Powst. 1514—1515. Vyd. A.L. Birkenmajer. Krakow, 1918.</ref>. Ян са Столбніцы (каля 1470—1530)<ref>Tarnowska I. Jan ze Stobnicy // PSB. Krakow, 1963. T. 10/3. S. 48; Michal z Bystrzykowa i Jan ze Stobnicy // Archiwum Komissii do badania histori filozofii. 1917. T. 1. S. 62-80.</ref> чытаў лекцыі амаль па ўсіх прадметах факультэта вольных мастацтваў, яго падручнік па філасофіі прыроды перавыдаваўся 5 разоў<ref>Jan ze Stobnicy. Parvolus philosophiae naturalis. Cracoviae, 1507; Ibid. Cracoviae, 1513; Ibid. Cracoviae, 1516.</ref>, а ў працы «Уводзіны ў касмаграфію Пталемея» (1512) упершыню ў Польшчы была змешчана геаграфічная карта, на якой быў пазначаны нядаўна адкрыты кантынент — [[Амерыка]]<ref>Jan ze Stobnicy, Introductio in Ptholomei Cosmographiam. Cracoviae, 1512.</ref>. Працы прафесараў акадэміі сістэматычна публікаваліся ў кракаўскай друкарні [[Ян Галер|Яна Галера]]. Няма сумнення, што ў [[Кракаў|Кракаве]] Францыск Скарына ўсвядоміў навучальныя і асветніцкія магчымасці друкаванай кнігі. У 1504/1505 вучэбным годзе, калі Францыск стаў студэнтам, ва ўніверсітэт паступіў 291 чалавек, з іх 141 — ураджэнцы Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, а 150 — з-за мяжы. З 291 абітурыента вучоную ступень атрымалі 60 юнакоў, у тым ліку і Скарына. Праз 2 гады (мінімальны час для студэнтаў [[Філасофія|філасофскага]] факультэта), у 1506 годзе ён вытрымаў экзамен на ступень бакалаўра вольных мастацтваў. У прамацыйнай кнізе ўніверсітэта захаваўся наступны запіс: «''У год Пана 1506, у час дэканства Леанарда з Добшыц, бакалаўра кананічнага права… У тым жа годзе … у бліжэйшы дзень пасля свята Св. Люцыі, на які прыпадае сухаядзенне, асобы, узведзеныя ў ступень бакалаўра, былі размеркаваны ў наступным парадку месцаў: Мацвей з Семнійклоп, Андрэй з Зынты, Іаган з Гараў, Тамаш з Падляшша, Францыск з Полацка, ліцвін, Павел з Марыенбурга (прэфэкт, ён жа стараста), Іаган з Шкокі, Андрэй са Стжэльна, Якаў з Эльбінга, Іаган з Марыенбурга, Іаган з Фраўштата, Канрад з Монтэрэгіа, Іаган з Ураціслава, Валянцін з Нова Віла, Андрэй з Пакоста''»<ref>Statuta nec non liber promotionum philosophorum ordinis in Universitate studiorum Jagellonica ab anno 1402 ad annum 1849. P. 144.</ref>. Гэта адбылося 14 снежня 1506 года<ref>Горбачевский Н. И. Археографический календарь на две тысячи лет (325—2324), Вильна, 1869. С. 94; он же. Словарь древнего актового языка Северо-Западного края и Королевства Польского. Вильна, 1874. С. 201.</ref>. З усіх студэнтаў, атрымаўшых разам са Скарынам ступень бакалаўра, захаваліся звесткі толькі пра Андрэя з Пакоста, які пасля застаўся пры ўніверсітэце, чытаў тут лекцыі, а пасля стаў [[Гнезна (Польшча)|гнезненскім]] вікарыем і пракуратарам<ref>Liber Diligentiarum. P. 94, 97, 466.</ref>. === Паміж Кракавам і Падуяй === Невядома, дзе быў і чым займаўся Скарына на працягу няпоўных 6 гадоў. Падуанскія дакументы называюць Скарыну доктарам вольных навук і прафесарам. Каб атрымаць гэтае званне, трэба было здаць магістарскі экзамен, што для бакалаўра тады займала прынамсі два гады. Паводле статута Падуанскага ўніверсітэта, кандыдат на атрыманне доктарскай ступені мусіў для допуску да іспыту праслухаць трохгадовы курс лекцый, а пасля на працягу года займацца лекарскай практыкай пад наглядам вядомага лекара{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Ёсць меркаванні, што ён скончыў універсітэт у Празе, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі. Але больш лагічна дапусціць, што ён атрымаў доктарскую ступень у Кракаве, дзе дзейнічалі 2 кафедры медыцыны (без права даваць доктарскія дыпломы). Лёс мог прывесці Скарыну ў які-небудзь італьянскі ўніверсітэт — Падуанскі або [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскі]]. Запіс у акце Падуанскага ўніверсітэта 9 лістапада 1512 года называе Скарыну «''secretarii regis Datiae''» (сакратаром караля «Дацыі»). Першыя даследаванні распачаў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], які выказаў здагадку, што маецца на ўвазе [[Данія]]. Навуковец звярнуўся ў дзяржаўны архіў у [[Капенгаген]]е з просьбай пашукаць дакументы пра Скарыну. У 1937 годзе ён атрымаў адказ ад дырэктара архіва, што згадак пра Скарыну ў дакументах першых дзесяцігоддзяў XVI ст. не знайшлося<ref>Флароўскі, с. 428—430.</ref>. Пасля Флароўскі напісаў румынскаму гісторыку П. Панаітэску, які ў адказ паведамляў, што назва Дакія датычна румынскіх княстваў XVI ст. амаль не ўжывалася, і што ні адзін з румынскіх ваяводаў таго часу каралём сябе не называў. Тым не менш, Флароўскі працягваў лічыць, што Скарына мог быць звязаны з [[Валахія]]й, прыводзячы сцвярджэнне пра румынскага кнігадрукара ў 1508—1512 гадах і пра тое, што ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]] вучылася нямала юнакоў з тых зямель{{sfn|Немировский|1990|с=159}}. [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] лічыў, што Скарына быў сакратаром караля Даніі, да якога летам 1509 года вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт]] адправіў дэлегацыю для заключэння дагавора пра сяброўства<ref>Владимировас, с. 11.</ref>. Доказам ён прыводзіў знаходку ў Капенгагене асобніка «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжкі]]». Назву Дакія ў XVI ст. ужывалі як да Даніі, так і да Валахіі. Настаўнік Скарыны Мацвей з Мехава ў «Трактаце пра дзве Сарматыі» пісаў: «''Скандынавія знаходзіцца на паўночным-захадзе, за Германскім морам, у суседстве з Дакіяй, пад уладай дакійскага гаспадара, на адлегласці многіх міль ад Скіфіі''»<ref>Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. 77.</ref>, пэўна разумеючы Данію. Там самым часам, у польскай дакументацыі XVI ст. назву Дакія адносілі ў асноўным да [[Трансільванія|Трансільваніі]], а ў 1512 годзе кароль Жыгімонт узяў шлюб з дачкой трансільванскага князя [[Іштван Запальяі|Стэфана]]<ref>ПСРЛ. М., 1980. Т. 35. С. 168.</ref>. Такім чынам, Скарына мог знаходзіцца як у Капенгагене, так і ў Трансільваніі. === У Падуі, доктарская ступень === {{Цытата |аўтар= Тадэа Мусаці, царква св. Урбана, [[Падуя]], 5 лістапада 1512 года|''Найдастойнейшыя паны дактары! Прычына склікання Вашых Дастойнасцей наступная: прыбыў нейкі вельмі вучоны малады чалавек, доктар мастацтваў, бедны, родам з надзвычай далёкіх краёў, магчыма на чатыры тысячы міль і больш ад гэтага слаўнага горада, для таго, каб узвялічыць славу і бляск Падуі, а таксама красуючай супольнасці філосафаў гімназіі і святой нашай Калегіі. Ён звярнуўся да Калегіі з просьбай дазволіць яму ў якасці дару і асобай міласці падвергнуцца з ласкі Божай выпрабаванням у галіне медыцыны пры гэтай святой Калегіі. Калі, Вашыя Дастойнасці, дазволіце, прадстаўляю яго самога. Малады чалавек і вышэйзгаданы доктар носіць імя пана Францыска, сына нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін{{efn|name="падуя"}}.''}} Не пазней за восень 1512 года Францыск Скарына прыбыў у [[Італія|Італію]], у [[Падуя|Падую]], каб атрымаць ступень доктара медыцыны. [[Падуанскі ўніверсітэт]], заснаваны яшчэ ў 1222 годзе<ref>Бернан Дж. Наука в истории общества. М., 1956, с. 176.</ref>, прыцягваў да сябе прафесараў і студэнтаў з розных краін Еўропы. Да часу прыезду Скарыны ва ўніверсітэце прайшлі навучанне не менш за 36 тысяч студэнтаў, з іх каля 16 тысяч былі іншаземцамі<ref>Саладух А. Францішак Скарына на грунце універсітэцкага жыцця ў Падуі. Калосьсе. 1937. Кн. 1/10, с. 39.</ref>. Універсітэт меў чатыры факультэты: свабодных мастацтваў, права, медыцыны і багаслоўя. Медыцынскі факультэт, атрымаўшы самастойнасць у XIV ст., меў асаблівую міжнародную папулярнасць. Так, у 1501—1503 гадах у Падуі вывучаў медыцыну і права [[Мікалай Капернік]]{{sfn|Немировский|1990|с=202}}. Скарына прыехаў у Падую ў цяжкі для горада час. [[Венецыянская рэспубліка]], у склад якой уваходзіла Падуя, знаходзілася ў стане вайны са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] і [[Папская вобласць|Папскай дзяржавай]]. У 1509 годзе аб’яднаныя войскі імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна]] і папы [[Юлій II|Юлія ІІ]] аблажылі горад, які, тым не менш, аблогу вытрымаў. Універсітэт жа ў сувязі з ваеннымі падзеямі 1509—1516 гадоў быў практычна закрыты<ref>Favaro A. Die Hochschule Padua zur Zeit des Coppernicus // Mitteilungen des Coppernicus-Vereins fur Wissenschaft und Kunst. Thorn, 1881. H. 3. S. 39.</ref>. Аднак доктарскія экзамены калегія ўніверсітэта ўсё ж прымала: так, праз шэсць дзён пасля Скарыны экзамен на ступень доктара права трымаў Мікала Гозій з [[Сіракузы|Сіракуз]]{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Актавая дакументацыя ўніверсітэта захавалася даволі добра. Яшчэ каля 1740 года канцлер факультэта свабодных мастацтваў Джузэпэ Марыа Міната сабраў старыя акты ў 37-томны звод, да якога быў прыкладзены старанна складзены паказальнік<ref>Favaro A. L’Universita di Padova. Venezia, 1922. P. 97.</ref>. На жаль, імя дактаранта пададзена з памылкай: «''Luca Porina di Poloczko''», як і час абароны. У канцы XVIII ст. абат Франчэска Дарыгела склаў спіс усіх дактароў, што абаранілі дысертацыі ва ўніверсітэце. У рукапісе, які захоўваецца ў бібліятэцы ўніверсітэта дагэтуль<ref>Elenco di laureati in questa Universita di Padova e non Padovanu. Manoscritto, 43, II, F. 272.</ref>, імя асветніка перададзена дакладна. Спіс Дарыгела даследаваў С. Віндакевіч у пошуках палякаў, што вучыліся ва ўніверсітэце<ref>Windakiewicz S. Materialy do historyi polakow w Padwie // Archiwum do dziejow literatury i oswiaty w Polsce. Krakow, 1892. T. 7. S. 157—158.</ref>. І. Шляпкін на падставе спісаў адшукаў акты і апублікаваў іх на [[лацінская мова|лацінскай мове]] ў 1892 годзе<ref>Шляпкин И. А. К биографии Франциска Скорины. С. 382—385.</ref>. У 1937 годзе запіс адшукаў і паведаміў пра гэта [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]], які рыхтаваў сваю знаходку да друку, але праз [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] не здолеў зрабіць гэтага. У 1960 годзе [[Янка Садоўскі]] паўторна адкрыў дакумент, а пасля і апублікаваў<ref>Znic 1960. № 50. S. 8; Францыск Скарына. С. 72-74.</ref>. У 1961 годзе ў [[Рым]]е выйшлі ў свет факсіміле арыгінала, лацінскі тэкст і беларускі пераклад<ref>Egzaminacyjnyja dakumenty Dr. Francisca Skaryny u Paduanskim Universytecie // Znic, 1961. № 61, s. 7; № 62-63, s. 10; 1962. № 64-65. s. 12.</ref>. Акты дазваляюць дакладна апісаць усе цырымоніі, звязаныя з наданнем Францыску Скарыне доктарскай ступені. У першым акце апавядаецца пра пасяджэнне калегіі дактароў вольных мастацтваў і медыцыны, якое адбылося ў царкве святога Урбана 5 лістапада 1512 года а 10 гадзіне раніцы. Адкрыў сход віцэ-прыёр калегіі Тадэа Мусаці, які ва ўступным слове прадставіў кандыдата: «''Францыск, ён сын нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін''»<ref>Францыск Скарына, c. 65.</ref>. Пасля ў залу запрасілі Скарыну, ён «''пакорліва і пачціва прасіў дапусціць яго да іспытаў па медыцыне''». Затым калегія прыступіла да абмеркавання. Выступленні, паводле акта, былі шматлікімі. Канечна пытанне вырашалася галасаваннем, якое было аднагалосным — усе дактары выказаліся за допуск Скарыны да іспытаў{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Іспыты праходзілі ў два этапы. Спачатку кандыдат павінен быў прайсці гутарку і дыскусію, якія паказвалі яго падрыхтаванасць да наступнага этапу. Першы іспыт адбыўся 6 лістапада 1512 года а 3 гадзіне. Паводле акта, Скарына «''бліскуча адказаў па памяці і абверг прад’яўленыя яму пярэчанні; выдатна аргументуючы, ён паказаў сябе з найлепшага боку''»<ref>Францыск Скарына, c. 68.</ref>. Дыскусію вялі прафесары-экзаменатары Францыска дэ Ноаліс, Іераніма а Мула, Барталамеа Барызона і Іераніма дэ Урбіна пад старшынствам віцэ-прыёра Тадэа Мусаці, акрамя таго, у царкве прысутнічала яшчэ 8 дактароў. Калегія прызнала, што Францыск Скарына «''варты быць дапушчаным да асаблівага экзамену па медыцыне''»{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Уласна іспыт адбыўся 9 лістапада 1512 года ў палацы біскупа. Аднак гэта была хутчэй загадзя падрыхтаваная парадная цырымонія, бо пытанне з прысваеннем ступені было вырашана яшчэ 6 лістапада{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Сярод ганаровых гасцей былі біскуп Аргеліскі Паўла Забарэла, віцэ-рэктар універсітэта, доктар медыцыны і свабодных мастацтваў Францыска Фульманелі з [[Верона|Вероны]], названы ў акце «''выдатным навукоўцам''», а таксама «''высокашаноўны ў Хрысце айцец і пан доктар Сікст''» — гэта быў не хто іншы, як кардынал Сікст дэла Раверэ, пляменнік папы Юлія ІІ. Скарыне ізноў прапанавалі пытанні па медыцыне. Паводле дакумента, «''пан магістр Францыск, сын нябожчыка пана Лукі Скарыны з Полацка, русін, на прапанаваныя яму раніцай гэтага дня пытанні па медыцыне бліскуча адказваў па памяці і адхіліў выказаныя яму пярэчанні, выдатна аргументуючы, ён праявіў сябе найлепшым чынам. У сувязі з гэтым усімі там прысутнымі вучонымі, з агульнай згоды ён быў ацэнены як падрыхтаваны і варты быць дапушчаным да асобага экзамену па медыцыне''»{{efn|name="падуя"|Дакумент зберагаецца ў архіве Падуанскага ўніверсітэта, Mstt., vol, 321. Sacri Collegii Dominorum Artistarum et Medicorum, 1512—1523, f.5, 6 r-v. Пераклад з лац. паводле: Францыск Скарына і яго час.}}. Пасля гэтага Тадэа Мусаці абвясціў Францыска Скарыну доктарам медыцыны, а Барталамеа Барызона ўручыў доктарскую мантыю і берэт, у якіх Скарына і адлюстраваны на сваім вядомым партрэце, змешчаным у двух пражскіх выданнях. У канцы акта пералічаны імёны 24 прафесараў Падуанскага ўніверсітэта. Менавіта ў гэтым акце (а пасля і на палях зборніка Джузэпэ Міната<ref>Scoriniana 1517—1967. c. 49</ref>) Скарына названы «''secretarii regis Datis''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. [[Файл:Rostrum of Galelei.JPG|справа|thumb|Кафедра Галілея. Партрэт Скарыны — другі ў другім радку злева ад вугла.]] Падуанскі ўніверсітэт захаваў памяць пра Францыска Скарыну. У адну з аўдыторый, названую ''Залай сарака'', перанеслі кафедру, з якой, як лічыцца, чытаў лекцыі [[Галілеа Галілей]], а таксама памясцілі сорак партрэтаў найбольш знакамітых выхаванцаў універсітэта. Партрэты напісаны тэмперай на палатне і размешчаны ў два рады. Партрэт Скарыны знаходзіцца ў другім радзе: злева ад яго выява знакамітага польскага паэта [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], справа — маскоўскага лекара {{нп5|Пётр Васілевіч Постнікаў|Пятра Постнікава|ru|Постников, Пётр Васильевич}}. Акрамя Скарыны, у зале знаходзіцца выява яшчэ аднаго чалавека, звязанага з Беларуссю, — [[Каралі польскія|караля Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Партрэты намаляваны ў 1940-х гадах італьянскім мастаком Джакама даль Форна. Скарына намаляваны ў чырвонай доктарскай мантыі, па-над якой накінуты аблямаваны мехам плашч. Пад мантыяй белая кашуля з вышытым каўняром. Галава не пакрытая, бачны высокі лоб з вялікімі залысінамі. На правай руцэ — чорная пячатка. Выява на партрэце ніякага падабенства з вядомым партрэтам на гравюры не мае. У верхняй частцы партрэта змешчаны надпіс: «''Franciscus Skoryna de Poloczko 1512''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. === Пачатак кнігадрукавання ў Празе === {{main|Біблія Францыска Скарыны}} Пасля падуанскай абароны звестак пра Скарыну зноў няма на працягу пяці гадоў. Стаўшы доктарам медыцыны, Францыск Скарына атрымаў магчымасць займацца лекарскай практыкай. Гэты занятак у той час добра аплачваўся і, магчыма, дазваляў часткова пакрываць выдавецкую дзейнасць, якая наўрад ці была прыбытковай. Тым не менш, як асабліва выключны лекар Скарына сябе не зарэкамендаваў{{sfn|Немировский|1990|с=206}}. Магчыма, ён працаваў і настаўнікам, бо «доктарам мастацтваў» у тыя часы называлі і настаўніка гуманітарных навук — філалогіі, паэтыкі, красамоўства і інш. [[Файл:Скарына. Псалмы Давіда.jpg|thumb|справа|Скарына. «Псалтыр», 6 жніўня 1517 года. Ліст, з якога пачынаецца асноўны тэкст.]] Не выключаецца, што рабіў гэта на радзіме. На карысць гэтай здагадкі сведчыць выдатнае веданне ім жывой гаворкі сваіх бацькоў — старабеларускай літаратурнай і штодзённай гутарковай мовы. Відаць, у гэты час ён пачаў перакладаць [[Біблія|Біблію]]. Перыяд 1513—1516 гадоў у жыцці Скарыны не асветлены дакументамі, але менавіта ў гэты час ён вырашыў пачаць кнігадрукаванне. Безумоўна, яго ў гэтых намерах падтрымлівалі землякі з Вільні, Полацка, беларускія купцы, члены віленскага [[магістрат]]а. Няма сумненняў, што ў 1510-х гадах Францыск Скарына наведаў Вялікае Княства Літоўскае — Вільню, Полацк, іншыя гарады — і заручыўся падтрымкай суайчыннікаў. 6 жніўня 1517 года ў [[Прага|Празе]] выходзіць першая кніга [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], друкаваная «''повелением и працею избранного мужа, в лекарских науках доктора Франциска, Скоринина сына с Полоцька''»<ref>л. 142</ref>. Кнігадрукаванне ў Чэхіі пачалося ў 1468 годзе, яшчэ пры жыцці [[Іаган Гутэнберг|Іагана Гутэнберга]]<ref>Горак Ф. К. К истории книгопечатания в Чехии. 1960. С. 275—285; Мыльников А. С. Чешская книга. С. 26-40.</ref>. Даследчыкі лічаць, што Скарына арэндаваў адну з пражскіх тыпаграфій{{sfn|Немировский|1990|с=226}} разам з абсталяваннем і персаналам, які рабіў асноўную тыпаграфскую працу<ref>Владимиров, с. 64.</ref><ref>Сидоров А. А. Узловые проблемы и нерешенные вопросы истории русского книгопечатания. С. 24.</ref>. У сваіх выданнях Скарына часта паведамляе: «''Выложена працею і вытиснена повелением''»<ref>[[Кніга Эсфір (Скарына)|Кніга Эсфір]], л. 26</ref>, гэта значыць, што пераклад зроблены ўласна Скарынай, а друкавалі выданне другія асобы па яго «''повелению''». У 1517 годзе пры падтрымцы віленскіх мецэнатаў Якуба Бабіча і Багдана Онькава асветнік заснаваў у Празе першае ў гісторыі ўсходнеславянскіх народаў выдавецтва, абсталяваў друкарню. На працягу трох гадоў Скарына выдаваў ілюстраваныя кнігі Бібліі пад агульнай назвай ''«Бивлия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Інтэнсіўная выдавецкая дзейнасць Скарыны ў Празе ў 1517—1519 гадах дазваляе думаць, што ён пасяліўся тут не пазней як у 1516 годзе. За тры гады Скарына выдаў 23 кнігі (калі лічыць усе кнігі [[Тора|Пяцікніжжа]] і Царстваў асобнымі выданнямі). 11 кніг маюць дакладныя даты, на пяці толькі год друку — 1519, а на чатырох з пяці выданняў Пяцікніжжа дата наогул не пазначана. Таму храналагічны час выхаду можа быць дадзены толькі для выданняў 1517—1518 гадоў, для астатніх толькі прыблізна: [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], «[[Кніга Іова (Скарына)|Іоў]]», «[[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчы Саламона]]», «[[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісус Сірахаў]]» (усе 1517), «[[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяст]]», «[[Песня песням (Скарына)|Песня песням]]», «[[Кніга Прамудрасць Божая (Скарына)|Прамудрасць Божая]]», «[[Кнігі Царстваў (Скарына)|Царствы]]», «[[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|Ісус Навін]]» (усе 1518), «[[Кніга Юдзіф (Скарына)|Юдзіф]]», «[[Кніга Суддзяў (Скарына)|Суддзі]]», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]», «[[Кніга Выхад (Скарына)|Выхад]]», «[[Кніга Левіт (Скарына)|Левіт]]», «[[Кніга Лічбы (Скарына)|Лічбы]]», «[[Другі закон (Скарына)|Другі закон]]», «[[Кніга Руф (Скарына)|Руф]]», «[[Кніга Эсфір (Скарына)|Эсфір]]», «[[Плач Ераміі (Скарына)|Плач Ераміі]]», «[[Кніга прарока Данііла (Скарына)|Прарок Данііл]]» (усе 1519). Некаторыя з апошніх выданняў, якія не маюць выхадных звестак і традыцыйна датуюцца 1519 годам, магчыма, надрукаваны ў 1520 годзе{{sfn|Немировский|1990|с=230}}. Агульны аб’ём выданняў — 1200 лістоў, з іх у 1517 годзе надрукавана 324, 1518—352, 1519—524 лісты. За такі кароткі тэрмін немагчыма падрыхтаваць да выдання тэксты кніг і выканаць тэхнічныя задачы па іх мастацкім афармленні ([[ілюстрацыя|ілюстрацыі]], [[Кніжная застаўка|застаўкі]], [[Буквіца (кніжная графіка)|буквіцы]], каляровы друк і г.д.). Значыць, хутчэй за ўсё, у 1517 годзе Францыск Скарына ўжо меў рукапіс поўнай Бібліі ў сваім перакладзе. Пра гэта ўскосна сведчаць спісы Скарынавых перакладаў, якія не ўвайшлі ў яго друкаваную Біблію. У Празе ён не паспеў выдаць кніг прарокаў, апрача прарока Данііла, і кніг Новага Запавету. === Пераезд у Вільню === [[Файл:Didzioji 19.JPG|thumb|[[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] па [[Вуліца Сціклю|Шкляной вуліцы]] ў Вільні.]] Каля 1520 года Францыск Скарына пераехаў у сталіцу Вялікага Княства Літоўскага Вільню. Выказваецца меркаванне, што прыезд Скарыны быў выкліканы падрыхтоўкай да друку толькі што прынятага Статута, які вялікі князь абяцаў надрукаваць «вялікай колькасцю кніг бітымі літарамі»<ref>Гячяускас Э. Франциск Скорина — секретарь вильнюсского епископа Иоанна из князей Литовских. С. 62.</ref>. Друк так і не адбыўся, але мяркуецца, што шрыфт для выдання быў адліты, ён пазней выкарыстоўваўся для набору «Малой падарожнай кніжкі» і [[Апостал (Скарына)|Апостала]]{{sfn|Немировский|1990|с=414}}. [[Файл:Ф. Скарына, памятная шыльда.jpg|міні|[[Мемарыяльная дошка|Памятная шыльда]] на доме, дзе знаходзілася друкарня Ф. Скарыны.]] У пачатку 1520-х гадоў ён заснаваў у доме [[Якуб Бабіч|Якуба Бабіча]]{{efn|Пра гэта сведчыць адзін з 10 захаваных асобнікаў Апостала з надпісам на 188 лісце: «''Совершися в дому почтивого мужа Якуба Бабича, наистаршего бурмистра славнаго и великаго места Виленскаго''».}} першую ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] [[Віленская друкарня Скарыны|друкарню]] і пачаў тут кнігадрукаванне. Каля 1522 года выдаў «[[Малая падарожная кніжка|Малую падарожную кніжку]]», якая складаецца па меншай меры з 21 часткі: <!-- Пакуль так «Пісаныя рэчы», -->[[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыр]], «[[Часасловец]]», «Акафіст жываноснай труне Гасподняй», «Канон жываноснай труне Гасподняй», «Акафіст архангелу Міхаілу», «Канон архангелу Міхаілу», «Акафіст Іаану Прадцечы», «Канон Іаану Прадцечы», «Акафіст Багародзіцы», «Канон Багародзіцы», «Акафіст апосталам Пятру і Паўлу», «Канон апосталам Пятру і Паўлу», «Акафіст цудатворцу Міколе», «Канон цудатворцу Міколе», «Акафіст крыжу Гасподняму», «Канон крыжу Гасподняму», «Акафіст Ісусу», «Канон Ісусу», «Шасцідневец», «Канон пакаяльны», «Паслядоўнасць царкоўнага збору»{{sfn|Немировский|1990|с=419}}; а таксама «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]», які выйшаў асобным выданнем у 1525 годзе. Некаторыя часткі «Малой падарожнай кніжкі», магчыма, выходзілі як асобныя выпускі. У Вільні Скарына выконваў функцыі сакратара [[Біскупы віленскія|віленскага біскупа]] [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў літоўскіх]]. У самым раннім дакуменце, датаваным кастрычнікам 1523 года, ён пазваны «egregio et honorabilibus Francisco Phisico»<ref>БАН ЛитССР, ф. 389, № 12, л. 607 об. — 612; Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 62.</ref> (гэта значыць «''паважаны і шаноўны Францыск Фізік''», гэты тытул звычайна адносілі да дактароў медыцыны). 20 сакавіка 1526 года «egregio viro Francisco, medicinae doctore» (паважаны муж, пан Францыско, доктар медыцыны) удзельнічаў пры рэгістрацыі граматы на заснаванне касцёла ў мястэчку [[Вяйсіеяй|Вісіце]]{{sfn|Немировский|1990|с=421}}. У Вільні Францыск Скарына ажаніўся з Маргарытай, удавой віленскага радцы Юрыя Адверніка, мабыць, аднаго з былых фундатараў друкарні ў Вільні, і жыў у яе камяніцы на [[Вуліца Вокіечу|Нямецкай вуліцы]] недалёка ад палаца князёў Слуцкіх. Няма звестак, што Скарына меў у Вільні ўласны дом. Імаверна, усе сродкі ён аддаваў на выдавецкую справу. Фінансавае становішча асветніка палепшылася пасля таго, як яго жонка Маргарыта перамагла ў судовым працэсе са сваякамі за яе віленскі дом (1529). === Скарына і Лютэр === [[Файл:Martin_Luther,_1529.jpg|thumb|справа|Марцін Лютэр.]] У адной з кніг вядомага славіста [[Ерней Копітар|Варфаламея Копітара]], надрукаванай у [[Вена|Вене]] ў 1839 годзе, апублікаваны артыкул «''Гістарычнае пытанне пра доктара медыцынскага факультэта Прагі Францыска Скарыну, які чыніў падкопы супраць доктара Марціна Лютэра''»<ref>Kopitar B. De facultatis Pragenae medicinae doctore Francisco Skorina lithuano, doctoris Martini Lutheri insidiatore quaestio histoca // Kopitar B. Hessychii glossographi discipulis et epiglossistis russus, in ipsa Constantinopoli sec. XII—XIII codice Vindobonensi graecorussica omnia… Vindobonae, 1839. P. 33-34.</ref>. У артыкуле апавядаецца, як у 1525 годзе спачатку [[Філіп Меланхтан|Меланхтан]], а пасля [[Марцін Лютэр|Лютэр]] пазнаёміліся з нейкім доктарам Францыскам, які зачараваў іх сваёй вучонасцю і манерамі. Аднак хутка Лютэр спалохаўся папярэджванняў сваіх сяброў, пакінуў [[Вітэнберг]] і напісаў у магістрат просьбу затрымаць доктара і падвергнуць яго катаванню<ref>Францыск Скарына, с. 79-80.</ref>. Францыск, аднак, зачараваў і сяброў магістрата, і тыя адпусцілі яго. Копітар сцвярджаў, што тым доктарам быў Францыск Скарына. Тым не менш, Копітар лічыў сваё сцвярджэнне гіпотэзай, якая магла стаць фактам толькі пасля знаходкі ў архівах Вітэнберга дакументаў з імем Скарыны. Не паведамляе Копітар і пра крыніцы, на падставе якіх ён зрабіў вывад пра сустрэчу Лютэра і Скарыны, мімалётам спасылаючыся на [[Фейт Людвіг Зекендорф|Зекендорфа]], які «''прытрымліваўся іншага погляду пра гэты інцыдэнт''». Зекендорф у сваёй працы паведамляе пра нейкага яўрэйскага доктара з Польшчы, які спрабаваў атруціць Лютэра. Доктара схапілі, аднак сам Лютэр пажадаў, каб злачынцу не катавалі, а адпусцілі<ref>Seckendorf V. L. Commentarius… De Lutheranismo… Fracofurti, 1692. Lib. 2. P. 35; Ibid. Reformations-Geschichte. Leipzig, 1714. S. 40.</ref>. Паводле Зекендорфа, падзея адбылася ў 1525 годзе, а імя доктара медыцыны не паведамляецца. Аднак у адным з лістоў Лютэра барону [[Іаган фон Шварцэнберг|Шварцэнбергу]] ад 21 снежня 1524 года згадваецца «''доктар Францыск''»<ref>D. Martin Luthers Werke. Kritisch Gesamtausgabe. Briefwechsel. Weimar, 1933. Bd. 3. S. 407.</ref>, з якім рэфарматар быў у добрых зносінах. Знаёмства з доктарам працягвалася да верасня 1525 года, калі Лютэр пераехаў у [[Торгау]] пасля апісанага інцыдэнта. Даследчыкі лічаць, што пад загадкавым доктарам не крыецца асоба Францыска Скарыны, які ў тым жа 1525 годзе надрукаваў у Вільні [[Апостал (Скарына)|Апостал]], а ў сакавіку 1526 года прысутнічаў пры зацвярджэнні граматы князя [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрыя Слуцкага]] біскупам Янам{{sfn|Немировский|1990|с=428}}. === Шлюб з Маргарытай === Першым звесткі пра жонку Скарыны знайшоў [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]], які яшчэ ў 1888 годзе надрукаваў акт 1529 года<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 297 об. — 298; Владимиров, с. 321—322.</ref>. У акце даецца рашэнне караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]] па скарзе віленскіх жыхароў Марціна Субачовіча і Мікалая, сына Багдана Чупрына. Адказчыкам па справе была «''Малкгорета, жоне доктора Францышъка Скоринина, которая перед тым была за рядцою виленьским Юрем Одверником''»<ref>Францыск Скарына, с. 91-92.</ref>. Гэтая скарга пачалася ў 1523 годзе, яшчэ пры жыцці Юрыя Адверніка, і тычылася дома «''в месте Виленьском, который лежит на Рынку подле дому Иванова Плешывцова и Василева Воропанева''», а таксама іншай маёмасці — «''иншое имене и статъки''». Большасць даследчыкаў лічыць, што Адвернік фінансаваў кнігавыдавецкую дзейнасць Скарыны{{sfn|Немировский|1990|с=429}}. Да 1529 года ўсе першапачатковыя ўдзельнікі скаргі памерлі, Юрый Адвернік памёр пасля кастрычніка 1525 года<ref>Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 135.</ref>{{efn|У дакуменце 1525 г. Юрый Адвернік згадваецца як жывы: «''Потвержене мещанину виленскому Юрию Адверниковичу уходы з братом и з сестрами ехо о спадок на них по сестре их Зофеи Зеновены и по сыну ее''»<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 186 об.</ref>.}}. Справа аказалася працяглай: спачатку яе разглядаў гарадскі суд, пасля войт з бургамістрамі і радцамі, потым да справы далучыўся ўплывовы біскуп Ян з князёў Літоўскіх, у якога Скарына быў лекарам и сакратаром. Істцы спасылаліся на тэстамент Дароты Станіслававы, які быў без пячаткі і які, згодна са скаргай, «''зламал судом своим князь Ян, бискуп виленский''». Рашэнне караля было на карысць Маргарыты: «''тот дом доктора Францышъка Скорины Маркгорете держати и въжывати супокойне на вечные часы''». Акт быў падпісаны ў прысутнасці самога Скарыны, біскупа Яна і іншых [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Паноў Рады]]. Акрамя гэтага акта, «''Маргарета, суўласніца выдатнага мужа Францыска, называнага доктар Скарынін''», згадваецца яшчэ ў познаньскім акце ад 23 кастрычніка 1529 года<ref>Францыск Скарына, с. 324.</ref>. Дакументальных пацвярджэнняў пра смерць Маргарыты няма, аднак у пазнейшых архіўных матэрыялах з 1532 года яе імя не згадваецца. Вялікі пажар у Вільні летам 1530 года выкаціў дзве трэці горада. Магчыма, у тым пажары загінула і яго жонка, пакінуўшы маленькага сына Сімяона.<ref>{{Cite web|ref=on|url=https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|title=Колькіх жанчын кахаў Купала і хто натхняў Шагала?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230320115851/https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|archivedate=2023-03-20|last=Журбін|first=Якаў|lang=be|subtitle=Рамантыка ў жыцці вядомых беларусаў|url-status=live|website=[[Onliner.by]]|date=2023-02-14|accessdate=2023-05-23}}</ref> === Магчымая паездка ў Маскву === Пасля друкавання [[Апостал (Скарына)|Апостала]] Скарына спыняе друкарскую дзейнасць. Адной з прычын даследчыкі называюць вялікі пажар у Вільні 2 сакавіка 1530 года, які знішчыў палову горада, у тым ліку кафедральны сабор, палац біскупа Яна і, магчыма, дом Якуба Бабіча, у якім знаходзілася тыпаграфія, а таксама дом на Рынку, які належаў жонцы асветніка Маргарыце. У 1536 годзе пакідае віленскую кафедру заступнік Скарыны біскуп Ян{{sfn|Немировский|1990|с=487}}. Як лічаць даследчыкі ([[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], [[Іосіф Первольф]], [[Вітаўт Тумаш|Сымон Брага]], [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктар Дарашкевіч]]), у канцы 1520-х — пачатку 1530-х гадоў Скарына мог наведаць [[Масква|Маскву]] з мэтай распаўсюджання сваіх выданняў. Гэтыя меркаванні грунтуюцца на тэксце граматы [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] 1552 года: «''… калі ў праўленне нашага богададзенага бацькі нейкі яго падданы, вядомы набожным намерам, вырашыўшы надрукаваць і выдаць на рускай мове Свяшчэннае Пісанне, прыбыў да маскавітаў, гэтыя кнігі былі публічна спаленыя паводле загаду князя, бо былі выданы падданым рымскай царквы і ў месцах, якія падлягаюць яе ўладзе''»<ref>Францыск Скарына. Зборнік дакументаў і матэрыялаў. С. 201—202.</ref>. Грамата была надрукавана ў 1862 годзе аўстрыйскім гісторыкам І. Фідлерам<ref>Fiedler J. Ein Versuch der Vereinigung der russischen mit der romischen Kirche im sechzehnten Jahrhunderte // Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Classe. 1862. Bd. 40. S. 108—113.</ref>, а ў 1888 годзе варшаўскі даследчык І. Первольф адзначыў, што ў грамаце маецца на ўвазе Скарына<ref>Первольф И. И. Славяне, их взаимные отношения и связи. Варшава, 1888. Т. 2. С. 108—113.</ref>. Версію падрабязна абгрунтаваў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]]<ref>Чешская Библия в истории русской культуры и письменности: Франциск Скорина и продолжатели его дела. с. 210—211; его же. Франциск Скорина и Москва // Тр. Отд. древнерус. лит. 1969. Т. 24. С. 155—158.</ref>. Версія лічыцца магчымай з-за напружаных сацыяльна-палітычных абставін у Маскоўскай дзяржаве, дзе яшчэ былі памятныя [[наўгародска-пскоўскія ерасі]] з іх вольным тлумачэннем біблейскіх тэкстаў і з канца XV ст. быў свой афіцыйны звод Бібліі. У 1525 годзе ў Маскве быў асуджаны [[Максім Грэк]], якому былі вядомы выданні Скарыны, і ў працах якога існуюць тэкстуальныя супадзенні з пражскімі [[Кнігі Царстваў (Скарына)|кнігамі Царстваў]]<ref>Olmsted H. Maksim’s David and Goliath and the Skaryna Bible. Даклад прачытаны ў маі 1988 г. у Вашынгтоне на канферэнцыі, прысвечанай 1000-годдзю хрышчэння Русі.</ref>, а таксама вялікая колькасць беларусізмаў<ref>Соболевский А. И. Переводная литература Московской Руси XIV—XVII вв. СПб., 1903. С. 278.</ref>. === Смерць брата, Кёнігсберг і судовыя цяжбы === У пачатку 1530-х гадоў пагоршылася матэрыяльнае становішча беларускага першадрукара, памерлі амаль усе айчынныя апекуны яго пачынанняў: [[Якуб Бабіч]], Багдан Онкаў, Рыгор Адвернік. У пачатку ліпеня 1529 года памірае брат асветніка Іван, які меў асноўную маёмасць у [[Познань|Познані]]. Адразу ў гродскі суд былі пададзены іскі, у якіх быў і іск Францыска Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 110.</ref>. Адказчыкам выступаў пляменнік Скарыны Раман. 26 кастрычніка 1529 года адбыўся суд, пасля якога крэдыторы атрымалі ў кошт кампенсацыі маёмасць нябожчыка Івана (пераважна скуры), а Францыск Скарына, «''як галоўны апякун паважанай Маргарыты''», «''з’явіўшыся асабіста''», заявіў, што вызваляе Рамана Іванавіча ад прэтэнзій на суму ў 204 коп літоўскіх грошай «''назаўсёды і навечна''», атрымаўшы ў пакрыццё доўга 23 500 скур. Такім чынам, на той момант прэтэнзіі крэдытораў к нябожчыку Івану Лукічу Скарыне былі ўладжаныя{{sfn|Немировский|1990|с=490}}. [[Файл:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis des Markgrafen Albrecht von Brandenburg-Ansbach (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg|thumb|[[Лукас Кранах Старэйшы]]. Партрэт Альбрэхта Брандэнбург-Ансбахскага, герцага Прусіі. 1533.]] Пачалася чарада працэсаў у Вільні за нерухомую маёмасць жонкі. Паводле рашэння суда, жонка Скарыны атрымала ў спадчыну дом у Вільні ды іншую маёмасць. Але аднавіць выдавецкую справу тады не ўдалося: за нечаканай смерцю брата Івана ў [[Познань|Познані]] пачалася зацяжная судовая цяганіна з яго крэдыторамі. Амаль тры гады асветніку прыйшлося змагацца з правакацыямі і падступнасцю хітрых гандляроў. У 1530 годзе нейкія прычыны схілілі яго з’ездзіць у [[Калінінград|Кёнігсберг]]. Пра гэта стала вядома пасля публікацыі ў 1918 годзе А. А. Мілавідавым чатырох дакументаў 1530 года прускага герцага [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта]], васала Польшчы і пляменніка караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]]<ref>Thielen P.G. Die Kultur am Hofe Herzog Albrechts von Preusen (1525—1568). Gottingen, 1953. S. 5.</ref>. У першым лісце ад [[16 мая]] да [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] [[Альбрэхт Гаштольд|А. Гаштольда]] Альбрэхт выказвае высокае меркаванне пра таленты Скарыны, «''найвыдатнейшага мастацтва, якое ён дэманструе з дзіўным бляскам і вопытам, атрыманым, відаць, дзякуючы шматгадовым працам і вандроўкам з мэтай атрымання мноства ведаў, мы міласціва прылічылі яго да кругу нашых падданых''». Такім чынам, герцаг Альберт наблізіў асветніка да свайго двара і фактычна залічыў яго да [[Дваранства|дваранскага саслоўя]]. Альбрэхт хадайнічае перад Гаштольдам «''наконт асабістых спраў і маёмасці, пакінутых у Вільні разам з жонкай і дзецьмі''» і просіць, каб «''доктар Францыск… не быў пакінуты на волю лёсу''». Другі дакумент — падарожная грамата ад той жа даты, адрасаваная «''ўсім і кожнаму паасобку''»<ref>Францыск Скарына, с. 99.</ref>. Трэці дакумент ад 18 мая адрасаваны Віленскаму магістрату<ref>Францыск Скарына, с. 102.</ref>, сэнс якога — таксама просьба ў садзейнічанні Скарыне. У чацвёртым лісце ад 26 мая А. Гаштольду Альбрэхт скардзіцца, што Скарына «''тайна звёў з сабой іўдзея і нашага друкара, … пакінуў мноства нямоглых і недалекаваных…''». Імаверна, гэта было звязана з распаўсюджаннем у 1529—1530-х гадах у [[Герцагства Прусія|Прускім герцагстве]] пандэміі {{нп5|Англійскі пот|англійскай гарачкі|ru|Английский пот}}. Даследчыкі думаюць, што паездка магла быць звязана з судовымі спрэчкамі са сваякамі жонкі<ref>Миловидов А. И. Цит. соч., с. 222.</ref><ref>Пичета 1961, с. 771.</ref>, а таксама з планамі Альбрэхта выдання літаратуры ў інтарэсах [[Пратэстанцтва|пратэстантызму]] ў Кёнігсбергу<ref>Флоровский 1968, с. 404.</ref>, дзе Скарына мог працаваць як лекар<ref>Forstreuter K. Preussen und Russland imm Mittelalter. Die Entwicklung ihrer Beziehungen von 13. bis 17. Jahrhundert. Konigsberg; Berlin, 1938. S. 222.</ref>. Пасля вяртання ў Вільню Скарына меў намер абнавіць сваё друкарскае абсталяванне, для чаго і вывез з Прусіі друкара<ref>Алексютович, с. 51-52.</ref>. 5 лютага 1532 года кароль Жыгімонт выдаў указ, у якім загадваў затрымаць Скарыну і зняволіць яго па скарзе [[Варшава|варшаўскіх]] яўрэяў Лазара і Майсея<ref>Францыск Скарына, с. 126—127.</ref>. Скарга тычылася даўгоў нябожчыка Івана, а таксама маёмасці, якую, па іх меркаванню, «''доктар Францыск, яго брат, узяў сабе''», «''збег з горада Вільны, пераязджае з аднаго месца ў іншае''». Наступны дакумент ад 12 красавіка паведамляе пра суму доўга і пра тое, што Майсей упаўнаважвае Якуба Бжоску спагнаць з «''доктара Скарыны''» суму па скарзе<ref>Францыск Скарына, с. 128.</ref>. У сярэдзіне красавіка Францыска Скарыну, які прыехаў у Познань, заключылі ў турму. Яго пляменнік Раман адразу прыехаў з [[Гданьск]]а і 26 красавіка заявіў у магістраце, што паколькі, па сведчанні самога яўрэя, доўг быў зроблены яго бацькам, то і адказваць павінен ён сам<ref>Францыск Скарына, с. 130.</ref>. На новае разбіральніцтва ні варшаўскі яўрэй, ні яго ўпаўнаважаны не з’явіліся. Раман патрабаваў, каб Скарыну вызвалілі з турмы, заявіўшы, што мае неабходную маёмасць, каб заплаціць доўг, калі яго справядлівасць будзе даказана судом, а таксама ўнёс залог<ref>Францыск Скарына, с. 135—136.</ref>. Майсей звярнуўся са скаргай да караля, 2 мая<ref>Францыск Скарына, с. 140.</ref> Жыгімонт выдаў новы ліст, якім загадаў не вызваляць Скарыну. Новае разбіральніцтва працягнулася 4 чэрвеня, зноў Раман патрабаваў вызваліць Скарыну, але безвынікова. Тым часам, напэўна з пратэкцыі [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў Літоўскіх]]{{sfn|Немировский|1990|с=501}}, справа пачала карэнна мяняцца. У новым лісце ад 24 мая<ref>Францыск Скарына, с. 146.</ref> кароль, даведаўшыся, што «''Францыск Скарына з’яўляецца вельмі паважаным і маёмасным чалавекам, што нічога з рэчаў брата ў яго няма і што ёсць спадчыннікі … Івана Скарыны''», загадваў «''неадкладна вызваліць названага Францыска Скарыну''». 17 чэрвеня Францыск Скарына «''з’явіўся асабіста''» ў магістрат, праз свайго паверанага Мацея Лонгія прад’явіў ліст<ref>Францыск Скарына, с. 151—154.</ref> і патрабаваў, каб у суд вызвалі Майсея ці яго паверанага, з якіх ён патрабаваў кампенсацыю за ўрон, прычынены не толькі яму, але і «''паважанаму пану і ўладыку, біскупу віленскаму''». Судовую справу закрылі два каралеўскія ўказы. У першым з іх ад 21 лістапада 1532 года загадвалася, каб Францыска Скарыну «''збавілі ад нападак і дамаганняў''» за даўгі яго брата<ref>Францыск Скарына, с. 155—156.</ref>. Другі ўказ ад 25 лістапада таго ж года падкрэсліваў заслугі Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 159—160.</ref>, яго «''дабрачыннасць, незвычайную вучонасць у мастацтве медыцыны, вопытнасць і ўменне''». Таксама «''выдатны і слаўны Францыск Скарына з Полацка''» вызваляўся з-пад юрысдыкцыі гарадскіх і земскіх судоў, браўся пад каралеўскую ''«ахову і апеку''». У грамаце кароль адзначыў, што зрабіў ён гэта, «''далучаючыся да шчырых просьбаў некаторых нашых дарадчыкаў''». Такім чынам, працэс скончыўся для асветніка шчасна, хоць яму і прыйшлося правесці некалькі месяцаў у познаньскай турме. Віленскі біскуп Ян, у якога Скарына служыў сакратаром і ўрачом, заставаўся на пасадах да 1535 года, пасля чаго быў пераведзены ў Познань, дзе неўзабаве памёр. Яшчэ раз імя Францыска Скарыны згадвалася ў судовай справе двух зяцёў Івана Скарыны, якая разглядалася ў [[Полацк]]у 4 кастрычніка 1535 года<ref>Францыск Скарына, с. 50.</ref>. Суд вырашыў перадаць Міхну Аўсяннікаву «''дворыща, што в замъку Полоцъком суть''», аднак прызнаў, што ў маёмасці ёсць і «''часть доктора Франъцышка Скорыны''», за якой, пры наяўнасці прэтэнзій, доктару трэба будзе звярнуцца да Аўсяннікава. Францыска Скарыны, аднак, у той час ужо не было ў краіне. Спалучэнне розных абставін і адсутнасць выразнай сацыяльнай падтрымкі вымусілі Францыска Скарыну пакінуць ВКЛ і ад’ехаць у [[Прага|Прагу]]. === Вяртанне ў Прагу === [[Файл:26 Kolej Klementinum (Staré Město) 02.JPG|160px|thumb|Мемарыяльныя шыльда на сцяне пражскага [[Клеменцінум]]а.]] Дакладна невядома, чаму Францыск Скарына пакінуў ВКЛ і пераехаў у Прагу: судовыя скаргі скончыліся для яго ўдала, а сам ён атрымаў шматлікія прывілегіі, якія паляпшалі яго маёмасны стан. Асветнік мог працягваць службу ў біскупа Яна і выдавецкую дзейнасць. Лічыцца, што віленская тыпаграфія магла ўцалець пасля злашчаснага пажару 1530 года, бо гравіраваная на дрэве арнаментыка Скарыны выкарыстоўвалася ў віленскіх тыпаграфіях яшчэ праз шмат часоў пасля смерці Скарыны. Магчыма, нейкую ролю ў ад’ездзе адыграла маравая пошасць 1530—1533 гадоў{{sfn|Немировский|1990|с=505}}. У 1535 годзе кароль Чэхіі і Венгрыі [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанд]] вырашыў стварыць у Празе батанічны сад, аднак у краіне не знайшлося садоўніка з неабходнымі ведамі, і пачаліся пошукі садоўнікаў. У чэрвені 1538 года ў батанічным садзе працавала ўжо чатыры мужчыны і адна жанчына. У «Пераліку работ па італьянскаму саду ў чэрвені 1538 г.» названа імя «Францыска, італьянскага садоўніка» (''Franciscus welischer gartner'')<ref>Sokolova, s. 317.</ref>, гэтае ж імя («майстра Францыска») згадваецца ў лісце ад 27 чэрвеня 1538 года. Гэтым садоўнікам быў сам Францыск Скарына, бо ў грамаце Фердынанда ад 29 студзеня 1552 года згадваецца «''памерлы доктар Францыск Рус Скарынін з Полацка, наш садоўнік''». Адносіны Скарыны з Багемскай каморай былі складанымі: камора абвінавачвала Францыска ў тым, што «''ён працуе мала''»<ref>Францыск Скарына, с. 168.</ref>, у сваю чаргу, камора затрымлівала заробкі Скарыны. У красавіку 1539 года запазычанасць перад Францыскам склала каля 200 гульдэнаў<ref>Kopl K. Op. cit. № 6035; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 178—183.</ref>, таму Скарына вырашыў звярнуцца асабіста да караля. У лісце ад 21 ліпеня таго ж года кароль загадвае «''разлічыцца з ім і каб вы яго больш не затрымлівалі''»<ref>Archiv Prazskeho hradu. Dvorska komora, c. 40 Koncept; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 183—184.</ref>. Такім чынам, беларускі асветнік працаваў батанікам у Празе да 1539 года. === Смерць === Дзве крыніцы, дзе Францыск Скарына названы нябожчыкам (''někdy'') увёў у навуковы абарот Антоній Флароўскі ў 1936 годзе. Першая гэта фрагмент з кнігі чэшскага храніста [[Вацлаў Гаек|Вацлава Гаека]] з Любачан з паведамленнем пра вялікі пажар ў Празе 2 чэрвеня 1541 года<ref>Hajek z Libocan V. O nesstiastnee przihodie kteraz gze stala skrze ohen w Menssim Miestie Prazskem a na Grade Swateho Waclawa y na Graczanech… Praha, 1541.</ref>, калі: <blockquote>У доме ксяндза Яна з Пухова, прапаведніка, [загінула] кухарка Мандэлена. Таксама малады слуга Францішак, сын нябожчыка (někdy) Доктара Руса, і яшчэ таксама іншы малады слуга.</blockquote> Сам Флароўскі, натуральна, схіляўся да думкі, што Францыск Скарына імаверна памёр яшчэ да лета 1541 года, калі яго малы сын загінуў у пажары<ref>''Флоровский А. В.'' Чешская Библия в истории русской культуры и письменности. С. 213—214.</ref>. Такую гіпотэзу падтрымалі многія біёграфы, сярод іх [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]]<ref>Алексютовіч, с. 58-59.</ref>. Менавіта «да 1541 года», як час смерці, найчасцей даюць даследчыкі<ref>Владимировас, с. 58.</ref> і энцыклапедычныя даведнікі<ref>БСЭ. М., 1956. Т. 39. С. 252; Книговедение: Энцикл. словарь. М., 1981, с. 486; Краткая литературная энциклопедия. М., 1971, т. 6, с. 893; Советский энциклопедический словарь. М., 1982, с. 1231.</ref>. Аднак, ёсць версія і пра смерць каля 1551 года<ref>Подокшин, с. 76.</ref> або ў студзені 1552 года, яна грунтуецца на другой крыніцы, уведзенай у навуковы абарот ў 1936 годзе Флароўскім — «даверанай грамаце» караля [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]], выдадзенай 29 студзеня 1552 года — дзе Францыск Скарана названы таксама нябожчыкам (někdy): <blockquote> Мы, Фердынанд і г.д., абвяшчаем гэтай граматай, што нябожчык (někdy) доктар Францішак Рус Скарына з Полацка, які некалі тут жыў, наш садоўнік — у гэтым каралеўстве чэшскім быў чужаземцам — сышоў на вечны спакой і пакінуў пасля сябе сына Сімяона Руса і пэўную маёмасць, паперы, даўгі і іншае, яму належнае. І прасіў нас вышэйзгаданы Сімяон [выдаць] грамату і агульны ўказ на выпадак, калі б ён знайшоў што-небудзь з маёмасці вышэйзгаданага свайго бацькі, каб яму была выдадзена і аказана дапамога.</blockquote> Кароль Фердынанд задаволіў просьбу сына і загадаў усім службовым асобам Чэшскага каралеўства дапамагаць Сімяону Скарыне ў такой справе. Сярод спадчыны асветніка названы кнігі і іншыя паперы<ref name="Паноў2005">Паноў С. В. Матэрыялы…</ref>. Таксама ў 1552 годзе заявілі пра свае прэтэнзіі Марцін Онкавіч і віленскі лаўнік купец Тоўсцік адносна «''рэчаў і маёмасці… пакінутых пасля смерці доктара Францыска Скарыны і ацэненых у 150 коп у літоўскай манеце''»<ref>Францыск Скарына, с. 194.</ref>. Некаторыя даследчыкі прапаноўвалі разумець «někdy» не як «нябожчык», а як «настаўнік», што чэшскай мовай магло значыць «доктар» побач лацінскага «доктар», у такім тлумачэнні Скарына служыў настаўнікам у «казацеля» (прапаведніка) ксяндза Яна з Пухова, які мог кіраваць адной з каталіцкіх школ. На думку [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктара Дарашкевіча]], словы Гаека «''někdy doktora Rusa''» трэба разумець не як «нябожчыка доктара Руса», а як «доктара Руса, які некалі жыў у Празе»<ref>Францыск Скарына, с. 19, 38-39, 334.</ref>. З 2016 года версію пра смерць Скарыны каля 1551 года актыўна прасоўвае Ілля Лямешкін, яго версія грунтуецца якраз на альтэрнатыўным разуменні «někdy» не як «нябожчык»<ref>''Лемешкин, И.'' Франциск Скорина и Прага 1541 г. Старший сын Скорины и дата смерти книгопечатника // Palaeoslavica. 2016. Т. XXIV/1. — С. 52-78. </ref><ref>''Лемешкин, И.'' Франциск Скорина и Прага 1541 г. Старший сын Скорины и дата смерти книгопечатника // «Нёман» № 8, 2017. — С. 128—149.</ref>. У 2026 годзе Сяргей Кнырэвіч правёў статыстычна-бібліяграфічны аналіз (апублікаваны пакуль на правах рукапісу) ужывання ''«někdy»'' у чэшскай мове XVI cт. і яго аналагаў у польскай і лацінскай мовах, а таксама практыкі перакладаў ''«někdy»'' на розныя мовы, які паказаў, што разумець слова трэба менавіта як «нябожчык»<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/166212669/%D0%9A_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%B8%D0%BB%D0%B8_N%C4%9Bkdy_Doktor_Rus_|аўтар=Sergej Knyrevich|загаловак=К проблеме датировки смерти Франциска Скорины или "Někdy Doktor Rus"|год=2026-01-01}}</ref>. Аналіз Кнырэвіча пацвярджае рацыю версіі Флароўскага і тых, хто яе падтрымлівае, пра смерць Скарыны да лета 1541 года. Месца пахавання Скарыны невядома. Сімяон Скарына ўзяў ад бацькі ў спадчыну і яго прафесію, чэшскі храніст Вацлаў Бжэзан паведаміў, што старшы святар Іржы Чэтл да сваёй смерці (22 мая 1577) «''карыстаўся паслугамі доктара, нейкага паляка Сімяона, па прозвішчы Рус, з Полацка''»<ref>Brezan V. Ziwot Vilema z Rosenberka. Praha, 1847. S. 227; Францыск Скарына, с. 187.</ref>. Прозвішча паходзіць ад «рускі», у тагачасным сэнсе — «беларус», а «паляк» — звычайны [[анахранізм]], бо ўсіх жыхароў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Еўропа|Еўропе]] часам называлі палякамі. Апошні раз імя Сімяона Скарыны ўпамінаецца чэшскім даследчым садова-паркавага мастацтва Ф. Тэплым: ён згадвае пра «''старога садавода Руса з Полацка Шымона Русака''», «якога праз яго нядужасці паслаў ягамосць пан у 1584 годзе лячыцца ў Добры Водзе, каля {{нп3|Капліцы (горад)|Капліцы|cs|Kaplice}}»<ref>Teply F. Dejiny mesta Jindrichova Hradce. Jindrichova Hradce, 1929. Dil 2. C. 1. S. 354; Францыск Скарына, с. 189—190.</ref> — горада ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]]. [[Файл:KrumlovKostel.jpg|thumb|[[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|Касцёл Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]], дзе, на думку [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адама Мальдзіса]], мог быць пахаваны Скарына.]] У 2017 годзе даследчык [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] выказаў здагадку, што Скарына мог быць пахаваны ў [[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|касцёле Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]] на поўдні Чэхіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|title=Дзе можа знаходзіцца прах Францыска Скарыны?|website=zviazda.by|date=2017-02-02|access-date=2023-09-23|archive-date=5 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005101614/https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|url-status=dead}}</ref>. == Культурная спадчына == === Выдавецкая дзейнасць === {{Асноўны артыкул|Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны}} [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Тытульны аркуш. «''Бивлия руска выложена докторомъ Францискомъ Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людемъ посполитымъ к доброму научению''». [[1517]], Прага.]] Пасля знаёмства з лацінскімі, чэшскімі, старажытнаяўрэйскімі і царкоўнаславянскімі тэкстамі Бібліі, у 1517—1519 гадах Францыск Скарына пракаментаваў і надрукаваў кірыліцай у Празе [[Кнігі Бібліі|23 кнігі]] [[Біблія|Бібліі]] пад агульным загалоўкам ''«Библия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Доўгі час сярод лінгвістаў вялася дыскусія пра мову, на якую ён пераклаў кнігі: на беларускую рэдакцыю [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] ці на царкоўны [[Стылістыка|стыль]] [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. Беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова перакладаў Бібліі Францыска Скарыны — гэта беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы, дзе ёсць пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>Булыка, А. М. Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210.</ref>. Заснаванне беларускага кнігадрукавання стала вяршыняй духоўнай дзейнасці Францыска Скарыны, найбольш выразным і яскравым пралогам беларускага Адраджэння 1-й паловы XVI ст. У друкаванай кнізе Скарына бачыў невычарпальныя магчымасці духоўнай асветы народа, выхавання высокіх хрысціянскіх, маральных і грамадзянскіх якасцей, усё большага далучэння і актыўнага ўзаемадзеяння з еўрапейскім культурна-гістарычным соцыумам. Імаверна, працяглыя падарожжы па краінах з развітым кнігадрукаваннем (Польшча, асабліва Італія, Чэхія і інш.), знаёмства з друкаванай кнігай, якая з канца XV ст. усё ў большых маштабах пранікала на землі ВКЛ, спрыялі яго планам, а падтрымка беларускіх мяшчан Вільні і Полацка забяспечыла іх ажыццяўленне. У адрозненне ад Польшчы, дзе ў той час значныя колы духавенства і вярхоўная ўлада не падтрымлівалі падобных праектаў (як раней [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]] ў канцы XV ст.), дзе існавала значная манапалізацыя друкарскай справы, больш падыходзіла для рэалізацыі яго планаў Чэхія. Менавіта ў Празе Скарына ў асноўным завяршыў свой пераклад і каменціраванне тэкстаў Бібліі на падставе лацінскіх, чэшскіх, старажытна-яўрэйскіх і царкоўна-славянскіх крыніц і ў 1517—1519 гадах выдаў 23 кнігі Старога Запавету. Віленскія выданні 1520-х гадоў — «[[Малая падарожная кніжка]]» і Апостал — больш звязаны з традыцыйнай беларускай і ўсходне-славянскай кніжнасцю (за выключэннем некаторых дадаткаў, арнаментыкі і каментарыяў Скарыны) і выдаваліся на царкоўна-славянскай мове. У Вільні Францыск Скарына, у адрозненне ад Прагі, меў сваю друкарню ў доме старшага бурмістра Якуба Бабіча каля Рынку і больш актыўна займаўся непасрэднымі друкарскімі справамі<ref name="ВКЛ578">ВКЛ, с. 578.</ref>. Кнігі Скарыны вылучаюцца высокімі выдавецкімі і друкарскімі якасцямі. Беларускае кнігадрукаванне адразу пачалося з высокага еўрапейскага ўзроўню. Рэнесансныя выданні Ф. Скарыны, адметныя мастацкім, гравюрным, арнаментальным упрыгожваннем, шрыфтам і іншымі кампанентамі выдавецкай эстэтыкі і майстэрства, былі арыентаваны на ўсе слаі беларускага насельніцтва. Яны вылучаліся практычнымі памерамі, а каментарыі разлічаны на ўспрыняцце кніжнай прамудрасці простым («паспалітым») людам «языка рускага» (беларускай і іншых усходне-славянскіх моў). 3 гэтай мэтай ён тлумачыў на палях кнігі архаічныя царкоўна-славянскія словы «рускай мовай». Іншыя маргіналіі Скарыны павінны былі падкрэсліць духоўнае адзінства Свяшчэннага Пісання. 3 замежных, магчыма, славянскіх выданняў ён запазычыў падзел псалмоў на вершы<ref name="ВКЛ578"/>. Кнігі Скарыны зрабілі вялікі ўплыў на развіццё духоўнай культуры Беларусі і Украіны, стымулявалі ўзнікненне кнігадрукавання ў Маскоўскай Русі, распаўсюджваліся ў шматлікіх рукапісных копіях. Арнаментальныя матэрыялы Віленскай друкарні Скарыны да 1652 года выкарыстоўваліся ў выданнях найбуйнейшай беларускай друкарні — [[Віленская брацкая друкарня|Віленскай брацкай друкарні]] і яе філіяла — [[Еўінская друкарня|Еўінскай друкарні]], а некаторыя пражскія ініцыялы сустракаюцца ў выданнях Астрожскай друкарні ва Украіне ў канцы XVI ст.<ref name="ВКЛ578"/> Невядома, хто супрацоўнічаў са Скарынам у яго выдавецкай і друкарскай дзейнасці. На думку даследчыкаў, шматлікія рэнесансныя гравюры пражскіх выданняў выконваліся прадстаўнікамі розных мастацкіх школ пры ўдзеле самога Францыска (партрэт Скарыны да кнігі «Ісус Сірахаў» і «Царствы»). У Віленскай друкарні, безумоўна, працавалі і беларускія мастакі, гравёры, рамеснікі, друкары.<ref name="ВКЛ578"/> Маргінальныя запісы XVI—XVIII ст. на кнігах Скарыны сведчаць пра іх актыўнае выкарыстанне рознымі слаямі беларускіх і замежных чытачоў: купцамі, святарамі, настаўнікамі, вучнямі, тагачаснай адукаванай элітай, гарадскім патрыцыятам, праваслаўнымі і ўніяцкімі манахамі і інш.<ref name="ВКЛ578"/> Да цяперашняга часу захаваліся прыкладна 523 кнігі. Найбольшая колькасць экзэмпляраў (350) захоўваецца ў Расіі, 47 — ва Украіне, 36 — у Польшчы, 28 — у Беларусі, 19 — у Славеніі, 18 — у Даніі, 11 — у Германіі, 10 — у Вялікабрытаніі, па 2 — у Літве. і Чэхіі. З 28 экзэмпляраў Беларусі цяпер 10 захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://press.nlb.by/upload/iblock/d75/motulsky_r_s_170919.pdf|аўтар=Р. С. Мотульский|загаловак=Книжное наследие Франциска Скорины: международный научный издательский проект (к 500-летию белорусского и восточнославянского книгопечатания)|год=2019|выданне=Библиография|тып=часопіс|нумар=3|старонкі=3-16|issn=0869-6020}}</ref>. ==== Выданні Скарыны ==== <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> Выдадзеныя ў [[Прага|Празе]]: * 1517, 6 жніўня — «Псалтыр» * 1517, 10 верасня — «Кніга Іова» * 1517, 6 кастрычніка — «Прытчы Саламона» * 1517, 5 снежня — «Кніга Ісуса Сірахава» * 1518, 2 студзеня — «Еклезіяст» («Саборнік») * 1518, 9 студзеня — «Песня Песням» * 1518, 19 студзеня — «Кніга Прамудрасць Божая» * 1518, 10 жніўня — «Кніга Царстваў» * 1518, 20 снежня — «Кніга Ісуса навіна» * 1519, 9 лютага — «Кніга Юдзіф» * 1519, 15 снежня — «Кніга Суддзяў», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Кніга Быццё]]» * 1519: «Выхад», «Левіт», «Лічбы», «Другі закон», «Руф», «Эсфір», «Плач Ераміі», «Кніга прарока Даніла» Выдадзеныя ў [[Вільня|Вільні]]: * 1522: «[[Малая падарожная кніжка]]» * 1525: «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]» </div> === Літаратурная творчасць === Францыск Скарына зрабіў істотны ўклад у развіццё беларускай літаратуры. Ён значна пашырыў межы і магчымасці традыцыйных літаратурных жанраў — прадмоў, сказанняў і пасляслоўяў. У нарацыях пісьменніка адлюстроўваюцца пераважна падзеі старажытнай гісторыі. Так, прадмова да кнігі «Юдзіф» утрымлівае літаратурна апрацаваныя гістарычныя сюжэты пра блізкаўсходнія царствы старажытных часоў. У творах Ф. Скарыны ў белетрызаваным стылі апісваюцца найбольш значныя царкоўныя саборы, дэталёва паведамляецца пра дзяржаўных асоб, многіх філосафаў і рэлігійных дзеячаў. Пісьменнік на старонках прадмоў і сказанняў стварыў яркія і запамінальныя вобразы рэальных гістарычных асоб — цара [[Саламон]]а, Юдзіфі, Аляксандра Македонскага, філосафа Філона, апосталаў Пятра і Паўла. Ф. Скарына акцэнтаваў увагу пераважна на дзейнасці гістарычных персанажаў, паказваў значнасць іх спраў і веліч учынкаў. Асабліва каларытны вобраз егіпецкага цара Пталамея Філадэльфа, створаны Ф. Скарынам у прадмове да кнігі «Ісус Сірахаў». Пісьменнік звяртае ўвагу на дзейнасць Пталамея па пашырэнні кніжных ведаў, мудрасці і філасофіі, дэталёва апісвае запрашэнне ім з Іерусаліма ў Александрыю 72 вучоных дзеля перакладу кніг з яўрэйскай на грэчаскую мову. Ф. Скарына паведамляе пра захапленне Пталамея кнігамі, створаную ім унікальную Александрыйскую бібліятэку, дзе той сабраў звыш сарака тысяч рарытэтных кніг. Пісьменнік паказвае асветніцкую місію цара Пталамея арнаментаванымі і ўзнёслымі словамі: «Таковый убо был милосник наукы и мудрости, иже болей избрал оставити в науце и в книгах вечную славу и паметь свою, нежели во тленных великих царскых сокровищах». Характэрная адзнака творчага метаду Ф. Скарыны — рэгулярнае акрэсленне сваёй місіі перакладчыка і выдаўца. Ён нязменна ўказваў на асветніцкія матывы і адукацыйнае прызначэнне сваёй творчай працы, у аснове якой — пашырэнне ведаў, мудрасці, навукі, добрых нораваў. Так, пра высакародную і гуманістычную скіраванасць сваёй працы над кнігай «Ісус Сірахаў» Ф. Скарына пісаў: «Прото ж и я, для похвалы Божней и для посполитого доброго и розмноженыя мудросты, уменыя, опатрености, разуму и науце, приложил есм працу выложити книгу сию на рускый язык, елика бо прежде писана быша к нашему научению». Беларускі першадрукар выявіў сябе як майстар паэтычнага слова. У прадмовах да кніг «Іоў», «Зыход» і «Эсфір» змешчаны некалькі цікавых рыфмаваных радкоў, якія не страцілі свайго мастацкага і духоўна-маральнага значэння да нашага часу. Першы паэтычны твор Ф. Скарыны — вершаванае чатырохрадкоўе на тытуле кнігі «Іоў» (1517): {{Цытата| Богу въ Троици единому ко чти и ко славе,<br> Матери его Пречистой Марии к похвале.<br> Всем небесным силам и святым его к веселію,<br> Людем посполитым к доброму научению.<br> }} У вершаванай форме паэт сцісла, але надзвычай дакладна сфармуляваў прызначэнне свайго выдання. Гэты верш — адзін з найбольш ранніх узораў беларускай версіфікацыі. У яго структуры прыкметны яшчэ даволі значныя адступленні ад усталяваных сілабічных нарматываў. Тут захавана колькасная суразмернасць сумежных радкоў, адпаведны ўздым і спад інтанацыі перад і пасля цэзуры, парнасць рыфмоўкі (славе — похвале, веселию — научению).<ref name="Скарына492">Францыск Скарына і яго час, с. 492.</ref>. Істотна, што выкарыстаная Ф. Скарынам рытмічная суаднесенасць радкоў — 16:15, 15:14, дазваляла лёгка запомніць верш, з’яўлялася эстэтычна прывабнай і дасканалай. Другі вершаваны твор Ф. Скарыны «Веруй у Бога адзінага» змешчаны ў прадмове да кнігі «Выхад» (каля 1519): {{Цытата| Веруй в Бога единаго,<br> А не бери надармо имени его,<br> Помни дни светые святити,<br> Отца и матку чтити.<br> Не забивай ни едина<br> И не делай греху блудна.<br> Не вкради, что дружнего,<br> А не давай сведецтва лживага.<br> Не пожедай жены ближнего,<br> Ни имения или речи его.<br> }} Верш напісаны ў адпаведнасці з логікай біблейных «Дзесяці запаведзей Майсея», але даступнай для беларускага чытача мовай. У гэтым вершы адыход аўтара ад прынцыпаў сілабізму яшчэ больш відавочны: з усіх пяці двухрадкоўяў толькі трэцяе захоўвае васьміскладоўнік, усе астатнія маюць розную метрычную структуру. У выніку кожнае двухрадкоўе з’яўляецца па сутнасці завершанай інтанацыйна і сінтаксічна структурнай адзінкай<ref name="Скарына492"/>. Верш мае пераважна паралельную рыфму і адметную рытмічную структуру — 9:12, 9:7, 9:9, 7:11, 10:11, — даволі мілагучную і лёгкую для чытацкага ўспрымання. Трэці верш Ф. Скарыны змешчаны ў канцы прадмовы да кнігі «Эсфір» (1519): {{Цытата| Не копай под другом своим ямы —<br> Сам въвалишся в ню.<br> Не став Амане Мардохею шибинице<br> Сам повиснеш на ней.<br> }} Па змесце прыведзенае чатырохрадкоўе — гэта апрацоўка старажытнага мудраслоўя, у якім гучыць заклік да чалавека пазбягаць злых учынкаў. Верш знітаваны паэтычнай думкай, звязанай з канкрэтным сюжэтам і павышанай эмацыянальнасцю. Пра гэта сведчыць і графічнае вылучэнне страфы ў канцы прадмовы<ref name="Скарына492"/>. Дзеля рытмічнай арганізацыі верша паэт ужывае суаднесенасць радкоў — 11:5, 13:7. Такім чынам, першыя паэтычныя творы Ф. Скарыны — гэта няроўнаскладовыя, дасілабічныя вершы, у якіх сустракаецца ізасілабізм — роўнаскладовасць у межах вершаванага перыяду. Метрыка вершаў Ф. Скарыны цалкам адпавядае моўна-фанетычным асаблівасцям беларускай мовы. Яны напісаны паводле прынцыпаў танічнай і сілаба-танічнай моўных сістэм. Вершаваныя ўстаўкі ў прадмовах Ф. Скарыны выконвалі важныя эстэтычныя функцыі. Паэтычныя радкі стваралі ўзнёслае ўспрыманне ўсёй кнігі, абуджалі эмоцыі і глыбокія пачуцці ў чытача, рыхтавалі яго да сустрэчы з незвычайным, таямнічым, прыгожым. Паэтычны талент Ф. Скарыны выявіўся на ніве гімнаграфіі — духоўных вершаў у гонар Бога, Маці Божай, святых, якія ён апублікаваў у «Малой падарожнай кніжцы». Ф. Скарына пераклаў і творча перапрацаваў творы старажытных паэтаў-гімнографаў — Іосіфа Песняпісца, Яна Дамаскіна, Рамана Мілагучнага. У «Малой падарожнай кніжцы» сярод мноства духоўных песнапенняў ёсць два акафісты, якія ўтрымліваюць імянныя акравершы Ф. Скарыны, што сведчаць пра гімнаграфічныя здольнасці паэта. Так, «Акафіст Ісусу» змяшчае акраверш: «Делал доктор Скоринич Францыскус». Як паказаў аналіз, гэты твор быў складзены з перапрацаваных частак песнапенняў папярэдніх гімнографаў. «Акафіст Іаану Прадцечу» — арыгінальны паэтычны твор, які ўтрымліваў акраверш: «Писал доктор Скоринич Францыскус». Ён напісаны паводле ўзораў візантыйскіх гімнаў і блізкі да іх тэматычна. Біблейны персанаж Іаан Прадцеча паслужыў для Ф. Скарыны незаменнай персаніфікаванай асновай для стварэння вобраза станоўчага героя, ідэальнага чалавека, місія якога — выхоўваць і навучаць, быць бездакорным узорам для пераймання, служыць прыкладам добрых спраў і ўчынкаў. Паводле мастацкай канцэпцыі Ф. Скарыны, станоўчы герой — адукаваны чалавек, духоўна трывалы і інтэлектуальна прасветлены, навучае людзей дабру і справядлівасці, нязменна спрыяе развіццю народаў («разные языки житием просветівый»). Ён смела змагаецца з ворагам, цярплівы і надзейны, захоўвае цялесную чысціню, не злоўжывае віном. === Асветніцкая дзейнасць === Францыск Скарына першым сярод усходніх славян падрыхтаваў сістэматызаваны кодэкс кананічных біблейскіх кніг, пра што сведчыць дакладны пералік і вызначэнне місіі кожнай з іх у «Прадмове да ўсёй Бібліі». Асветнік слушна вылучыў чатыры асноўныя жанрава-тэматычныя групы кніг, што складалі Біблію, пра што ён пісаў у прадмове да «Першай кнігі Царстваў»: першая група — законы, навукі і суды Божыя, другая — гістарычныя і летапісныя кнігі, трэцяя — «''кнігі пра мудрасць, розум і навуку Старога і Новага запаветаў''», чацвёртая — кнігі прароцтваў і ўяўленняў. Францыск Скарына асабіста ажыццявіў пераклад надрукаваных ім кніг Бібліі. У прадмове да «Першай кнігі Царстваў» ён літаральна пісаў: «''О сих всех книгах, мною на руски язык ново выложенных и о именах их ширей, в предисловиах от мене на кожныи роздельно положенных, выписано знойдеши''». Пры перакладзе Бібліі Францыск Скарына абапіраўся на глыбокі філалагічны аналіз папярэдніх выданняў і выкарыстоўваў старадрукі. Рыхтуючы да друку тэксты Свяшчэннага Пісання, асветнік грунтоўна займаўся іх глыбокімі тэксталагічнымі апрацоўкамі, экзегетыкай і герменеўтыкай — каментаваннем біблейных кніг, тлумачэннем незразумелых месцаў на палях, што з’яўляецца адным з вызначальных кампанентаў яго творчага метаду. Пра ўласныя філалагічныя прынцыпы і характар апрацоўкі біблейных кніг ён паведамляў у прадмове да «Псалтыра»: «''Так же положил есми на боцех некоторыи слова для людей простых, не рушаючи самое „Псальтыри“ ни в чем же. Яко суть „онагри“ и „геродеево жиліще“ и „хлябне“ и иные слова, которые суть в „Псалтыри“ неразумные простым людем. Найдуть е на боцех русским языком, что которое слово знаменуеть. Теже розделил есми вси псалмы на стихи по тому, яко ся в ыных языцех делить''». Францішак Скарына зыходзіў з таго, што ў тэксце Бібліі існуюць два семантычныя ўзроўні: першы — літаральны, знешні і другі — унутраны, глыбінны, духоўны. Асветнік даводзіў, што не толькі асобныя выказванні, але нават кожнае слова ў Бібліі мае свой унутраны, патаемны сэнс, які патрабуе тлумачэння, пэўнага духоўнага напружання. «''Написаны суть воистину сие книги внутрь духовне е, разумеющим о тайнах превеликих Божиих''». Такім чынам, ён узаконьваў алегарызм, прытрымліваючыся думкі, што ўнутраны сэнс Бібліі здольныя зразумець пераважна духоўныя асобы, адукаваныя людзі. Францыск Скарына ўказваў таксама і на выключную важнасць літаральнага, вонкавага аспекту біблейнага дыскурсу. На яго думку, знешні бок, літаральнае прачытанне Бібліі адрасаваны простым людзям: «''Написаны теж и зовнутрь, понеже не толико докторове а люди вченые в них разумеють, но всякий простый и посполитый, чтучи их или слухючи, может поразумети, что ест потребно к душному спасению его''». Францыск Скарына ўслед за евангелістам Матфеем лічыў, што просты чалавек можа ўбачыць у Святым Пісьме тое, што нярэдка застаецца неўспрынятым і добра адукаванымі людзьмі. [[Файл:Книга Песни Песней Соломона (1518).pdf|thumb|Старонка кнігі «Песня песень» (1518).]] Выданні Скарыны з’яўляюцца ўнікальнымі помнікамі свецкай рэнесанснай біблейскай пісьменнасці. Іх месца ў еўрапейскім і беларускім культурна-гістарычным працэсе вызначаецца гістарычнымі ўмовамі, традыцыямі, своеасаблівасцю і агульным узроўнем духоўнага развіцця Беларусі і ўсходне-славянскіх зямель ВКЛ. Разам з тым яны адлюстроўваюць і асабістыя рысы выдаўца, яго духоўную адоранасць і непаўторнасць, веліч яго подзвігу. Біблія Скарыны не адпавядае поўнасцю ніводнаму з вядомых рукапісных ці друкаваных зводаў Свяшчэннага Пісання. Яна адыходзіць ад царкоўных традыцый не столькі сваім складам і зместам (дзе многа кананічнага), колькі агульнай накіраванасцю, жывым духам і свецкай хрысціянскай прыўзнятасцю, грамадскімі, нацыянальна-патрыятычнымі, гуманістычнымі і асветніцкімі тэндэнцыямі. Творы Скарыны непарыўна і арганічна звязаны з яго выданнямі, тэмамі і накіраванасцю яго духоўнай дзейнасці. Яны ўяўляюць сабой сукупнасць уступных, заключных і каментуючых матэрыялаў, якія дастасаваны да адпаведных біблейскіх кніг і ствараюць з імі і з усёй Бібліяй разам арганічную цэласнасць. Асноўную ролю адыгрываюць «''предьсловия''» і блізкія да іх па функцыях «''сказания''». У пражскіх выданнях 21 прадмова і 4 сказанні, у віленскіх — адпаведна 2 і 21. Большасць даследчыкаў адносіць прадмовы і сказанні да адной жанравай разнавіднасці, на думку іншых ([[Уладзімір Міхайлавіч Конан|У. Конан]], В. Дарашкевіч, А. Яскевіч) — сказанні бліжэй да пазнейшых беларускіх пропаведзей, казанняў. Яны звычайна больш сціслыя, адрозніваюцца сваёй стылістыкай, красамоўствам, насычаны багаслоўскай рыторыкай<ref name="ВКЛ579">ВКЛ, с. 579.</ref>. Кнігі Скарыны прызначаліся для прыватнага і сямейнага чытання, выкарыстання ў царкоўных службах і свецкіх бібліятэках. Францыск Скарына ўлічваў адсутнасць у ВКЛ і ўсёй Усходняй Еўропе развітой кніжна-пісьмовай традыцыі перапісвання біблейскіх зводаў, недастатковае знаёмства з імі свецкіх і нават царкоўных колаў. Асобныя рукапісныя зводы Бібліі («Генадзіеўская Біблія», 1499; «Дзесятаглаў» Мацея Дзевятага, 1502—1507; «Пяцікніжжа» дзяка Фёдара, 1514) не былі прызначаны для шырокага распаўсюджання, і толькі вынаходніцтва друку адкрыла перад ёй шырокія перспектывы. Каб пазбегнуць спрошчанага, памылковага ўспрыняцця Бібліі, Скарына імкнуўся ў простай і зразумелай форме каменціраваць біблейскія тэксты, падаваць звесткі пра гістарычныя, бытавыя, багаслоўскія, моўныя рэаліі. У тэалагічным кантэксце асноўнае месца ў прадмовах і сказаннях Скарыны займала т. зв. экзагеза — тлумачэнне алегарычнага зместу кніг Старога Запавету як прадвесця і прароцтва новазапаветных падзей, перамогі хрысціянства ў свеце і надзеі на вечнае духоўнае выратаванне. Комплекс прадмоў і сказанняў дапаўняюць калафоны — пасляслоўі з некаторымі выхаднымі звесткамі і т. зв. надпісанні — сціслыя ўступныя каментарыі да частак кожнай кнігі<ref name="ВКЛ579"/>. Даследчыкі адзначаюць стылявы і жанравы [[сінкрэтызм]] асноўных твораў Францыска Скарыны, дасканаласць выяўленчых сродкаў, публіцыстычнасць, экспрэсіўнасць, прытчавы і алегарычны характар, багацце гістарычных, філасофскіх, тэалагічных каментарыяў, сугучнасць узнёслай моўнай стылістыцы кніг Бібліі<ref name="ВКЛ579"/>. === Светапогляд, гуманізм === У творах Скарыны своеасабліва сінтэзаваліся антычныя і сярэдневяковыя традыцыі з ідэалогіяй еўрапейскага Адраджэння, хрысціянскі гуманізм з рэнесансна-гуманістычнымі ўяўленнямі. Патрыятычныя пачуцці, яго намаганні садзейнічаць усебаковаму духоўнаму і грамадскаму развіццю Айчыны не супярэчаць поглядам на гісторыю чалавецтва, права, заканадаўства, звычаі і традыцыі іншых народаў. Ён далёкі ад рэлігійнага фанатызму, ваяўнічага місіянерства. Яго канфесіянальныя погляды вызначаюцца талерантнасцю, а ў пражскіх выданнях — нават пэўнай неакрэсленасцю. Сучасныя даследчыкі звяртаюць шмат увагі на характарыстыку асветніцкіх імкненняў Скарыны, яго павагу да свецкіх навук, кніжнай справы, літаратуры, мастацтва, пісьменства, духоўных здабыткаў старажытных часоў і эпохі Адраджэння<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. Францыск Скарына высока ацэньваў выдатных дзеячаў антычнага свету, знакамітых біблейскіх герояў, пазітыўна ставіўся да сучаснага яму караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]. У сістэме Боскай іерархічнай пабудовы свету і зямной грамадскай гісторыі Скарына аналізаваў вядомую сярэдневяковай тэалогіі антыномію: «закон прыражоны» (Боскі) і «закон пісаны». Ідэі прававой дзяржаўнасці, справядлівага і маральнага вяршэнства законаў у тыя часы былі надзвычай актуальнымі. Менавіта тады быў распрацаваны і зацверджаны першы агульнадзяржаўны збор законаў — [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года]], які сістэматызаваў і рэгуляваў асноўныя сферы сацыяльных і прававых адносін. Апалогія «прыражонага закона» ў Скарыны — гэта праекцыя ідэальнай мадэлі прававой арганізацыі грамадства, заснаванай на Боскіх і хрысціянскіх запаветах. «''Закон прироженый в том наболей соблюдаем бываеть: то чинити иным всем, что самому любо ест от иных всех, и того не чинити иным, чего сам не хощеши от иных имети''». «''Закон пісаны''», па словах Скарыны, быў таксама дараваны ад Бога ў Свяшчэнным Пісанні, а пазней устаноўлены ад людзей праз царкоўныя саборы і земскія законы. Скарына не бачыў неабходнасці ў параўнанні пісаных законаў розных краін і народаў. Для яго больш істотныя асноўныя пастулаты права, іх блізкасць і падабенства да «прыражонага закона». Як абгрунтаванне саслоўна-манархічнага ладу, удасканалення земскага заканадаўства ўспрымалася сучаснікамі яго апісанне старажытных правоў і статутаў, заключаных у біблейскіх кнігах: права паспалітае, язычніцкае, царскае, рыцарскае, гарадское, марское, купецкае і інш.<ref>ВКЛ, с. 580—581.</ref> Кнігі Скарыны сведчаць пра значныя змены ў развіцці духоўных і этнаінтэграцыйных працэсаў на Беларусі, асэнсаванні гістарычнага і культурна-моўнага адзінства беларускай народнасці. Традыцыйнасць этнагістарычных вызначэнняў у Скарыны — «''Русь''», «''руская мова''», «''Бівлія руска''» — не пярэчаць таму, што ў сваіх выданнях ён меў на ўвазе перш за ўсё Русь айчынную, уласна беларускія землі з іх насельніцтвам, традыцыямі і культурай. Яскравым пацвярджэннем этнагістарычнай і патрыятычнай свядомасці Скарыны з’яўляецца яго замілаванне [[Полацк]]ам і Полаччынай. Яно напаўняе яго агульнапатрыятычныя ўяўленні канкрэтным зместам — любоўю да сваёй малой радзімы, сям’і. Францыск Скарына адзначаў: «''Понеже от прирождения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя, птици, летающие по воздуху, ведаюць гнёза своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчёлы и тым подобная боронять ульев своих, — тако ж и люди, и где зродилися и ускормлены суть по Бозе, к тому месту великую ласку имають''». Адсюль і палкае жаданне Скарыны служыць свайму народу, распаўсюджваць хрысціянскія і рэнесансна-гуманістычныя погляды, натхняць на асабістую і грамадскую актыўнасць, дасканаласць, пасціжэнне высокіх сэнсаў зямнога быцця і Боскіх запаветаў<ref name="ВКЛ580"/>. Палітычныя і сацыяльныя погляды Скарыны складаліся пад уздзеяннем рэальных працэсаў, што адбываліся на Беларусі, у ВКЛ, Польшчы, іншых еўрапейскіх краінах. Яго палітычным ідэалам была моцная і асветная манархічная ўлада, якая падтрымлівае хрысціянскую справядлівасць, законнасць, правасуддзе, мірныя зносіны з суседзямі, спрыяе развіццю духоўнай культуры, гандлю, рамяства. Ідэальнымі правіцелямі Скарына лічыў старажытных [[Старажытная Грэцыя|грэчаскіх]] і [[Старажытны Рым|рымскіх]] цароў і заканадаўцаў: [[Салон (паэт)|Салона]], [[Нума Пампілій|Нуму Пампілія]], [[Лікург]]а, егіпецкага цара [[Пталамей IV Філапатар|Пталамея IV Філапатара]]. На яго думку, манарх павінен быць набожным, мудрым, адукаваным, дабрачынным, чулым, а таксама справядлівым да сваіх падданых. Сацыяльныя адносіны Скарына таксама ацэньваў хрысціянскімі прынцыпамі: не адмаўляючы існавання класавых процілегласцей, лічыў, што ўзаемаадносіны паміж «''богатыми''» і «''убогими''» павінны складвацца на аснове «''братолюбия''» і «''друголюбия''»<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 484.</ref>. Значная ўвага да пытанняў права, ролі народаў у выпрацоўцы законаў, ідэй справядлівасці, роўнасці ўсіх людзей перад законам сведчыць пра тое, што ён быў занепакоены рэальным становішчам спраў на сваёй Радзіме, з’явамі сацыяльнай дыскрымінацыі, феадальнай анархіі, свавольства<ref>ВКЛ, с. 581.</ref>. Скарына з’явіўся выразнікам ідэалогіі, духоўных патрэб гараджан Беларусі (пераважна купцоў і рамеснікаў). Светапогляд Скарыны тлумачыўся не толькі тыповымі рысамі эпохі, але і культурна-гістарычнымі абставінамі. На светапогляд Скарыны паўплывалі народна-этычныя і эстэтычныя, а таксама літаратурныя традыцыі. У цэнтры ўвагі знаходзілася праблема чалавека і грамадства. Скарына разглядаў і вырашаў пытанні сэнсу жыцця, духоўнага свету, годнасці чалавека, паходжання маральных уяўленняў, агульнага і індывідуальнага дабра. Ён сцвярджаў самакаштоўнасць чалавечага жыцця, але не адмаўляў і веры ў жыццё на тым свеце. Этыка Скарыны арыентуе чалавека на грамадска-карыснае зямное жыццё, служэнне «''пожитку посполитому''», маральнае ўдасканаленне, «''абы, начившися мудрости''», людзі «''добре живучи на свете''». Праблемы сэнсу жыцця і вышэйшага дабра разглядаліся ў прадмовах да шматлікіх кніг, у тым ліку да кніг [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламона]], [[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісуса Сірахава]], [[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяста]]<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 482.</ref>. <!-- Пакуль закаментуем Характэрная своеасаблівасць літаратурнай і выдавецкай дзейнасці Францыск Скарыны не абмяжоўваецца яго першапраходніцтвам у галіне кірылічнага кнігадрукавання ў Беларусі і Усходняй Еўропе. Яна выразна засведчана ў жанрава-тэматычным выбары першадрукаў, іх унутранай структуры, перакладзе і каментарыях, мастацкіх, літаратурна-пісьменніцкіх, філасофскіх і моўных рысах яго выданняў, у агульнай арыентацыі яго творчасці на патрэбы Айчыны і народа. Калі на яго радзіме завяршаўся працэс фарміравання ўсё больш замкнёнай і размежаванай саслоўнай структуры, абвастрыліся ўнутраныя супярэчнасці, уласныя інтарэсы пануючых пластоў сталі паволі прэваліраваць над этнаканфесійнымі і культурна-моўнымі традыцыямі, а гарадскі люд быў заканадаўча адмежаваны ад дзяржаўна-палітычнай дзейнасці на агульназемскім узроўні, Скарына выступіў гарачым прыхільнікам духоўнага і грамадскага адзінства ўсяго народа. Упершыню ў гісторыі Беларусі былі так цесна зліты ідэі адзінства і вяршэнства хрысціянскай і этнічнай свядомасці<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. --> Духоўная спадчына Францыска Скарыны была асэнсавана і ў значнай ступені ўспрынята і развіта наступнымі пакаленнямі беларускіх мысліцеляў, гуманістаў-асветнікаў. Супастаўленне прававых ідэй Скарыны са зместам Статута 1529 года дазваляе зрабіць выснову пра практычнае ўвасабленне некаторых ідэй асветніка ў заканадаўства<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 487.</ref>. == Ушанаванне памяці == Найбуйнейшыя мерапрыемствы па ўшанаванні Францыска Скарыны адбываліся ў Беларусі і іншых краінах у 1917, 1925, 1967, 1972, 1986—1991, 2017 гадах. Асаблівую значнасць мела святкаванне ў 2017 годзе [[500-годдзе беларускага кнігадрукавання|500-годдзя беларускага кнігадрукавання]], яно дало імпульс даследаванню і папулярызацыі спадчыны Францыска Скарыны. На працягу 2012—2017 гадоў намаганнямі [[Алесь Суша (культуролаг)|Алеся Сушы]] і [[Раман Сцяпанавіч Матульскі|Рамана Матульскага]] арганізаваны міжнародныя выставы выданняў Скарыны (у тым ліку з замежных збораў) у Мінску, Полацку, Маскве, Празе, Лондане і інш.; адбыліся навуковыя канферэнцыі, мастацкія конкурсы, пленэры, масавыя мерапрыемствы для дзяцей; з друку выйшлі дзясяткі навуковых і папулярных публікацый на розных мовах. Пад кіраўніцтвам Алеся Сушы таксама праведзена навуковая работа па выяўленні, апісанні і атрыманні лічбавых копій выданняў Скарыны з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і іншых краін, у выніку сфарміравана электронная калекцыя з больш за 200 паўнатэкставых копій (у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]). У 2013—2017 гадах рэалізаваны фундаментальнай значнасці навуковы і выдавецкі праект па факсімільным узнаўленні кніжнай спадчыны Францыска Скарыны (выдадзена 20 тамоў). У 2015—2017 гадах адбылося вяртанне «Малой падарожнай кніжкі» Францыска Скарыны ў Беларусь. * Імем Францыска Скарыны названы вуліцы і плошчы ў [[Вуліца Францыска Скарыны (Мінск)|Мінску]] (у 1991—2005 гадах імя Скарыны таксама насіла галоўная магістраль горада, цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]), [[Полацк]]у ([[Вуліца Францыска Скарыны (Полацк)|вуліца]], [[Плошча Францыска Скарыны|плошча]] і [[праспект Францыска Скарыны (Полацк)|праспект]]), [[Віцебск]]у, [[Нясвіж]]ы, [[Орша|Оршы]], [[Слуцк]]у і іншыя, [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт]], гімназія № 1 Мінска, [[Полацкая дзяржаўная гімназія № 1 імя Францыска Скарыны|гімназія № 1 Полацка]], [[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны|беларуская гімназія ў Вільнюсе]]. * Помнікі яму пастаўлены ў [[Помнік Францыску Скарыну (Полацк)|Полацку]], [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|Лідзе]], [[Мінск]]у (перад [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, каля Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі)|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] і ў [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, дворык БДУ)|дворыку БДУ]]), [[Вільнюс]]е, [[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Калінінградзе]], [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Празе]], [[Бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|Кішынёве]]. * Імем Францыска Скарыны названа [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына|№ 3283 (1979 QA10)]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. * Уведзены дзяржаўныя ўзнагароды [[Беларусь|Беларусі]] — [[медаль Францыска Скарыны]] (1989) і [[ордэн Францыска Скарыны]] (1995). Жыццё і дзейнасць Францыска Скарыны вывучае комплексная навуковая дысцыпліна — [[скарыназнаўства]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Выява:Polatsk-F.Skaryna statue.JPG|Помнік у Полацку Выява:IKSUR Skaryna statue.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Помнік у Калінінградзе]] File:Francisko Skoryna 2.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Помнік у Празе]] </gallery> === У філатэліі === <center><gallery> Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5925 stamp (500th birth anniversary of Francysk Skaryna, Ruthenian humanist, physician, and translator. Armillary sphere, sun and crescent, quill pen, paperweight, and text block).jpg|[[Паштовая марка]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], «''Францыск Скарына - 500 год''» (1988) Файл:1995. Stamp of Belarus 0106.jpg|Паштовая марка [[Беларусь|Беларусі]], выдадзена ў гонар заснавання [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства і друку]]; на марцы выяўлены [[знак Скарыны]] (1995) Файл:1997. Stamp of Belarus 0236.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0237.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0238.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0239.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:2001. Stamp of Belarus 0437.jpg|Паштовая марка Беларусі са [[знак Скарыны|знакам Скарыны]] (2001) Файл:Skorina sayt.jpg|[[Паштовы блок]] Беларусі, выдадзены ў гонар Францыска Скарыны (2015) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia).jpg|Паштовы блок Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - Special postmark.png|[[Спецыяльны паштовы штэмпель]] Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - First day cover.jpg|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) </gallery></center> === У кінематографе === * У 1969 годзе на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» зняты мастацкі фільм «[[Я, Францыск Скарына…]]», ролю першадрукара выканаў [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]]. == Выданні == * Б43 Белорусские мыслители XVI—XVII вв. Избранные труды. — Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2017. — 320 с. — (Наследие права)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/nasledie-prava/nauchnye-trudy/sborniki/belorusskie-mysliteli-16-17-vv-izbrannye-trudy/|title=Белорусские мыслители 16-17 вв. «Избранные труды»|website=pravo.by}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Біблія Францыска Скарыны]] * [[Знак Скарыны]] * [[Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 450 год беларускага кнігадрукавання. — Мн., 1968. * {{h|Karbowiak|1898-1923|''Antoni Karbowiak''. Dzieje wychowania i szkół w Polsce (t. 1 1898, t. 2 1903, t. 3 1923). — Petersburg (t. 1-2), Lwów (t. 3).}} * ''Агіевіч У. У.'' Сімволіка гравюры Скарыны. — Мн., 1999. * ''Алексютовіч М. А.'' Скарына, яго дзейнасць і светапогляд. — Мн., 1958. * ''Анічэнка У. В.'' Слоўнік мовы Скарыны. Т. 1—3. — Мн., 1977—94. * Беларусіка=Albaruthenica. Кн. 9. 480 год беларускага кнігадрукавання: Матэрыялы 3-х Скарын. чытанняў. — Мн., 1998. * ''Б. С.'' У Беларускім Інстытуце Навукі і Мастацтва // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 1 (рэферат Вітаўта Тумаша «Калі нарадзіўся і памёр доктар Скарына»). * ''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Владимиров П.]]'' [[s:ru:Франциск Скорина (Владимиров)|Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык]]. — СПб.: Тип. Императорской акад. наук, 1888. * ''Галенчанка Г. Я.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/skaryna/Галенчанка_Г._Я._Францыск_Скарына_-_беларускі_і_ўсходнеславянскі_першадрукар.html Францыск Скарына — беларускі і ўсходне-славянскі першадрукар]. — Мн., 1993. * Гравюры Францыска Скарыны. — Мн., 1990. * Галенчанка Г. Я. [http://rsijournal.net/page.php?id=11 Францыск Скарына: у паціне версій, стэрэатыпаў і міфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220526195026/http://rsijournal.net/page.php?id=11 |date=26 мая 2022 }} // Российские и славянские исследования, 2007, вып. 2. * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/81163497/ Скорина Франциск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221118120009/https://www.academia.edu/81163497 |date=18 лістапада 2022 }} // {{ПЭ|||64|273-277|}} * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/76327614/ Реплика в связи с новыми данными о возможных родственниках Франциска Скорины] // Даўнія факты — новыя ідэі. — Минск, 2021. — С. 145—153. * ''Дварчанін I.'' Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве: Пер. з чэш. — Мн., 1991. * Запісы Бел. Ін-та навукі й мастацтва. Кн. 21. — New York, 1994. * ''[[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]'' Тут мой народ: Францішак Скарына і бел. літ. XVI — пач. XX стст. — Мн., 1989. * ''Конан У. М.'' Боская і людская мудрасць: (Францішак Скарына: жыццё, творчасць, светапогляд). — Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Пачатае Скарынам: Бел. друкаваная літ. эпохі Рэнесансу. Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Скарынаўскі каляндар: (Да 500-годдзя з дня нараджэння Ф. Скарыны). 2 выд. Мн., 1990. * ''Лемешкин И.'' 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — С. 23-85. — ISBN 978-985-08-2415-8 * ''Мальдзіс А.'' Францыск Скарына як прыхільнік збліжэння і ўзаемаразумення людзей і народаў. Мн., 1988. * {{Кніга|ref=Немировский|год=1990|аўтар=Немировский Е. Л.|загаловак=Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя|месца=Минск|выдавецтва=Мастацкая літаратура|старонак=597|isbn=ISBN 5-340-00813-4}} * ''Паноў С. В.'' Матэрыялы па гісторыі Беларусі: 46 тэм для вывучэння. Заданні для самакантролю. Лагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічная табліца. Карты / С. В. Паноў; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — 6-е выд. — Мн.: Аверсэв, 2005. — 415 с.: іл. — (Экзамены). ББК 63.3(4Бел) П 16) ISBN 985-478-881-4. * ''Падокшын С. А.'' Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. — Мн., 1990. * ''Пляхімовіч І.'' [http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ Каб жыць не менш за 500 год] // Настаўніцкая газета. — 2017. — 19 жн. — С. 18-19; Універсітэт: газета Беларус. дзярж. ун-та [Электронны рэсурс]. — 2017. — 25 жн. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171008181900/http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ |date=8 кастрычніка 2017 }} * ''Подокшин C. A.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/padokshun/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%88%D0%B8%D0%BD_C._A._%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html Франциск Скорина]. — М.: Мысль, 1981. — 215 с. * ''Полехов С. В.'' [https://www.academia.edu/12778822/%D0%A1.%D0%92._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BE_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_2015._%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2._%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9C._2015 Малоизвестные сведения о роде Франциска Скорины] // Берковские чтения — 2015. Книжная культура в контексте международных контактов. Минск; М., 2015. — С. 389—392. * ''Прысутны''. Даклад пра Рыгора Хадкевіча // Беларус. — 1969. — № 151. — С. 5. (Рэферат [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]] ў Таронта (Канада) пра гетмана Рыгора Хадкевіча як паслядоўніка {{nowrap|Ф. Скарыны}} ў выдавецкай справе.) * Рэферат у Ню Брансьвіку // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 6. (Рэферат Вітаўта Тумаша «Агляд жыцця і дзейнасці Ф. Скарыны ў святле архіўных знаходак».) * Скарына і яго эпоха. — Мн., 1990. * Скарына Францыск // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: У. М. Жук. — Мн.: БелЭн, 2001. — 496 с. * Скарына Францыск // Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: Энцыкл. давед. — Мн.: БелЭн, 1995. — 671 с. * Спадчына Скарыны: 3б. матэрыялаў першых Скарынаўскіх чытанняў (1986). — Мн., 1989. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2007. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 * Сусветная спадчына Францыска Скарыны / складальнік А. Суша. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2017. * ''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — 303 с. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-энцыклапедыя. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 119 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек свету. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 128 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-легенда. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 112 с. * Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед. Мн., 1988. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Мн., 1990. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Дад. за 1530—1988 гг., 1989—1993 гг. — Мн., 1995. * Францыск Скарына: Зб. дак. і матэрыялаў. Мн., 1988. * ''[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]]'' Пяць стагоддзяў Скарыніяны, XVI—XX: [Бібліягр.]. — Нью Ёрк, 1989. * ''Чамярыцкі В. А.'' Беларускі тытан эпохі Адраджэння. — М., 1990. * Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925. — Мн., 1926. * ''Яскевіч А. А.'' Творы Ф. Скарыны: Жанравая структура. Філас. погляды. Мастацтва слова. — Мн., 1995. * {{Кніга|ref=Wisłocki|аўтар=Wisłocki W.|загаловак=O wydawnictwie Liber diligentiarum Krakowskiego Fakultetu Filozoficznego z lat 1487-1563|год=1886|месца=Kraków}} * ''Оліна Эла''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna1/%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C._%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%83_%D1%85%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%8B_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC.html Падагра і геніяльнасць. Спроба дыягназу Скарыны прафесарам Сарокам] // Наша слова.pdf. № 3 (107), 17 студзеня 2024. * ''Брага Сымон''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna/%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%BD._%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B5.html Доктар Скарына ў Маскве] // Спадчына. 1991. № 4. — С. 11-29. * ''Тумаш Вітаўт''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/tumach1/%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82._%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%83%D1%96.html Скарына ў Падуі] // Спадчына. 1996. № 6. — С. 171—227. === Бібліяграфія === * Прадмовы і пасляслоўі. — Мн., 1969. * Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія. — Мн., 1990. * Біблія: Факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выданай Францыскам Скарынаю ў 1517—1519 гг. — Т. 1—3. — Мн., 1990—1991. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{YouTube|4ZfeWYcayQg|Павел Котаў: Што мы ведаем і чаго не ведаем пра Францішка Скарыну|logo=+}} {{Выданні Францыска Скарыны}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба|Гісторыя|Культура і грамадства}} {{Артыкул года|2017}} {{DEFAULTSORT:Скарына Францыск}} [[Катэгорыя:Францыск Скарына| ]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Старабеларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Першадрукары]] [[Катэгорыя:Біблеісты Беларусі]] laf7pk210bamp5wfws43ub6t0lvo9uv 5158278 5158275 2026-06-25T11:12:25Z M.L.Bot 261 /* Смерць */ 5158278 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скарына}} {{Асоба | імя = Францыск Скарына | партрэт = Francišak Skaryna.jpg | апісанне = Ф. Скарына. Гравіраваны партрэт з [[Кніга Быццё (Скарына)|кнігі «Быццё»]]. Прага. 1519 | дата нараджэння = каля [[1490]] або паміж [[1470]] і [[1490]] | бацька = Лука Скарына | жонка = Маргарыта | дзеці = Сімяон, Францішак }} '''Францы́ск Скары́на''' або '''Франці́шак Скары́на''' (паміж 1485—1490<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — ISBN 978-985-11-0947-6</ref>, або каля 1470<ref>Лемешкин Илья. 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні / Цэнтр. навук. б-ка імя Якуба Коласа Нац. акад. навук Беларусі; уклад. Аляксандр Груша; рэдкал.: А. І. Груша [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2019.</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31550725.html|title=Як у Чэхіі «разьбеларусілі» Скарыну і зьняважылі беларусаў|first=Сяргей|last=Абламейка|website=Радыё Свабода|date=2022-04-30|access-date=2023-09-23}}</ref>, [[Полацк]] — да 1541, [[Прага]]) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскі]] [[Друкарня|першадрукар]], [[Асветніцтва на Беларусі|асветнік]]-[[Гуманізм|гуманіст]], [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч, прадпрымальнік, вучоны-медык. Перакладчык і выдавец [[Біблія Францыска Скарыны|кніг]] [[Біблія|Бібліі]] беларускім зводам [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]. Нарадзіўся ў сям’і заможнага купца ў Полацку, адным са значнейшых гандлёвых і вытворчых цэнтраў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Магчыма, у Полацку атрымаў і пачатковую адукацыю. У 1504 годзе паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскую акадэмію]], дзе атрымаў ступень бакалаўра, а ў 1512 годзе ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]] стаў доктарам [[Медыцына|медыцыны]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]] і там 6 жніўня 1517 года выдаў першую друкаваную беларускую кнігу — «[[Псалтыр]]». Лічыцца адным з найвыдатнейшых гістарычных дзеячаў Беларусі. Імем Францыска Скарыны названы вышэйшыя ўзнагароды краіны — [[Медаль Францыска Скарыны|медаль]] і [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэн]], а таксама [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі ўніверсітэт]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], грамадскае аб’яднанне [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]], іншыя арганізацыі і аб’екты. У розных краінах Францыску Скарыну пастаўлены помнікі, а таксама прысвечаны скульптурныя і жывапісныя творы. == Паходжанне і імя == На думку даследчыкаў, прозвішча ''Скарына'' паходзіць ад слоў ''скора'' (скура) або ''скорина'' (скарынка). [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]] у «Слоўніку беларускай гаворкі» дае ''скарына,'' ''скарынка'' і ''скарыначка'' як ''цвёрдая паверхня выпечанага хлеба'' і падае прыклады «''Скорину поломай да положи въ капусту''» і «''Дай убогому скорынку''»<ref>Носович И. И. Словарь белорусского наречия. СПб., 1870. С. 585.</ref>, у такім самым значэнні ''скарынка'' і ''скарыначка'' дае і Тлумачальны слоўнік сучаснай беларускай мовы<ref>Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1977—1984. Т. 5. Кн. 1. С. 161.</ref>. Імаверна, прозвішча асветніка паходзіць ад старабеларускага слова ''скора — сырая скура,'' ''шкура, мех''. Яшчэ «[[Аповесць мінулых часоў]]» кажа пра даніну з [[драўляне|драўлян]] «''медомъ и скорою''»<ref>Повесть временных лет. С. 42, 48.</ref>. Ад ''скоры'' называлася і прафесія ў Вялікім княстве Літоўскім, напрыклад, у запісе [[Літоўская метрыка|Метрыкі]] ад 10 красавіка 1473 года пра наданне «''Яну, конюшему Виленьскому, шесть человек: Юрко скаринич, Иван скаринич, Левон скаринич, Рожай конокормец''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 16-17.</ref> або «''Князю Евлашку Телятине два человека скориничи: Гридко и Хотян''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 84.</ref>, дзе скарыніч пэўна не прозвішча. Бацька і брат Францыска гандлявалі пушнінай і скурамі. Род заняткаў, імаверна, быў спадчынным, магчыма, продак сям’і — рамеснік-скарыніч, які разбагацеў і заняўся гандлем{{sfn|Немировский|1990|с=153}}. Пэўная дата нараджэння Францыска Скарыны невядома, усе версіі грунтуюцца на супастаўленні ўніверсітэцкіх актаў. Скарына паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] у 1504 годзе, а ў акце [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] 1512 года ён названы «''маладым чалавекам''». [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] адносіў час нараджэння да апошняй чвэрці XV ст., думаў, што калі Скарына ў 1504 годзе паступіў у Кракаўскі ўніверсітэт, яму было не менш за 14 гадоў<ref>Владимиров, с. 44.</ref>. Гэтай даты трымаюцца амаль усе даследчыкі жыцця асветніка<ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>.</ref>. [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]] лічыў часам нараджэння Скарыны 1485—1490 гады<ref name=":3">Алексютовіч, с. 40.</ref>, як [[Сцяпан Казіміравіч Майхровіч|Сцяпан Майхровіч]]<ref name=":4">Майхровіч С. Георгій Скарына. С. 22.</ref> і [[Сямён Аляксандравіч Падокшын|Сямён Падокшын]]<ref name=":5">Подокшин, с. 65.</ref>, гэтую ж дату прапаноўваюць энцыклапедычныя слоўнікі<ref name=":6">Коршунов А. Ф. Скорина, Франциск // Краткая лит. энциклопедия. М., 1971. Т. 6. С. 893—894; Скорина Франциск // Книговедение: Энциклопедический словарь. М. 1981. С. 487 і інш.</ref>. [[Уладзіслаў Ігнацы Віслоцкі|Уладзіслаў Віслоцкі]] сцвярджаў, што [[абітурыент]] для паступлення ва ўніверсітэт мусіў дасягнуць 14-гадовага ўзросту{{sfn|Wisłocki|1886|s=9-10}}. Аднак вядомы выпадкі, калі студэнтамі станавіліся раней — гісторык [[Ян Длугаш]], матэматык Станіслаў Гжэпскі і паэт [[Мікалай Рэй]] паступілі ва ўніверсітэт у 13-гадовым узросце. Многія юнакі станавіліся студэнтамі і ў сталейшым узросце — настаўнік Скарыны [[Ян з Глогава]] стаў студэнтам у 17 гадоў, [[Мікалай Капернік]] — у 18, яго настаўнік Войцех з Брудзева — у 22, граматык Ежы з Легніцы — у 30, а вядомы італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] — у 35 гадоў. [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] лічыў 14-гадовы ўзрост Скарыны дужа малым і трымаўся часу яго нараджэння каля 1485 года<ref name=":1">Пичета 1961, с. 775.</ref>, такой думкі трымаўся і [[Яўген Львовіч Неміроўскі|Яўген Неміроўскі]]{{sfn|Немировский|1990|с=155}}. У 1925 годзе [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]] звязаў дату нараджэння з выдавецкім знакам асветніка (сонца з паўмесяцам), які сустракаецца на 26 выявах, і выказаў думку, што яна прыпала на сонечнае зацьменне, а менавіта на 6 сакавіка 1486 года<ref name=":2">Шчакаціхін М. Калі радзіўся Францішак Скарына. С. 148.</ref>. Першыя звесткі пра полацкіх Скарынаў вядомы з пачатку 1440-х гадоў, калі полацкі купец Грыдка Скарына прадаў рыжскаму купцу Герке ў крэдыт болей за [[Беларуская сістэма мер|беркавец]] воску, а пры атрыманні аплаты ў [[Рыга|Рызе]] быў схоплены Геркам і два тыдні трыманы ў кайданах<ref name="ПолеховГр">''Полехов С. В.'' Малоизвестные сведения… С. 389—392.</ref>. З гэтага вынікае, што полацкія Скарыны — даволі стары род і ўжо да сярэдзіны XV ст. даволі заможны<ref name="ПолеховГр"/>. У 1492 годзе ў пераліку прэтэнзій вялікага князя маскоўскага [[Іван III Васільевіч|Івана Васілевіча]] да вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] згадваецца Лук’ян Скарына, які разам з іншым палачанінам абрабаваў велікалуцкага купца. Магчыма, названы Лук’ян тоесны Луку Скарыне — бацьку Францыска, які названы пазнейшымі дакументамі. Старэйшага брата Францыска, Івана Скарыну, каралеўскі дэкрэт называе адначасова віленскім мешчанінам і палачанінам. У сваіх выданнях Скарына больш за 100 разоў ужывае імя «Францыск», зрэдку — «Францишек»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=576|артыкул=Скарына Францыск|аўтар=Галенчанка Г.}}</ref>. У прадмове да [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыры]] 1517 года сказана: «''… я, Францишек Скаринин сын с Полоцка''», — тая ж форма сустракаецца ў прадмовах да [[Кніга Іова (Скарына)|кнігі Іова]], [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламонавых]] і ў віленскай [[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыры]]. Форма «''я, Франциско Скорина''», сустракаецца ў прадмове да [[Кнігі Царстваў (Скарына)|першай кнігі Царстваў]], так падпісаны і партрэт асветніка ў пражскіх выданнях. У творным склоне імя («… ''выложена Франциском Скориною''») сустракаецца каля 50 разоў<ref>Жураўскі А. І. Імя і прозвішча Скарыны // Францыск Скарына і яго час. С. 343—344.</ref>, у родным склоне («''Повелением, працею и выкладом… Франциска Скоринина сына''») 64 разы. У [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай]] і [[Каронная Метрыка|Кароннай]] метрыках, актах [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскага]] і [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага]] ўніверсітэтаў імя асветніка на лацінскай мове даецца як ''Franciscus''. Урэшце, у пражскіх дакументах 1538—1539 гадоў названы ''Francisco welisch gartner''{{sfn|Немировский|1990|с=157}}. І толькі ў адзіным дакуменце — прывілеі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 21 кастрычніка 1532 года — асветнік названы ''Georgij Franciscij Skorina'', у гэтым жа дакуменце Скарына называны яшчэ пяць разоў, але толькі адным імем — ''Franciscus'' або ''Francisco''. На падставе гэтага дакумента ў 1875 годзе [[Антоній Сцяпанавіч Петрушкевіч|Антоній Петрушкевіч]] выказаў здагадку, што сапраўдным імем Скарыны было Георгій, а імя Францыск ён мусіў узяць, каб паступіць у Кракаўскі ўніверсітэт<ref>Петрушкевич А. С. Ф. Скорина, издатель русской Библии в Празе чешской в 1517, 1518 и 1519 годах // Слово, Львов, 1875. № 130. С. 1-2.</ref>. Меркаванне стала паноўным у 1940—1950-я гады, калі Скарыну звалі выключна Георгіем. «''Георгій Скарына''» — назва драматычнай паэмы [[Міхась Клімковіч|Міхася Клімковіча]] і гістарычнага рамана [[Мікола Садковіч]]а і Яўгена Львова. У 1967 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук БССР]] прыняла кампраміснае рашэнне, пры скарочаным іменаванні пісаць Францыск Скарына, пры поўным — Францыск (Георгій) Скарына<ref>Жураўскі А. І. Цыт. тв. С. 343—344.</ref>. У 1925 годзе польскі даследчык [[Генрык Лаўмянскі]] аналізаваў яшчэ адзін акт 1532 года — грамату Жыгімонта Старога, — і звярнуў увагу, што асветнік там названы ''egregius Franciscus Skorina de Polocko'', таму выказаў здагадку, што пісар у дакуменце паблытаў словы ''Georgius'' і ''egregius'' (г. зн. шаноўны, слаўны)<ref>Ateneum Wileńskie. 1925—1926. R. 3. Z. 3. S. 161—179.</ref>. Невядома хроснае імя Скарыны, старая гіпотэза, што Скарына ў хрышчэнні быў Георгіем, супярэчыць сукупнасці адкрытых і вывучаных крыніц — акты Кракаўскага ўніверсітэта абвяргаюць вымушанае хаванне Скарынам праваслаўнага імя Георгій. У зімнім семестры 1504 года, калі Скарына паступаў ва ўніверсітэт, сярод абітурыентаў было 10 Георгіяў (сярод іх і Георгій, сын Якава з [[Ваўкавыск]]а) і толькі тры Францыскі, у тым ліку Скарына<ref>Album studiorum Universitatis Cracoviensis. P. 90-92.</ref>. Каталікі шанавалі [[Георгій Перамаганосец|св. Георгія]] не меней за [[Францыск Асізскі|св. Францыска]]. У [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскім кафедральным саборы]] алтар св. Георгія існаваў з 1428 года, а сам святы разам з [[Казімір Казіміравіч|Казімірам]] і [[Мікалай Цудатворац|Мікалаем]] лічыўся заступнікам [[Вільнюс|Вільні]]<ref>Ateneum Wileńskie. 1924. Z. 9. S. 163.</ref>. == Выгляд == Насуперак распаўсюджанаму меркаванню, на думку чэшскіх навукоўцаў [[Ілья Лямешкін|Ільі Лямешкіна]] і [[Пётр Войт|Пятра Войта]] на адзіным вядомым партрэце Скарына не мае [[вусы|вусоў]], тое, што лічылі за вусы, напраўдзе — цень ад носа<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=188162|title=Чэшскія даследчыкі: Францыск Скарына не меў вусоў|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-23}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Імя асветніка ў пасляслоўях яго выданняў абавязкова суправаджае «''с Полацька''», «''из славного града Полоцька''», «''с Полоцка града''», «''из града Полоцька''»<ref>''Скарына Ф.'' Прадмовы і пасляслоўі… — С. 34, 46, 48, 50, 57, 60, 88, 92, 100, 132, 138.</ref>. З архіўных крыніц вядома, што купец Лука Скарына меў у [[Полацк]]у ўласную зямлю і гандлёвую справу, якая перайшла ў спадчыну старэйшаму сыну Івану. У яго камерцыйных аперацыях удзельнічаў і малодшы Францыск, што дазваляла яму вучыцца за мяжой і, мабыць, пазней часткова фінансаваць сваё пражскае і віленскае кнігавыдавецтва. Памёр бацька, імаверна, каля 1511—1512 года, бо акты [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] за 1512 год называюць Францыска «''русінам… сынам нябожчыка пана Лукі''». Пачатковую адукацыю Францыск Скарына мог атрымаць у Полацку, а імаверней у сталіцы — [[Вільнюс|Вільні]]. Прынамсі Скарына ведаў [[лацінская мова|лацінскую мову]], якую ў Вялікім Княстве Літоўскім вучылі ў трывіяльных і трывіяльна-квадрыяльных школах пры парафіяльных касцёлах, каталіцкіх біскупскіх кафедрах і мужчынскіх кляштарах. У польскай хроніцы {{нп5|Ян з Камарова|Яна з Камарова|pl|Jan z Komorowa}} згадваецца [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Полацк)|кляштар бернардзінцаў-абсервантаў]] у Полацку, быццам заснаваны ў 1498 годзе, праз што ў [[каталіцтва]] навярнулася да 1000 палачан<ref>Jan z Komorova. Brewe memoriale ordinis fratrum minorum // Monumenta Poloniae Historica. Krakow, 1888. T. 5. P. 282.</ref>. Аднак Полацкая рэвізія 1552 года не паведамляе пра каталіцкія кляштары, няма звестак пра школу і ў грунтоўнай працы {{нп5|Антоні Карбовяк|Антонія Карбовяка|pl|Antoni Karbowiak}}{{sfn|Karbowiak|1898-1923}}, дзе зафіксаваны ўсе вядомыя крыніцам навучальныя ўстановы. Сям’я Скарыны мела цесныя сувязі з Вільняй, бацька асветніка гандляваў там футрам і скурай. Старэйшы брат Францыска Іван пэўны час жыў у сталіцы, у дакументах названы «мешчанінам віленскім». У сталіцы здаўна дзейнічала школа пры [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|віленскай кафедры]], у 2-й палове XV ст. яна неаднакроць згадваецца ў актах віленскага капітула<ref>''Kraszewski J. I.'' Wilno od poczatkow jego do roku 1750. — T. 4. — S. 88.</ref>. Пра віленскую школу, якая падрыхтавала яго да паступлення ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]], згадвае ў 1477 годзе гаспадарскі пісар [[Адам з Котры]], ён «''из детинства ест при школе виленской ласкаве ховался''»<ref>Feigelmanas N. Lietivos inkunabulai. S. 455.</ref>. Паводле Антонія Карбовяка, кафедральная школа да пачатку XV ст. была адзінай вучэбнай установай у Вільні, толькі ў 1513 годзе пробашч парафіяльнага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла св. Яна]] атрымаў дазвол на адкрыццё другой віленскай школы{{sfn|Karbowiak|1898-1923|loc=t. 3, s. 158}}. Пры кафедральнай школе выкладалі [[катэхізіс]], а таксама трывіяльныя прадметы — [[граматыка|граматыку]], [[рыторыка|рыторыку]] і [[логіка|логіку]]. Выпускнікі школы добра размаўлялі на лацінскай мове і, калі хацелі, працягвалі адукацыю звычайна ў Кракаўскім універсітэце{{sfn|Немировский|1990|с=163}}. === У Кракаве, ступень бакалаўра === {{Цытата |аўтар= Рэгістрацыйная кніга-метрыка Кракаўскага ўніверсітэта, 1504 год|У рэктарства шаноўнага айца пана Іаана Аміцына з Кракава, доктара мастацтваў і кананічнага права, ласкаю Бога і апостальскага прастола біскупа лаодзіцэнскага і суфрагана кракаўскага, а таксама плябана [касцёла] святога Мікалая па-за сценамі Кракава, у зімні семестр у год Пана 1504 наступныя асобы ўпісаны... Францыск сын Лукі з Плоцка 2 грошы}} У зімні семестр 1504 года паступіў вучыцца ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] на факультэт вольных мастацтваў або [[філасофія|філасофіі]]. Універсітэт быў заснаваны яшчэ ў 1364 годзе [[Казімір III Вялікі|Казімірам Вялікім]], а ў 1400 годзе кароль [[Ягайла]] значна пашырыў установу, якая атрымала сваю другую назву — Ягелонскі ўніверсітэт. Універсітэт меў тры асноўныя факультэты: багаслоўскі, юрыдычны і медыцынскі. Каб паступіць на адзін з іх, абітурыент павінен быў прайсці навучанне на факультэце вольных мастацтваў. Спачатку шкаляр вывучаў цыкл «трывіум» ([[граматыка]], [[рыторыка]] і [[логіка]]), потым «квадрывіум» ([[арыфметыка]], [[геаметрыя]], [[астраномія]] і [[музыка]]){{sfn|Немировский|1990|с=165}}. [[Файл:Nuremberg chronicles - CRACOVIA.png|thumb|upright=2|''Кракаў'' на гравюры 1493 года [[Хартман Шэдэль|Хартмана Шэдэля]] з [[Нюрнбергская хроніка|Нюрнбергскай хронікі]].]] Універсітэт славіўся як адзін з асноўных цэнтраў еўрапейскай [[Астраномія|астраноміі]] і [[Астралогія|астралогіі]], [[Матэматыка|матэматыкі]], прававых і гуманітарных навук. За 77 год (з 1433 па 1510) ва ўніверсітэт запісалася больш за 17 тысяч абітурыентаў, з іх больш за 8 тысяч былі іншаземцамі. Праз два ці, зрэдку, тры гады студэнт мог здаць іспыты і атрымаць ніжэйшую вучоную ступень бакалаўра, што рабілі, аднак, далёка не ўсе студэнты. За ўказаны час ступень бакалаўра атрымалі толькі крыху больш за 4 тысячы студэнтаў або 23,7 %, а наступную ступень магістра толькі 822 чалавекі ці ўсяго 4,7 % ад агульнай колькасці абітурыентаў<ref>Karbowiak A. Studia statystyczne z dziejow Uniwersytetu Jagiellonskiego… S. 1-82.</ref>. Выкладчыкі Кракаўскага ўніверсітэта былі добра вядомыя ў Еўропе сваёй навуковай і выкладчыцкай дзейнасцю. Рэктарам універсітэта ў 1505/06 вучэбным годзе быў [[Мацей Мяхоўскі]] (1457—1523), які спецыялізаваўся ў галіне медыцыны. Ён быў прыдворным лекарам каралёў [[Уласла II|Уладзіслава]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]], яго брашура пра прафілактыку чумы вытрымала пяць перавыданняў<ref>Maciej z Miechowa. Contra sewam pestem regimen accuratissimum. Cracoviae, 1508.</ref>, а «Трактат пра дзве Сарматыі» (Кракаў, 1517)<ref>Maciej z Miechowa. Tractatus de duabus Sarmatiis, Asiana et Europiana. Cracoviae, 1517.</ref> стаў на доўгія часы крыніцай ведаў еўрапейцаў пра [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскую дзяржаву]]<ref>Греков Б. Д. Предисловие // Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. Х.</ref>. Не менш знакамітым быў прафесар [[Ян з Глогава]] (1445—1507), у якога Скарына слухаў лекцыі па «Другой аналітыцы» [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і па лагічных творах [[Пётр Іспанскі|Пятра Іспанскага]], і які стаў настаўнікам многіх будучых вучоных, у тым ліку [[Мікалай Капернік|Мікалая Каперніка]]<ref>Szczegola H. Jan Glogowczyk. Katowice, 1967; Zwiercan M. Jan z Glogowa // PSB. Krakow, 1963. T. 10. S. 450—452.</ref>. Шматлікія працы прафесара друкаваліся ў Кракаве, [[Лейпцыг]]у, [[Страсбур]]гу і выкарыстоўваліся як навучальныя дапаможнікі для студэнтаў{{sfn|Немировский|1990|с=174}}. Лекцыі па арыфметыцы і музыцы чытаў Мартын Бем з Алькуша (каля 1470—1540)<ref>Birkenmajer A.L. Biem Marcin // PSB. Krakow, 1936. T. 2. S. 68-69.</ref>, добра вядомы сваім сучаснікам трактатам «Аб рэформе рымскага календара»<ref>Biem M. Nova calendarii romano reformatio. Powst. 1514—1515. Vyd. A.L. Birkenmajer. Krakow, 1918.</ref>. Ян са Столбніцы (каля 1470—1530)<ref>Tarnowska I. Jan ze Stobnicy // PSB. Krakow, 1963. T. 10/3. S. 48; Michal z Bystrzykowa i Jan ze Stobnicy // Archiwum Komissii do badania histori filozofii. 1917. T. 1. S. 62-80.</ref> чытаў лекцыі амаль па ўсіх прадметах факультэта вольных мастацтваў, яго падручнік па філасофіі прыроды перавыдаваўся 5 разоў<ref>Jan ze Stobnicy. Parvolus philosophiae naturalis. Cracoviae, 1507; Ibid. Cracoviae, 1513; Ibid. Cracoviae, 1516.</ref>, а ў працы «Уводзіны ў касмаграфію Пталемея» (1512) упершыню ў Польшчы была змешчана геаграфічная карта, на якой быў пазначаны нядаўна адкрыты кантынент — [[Амерыка]]<ref>Jan ze Stobnicy, Introductio in Ptholomei Cosmographiam. Cracoviae, 1512.</ref>. Працы прафесараў акадэміі сістэматычна публікаваліся ў кракаўскай друкарні [[Ян Галер|Яна Галера]]. Няма сумнення, што ў [[Кракаў|Кракаве]] Францыск Скарына ўсвядоміў навучальныя і асветніцкія магчымасці друкаванай кнігі. У 1504/1505 вучэбным годзе, калі Францыск стаў студэнтам, ва ўніверсітэт паступіў 291 чалавек, з іх 141 — ураджэнцы Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, а 150 — з-за мяжы. З 291 абітурыента вучоную ступень атрымалі 60 юнакоў, у тым ліку і Скарына. Праз 2 гады (мінімальны час для студэнтаў [[Філасофія|філасофскага]] факультэта), у 1506 годзе ён вытрымаў экзамен на ступень бакалаўра вольных мастацтваў. У прамацыйнай кнізе ўніверсітэта захаваўся наступны запіс: «''У год Пана 1506, у час дэканства Леанарда з Добшыц, бакалаўра кананічнага права… У тым жа годзе … у бліжэйшы дзень пасля свята Св. Люцыі, на які прыпадае сухаядзенне, асобы, узведзеныя ў ступень бакалаўра, былі размеркаваны ў наступным парадку месцаў: Мацвей з Семнійклоп, Андрэй з Зынты, Іаган з Гараў, Тамаш з Падляшша, Францыск з Полацка, ліцвін, Павел з Марыенбурга (прэфэкт, ён жа стараста), Іаган з Шкокі, Андрэй са Стжэльна, Якаў з Эльбінга, Іаган з Марыенбурга, Іаган з Фраўштата, Канрад з Монтэрэгіа, Іаган з Ураціслава, Валянцін з Нова Віла, Андрэй з Пакоста''»<ref>Statuta nec non liber promotionum philosophorum ordinis in Universitate studiorum Jagellonica ab anno 1402 ad annum 1849. P. 144.</ref>. Гэта адбылося 14 снежня 1506 года<ref>Горбачевский Н. И. Археографический календарь на две тысячи лет (325—2324), Вильна, 1869. С. 94; он же. Словарь древнего актового языка Северо-Западного края и Королевства Польского. Вильна, 1874. С. 201.</ref>. З усіх студэнтаў, атрымаўшых разам са Скарынам ступень бакалаўра, захаваліся звесткі толькі пра Андрэя з Пакоста, які пасля застаўся пры ўніверсітэце, чытаў тут лекцыі, а пасля стаў [[Гнезна (Польшча)|гнезненскім]] вікарыем і пракуратарам<ref>Liber Diligentiarum. P. 94, 97, 466.</ref>. === Паміж Кракавам і Падуяй === Невядома, дзе быў і чым займаўся Скарына на працягу няпоўных 6 гадоў. Падуанскія дакументы называюць Скарыну доктарам вольных навук і прафесарам. Каб атрымаць гэтае званне, трэба было здаць магістарскі экзамен, што для бакалаўра тады займала прынамсі два гады. Паводле статута Падуанскага ўніверсітэта, кандыдат на атрыманне доктарскай ступені мусіў для допуску да іспыту праслухаць трохгадовы курс лекцый, а пасля на працягу года займацца лекарскай практыкай пад наглядам вядомага лекара{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Ёсць меркаванні, што ён скончыў універсітэт у Празе, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі. Але больш лагічна дапусціць, што ён атрымаў доктарскую ступень у Кракаве, дзе дзейнічалі 2 кафедры медыцыны (без права даваць доктарскія дыпломы). Лёс мог прывесці Скарыну ў які-небудзь італьянскі ўніверсітэт — Падуанскі або [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскі]]. Запіс у акце Падуанскага ўніверсітэта 9 лістапада 1512 года называе Скарыну «''secretarii regis Datiae''» (сакратаром караля «Дацыі»). Першыя даследаванні распачаў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], які выказаў здагадку, што маецца на ўвазе [[Данія]]. Навуковец звярнуўся ў дзяржаўны архіў у [[Капенгаген]]е з просьбай пашукаць дакументы пра Скарыну. У 1937 годзе ён атрымаў адказ ад дырэктара архіва, што згадак пра Скарыну ў дакументах першых дзесяцігоддзяў XVI ст. не знайшлося<ref>Флароўскі, с. 428—430.</ref>. Пасля Флароўскі напісаў румынскаму гісторыку П. Панаітэску, які ў адказ паведамляў, што назва Дакія датычна румынскіх княстваў XVI ст. амаль не ўжывалася, і што ні адзін з румынскіх ваяводаў таго часу каралём сябе не называў. Тым не менш, Флароўскі працягваў лічыць, што Скарына мог быць звязаны з [[Валахія]]й, прыводзячы сцвярджэнне пра румынскага кнігадрукара ў 1508—1512 гадах і пра тое, што ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]] вучылася нямала юнакоў з тых зямель{{sfn|Немировский|1990|с=159}}. [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] лічыў, што Скарына быў сакратаром караля Даніі, да якога летам 1509 года вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт]] адправіў дэлегацыю для заключэння дагавора пра сяброўства<ref>Владимировас, с. 11.</ref>. Доказам ён прыводзіў знаходку ў Капенгагене асобніка «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжкі]]». Назву Дакія ў XVI ст. ужывалі як да Даніі, так і да Валахіі. Настаўнік Скарыны Мацвей з Мехава ў «Трактаце пра дзве Сарматыі» пісаў: «''Скандынавія знаходзіцца на паўночным-захадзе, за Германскім морам, у суседстве з Дакіяй, пад уладай дакійскага гаспадара, на адлегласці многіх міль ад Скіфіі''»<ref>Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. 77.</ref>, пэўна разумеючы Данію. Там самым часам, у польскай дакументацыі XVI ст. назву Дакія адносілі ў асноўным да [[Трансільванія|Трансільваніі]], а ў 1512 годзе кароль Жыгімонт узяў шлюб з дачкой трансільванскага князя [[Іштван Запальяі|Стэфана]]<ref>ПСРЛ. М., 1980. Т. 35. С. 168.</ref>. Такім чынам, Скарына мог знаходзіцца як у Капенгагене, так і ў Трансільваніі. === У Падуі, доктарская ступень === {{Цытата |аўтар= Тадэа Мусаці, царква св. Урбана, [[Падуя]], 5 лістапада 1512 года|''Найдастойнейшыя паны дактары! Прычына склікання Вашых Дастойнасцей наступная: прыбыў нейкі вельмі вучоны малады чалавек, доктар мастацтваў, бедны, родам з надзвычай далёкіх краёў, магчыма на чатыры тысячы міль і больш ад гэтага слаўнага горада, для таго, каб узвялічыць славу і бляск Падуі, а таксама красуючай супольнасці філосафаў гімназіі і святой нашай Калегіі. Ён звярнуўся да Калегіі з просьбай дазволіць яму ў якасці дару і асобай міласці падвергнуцца з ласкі Божай выпрабаванням у галіне медыцыны пры гэтай святой Калегіі. Калі, Вашыя Дастойнасці, дазволіце, прадстаўляю яго самога. Малады чалавек і вышэйзгаданы доктар носіць імя пана Францыска, сына нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін{{efn|name="падуя"}}.''}} Не пазней за восень 1512 года Францыск Скарына прыбыў у [[Італія|Італію]], у [[Падуя|Падую]], каб атрымаць ступень доктара медыцыны. [[Падуанскі ўніверсітэт]], заснаваны яшчэ ў 1222 годзе<ref>Бернан Дж. Наука в истории общества. М., 1956, с. 176.</ref>, прыцягваў да сябе прафесараў і студэнтаў з розных краін Еўропы. Да часу прыезду Скарыны ва ўніверсітэце прайшлі навучанне не менш за 36 тысяч студэнтаў, з іх каля 16 тысяч былі іншаземцамі<ref>Саладух А. Францішак Скарына на грунце універсітэцкага жыцця ў Падуі. Калосьсе. 1937. Кн. 1/10, с. 39.</ref>. Універсітэт меў чатыры факультэты: свабодных мастацтваў, права, медыцыны і багаслоўя. Медыцынскі факультэт, атрымаўшы самастойнасць у XIV ст., меў асаблівую міжнародную папулярнасць. Так, у 1501—1503 гадах у Падуі вывучаў медыцыну і права [[Мікалай Капернік]]{{sfn|Немировский|1990|с=202}}. Скарына прыехаў у Падую ў цяжкі для горада час. [[Венецыянская рэспубліка]], у склад якой уваходзіла Падуя, знаходзілася ў стане вайны са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] і [[Папская вобласць|Папскай дзяржавай]]. У 1509 годзе аб’яднаныя войскі імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна]] і папы [[Юлій II|Юлія ІІ]] аблажылі горад, які, тым не менш, аблогу вытрымаў. Універсітэт жа ў сувязі з ваеннымі падзеямі 1509—1516 гадоў быў практычна закрыты<ref>Favaro A. Die Hochschule Padua zur Zeit des Coppernicus // Mitteilungen des Coppernicus-Vereins fur Wissenschaft und Kunst. Thorn, 1881. H. 3. S. 39.</ref>. Аднак доктарскія экзамены калегія ўніверсітэта ўсё ж прымала: так, праз шэсць дзён пасля Скарыны экзамен на ступень доктара права трымаў Мікала Гозій з [[Сіракузы|Сіракуз]]{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Актавая дакументацыя ўніверсітэта захавалася даволі добра. Яшчэ каля 1740 года канцлер факультэта свабодных мастацтваў Джузэпэ Марыа Міната сабраў старыя акты ў 37-томны звод, да якога быў прыкладзены старанна складзены паказальнік<ref>Favaro A. L’Universita di Padova. Venezia, 1922. P. 97.</ref>. На жаль, імя дактаранта пададзена з памылкай: «''Luca Porina di Poloczko''», як і час абароны. У канцы XVIII ст. абат Франчэска Дарыгела склаў спіс усіх дактароў, што абаранілі дысертацыі ва ўніверсітэце. У рукапісе, які захоўваецца ў бібліятэцы ўніверсітэта дагэтуль<ref>Elenco di laureati in questa Universita di Padova e non Padovanu. Manoscritto, 43, II, F. 272.</ref>, імя асветніка перададзена дакладна. Спіс Дарыгела даследаваў С. Віндакевіч у пошуках палякаў, што вучыліся ва ўніверсітэце<ref>Windakiewicz S. Materialy do historyi polakow w Padwie // Archiwum do dziejow literatury i oswiaty w Polsce. Krakow, 1892. T. 7. S. 157—158.</ref>. І. Шляпкін на падставе спісаў адшукаў акты і апублікаваў іх на [[лацінская мова|лацінскай мове]] ў 1892 годзе<ref>Шляпкин И. А. К биографии Франциска Скорины. С. 382—385.</ref>. У 1937 годзе запіс адшукаў і паведаміў пра гэта [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]], які рыхтаваў сваю знаходку да друку, але праз [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] не здолеў зрабіць гэтага. У 1960 годзе [[Янка Садоўскі]] паўторна адкрыў дакумент, а пасля і апублікаваў<ref>Znic 1960. № 50. S. 8; Францыск Скарына. С. 72-74.</ref>. У 1961 годзе ў [[Рым]]е выйшлі ў свет факсіміле арыгінала, лацінскі тэкст і беларускі пераклад<ref>Egzaminacyjnyja dakumenty Dr. Francisca Skaryny u Paduanskim Universytecie // Znic, 1961. № 61, s. 7; № 62-63, s. 10; 1962. № 64-65. s. 12.</ref>. Акты дазваляюць дакладна апісаць усе цырымоніі, звязаныя з наданнем Францыску Скарыне доктарскай ступені. У першым акце апавядаецца пра пасяджэнне калегіі дактароў вольных мастацтваў і медыцыны, якое адбылося ў царкве святога Урбана 5 лістапада 1512 года а 10 гадзіне раніцы. Адкрыў сход віцэ-прыёр калегіі Тадэа Мусаці, які ва ўступным слове прадставіў кандыдата: «''Францыск, ён сын нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін''»<ref>Францыск Скарына, c. 65.</ref>. Пасля ў залу запрасілі Скарыну, ён «''пакорліва і пачціва прасіў дапусціць яго да іспытаў па медыцыне''». Затым калегія прыступіла да абмеркавання. Выступленні, паводле акта, былі шматлікімі. Канечна пытанне вырашалася галасаваннем, якое было аднагалосным — усе дактары выказаліся за допуск Скарыны да іспытаў{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Іспыты праходзілі ў два этапы. Спачатку кандыдат павінен быў прайсці гутарку і дыскусію, якія паказвалі яго падрыхтаванасць да наступнага этапу. Першы іспыт адбыўся 6 лістапада 1512 года а 3 гадзіне. Паводле акта, Скарына «''бліскуча адказаў па памяці і абверг прад’яўленыя яму пярэчанні; выдатна аргументуючы, ён паказаў сябе з найлепшага боку''»<ref>Францыск Скарына, c. 68.</ref>. Дыскусію вялі прафесары-экзаменатары Францыска дэ Ноаліс, Іераніма а Мула, Барталамеа Барызона і Іераніма дэ Урбіна пад старшынствам віцэ-прыёра Тадэа Мусаці, акрамя таго, у царкве прысутнічала яшчэ 8 дактароў. Калегія прызнала, што Францыск Скарына «''варты быць дапушчаным да асаблівага экзамену па медыцыне''»{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Уласна іспыт адбыўся 9 лістапада 1512 года ў палацы біскупа. Аднак гэта была хутчэй загадзя падрыхтаваная парадная цырымонія, бо пытанне з прысваеннем ступені было вырашана яшчэ 6 лістапада{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Сярод ганаровых гасцей былі біскуп Аргеліскі Паўла Забарэла, віцэ-рэктар універсітэта, доктар медыцыны і свабодных мастацтваў Францыска Фульманелі з [[Верона|Вероны]], названы ў акце «''выдатным навукоўцам''», а таксама «''высокашаноўны ў Хрысце айцец і пан доктар Сікст''» — гэта быў не хто іншы, як кардынал Сікст дэла Раверэ, пляменнік папы Юлія ІІ. Скарыне ізноў прапанавалі пытанні па медыцыне. Паводле дакумента, «''пан магістр Францыск, сын нябожчыка пана Лукі Скарыны з Полацка, русін, на прапанаваныя яму раніцай гэтага дня пытанні па медыцыне бліскуча адказваў па памяці і адхіліў выказаныя яму пярэчанні, выдатна аргументуючы, ён праявіў сябе найлепшым чынам. У сувязі з гэтым усімі там прысутнымі вучонымі, з агульнай згоды ён быў ацэнены як падрыхтаваны і варты быць дапушчаным да асобага экзамену па медыцыне''»{{efn|name="падуя"|Дакумент зберагаецца ў архіве Падуанскага ўніверсітэта, Mstt., vol, 321. Sacri Collegii Dominorum Artistarum et Medicorum, 1512—1523, f.5, 6 r-v. Пераклад з лац. паводле: Францыск Скарына і яго час.}}. Пасля гэтага Тадэа Мусаці абвясціў Францыска Скарыну доктарам медыцыны, а Барталамеа Барызона ўручыў доктарскую мантыю і берэт, у якіх Скарына і адлюстраваны на сваім вядомым партрэце, змешчаным у двух пражскіх выданнях. У канцы акта пералічаны імёны 24 прафесараў Падуанскага ўніверсітэта. Менавіта ў гэтым акце (а пасля і на палях зборніка Джузэпэ Міната<ref>Scoriniana 1517—1967. c. 49</ref>) Скарына названы «''secretarii regis Datis''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. [[Файл:Rostrum of Galelei.JPG|справа|thumb|Кафедра Галілея. Партрэт Скарыны — другі ў другім радку злева ад вугла.]] Падуанскі ўніверсітэт захаваў памяць пра Францыска Скарыну. У адну з аўдыторый, названую ''Залай сарака'', перанеслі кафедру, з якой, як лічыцца, чытаў лекцыі [[Галілеа Галілей]], а таксама памясцілі сорак партрэтаў найбольш знакамітых выхаванцаў універсітэта. Партрэты напісаны тэмперай на палатне і размешчаны ў два рады. Партрэт Скарыны знаходзіцца ў другім радзе: злева ад яго выява знакамітага польскага паэта [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], справа — маскоўскага лекара {{нп5|Пётр Васілевіч Постнікаў|Пятра Постнікава|ru|Постников, Пётр Васильевич}}. Акрамя Скарыны, у зале знаходзіцца выява яшчэ аднаго чалавека, звязанага з Беларуссю, — [[Каралі польскія|караля Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Партрэты намаляваны ў 1940-х гадах італьянскім мастаком Джакама даль Форна. Скарына намаляваны ў чырвонай доктарскай мантыі, па-над якой накінуты аблямаваны мехам плашч. Пад мантыяй белая кашуля з вышытым каўняром. Галава не пакрытая, бачны высокі лоб з вялікімі залысінамі. На правай руцэ — чорная пячатка. Выява на партрэце ніякага падабенства з вядомым партрэтам на гравюры не мае. У верхняй частцы партрэта змешчаны надпіс: «''Franciscus Skoryna de Poloczko 1512''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. === Пачатак кнігадрукавання ў Празе === {{main|Біблія Францыска Скарыны}} Пасля падуанскай абароны звестак пра Скарыну зноў няма на працягу пяці гадоў. Стаўшы доктарам медыцыны, Францыск Скарына атрымаў магчымасць займацца лекарскай практыкай. Гэты занятак у той час добра аплачваўся і, магчыма, дазваляў часткова пакрываць выдавецкую дзейнасць, якая наўрад ці была прыбытковай. Тым не менш, як асабліва выключны лекар Скарына сябе не зарэкамендаваў{{sfn|Немировский|1990|с=206}}. Магчыма, ён працаваў і настаўнікам, бо «доктарам мастацтваў» у тыя часы называлі і настаўніка гуманітарных навук — філалогіі, паэтыкі, красамоўства і інш. [[Файл:Скарына. Псалмы Давіда.jpg|thumb|справа|Скарына. «Псалтыр», 6 жніўня 1517 года. Ліст, з якога пачынаецца асноўны тэкст.]] Не выключаецца, што рабіў гэта на радзіме. На карысць гэтай здагадкі сведчыць выдатнае веданне ім жывой гаворкі сваіх бацькоў — старабеларускай літаратурнай і штодзённай гутарковай мовы. Відаць, у гэты час ён пачаў перакладаць [[Біблія|Біблію]]. Перыяд 1513—1516 гадоў у жыцці Скарыны не асветлены дакументамі, але менавіта ў гэты час ён вырашыў пачаць кнігадрукаванне. Безумоўна, яго ў гэтых намерах падтрымлівалі землякі з Вільні, Полацка, беларускія купцы, члены віленскага [[магістрат]]а. Няма сумненняў, што ў 1510-х гадах Францыск Скарына наведаў Вялікае Княства Літоўскае — Вільню, Полацк, іншыя гарады — і заручыўся падтрымкай суайчыннікаў. 6 жніўня 1517 года ў [[Прага|Празе]] выходзіць першая кніга [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], друкаваная «''повелением и працею избранного мужа, в лекарских науках доктора Франциска, Скоринина сына с Полоцька''»<ref>л. 142</ref>. Кнігадрукаванне ў Чэхіі пачалося ў 1468 годзе, яшчэ пры жыцці [[Іаган Гутэнберг|Іагана Гутэнберга]]<ref>Горак Ф. К. К истории книгопечатания в Чехии. 1960. С. 275—285; Мыльников А. С. Чешская книга. С. 26-40.</ref>. Даследчыкі лічаць, што Скарына арэндаваў адну з пражскіх тыпаграфій{{sfn|Немировский|1990|с=226}} разам з абсталяваннем і персаналам, які рабіў асноўную тыпаграфскую працу<ref>Владимиров, с. 64.</ref><ref>Сидоров А. А. Узловые проблемы и нерешенные вопросы истории русского книгопечатания. С. 24.</ref>. У сваіх выданнях Скарына часта паведамляе: «''Выложена працею і вытиснена повелением''»<ref>[[Кніга Эсфір (Скарына)|Кніга Эсфір]], л. 26</ref>, гэта значыць, што пераклад зроблены ўласна Скарынай, а друкавалі выданне другія асобы па яго «''повелению''». У 1517 годзе пры падтрымцы віленскіх мецэнатаў Якуба Бабіча і Багдана Онькава асветнік заснаваў у Празе першае ў гісторыі ўсходнеславянскіх народаў выдавецтва, абсталяваў друкарню. На працягу трох гадоў Скарына выдаваў ілюстраваныя кнігі Бібліі пад агульнай назвай ''«Бивлия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Інтэнсіўная выдавецкая дзейнасць Скарыны ў Празе ў 1517—1519 гадах дазваляе думаць, што ён пасяліўся тут не пазней як у 1516 годзе. За тры гады Скарына выдаў 23 кнігі (калі лічыць усе кнігі [[Тора|Пяцікніжжа]] і Царстваў асобнымі выданнямі). 11 кніг маюць дакладныя даты, на пяці толькі год друку — 1519, а на чатырох з пяці выданняў Пяцікніжжа дата наогул не пазначана. Таму храналагічны час выхаду можа быць дадзены толькі для выданняў 1517—1518 гадоў, для астатніх толькі прыблізна: [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], «[[Кніга Іова (Скарына)|Іоў]]», «[[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчы Саламона]]», «[[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісус Сірахаў]]» (усе 1517), «[[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяст]]», «[[Песня песням (Скарына)|Песня песням]]», «[[Кніга Прамудрасць Божая (Скарына)|Прамудрасць Божая]]», «[[Кнігі Царстваў (Скарына)|Царствы]]», «[[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|Ісус Навін]]» (усе 1518), «[[Кніга Юдзіф (Скарына)|Юдзіф]]», «[[Кніга Суддзяў (Скарына)|Суддзі]]», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]», «[[Кніга Выхад (Скарына)|Выхад]]», «[[Кніга Левіт (Скарына)|Левіт]]», «[[Кніга Лічбы (Скарына)|Лічбы]]», «[[Другі закон (Скарына)|Другі закон]]», «[[Кніга Руф (Скарына)|Руф]]», «[[Кніга Эсфір (Скарына)|Эсфір]]», «[[Плач Ераміі (Скарына)|Плач Ераміі]]», «[[Кніга прарока Данііла (Скарына)|Прарок Данііл]]» (усе 1519). Некаторыя з апошніх выданняў, якія не маюць выхадных звестак і традыцыйна датуюцца 1519 годам, магчыма, надрукаваны ў 1520 годзе{{sfn|Немировский|1990|с=230}}. Агульны аб’ём выданняў — 1200 лістоў, з іх у 1517 годзе надрукавана 324, 1518—352, 1519—524 лісты. За такі кароткі тэрмін немагчыма падрыхтаваць да выдання тэксты кніг і выканаць тэхнічныя задачы па іх мастацкім афармленні ([[ілюстрацыя|ілюстрацыі]], [[Кніжная застаўка|застаўкі]], [[Буквіца (кніжная графіка)|буквіцы]], каляровы друк і г.д.). Значыць, хутчэй за ўсё, у 1517 годзе Францыск Скарына ўжо меў рукапіс поўнай Бібліі ў сваім перакладзе. Пра гэта ўскосна сведчаць спісы Скарынавых перакладаў, якія не ўвайшлі ў яго друкаваную Біблію. У Празе ён не паспеў выдаць кніг прарокаў, апрача прарока Данііла, і кніг Новага Запавету. === Пераезд у Вільню === [[Файл:Didzioji 19.JPG|thumb|[[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] па [[Вуліца Сціклю|Шкляной вуліцы]] ў Вільні.]] Каля 1520 года Францыск Скарына пераехаў у сталіцу Вялікага Княства Літоўскага Вільню. Выказваецца меркаванне, што прыезд Скарыны быў выкліканы падрыхтоўкай да друку толькі што прынятага Статута, які вялікі князь абяцаў надрукаваць «вялікай колькасцю кніг бітымі літарамі»<ref>Гячяускас Э. Франциск Скорина — секретарь вильнюсского епископа Иоанна из князей Литовских. С. 62.</ref>. Друк так і не адбыўся, але мяркуецца, што шрыфт для выдання быў адліты, ён пазней выкарыстоўваўся для набору «Малой падарожнай кніжкі» і [[Апостал (Скарына)|Апостала]]{{sfn|Немировский|1990|с=414}}. [[Файл:Ф. Скарына, памятная шыльда.jpg|міні|[[Мемарыяльная дошка|Памятная шыльда]] на доме, дзе знаходзілася друкарня Ф. Скарыны.]] У пачатку 1520-х гадоў ён заснаваў у доме [[Якуб Бабіч|Якуба Бабіча]]{{efn|Пра гэта сведчыць адзін з 10 захаваных асобнікаў Апостала з надпісам на 188 лісце: «''Совершися в дому почтивого мужа Якуба Бабича, наистаршего бурмистра славнаго и великаго места Виленскаго''».}} першую ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] [[Віленская друкарня Скарыны|друкарню]] і пачаў тут кнігадрукаванне. Каля 1522 года выдаў «[[Малая падарожная кніжка|Малую падарожную кніжку]]», якая складаецца па меншай меры з 21 часткі: <!-- Пакуль так «Пісаныя рэчы», -->[[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыр]], «[[Часасловец]]», «Акафіст жываноснай труне Гасподняй», «Канон жываноснай труне Гасподняй», «Акафіст архангелу Міхаілу», «Канон архангелу Міхаілу», «Акафіст Іаану Прадцечы», «Канон Іаану Прадцечы», «Акафіст Багародзіцы», «Канон Багародзіцы», «Акафіст апосталам Пятру і Паўлу», «Канон апосталам Пятру і Паўлу», «Акафіст цудатворцу Міколе», «Канон цудатворцу Міколе», «Акафіст крыжу Гасподняму», «Канон крыжу Гасподняму», «Акафіст Ісусу», «Канон Ісусу», «Шасцідневец», «Канон пакаяльны», «Паслядоўнасць царкоўнага збору»{{sfn|Немировский|1990|с=419}}; а таксама «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]», які выйшаў асобным выданнем у 1525 годзе. Некаторыя часткі «Малой падарожнай кніжкі», магчыма, выходзілі як асобныя выпускі. У Вільні Скарына выконваў функцыі сакратара [[Біскупы віленскія|віленскага біскупа]] [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў літоўскіх]]. У самым раннім дакуменце, датаваным кастрычнікам 1523 года, ён пазваны «egregio et honorabilibus Francisco Phisico»<ref>БАН ЛитССР, ф. 389, № 12, л. 607 об. — 612; Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 62.</ref> (гэта значыць «''паважаны і шаноўны Францыск Фізік''», гэты тытул звычайна адносілі да дактароў медыцыны). 20 сакавіка 1526 года «egregio viro Francisco, medicinae doctore» (паважаны муж, пан Францыско, доктар медыцыны) удзельнічаў пры рэгістрацыі граматы на заснаванне касцёла ў мястэчку [[Вяйсіеяй|Вісіце]]{{sfn|Немировский|1990|с=421}}. У Вільні Францыск Скарына ажаніўся з Маргарытай, удавой віленскага радцы Юрыя Адверніка, мабыць, аднаго з былых фундатараў друкарні ў Вільні, і жыў у яе камяніцы на [[Вуліца Вокіечу|Нямецкай вуліцы]] недалёка ад палаца князёў Слуцкіх. Няма звестак, што Скарына меў у Вільні ўласны дом. Імаверна, усе сродкі ён аддаваў на выдавецкую справу. Фінансавае становішча асветніка палепшылася пасля таго, як яго жонка Маргарыта перамагла ў судовым працэсе са сваякамі за яе віленскі дом (1529). === Скарына і Лютэр === [[Файл:Martin_Luther,_1529.jpg|thumb|справа|Марцін Лютэр.]] У адной з кніг вядомага славіста [[Ерней Копітар|Варфаламея Копітара]], надрукаванай у [[Вена|Вене]] ў 1839 годзе, апублікаваны артыкул «''Гістарычнае пытанне пра доктара медыцынскага факультэта Прагі Францыска Скарыну, які чыніў падкопы супраць доктара Марціна Лютэра''»<ref>Kopitar B. De facultatis Pragenae medicinae doctore Francisco Skorina lithuano, doctoris Martini Lutheri insidiatore quaestio histoca // Kopitar B. Hessychii glossographi discipulis et epiglossistis russus, in ipsa Constantinopoli sec. XII—XIII codice Vindobonensi graecorussica omnia… Vindobonae, 1839. P. 33-34.</ref>. У артыкуле апавядаецца, як у 1525 годзе спачатку [[Філіп Меланхтан|Меланхтан]], а пасля [[Марцін Лютэр|Лютэр]] пазнаёміліся з нейкім доктарам Францыскам, які зачараваў іх сваёй вучонасцю і манерамі. Аднак хутка Лютэр спалохаўся папярэджванняў сваіх сяброў, пакінуў [[Вітэнберг]] і напісаў у магістрат просьбу затрымаць доктара і падвергнуць яго катаванню<ref>Францыск Скарына, с. 79-80.</ref>. Францыск, аднак, зачараваў і сяброў магістрата, і тыя адпусцілі яго. Копітар сцвярджаў, што тым доктарам быў Францыск Скарына. Тым не менш, Копітар лічыў сваё сцвярджэнне гіпотэзай, якая магла стаць фактам толькі пасля знаходкі ў архівах Вітэнберга дакументаў з імем Скарыны. Не паведамляе Копітар і пра крыніцы, на падставе якіх ён зрабіў вывад пра сустрэчу Лютэра і Скарыны, мімалётам спасылаючыся на [[Фейт Людвіг Зекендорф|Зекендорфа]], які «''прытрымліваўся іншага погляду пра гэты інцыдэнт''». Зекендорф у сваёй працы паведамляе пра нейкага яўрэйскага доктара з Польшчы, які спрабаваў атруціць Лютэра. Доктара схапілі, аднак сам Лютэр пажадаў, каб злачынцу не катавалі, а адпусцілі<ref>Seckendorf V. L. Commentarius… De Lutheranismo… Fracofurti, 1692. Lib. 2. P. 35; Ibid. Reformations-Geschichte. Leipzig, 1714. S. 40.</ref>. Паводле Зекендорфа, падзея адбылася ў 1525 годзе, а імя доктара медыцыны не паведамляецца. Аднак у адным з лістоў Лютэра барону [[Іаган фон Шварцэнберг|Шварцэнбергу]] ад 21 снежня 1524 года згадваецца «''доктар Францыск''»<ref>D. Martin Luthers Werke. Kritisch Gesamtausgabe. Briefwechsel. Weimar, 1933. Bd. 3. S. 407.</ref>, з якім рэфарматар быў у добрых зносінах. Знаёмства з доктарам працягвалася да верасня 1525 года, калі Лютэр пераехаў у [[Торгау]] пасля апісанага інцыдэнта. Даследчыкі лічаць, што пад загадкавым доктарам не крыецца асоба Францыска Скарыны, які ў тым жа 1525 годзе надрукаваў у Вільні [[Апостал (Скарына)|Апостал]], а ў сакавіку 1526 года прысутнічаў пры зацвярджэнні граматы князя [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрыя Слуцкага]] біскупам Янам{{sfn|Немировский|1990|с=428}}. === Шлюб з Маргарытай === Першым звесткі пра жонку Скарыны знайшоў [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]], які яшчэ ў 1888 годзе надрукаваў акт 1529 года<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 297 об. — 298; Владимиров, с. 321—322.</ref>. У акце даецца рашэнне караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]] па скарзе віленскіх жыхароў Марціна Субачовіча і Мікалая, сына Багдана Чупрына. Адказчыкам па справе была «''Малкгорета, жоне доктора Францышъка Скоринина, которая перед тым была за рядцою виленьским Юрем Одверником''»<ref>Францыск Скарына, с. 91-92.</ref>. Гэтая скарга пачалася ў 1523 годзе, яшчэ пры жыцці Юрыя Адверніка, і тычылася дома «''в месте Виленьском, который лежит на Рынку подле дому Иванова Плешывцова и Василева Воропанева''», а таксама іншай маёмасці — «''иншое имене и статъки''». Большасць даследчыкаў лічыць, што Адвернік фінансаваў кнігавыдавецкую дзейнасць Скарыны{{sfn|Немировский|1990|с=429}}. Да 1529 года ўсе першапачатковыя ўдзельнікі скаргі памерлі, Юрый Адвернік памёр пасля кастрычніка 1525 года<ref>Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 135.</ref>{{efn|У дакуменце 1525 г. Юрый Адвернік згадваецца як жывы: «''Потвержене мещанину виленскому Юрию Адверниковичу уходы з братом и з сестрами ехо о спадок на них по сестре их Зофеи Зеновены и по сыну ее''»<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 186 об.</ref>.}}. Справа аказалася працяглай: спачатку яе разглядаў гарадскі суд, пасля войт з бургамістрамі і радцамі, потым да справы далучыўся ўплывовы біскуп Ян з князёў Літоўскіх, у якога Скарына быў лекарам и сакратаром. Істцы спасылаліся на тэстамент Дароты Станіслававы, які быў без пячаткі і які, згодна са скаргай, «''зламал судом своим князь Ян, бискуп виленский''». Рашэнне караля было на карысць Маргарыты: «''тот дом доктора Францышъка Скорины Маркгорете держати и въжывати супокойне на вечные часы''». Акт быў падпісаны ў прысутнасці самога Скарыны, біскупа Яна і іншых [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Паноў Рады]]. Акрамя гэтага акта, «''Маргарета, суўласніца выдатнага мужа Францыска, называнага доктар Скарынін''», згадваецца яшчэ ў познаньскім акце ад 23 кастрычніка 1529 года<ref>Францыск Скарына, с. 324.</ref>. Дакументальных пацвярджэнняў пра смерць Маргарыты няма, аднак у пазнейшых архіўных матэрыялах з 1532 года яе імя не згадваецца. Вялікі пажар у Вільні летам 1530 года выкаціў дзве трэці горада. Магчыма, у тым пажары загінула і яго жонка, пакінуўшы маленькага сына Сімяона.<ref>{{Cite web|ref=on|url=https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|title=Колькіх жанчын кахаў Купала і хто натхняў Шагала?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230320115851/https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|archivedate=2023-03-20|last=Журбін|first=Якаў|lang=be|subtitle=Рамантыка ў жыцці вядомых беларусаў|url-status=live|website=[[Onliner.by]]|date=2023-02-14|accessdate=2023-05-23}}</ref> === Магчымая паездка ў Маскву === Пасля друкавання [[Апостал (Скарына)|Апостала]] Скарына спыняе друкарскую дзейнасць. Адной з прычын даследчыкі называюць вялікі пажар у Вільні 2 сакавіка 1530 года, які знішчыў палову горада, у тым ліку кафедральны сабор, палац біскупа Яна і, магчыма, дом Якуба Бабіча, у якім знаходзілася тыпаграфія, а таксама дом на Рынку, які належаў жонцы асветніка Маргарыце. У 1536 годзе пакідае віленскую кафедру заступнік Скарыны біскуп Ян{{sfn|Немировский|1990|с=487}}. Як лічаць даследчыкі ([[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], [[Іосіф Первольф]], [[Вітаўт Тумаш|Сымон Брага]], [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктар Дарашкевіч]]), у канцы 1520-х — пачатку 1530-х гадоў Скарына мог наведаць [[Масква|Маскву]] з мэтай распаўсюджання сваіх выданняў. Гэтыя меркаванні грунтуюцца на тэксце граматы [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] 1552 года: «''… калі ў праўленне нашага богададзенага бацькі нейкі яго падданы, вядомы набожным намерам, вырашыўшы надрукаваць і выдаць на рускай мове Свяшчэннае Пісанне, прыбыў да маскавітаў, гэтыя кнігі былі публічна спаленыя паводле загаду князя, бо былі выданы падданым рымскай царквы і ў месцах, якія падлягаюць яе ўладзе''»<ref>Францыск Скарына. Зборнік дакументаў і матэрыялаў. С. 201—202.</ref>. Грамата была надрукавана ў 1862 годзе аўстрыйскім гісторыкам І. Фідлерам<ref>Fiedler J. Ein Versuch der Vereinigung der russischen mit der romischen Kirche im sechzehnten Jahrhunderte // Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Classe. 1862. Bd. 40. S. 108—113.</ref>, а ў 1888 годзе варшаўскі даследчык І. Первольф адзначыў, што ў грамаце маецца на ўвазе Скарына<ref>Первольф И. И. Славяне, их взаимные отношения и связи. Варшава, 1888. Т. 2. С. 108—113.</ref>. Версію падрабязна абгрунтаваў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]]<ref>Чешская Библия в истории русской культуры и письменности: Франциск Скорина и продолжатели его дела. с. 210—211; его же. Франциск Скорина и Москва // Тр. Отд. древнерус. лит. 1969. Т. 24. С. 155—158.</ref>. Версія лічыцца магчымай з-за напружаных сацыяльна-палітычных абставін у Маскоўскай дзяржаве, дзе яшчэ былі памятныя [[наўгародска-пскоўскія ерасі]] з іх вольным тлумачэннем біблейскіх тэкстаў і з канца XV ст. быў свой афіцыйны звод Бібліі. У 1525 годзе ў Маскве быў асуджаны [[Максім Грэк]], якому былі вядомы выданні Скарыны, і ў працах якога існуюць тэкстуальныя супадзенні з пражскімі [[Кнігі Царстваў (Скарына)|кнігамі Царстваў]]<ref>Olmsted H. Maksim’s David and Goliath and the Skaryna Bible. Даклад прачытаны ў маі 1988 г. у Вашынгтоне на канферэнцыі, прысвечанай 1000-годдзю хрышчэння Русі.</ref>, а таксама вялікая колькасць беларусізмаў<ref>Соболевский А. И. Переводная литература Московской Руси XIV—XVII вв. СПб., 1903. С. 278.</ref>. === Смерць брата, Кёнігсберг і судовыя цяжбы === У пачатку 1530-х гадоў пагоршылася матэрыяльнае становішча беларускага першадрукара, памерлі амаль усе айчынныя апекуны яго пачынанняў: [[Якуб Бабіч]], Багдан Онкаў, Рыгор Адвернік. У пачатку ліпеня 1529 года памірае брат асветніка Іван, які меў асноўную маёмасць у [[Познань|Познані]]. Адразу ў гродскі суд былі пададзены іскі, у якіх быў і іск Францыска Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 110.</ref>. Адказчыкам выступаў пляменнік Скарыны Раман. 26 кастрычніка 1529 года адбыўся суд, пасля якога крэдыторы атрымалі ў кошт кампенсацыі маёмасць нябожчыка Івана (пераважна скуры), а Францыск Скарына, «''як галоўны апякун паважанай Маргарыты''», «''з’явіўшыся асабіста''», заявіў, што вызваляе Рамана Іванавіча ад прэтэнзій на суму ў 204 коп літоўскіх грошай «''назаўсёды і навечна''», атрымаўшы ў пакрыццё доўга 23 500 скур. Такім чынам, на той момант прэтэнзіі крэдытораў к нябожчыку Івану Лукічу Скарыне былі ўладжаныя{{sfn|Немировский|1990|с=490}}. [[Файл:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis des Markgrafen Albrecht von Brandenburg-Ansbach (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg|thumb|[[Лукас Кранах Старэйшы]]. Партрэт Альбрэхта Брандэнбург-Ансбахскага, герцага Прусіі. 1533.]] Пачалася чарада працэсаў у Вільні за нерухомую маёмасць жонкі. Паводле рашэння суда, жонка Скарыны атрымала ў спадчыну дом у Вільні ды іншую маёмасць. Але аднавіць выдавецкую справу тады не ўдалося: за нечаканай смерцю брата Івана ў [[Познань|Познані]] пачалася зацяжная судовая цяганіна з яго крэдыторамі. Амаль тры гады асветніку прыйшлося змагацца з правакацыямі і падступнасцю хітрых гандляроў. У 1530 годзе нейкія прычыны схілілі яго з’ездзіць у [[Калінінград|Кёнігсберг]]. Пра гэта стала вядома пасля публікацыі ў 1918 годзе А. А. Мілавідавым чатырох дакументаў 1530 года прускага герцага [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта]], васала Польшчы і пляменніка караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]]<ref>Thielen P.G. Die Kultur am Hofe Herzog Albrechts von Preusen (1525—1568). Gottingen, 1953. S. 5.</ref>. У першым лісце ад [[16 мая]] да [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] [[Альбрэхт Гаштольд|А. Гаштольда]] Альбрэхт выказвае высокае меркаванне пра таленты Скарыны, «''найвыдатнейшага мастацтва, якое ён дэманструе з дзіўным бляскам і вопытам, атрыманым, відаць, дзякуючы шматгадовым працам і вандроўкам з мэтай атрымання мноства ведаў, мы міласціва прылічылі яго да кругу нашых падданых''». Такім чынам, герцаг Альберт наблізіў асветніка да свайго двара і фактычна залічыў яго да [[Дваранства|дваранскага саслоўя]]. Альбрэхт хадайнічае перад Гаштольдам «''наконт асабістых спраў і маёмасці, пакінутых у Вільні разам з жонкай і дзецьмі''» і просіць, каб «''доктар Францыск… не быў пакінуты на волю лёсу''». Другі дакумент — падарожная грамата ад той жа даты, адрасаваная «''ўсім і кожнаму паасобку''»<ref>Францыск Скарына, с. 99.</ref>. Трэці дакумент ад 18 мая адрасаваны Віленскаму магістрату<ref>Францыск Скарына, с. 102.</ref>, сэнс якога — таксама просьба ў садзейнічанні Скарыне. У чацвёртым лісце ад 26 мая А. Гаштольду Альбрэхт скардзіцца, што Скарына «''тайна звёў з сабой іўдзея і нашага друкара, … пакінуў мноства нямоглых і недалекаваных…''». Імаверна, гэта было звязана з распаўсюджаннем у 1529—1530-х гадах у [[Герцагства Прусія|Прускім герцагстве]] пандэміі {{нп5|Англійскі пот|англійскай гарачкі|ru|Английский пот}}. Даследчыкі думаюць, што паездка магла быць звязана з судовымі спрэчкамі са сваякамі жонкі<ref>Миловидов А. И. Цит. соч., с. 222.</ref><ref>Пичета 1961, с. 771.</ref>, а таксама з планамі Альбрэхта выдання літаратуры ў інтарэсах [[Пратэстанцтва|пратэстантызму]] ў Кёнігсбергу<ref>Флоровский 1968, с. 404.</ref>, дзе Скарына мог працаваць як лекар<ref>Forstreuter K. Preussen und Russland imm Mittelalter. Die Entwicklung ihrer Beziehungen von 13. bis 17. Jahrhundert. Konigsberg; Berlin, 1938. S. 222.</ref>. Пасля вяртання ў Вільню Скарына меў намер абнавіць сваё друкарскае абсталяванне, для чаго і вывез з Прусіі друкара<ref>Алексютович, с. 51-52.</ref>. 5 лютага 1532 года кароль Жыгімонт выдаў указ, у якім загадваў затрымаць Скарыну і зняволіць яго па скарзе [[Варшава|варшаўскіх]] яўрэяў Лазара і Майсея<ref>Францыск Скарына, с. 126—127.</ref>. Скарга тычылася даўгоў нябожчыка Івана, а таксама маёмасці, якую, па іх меркаванню, «''доктар Францыск, яго брат, узяў сабе''», «''збег з горада Вільны, пераязджае з аднаго месца ў іншае''». Наступны дакумент ад 12 красавіка паведамляе пра суму доўга і пра тое, што Майсей упаўнаважвае Якуба Бжоску спагнаць з «''доктара Скарыны''» суму па скарзе<ref>Францыск Скарына, с. 128.</ref>. У сярэдзіне красавіка Францыска Скарыну, які прыехаў у Познань, заключылі ў турму. Яго пляменнік Раман адразу прыехаў з [[Гданьск]]а і 26 красавіка заявіў у магістраце, што паколькі, па сведчанні самога яўрэя, доўг быў зроблены яго бацькам, то і адказваць павінен ён сам<ref>Францыск Скарына, с. 130.</ref>. На новае разбіральніцтва ні варшаўскі яўрэй, ні яго ўпаўнаважаны не з’явіліся. Раман патрабаваў, каб Скарыну вызвалілі з турмы, заявіўшы, што мае неабходную маёмасць, каб заплаціць доўг, калі яго справядлівасць будзе даказана судом, а таксама ўнёс залог<ref>Францыск Скарына, с. 135—136.</ref>. Майсей звярнуўся са скаргай да караля, 2 мая<ref>Францыск Скарына, с. 140.</ref> Жыгімонт выдаў новы ліст, якім загадаў не вызваляць Скарыну. Новае разбіральніцтва працягнулася 4 чэрвеня, зноў Раман патрабаваў вызваліць Скарыну, але безвынікова. Тым часам, напэўна з пратэкцыі [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў Літоўскіх]]{{sfn|Немировский|1990|с=501}}, справа пачала карэнна мяняцца. У новым лісце ад 24 мая<ref>Францыск Скарына, с. 146.</ref> кароль, даведаўшыся, што «''Францыск Скарына з’яўляецца вельмі паважаным і маёмасным чалавекам, што нічога з рэчаў брата ў яго няма і што ёсць спадчыннікі … Івана Скарыны''», загадваў «''неадкладна вызваліць названага Францыска Скарыну''». 17 чэрвеня Францыск Скарына «''з’явіўся асабіста''» ў магістрат, праз свайго паверанага Мацея Лонгія прад’явіў ліст<ref>Францыск Скарына, с. 151—154.</ref> і патрабаваў, каб у суд вызвалі Майсея ці яго паверанага, з якіх ён патрабаваў кампенсацыю за ўрон, прычынены не толькі яму, але і «''паважанаму пану і ўладыку, біскупу віленскаму''». Судовую справу закрылі два каралеўскія ўказы. У першым з іх ад 21 лістапада 1532 года загадвалася, каб Францыска Скарыну «''збавілі ад нападак і дамаганняў''» за даўгі яго брата<ref>Францыск Скарына, с. 155—156.</ref>. Другі ўказ ад 25 лістапада таго ж года падкрэсліваў заслугі Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 159—160.</ref>, яго «''дабрачыннасць, незвычайную вучонасць у мастацтве медыцыны, вопытнасць і ўменне''». Таксама «''выдатны і слаўны Францыск Скарына з Полацка''» вызваляўся з-пад юрысдыкцыі гарадскіх і земскіх судоў, браўся пад каралеўскую ''«ахову і апеку''». У грамаце кароль адзначыў, што зрабіў ён гэта, «''далучаючыся да шчырых просьбаў некаторых нашых дарадчыкаў''». Такім чынам, працэс скончыўся для асветніка шчасна, хоць яму і прыйшлося правесці некалькі месяцаў у познаньскай турме. Віленскі біскуп Ян, у якога Скарына служыў сакратаром і ўрачом, заставаўся на пасадах да 1535 года, пасля чаго быў пераведзены ў Познань, дзе неўзабаве памёр. Яшчэ раз імя Францыска Скарыны згадвалася ў судовай справе двух зяцёў Івана Скарыны, якая разглядалася ў [[Полацк]]у 4 кастрычніка 1535 года<ref>Францыск Скарына, с. 50.</ref>. Суд вырашыў перадаць Міхну Аўсяннікаву «''дворыща, што в замъку Полоцъком суть''», аднак прызнаў, што ў маёмасці ёсць і «''часть доктора Франъцышка Скорыны''», за якой, пры наяўнасці прэтэнзій, доктару трэба будзе звярнуцца да Аўсяннікава. Францыска Скарыны, аднак, у той час ужо не было ў краіне. Спалучэнне розных абставін і адсутнасць выразнай сацыяльнай падтрымкі вымусілі Францыска Скарыну пакінуць ВКЛ і ад’ехаць у [[Прага|Прагу]]. === Вяртанне ў Прагу === [[Файл:26 Kolej Klementinum (Staré Město) 02.JPG|160px|thumb|Мемарыяльныя шыльда на сцяне пражскага [[Клеменцінум]]а.]] Дакладна невядома, чаму Францыск Скарына пакінуў ВКЛ і пераехаў у Прагу: судовыя скаргі скончыліся для яго ўдала, а сам ён атрымаў шматлікія прывілегіі, якія паляпшалі яго маёмасны стан. Асветнік мог працягваць службу ў біскупа Яна і выдавецкую дзейнасць. Лічыцца, што віленская тыпаграфія магла ўцалець пасля злашчаснага пажару 1530 года, бо гравіраваная на дрэве арнаментыка Скарыны выкарыстоўвалася ў віленскіх тыпаграфіях яшчэ праз шмат часоў пасля смерці Скарыны. Магчыма, нейкую ролю ў ад’ездзе адыграла маравая пошасць 1530—1533 гадоў{{sfn|Немировский|1990|с=505}}. У 1535 годзе кароль Чэхіі і Венгрыі [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанд]] вырашыў стварыць у Празе батанічны сад, аднак у краіне не знайшлося садоўніка з неабходнымі ведамі, і пачаліся пошукі садоўнікаў. У чэрвені 1538 года ў батанічным садзе працавала ўжо чатыры мужчыны і адна жанчына. У «Пераліку работ па італьянскаму саду ў чэрвені 1538 г.» названа імя «Францыска, італьянскага садоўніка» (''Franciscus welischer gartner'')<ref>Sokolova, s. 317.</ref>, гэтае ж імя («майстра Францыска») згадваецца ў лісце ад 27 чэрвеня 1538 года. Гэтым садоўнікам быў сам Францыск Скарына, бо ў грамаце Фердынанда ад 29 студзеня 1552 года згадваецца «''памерлы доктар Францыск Рус Скарынін з Полацка, наш садоўнік''». Адносіны Скарыны з Багемскай каморай былі складанымі: камора абвінавачвала Францыска ў тым, што «''ён працуе мала''»<ref>Францыск Скарына, с. 168.</ref>, у сваю чаргу, камора затрымлівала заробкі Скарыны. У красавіку 1539 года запазычанасць перад Францыскам склала каля 200 гульдэнаў<ref>Kopl K. Op. cit. № 6035; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 178—183.</ref>, таму Скарына вырашыў звярнуцца асабіста да караля. У лісце ад 21 ліпеня таго ж года кароль загадвае «''разлічыцца з ім і каб вы яго больш не затрымлівалі''»<ref>Archiv Prazskeho hradu. Dvorska komora, c. 40 Koncept; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 183—184.</ref>. Такім чынам, беларускі асветнік працаваў батанікам у Празе да 1539 года. === Смерць === Дзве крыніцы, дзе Францыск Скарына названы нябожчыкам (''někdy''), увёў у навуковы абарот Антоній Флароўскі ў 1936 годзе. Першая -- гэта фрагмент з кнігі чэшскага храніста [[Вацлаў Гаек|Вацлава Гаека]] з Любачан з паведамленнем пра вялікі пажар ў Празе 2 чэрвеня 1541 года<ref>Hajek z Libocan V. O nesstiastnee przihodie kteraz gze stala skrze ohen w Menssim Miestie Prazskem a na Grade Swateho Waclawa y na Graczanech… Praha, 1541.</ref>, калі: <blockquote>У доме ксяндза Яна з Пухова, прапаведніка, [загінула] кухарка Мандалена. Таксама малады слуга Францішак, сын нябожчыка (někdy) Доктара Руса, і яшчэ таксама іншы малады слуга.</blockquote> Сам Флароўскі, натуральна, схіляўся да думкі, што Францыск Скарына імаверна памёр да лета 1541 года, калі яго малады сын загінуў у пажары<ref>''Флоровский А. В.'' Чешская Библия в истории русской культуры и письменности. С. 213—214.</ref>. Такую гіпотэзу падтрымалі многія біёграфы, сярод іх [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]]<ref>Алексютовіч, с. 58-59.</ref>. Менавіта «да 1541 года», як час смерці, найчасцей даюць даследчыкі<ref>Владимировас, с. 58.</ref> і энцыклапедычныя даведнікі<ref>БСЭ. М., 1956. Т. 39. С. 252; Книговедение: Энцикл. словарь. М., 1981, с. 486; Краткая литературная энциклопедия. М., 1971, т. 6, с. 893; Советский энциклопедический словарь. М., 1982, с. 1231.</ref>. Аднак, ёсць версія і пра смерць Скарыны каля 1551 года<ref>Подокшин, с. 76.</ref> або ў студзені 1552 года, яна грунтуецца на другой крыніцы, уведзенай у навуковы абарот ў 1936 годзе Флароўскім — «даверанай грамаце» караля [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]], выдадзенай 29 студзеня 1552 года — дзе Францыск Скарана названы таксама нябожчыкам (někdy): <blockquote> Мы, Фердынанд і г.д., абвяшчаем гэтай граматай, што нябожчык (někdy) доктар Францішак Рус Скарына з Полацка, які некалі тут жыў, наш садоўнік — у гэтым каралеўстве чэшскім быў чужаземцам — сышоў на вечны спакой і пакінуў пасля сябе сына Сімяона Руса і пэўную маёмасць, паперы, даўгі і іншае, яму належнае. І прасіў нас вышэйзгаданы Сімяон [выдаць] грамату і агульны ўказ на выпадак, калі б ён знайшоў што-небудзь з маёмасці вышэйзгаданага свайго бацькі, каб яму была выдадзена і аказана дапамога.</blockquote> Кароль Фердынанд задаволіў просьбу сына і загадаў усім службовым асобам Чэшскага каралеўства дапамагаць Сімяону Скарыне ў такой справе. Сярод спадчыны асветніка названы кнігі і іншыя паперы<ref name="Паноў2005">Паноў С. В. Матэрыялы…</ref>. Таксама ў 1552 годзе заявілі пра свае прэтэнзіі Марцін Онкавіч і віленскі лаўнік купец Тоўсцік адносна «''рэчаў і маёмасці… пакінутых пасля смерці доктара Францыска Скарыны і ацэненых у 150 коп у літоўскай манеце''»<ref>Францыск Скарына, с. 194.</ref>. Некаторыя даследчыкі прапаноўвалі разумець «někdy» не як «нябожчык», а як «настаўнік», што чэшскай мовай магло значыць «доктар» побач лацінскага «доктар», у такім тлумачэнні Скарына служыў настаўнікам у «казацеля» (прапаведніка) ксяндза Яна з Пухова, які мог кіраваць адной з каталіцкіх школ. На думку [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктара Дарашкевіча]], словы Гаека «''někdy doktora Rusa''» трэба разумець не як «нябожчыка доктара Руса», а як «доктара Руса, які некалі жыў у Празе»<ref>Францыск Скарына, с. 19, 38-39, 334.</ref>. З 2016 года версію пра смерць Скарыны каля 1551 года актыўна прасоўвае [[Ілля Лямешкін]], яго версія грунтуецца якраз на альтэрнатыўным разуменні «někdy» не як «нябожчык»<ref>''Лемешкин, И.'' Франциск Скорина и Прага 1541 г. Старший сын Скорины и дата смерти книгопечатника // Palaeoslavica. 2016. Т. XXIV/1. — С. 52-78. </ref><ref>''Лемешкин, И.'' Франциск Скорина и Прага 1541 г. Старший сын Скорины и дата смерти книгопечатника // «Нёман» № 8, 2017. — С. 128—149.</ref>. У 2026 годзе [[Сяргей Кнырэвіч]] правёў статыстычна-бібліяграфічны аналіз (апублікаваны пакуль на правах рукапісу) ужывання ''«někdy»'' у чэшскай мове XVI cт. і яго аналагаў у польскай і лацінскай мовах, а таксама практыкі перакладаў ''«někdy»'' на розныя мовы, які паказаў, што разумець слова трэба менавіта як «нябожчык»<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/166212669/%D0%9A_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%B8%D0%BB%D0%B8_N%C4%9Bkdy_Doktor_Rus_|аўтар=Sergej Knyrevich|загаловак=К проблеме датировки смерти Франциска Скорины или "Někdy Doktor Rus"|год=2026-01-01}}</ref>. Аналіз Кнырэвіча пацвярджае рацыю версіі Флароўскага і тых, хто яе падтрымлівае, пра смерць Скарыны да лета 1541 года. Месца пахавання Скарыны невядома. Сімяон Скарына ўзяў ад бацькі ў спадчыну і яго прафесію, чэшскі храніст Вацлаў Бжэзан паведаміў, што старшы святар Іржы Чэтл да сваёй смерці (22 мая 1577) «''карыстаўся паслугамі доктара, нейкага паляка Сімяона, па прозвішчы Рус, з Полацка''»<ref>Brezan V. Ziwot Vilema z Rosenberka. Praha, 1847. S. 227; Францыск Скарына, с. 187.</ref>. Прозвішча паходзіць ад «рускі», у тагачасным сэнсе — «беларус», а «паляк» — звычайны [[анахранізм]], бо ўсіх жыхароў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Еўропа|Еўропе]] часам называлі палякамі. Апошні раз імя Сімяона Скарыны ўпамінаецца чэшскім даследчым садова-паркавага мастацтва Ф. Тэплым: ён згадвае пра «''старога садавода Руса з Полацка Шымона Русака''», «якога праз яго нядужасці паслаў ягамосць пан у 1584 годзе лячыцца ў Добры Водзе, каля {{нп3|Капліцы (горад)|Капліцы|cs|Kaplice}}»<ref>Teply F. Dejiny mesta Jindrichova Hradce. Jindrichova Hradce, 1929. Dil 2. C. 1. S. 354; Францыск Скарына, с. 189—190.</ref> — горада ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]]. [[Файл:KrumlovKostel.jpg|thumb|[[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|Касцёл Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]], дзе, на думку [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адама Мальдзіса]], мог быць пахаваны Скарына.]] У 2017 годзе даследчык [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] выказаў здагадку, што Скарына мог быць пахаваны ў [[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|касцёле Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]] на поўдні Чэхіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|title=Дзе можа знаходзіцца прах Францыска Скарыны?|website=zviazda.by|date=2017-02-02|access-date=2023-09-23|archive-date=5 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005101614/https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|url-status=dead}}</ref>. == Культурная спадчына == === Выдавецкая дзейнасць === {{Асноўны артыкул|Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны}} [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Тытульны аркуш. «''Бивлия руска выложена докторомъ Францискомъ Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людемъ посполитымъ к доброму научению''». [[1517]], Прага.]] Пасля знаёмства з лацінскімі, чэшскімі, старажытнаяўрэйскімі і царкоўнаславянскімі тэкстамі Бібліі, у 1517—1519 гадах Францыск Скарына пракаментаваў і надрукаваў кірыліцай у Празе [[Кнігі Бібліі|23 кнігі]] [[Біблія|Бібліі]] пад агульным загалоўкам ''«Библия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Доўгі час сярод лінгвістаў вялася дыскусія пра мову, на якую ён пераклаў кнігі: на беларускую рэдакцыю [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] ці на царкоўны [[Стылістыка|стыль]] [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. Беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова перакладаў Бібліі Францыска Скарыны — гэта беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы, дзе ёсць пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>Булыка, А. М. Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210.</ref>. Заснаванне беларускага кнігадрукавання стала вяршыняй духоўнай дзейнасці Францыска Скарыны, найбольш выразным і яскравым пралогам беларускага Адраджэння 1-й паловы XVI ст. У друкаванай кнізе Скарына бачыў невычарпальныя магчымасці духоўнай асветы народа, выхавання высокіх хрысціянскіх, маральных і грамадзянскіх якасцей, усё большага далучэння і актыўнага ўзаемадзеяння з еўрапейскім культурна-гістарычным соцыумам. Імаверна, працяглыя падарожжы па краінах з развітым кнігадрукаваннем (Польшча, асабліва Італія, Чэхія і інш.), знаёмства з друкаванай кнігай, якая з канца XV ст. усё ў большых маштабах пранікала на землі ВКЛ, спрыялі яго планам, а падтрымка беларускіх мяшчан Вільні і Полацка забяспечыла іх ажыццяўленне. У адрозненне ад Польшчы, дзе ў той час значныя колы духавенства і вярхоўная ўлада не падтрымлівалі падобных праектаў (як раней [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]] ў канцы XV ст.), дзе існавала значная манапалізацыя друкарскай справы, больш падыходзіла для рэалізацыі яго планаў Чэхія. Менавіта ў Празе Скарына ў асноўным завяршыў свой пераклад і каменціраванне тэкстаў Бібліі на падставе лацінскіх, чэшскіх, старажытна-яўрэйскіх і царкоўна-славянскіх крыніц і ў 1517—1519 гадах выдаў 23 кнігі Старога Запавету. Віленскія выданні 1520-х гадоў — «[[Малая падарожная кніжка]]» і Апостал — больш звязаны з традыцыйнай беларускай і ўсходне-славянскай кніжнасцю (за выключэннем некаторых дадаткаў, арнаментыкі і каментарыяў Скарыны) і выдаваліся на царкоўна-славянскай мове. У Вільні Францыск Скарына, у адрозненне ад Прагі, меў сваю друкарню ў доме старшага бурмістра Якуба Бабіча каля Рынку і больш актыўна займаўся непасрэднымі друкарскімі справамі<ref name="ВКЛ578">ВКЛ, с. 578.</ref>. Кнігі Скарыны вылучаюцца высокімі выдавецкімі і друкарскімі якасцямі. Беларускае кнігадрукаванне адразу пачалося з высокага еўрапейскага ўзроўню. Рэнесансныя выданні Ф. Скарыны, адметныя мастацкім, гравюрным, арнаментальным упрыгожваннем, шрыфтам і іншымі кампанентамі выдавецкай эстэтыкі і майстэрства, былі арыентаваны на ўсе слаі беларускага насельніцтва. Яны вылучаліся практычнымі памерамі, а каментарыі разлічаны на ўспрыняцце кніжнай прамудрасці простым («паспалітым») людам «языка рускага» (беларускай і іншых усходне-славянскіх моў). 3 гэтай мэтай ён тлумачыў на палях кнігі архаічныя царкоўна-славянскія словы «рускай мовай». Іншыя маргіналіі Скарыны павінны былі падкрэсліць духоўнае адзінства Свяшчэннага Пісання. 3 замежных, магчыма, славянскіх выданняў ён запазычыў падзел псалмоў на вершы<ref name="ВКЛ578"/>. Кнігі Скарыны зрабілі вялікі ўплыў на развіццё духоўнай культуры Беларусі і Украіны, стымулявалі ўзнікненне кнігадрукавання ў Маскоўскай Русі, распаўсюджваліся ў шматлікіх рукапісных копіях. Арнаментальныя матэрыялы Віленскай друкарні Скарыны да 1652 года выкарыстоўваліся ў выданнях найбуйнейшай беларускай друкарні — [[Віленская брацкая друкарня|Віленскай брацкай друкарні]] і яе філіяла — [[Еўінская друкарня|Еўінскай друкарні]], а некаторыя пражскія ініцыялы сустракаюцца ў выданнях Астрожскай друкарні ва Украіне ў канцы XVI ст.<ref name="ВКЛ578"/> Невядома, хто супрацоўнічаў са Скарынам у яго выдавецкай і друкарскай дзейнасці. На думку даследчыкаў, шматлікія рэнесансныя гравюры пражскіх выданняў выконваліся прадстаўнікамі розных мастацкіх школ пры ўдзеле самога Францыска (партрэт Скарыны да кнігі «Ісус Сірахаў» і «Царствы»). У Віленскай друкарні, безумоўна, працавалі і беларускія мастакі, гравёры, рамеснікі, друкары.<ref name="ВКЛ578"/> Маргінальныя запісы XVI—XVIII ст. на кнігах Скарыны сведчаць пра іх актыўнае выкарыстанне рознымі слаямі беларускіх і замежных чытачоў: купцамі, святарамі, настаўнікамі, вучнямі, тагачаснай адукаванай элітай, гарадскім патрыцыятам, праваслаўнымі і ўніяцкімі манахамі і інш.<ref name="ВКЛ578"/> Да цяперашняга часу захаваліся прыкладна 523 кнігі. Найбольшая колькасць экзэмпляраў (350) захоўваецца ў Расіі, 47 — ва Украіне, 36 — у Польшчы, 28 — у Беларусі, 19 — у Славеніі, 18 — у Даніі, 11 — у Германіі, 10 — у Вялікабрытаніі, па 2 — у Літве. і Чэхіі. З 28 экзэмпляраў Беларусі цяпер 10 захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://press.nlb.by/upload/iblock/d75/motulsky_r_s_170919.pdf|аўтар=Р. С. Мотульский|загаловак=Книжное наследие Франциска Скорины: международный научный издательский проект (к 500-летию белорусского и восточнославянского книгопечатания)|год=2019|выданне=Библиография|тып=часопіс|нумар=3|старонкі=3-16|issn=0869-6020}}</ref>. ==== Выданні Скарыны ==== <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> Выдадзеныя ў [[Прага|Празе]]: * 1517, 6 жніўня — «Псалтыр» * 1517, 10 верасня — «Кніга Іова» * 1517, 6 кастрычніка — «Прытчы Саламона» * 1517, 5 снежня — «Кніга Ісуса Сірахава» * 1518, 2 студзеня — «Еклезіяст» («Саборнік») * 1518, 9 студзеня — «Песня Песням» * 1518, 19 студзеня — «Кніга Прамудрасць Божая» * 1518, 10 жніўня — «Кніга Царстваў» * 1518, 20 снежня — «Кніга Ісуса навіна» * 1519, 9 лютага — «Кніга Юдзіф» * 1519, 15 снежня — «Кніга Суддзяў», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Кніга Быццё]]» * 1519: «Выхад», «Левіт», «Лічбы», «Другі закон», «Руф», «Эсфір», «Плач Ераміі», «Кніга прарока Даніла» Выдадзеныя ў [[Вільня|Вільні]]: * 1522: «[[Малая падарожная кніжка]]» * 1525: «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]» </div> === Літаратурная творчасць === Францыск Скарына зрабіў істотны ўклад у развіццё беларускай літаратуры. Ён значна пашырыў межы і магчымасці традыцыйных літаратурных жанраў — прадмоў, сказанняў і пасляслоўяў. У нарацыях пісьменніка адлюстроўваюцца пераважна падзеі старажытнай гісторыі. Так, прадмова да кнігі «Юдзіф» утрымлівае літаратурна апрацаваныя гістарычныя сюжэты пра блізкаўсходнія царствы старажытных часоў. У творах Ф. Скарыны ў белетрызаваным стылі апісваюцца найбольш значныя царкоўныя саборы, дэталёва паведамляецца пра дзяржаўных асоб, многіх філосафаў і рэлігійных дзеячаў. Пісьменнік на старонках прадмоў і сказанняў стварыў яркія і запамінальныя вобразы рэальных гістарычных асоб — цара [[Саламон]]а, Юдзіфі, Аляксандра Македонскага, філосафа Філона, апосталаў Пятра і Паўла. Ф. Скарына акцэнтаваў увагу пераважна на дзейнасці гістарычных персанажаў, паказваў значнасць іх спраў і веліч учынкаў. Асабліва каларытны вобраз егіпецкага цара Пталамея Філадэльфа, створаны Ф. Скарынам у прадмове да кнігі «Ісус Сірахаў». Пісьменнік звяртае ўвагу на дзейнасць Пталамея па пашырэнні кніжных ведаў, мудрасці і філасофіі, дэталёва апісвае запрашэнне ім з Іерусаліма ў Александрыю 72 вучоных дзеля перакладу кніг з яўрэйскай на грэчаскую мову. Ф. Скарына паведамляе пра захапленне Пталамея кнігамі, створаную ім унікальную Александрыйскую бібліятэку, дзе той сабраў звыш сарака тысяч рарытэтных кніг. Пісьменнік паказвае асветніцкую місію цара Пталамея арнаментаванымі і ўзнёслымі словамі: «Таковый убо был милосник наукы и мудрости, иже болей избрал оставити в науце и в книгах вечную славу и паметь свою, нежели во тленных великих царскых сокровищах». Характэрная адзнака творчага метаду Ф. Скарыны — рэгулярнае акрэсленне сваёй місіі перакладчыка і выдаўца. Ён нязменна ўказваў на асветніцкія матывы і адукацыйнае прызначэнне сваёй творчай працы, у аснове якой — пашырэнне ведаў, мудрасці, навукі, добрых нораваў. Так, пра высакародную і гуманістычную скіраванасць сваёй працы над кнігай «Ісус Сірахаў» Ф. Скарына пісаў: «Прото ж и я, для похвалы Божней и для посполитого доброго и розмноженыя мудросты, уменыя, опатрености, разуму и науце, приложил есм працу выложити книгу сию на рускый язык, елика бо прежде писана быша к нашему научению». Беларускі першадрукар выявіў сябе як майстар паэтычнага слова. У прадмовах да кніг «Іоў», «Зыход» і «Эсфір» змешчаны некалькі цікавых рыфмаваных радкоў, якія не страцілі свайго мастацкага і духоўна-маральнага значэння да нашага часу. Першы паэтычны твор Ф. Скарыны — вершаванае чатырохрадкоўе на тытуле кнігі «Іоў» (1517): {{Цытата| Богу въ Троици единому ко чти и ко славе,<br> Матери его Пречистой Марии к похвале.<br> Всем небесным силам и святым его к веселію,<br> Людем посполитым к доброму научению.<br> }} У вершаванай форме паэт сцісла, але надзвычай дакладна сфармуляваў прызначэнне свайго выдання. Гэты верш — адзін з найбольш ранніх узораў беларускай версіфікацыі. У яго структуры прыкметны яшчэ даволі значныя адступленні ад усталяваных сілабічных нарматываў. Тут захавана колькасная суразмернасць сумежных радкоў, адпаведны ўздым і спад інтанацыі перад і пасля цэзуры, парнасць рыфмоўкі (славе — похвале, веселию — научению).<ref name="Скарына492">Францыск Скарына і яго час, с. 492.</ref>. Істотна, што выкарыстаная Ф. Скарынам рытмічная суаднесенасць радкоў — 16:15, 15:14, дазваляла лёгка запомніць верш, з’яўлялася эстэтычна прывабнай і дасканалай. Другі вершаваны твор Ф. Скарыны «Веруй у Бога адзінага» змешчаны ў прадмове да кнігі «Выхад» (каля 1519): {{Цытата| Веруй в Бога единаго,<br> А не бери надармо имени его,<br> Помни дни светые святити,<br> Отца и матку чтити.<br> Не забивай ни едина<br> И не делай греху блудна.<br> Не вкради, что дружнего,<br> А не давай сведецтва лживага.<br> Не пожедай жены ближнего,<br> Ни имения или речи его.<br> }} Верш напісаны ў адпаведнасці з логікай біблейных «Дзесяці запаведзей Майсея», але даступнай для беларускага чытача мовай. У гэтым вершы адыход аўтара ад прынцыпаў сілабізму яшчэ больш відавочны: з усіх пяці двухрадкоўяў толькі трэцяе захоўвае васьміскладоўнік, усе астатнія маюць розную метрычную структуру. У выніку кожнае двухрадкоўе з’яўляецца па сутнасці завершанай інтанацыйна і сінтаксічна структурнай адзінкай<ref name="Скарына492"/>. Верш мае пераважна паралельную рыфму і адметную рытмічную структуру — 9:12, 9:7, 9:9, 7:11, 10:11, — даволі мілагучную і лёгкую для чытацкага ўспрымання. Трэці верш Ф. Скарыны змешчаны ў канцы прадмовы да кнігі «Эсфір» (1519): {{Цытата| Не копай под другом своим ямы —<br> Сам въвалишся в ню.<br> Не став Амане Мардохею шибинице<br> Сам повиснеш на ней.<br> }} Па змесце прыведзенае чатырохрадкоўе — гэта апрацоўка старажытнага мудраслоўя, у якім гучыць заклік да чалавека пазбягаць злых учынкаў. Верш знітаваны паэтычнай думкай, звязанай з канкрэтным сюжэтам і павышанай эмацыянальнасцю. Пра гэта сведчыць і графічнае вылучэнне страфы ў канцы прадмовы<ref name="Скарына492"/>. Дзеля рытмічнай арганізацыі верша паэт ужывае суаднесенасць радкоў — 11:5, 13:7. Такім чынам, першыя паэтычныя творы Ф. Скарыны — гэта няроўнаскладовыя, дасілабічныя вершы, у якіх сустракаецца ізасілабізм — роўнаскладовасць у межах вершаванага перыяду. Метрыка вершаў Ф. Скарыны цалкам адпавядае моўна-фанетычным асаблівасцям беларускай мовы. Яны напісаны паводле прынцыпаў танічнай і сілаба-танічнай моўных сістэм. Вершаваныя ўстаўкі ў прадмовах Ф. Скарыны выконвалі важныя эстэтычныя функцыі. Паэтычныя радкі стваралі ўзнёслае ўспрыманне ўсёй кнігі, абуджалі эмоцыі і глыбокія пачуцці ў чытача, рыхтавалі яго да сустрэчы з незвычайным, таямнічым, прыгожым. Паэтычны талент Ф. Скарыны выявіўся на ніве гімнаграфіі — духоўных вершаў у гонар Бога, Маці Божай, святых, якія ён апублікаваў у «Малой падарожнай кніжцы». Ф. Скарына пераклаў і творча перапрацаваў творы старажытных паэтаў-гімнографаў — Іосіфа Песняпісца, Яна Дамаскіна, Рамана Мілагучнага. У «Малой падарожнай кніжцы» сярод мноства духоўных песнапенняў ёсць два акафісты, якія ўтрымліваюць імянныя акравершы Ф. Скарыны, што сведчаць пра гімнаграфічныя здольнасці паэта. Так, «Акафіст Ісусу» змяшчае акраверш: «Делал доктор Скоринич Францыскус». Як паказаў аналіз, гэты твор быў складзены з перапрацаваных частак песнапенняў папярэдніх гімнографаў. «Акафіст Іаану Прадцечу» — арыгінальны паэтычны твор, які ўтрымліваў акраверш: «Писал доктор Скоринич Францыскус». Ён напісаны паводле ўзораў візантыйскіх гімнаў і блізкі да іх тэматычна. Біблейны персанаж Іаан Прадцеча паслужыў для Ф. Скарыны незаменнай персаніфікаванай асновай для стварэння вобраза станоўчага героя, ідэальнага чалавека, місія якога — выхоўваць і навучаць, быць бездакорным узорам для пераймання, служыць прыкладам добрых спраў і ўчынкаў. Паводле мастацкай канцэпцыі Ф. Скарыны, станоўчы герой — адукаваны чалавек, духоўна трывалы і інтэлектуальна прасветлены, навучае людзей дабру і справядлівасці, нязменна спрыяе развіццю народаў («разные языки житием просветівый»). Ён смела змагаецца з ворагам, цярплівы і надзейны, захоўвае цялесную чысціню, не злоўжывае віном. === Асветніцкая дзейнасць === Францыск Скарына першым сярод усходніх славян падрыхтаваў сістэматызаваны кодэкс кананічных біблейскіх кніг, пра што сведчыць дакладны пералік і вызначэнне місіі кожнай з іх у «Прадмове да ўсёй Бібліі». Асветнік слушна вылучыў чатыры асноўныя жанрава-тэматычныя групы кніг, што складалі Біблію, пра што ён пісаў у прадмове да «Першай кнігі Царстваў»: першая група — законы, навукі і суды Божыя, другая — гістарычныя і летапісныя кнігі, трэцяя — «''кнігі пра мудрасць, розум і навуку Старога і Новага запаветаў''», чацвёртая — кнігі прароцтваў і ўяўленняў. Францыск Скарына асабіста ажыццявіў пераклад надрукаваных ім кніг Бібліі. У прадмове да «Першай кнігі Царстваў» ён літаральна пісаў: «''О сих всех книгах, мною на руски язык ново выложенных и о именах их ширей, в предисловиах от мене на кожныи роздельно положенных, выписано знойдеши''». Пры перакладзе Бібліі Францыск Скарына абапіраўся на глыбокі філалагічны аналіз папярэдніх выданняў і выкарыстоўваў старадрукі. Рыхтуючы да друку тэксты Свяшчэннага Пісання, асветнік грунтоўна займаўся іх глыбокімі тэксталагічнымі апрацоўкамі, экзегетыкай і герменеўтыкай — каментаваннем біблейных кніг, тлумачэннем незразумелых месцаў на палях, што з’яўляецца адным з вызначальных кампанентаў яго творчага метаду. Пра ўласныя філалагічныя прынцыпы і характар апрацоўкі біблейных кніг ён паведамляў у прадмове да «Псалтыра»: «''Так же положил есми на боцех некоторыи слова для людей простых, не рушаючи самое „Псальтыри“ ни в чем же. Яко суть „онагри“ и „геродеево жиліще“ и „хлябне“ и иные слова, которые суть в „Псалтыри“ неразумные простым людем. Найдуть е на боцех русским языком, что которое слово знаменуеть. Теже розделил есми вси псалмы на стихи по тому, яко ся в ыных языцех делить''». Францішак Скарына зыходзіў з таго, што ў тэксце Бібліі існуюць два семантычныя ўзроўні: першы — літаральны, знешні і другі — унутраны, глыбінны, духоўны. Асветнік даводзіў, што не толькі асобныя выказванні, але нават кожнае слова ў Бібліі мае свой унутраны, патаемны сэнс, які патрабуе тлумачэння, пэўнага духоўнага напружання. «''Написаны суть воистину сие книги внутрь духовне е, разумеющим о тайнах превеликих Божиих''». Такім чынам, ён узаконьваў алегарызм, прытрымліваючыся думкі, што ўнутраны сэнс Бібліі здольныя зразумець пераважна духоўныя асобы, адукаваныя людзі. Францыск Скарына ўказваў таксама і на выключную важнасць літаральнага, вонкавага аспекту біблейнага дыскурсу. На яго думку, знешні бок, літаральнае прачытанне Бібліі адрасаваны простым людзям: «''Написаны теж и зовнутрь, понеже не толико докторове а люди вченые в них разумеють, но всякий простый и посполитый, чтучи их или слухючи, может поразумети, что ест потребно к душному спасению его''». Францыск Скарына ўслед за евангелістам Матфеем лічыў, што просты чалавек можа ўбачыць у Святым Пісьме тое, што нярэдка застаецца неўспрынятым і добра адукаванымі людзьмі. [[Файл:Книга Песни Песней Соломона (1518).pdf|thumb|Старонка кнігі «Песня песень» (1518).]] Выданні Скарыны з’яўляюцца ўнікальнымі помнікамі свецкай рэнесанснай біблейскай пісьменнасці. Іх месца ў еўрапейскім і беларускім культурна-гістарычным працэсе вызначаецца гістарычнымі ўмовамі, традыцыямі, своеасаблівасцю і агульным узроўнем духоўнага развіцця Беларусі і ўсходне-славянскіх зямель ВКЛ. Разам з тым яны адлюстроўваюць і асабістыя рысы выдаўца, яго духоўную адоранасць і непаўторнасць, веліч яго подзвігу. Біблія Скарыны не адпавядае поўнасцю ніводнаму з вядомых рукапісных ці друкаваных зводаў Свяшчэннага Пісання. Яна адыходзіць ад царкоўных традыцый не столькі сваім складам і зместам (дзе многа кананічнага), колькі агульнай накіраванасцю, жывым духам і свецкай хрысціянскай прыўзнятасцю, грамадскімі, нацыянальна-патрыятычнымі, гуманістычнымі і асветніцкімі тэндэнцыямі. Творы Скарыны непарыўна і арганічна звязаны з яго выданнямі, тэмамі і накіраванасцю яго духоўнай дзейнасці. Яны ўяўляюць сабой сукупнасць уступных, заключных і каментуючых матэрыялаў, якія дастасаваны да адпаведных біблейскіх кніг і ствараюць з імі і з усёй Бібліяй разам арганічную цэласнасць. Асноўную ролю адыгрываюць «''предьсловия''» і блізкія да іх па функцыях «''сказания''». У пражскіх выданнях 21 прадмова і 4 сказанні, у віленскіх — адпаведна 2 і 21. Большасць даследчыкаў адносіць прадмовы і сказанні да адной жанравай разнавіднасці, на думку іншых ([[Уладзімір Міхайлавіч Конан|У. Конан]], В. Дарашкевіч, А. Яскевіч) — сказанні бліжэй да пазнейшых беларускіх пропаведзей, казанняў. Яны звычайна больш сціслыя, адрозніваюцца сваёй стылістыкай, красамоўствам, насычаны багаслоўскай рыторыкай<ref name="ВКЛ579">ВКЛ, с. 579.</ref>. Кнігі Скарыны прызначаліся для прыватнага і сямейнага чытання, выкарыстання ў царкоўных службах і свецкіх бібліятэках. Францыск Скарына ўлічваў адсутнасць у ВКЛ і ўсёй Усходняй Еўропе развітой кніжна-пісьмовай традыцыі перапісвання біблейскіх зводаў, недастатковае знаёмства з імі свецкіх і нават царкоўных колаў. Асобныя рукапісныя зводы Бібліі («Генадзіеўская Біблія», 1499; «Дзесятаглаў» Мацея Дзевятага, 1502—1507; «Пяцікніжжа» дзяка Фёдара, 1514) не былі прызначаны для шырокага распаўсюджання, і толькі вынаходніцтва друку адкрыла перад ёй шырокія перспектывы. Каб пазбегнуць спрошчанага, памылковага ўспрыняцця Бібліі, Скарына імкнуўся ў простай і зразумелай форме каменціраваць біблейскія тэксты, падаваць звесткі пра гістарычныя, бытавыя, багаслоўскія, моўныя рэаліі. У тэалагічным кантэксце асноўнае месца ў прадмовах і сказаннях Скарыны займала т. зв. экзагеза — тлумачэнне алегарычнага зместу кніг Старога Запавету як прадвесця і прароцтва новазапаветных падзей, перамогі хрысціянства ў свеце і надзеі на вечнае духоўнае выратаванне. Комплекс прадмоў і сказанняў дапаўняюць калафоны — пасляслоўі з некаторымі выхаднымі звесткамі і т. зв. надпісанні — сціслыя ўступныя каментарыі да частак кожнай кнігі<ref name="ВКЛ579"/>. Даследчыкі адзначаюць стылявы і жанравы [[сінкрэтызм]] асноўных твораў Францыска Скарыны, дасканаласць выяўленчых сродкаў, публіцыстычнасць, экспрэсіўнасць, прытчавы і алегарычны характар, багацце гістарычных, філасофскіх, тэалагічных каментарыяў, сугучнасць узнёслай моўнай стылістыцы кніг Бібліі<ref name="ВКЛ579"/>. === Светапогляд, гуманізм === У творах Скарыны своеасабліва сінтэзаваліся антычныя і сярэдневяковыя традыцыі з ідэалогіяй еўрапейскага Адраджэння, хрысціянскі гуманізм з рэнесансна-гуманістычнымі ўяўленнямі. Патрыятычныя пачуцці, яго намаганні садзейнічаць усебаковаму духоўнаму і грамадскаму развіццю Айчыны не супярэчаць поглядам на гісторыю чалавецтва, права, заканадаўства, звычаі і традыцыі іншых народаў. Ён далёкі ад рэлігійнага фанатызму, ваяўнічага місіянерства. Яго канфесіянальныя погляды вызначаюцца талерантнасцю, а ў пражскіх выданнях — нават пэўнай неакрэсленасцю. Сучасныя даследчыкі звяртаюць шмат увагі на характарыстыку асветніцкіх імкненняў Скарыны, яго павагу да свецкіх навук, кніжнай справы, літаратуры, мастацтва, пісьменства, духоўных здабыткаў старажытных часоў і эпохі Адраджэння<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. Францыск Скарына высока ацэньваў выдатных дзеячаў антычнага свету, знакамітых біблейскіх герояў, пазітыўна ставіўся да сучаснага яму караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]. У сістэме Боскай іерархічнай пабудовы свету і зямной грамадскай гісторыі Скарына аналізаваў вядомую сярэдневяковай тэалогіі антыномію: «закон прыражоны» (Боскі) і «закон пісаны». Ідэі прававой дзяржаўнасці, справядлівага і маральнага вяршэнства законаў у тыя часы былі надзвычай актуальнымі. Менавіта тады быў распрацаваны і зацверджаны першы агульнадзяржаўны збор законаў — [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года]], які сістэматызаваў і рэгуляваў асноўныя сферы сацыяльных і прававых адносін. Апалогія «прыражонага закона» ў Скарыны — гэта праекцыя ідэальнай мадэлі прававой арганізацыі грамадства, заснаванай на Боскіх і хрысціянскіх запаветах. «''Закон прироженый в том наболей соблюдаем бываеть: то чинити иным всем, что самому любо ест от иных всех, и того не чинити иным, чего сам не хощеши от иных имети''». «''Закон пісаны''», па словах Скарыны, быў таксама дараваны ад Бога ў Свяшчэнным Пісанні, а пазней устаноўлены ад людзей праз царкоўныя саборы і земскія законы. Скарына не бачыў неабходнасці ў параўнанні пісаных законаў розных краін і народаў. Для яго больш істотныя асноўныя пастулаты права, іх блізкасць і падабенства да «прыражонага закона». Як абгрунтаванне саслоўна-манархічнага ладу, удасканалення земскага заканадаўства ўспрымалася сучаснікамі яго апісанне старажытных правоў і статутаў, заключаных у біблейскіх кнігах: права паспалітае, язычніцкае, царскае, рыцарскае, гарадское, марское, купецкае і інш.<ref>ВКЛ, с. 580—581.</ref> Кнігі Скарыны сведчаць пра значныя змены ў развіцці духоўных і этнаінтэграцыйных працэсаў на Беларусі, асэнсаванні гістарычнага і культурна-моўнага адзінства беларускай народнасці. Традыцыйнасць этнагістарычных вызначэнняў у Скарыны — «''Русь''», «''руская мова''», «''Бівлія руска''» — не пярэчаць таму, што ў сваіх выданнях ён меў на ўвазе перш за ўсё Русь айчынную, уласна беларускія землі з іх насельніцтвам, традыцыямі і культурай. Яскравым пацвярджэннем этнагістарычнай і патрыятычнай свядомасці Скарыны з’яўляецца яго замілаванне [[Полацк]]ам і Полаччынай. Яно напаўняе яго агульнапатрыятычныя ўяўленні канкрэтным зместам — любоўю да сваёй малой радзімы, сям’і. Францыск Скарына адзначаў: «''Понеже от прирождения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя, птици, летающие по воздуху, ведаюць гнёза своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчёлы и тым подобная боронять ульев своих, — тако ж и люди, и где зродилися и ускормлены суть по Бозе, к тому месту великую ласку имають''». Адсюль і палкае жаданне Скарыны служыць свайму народу, распаўсюджваць хрысціянскія і рэнесансна-гуманістычныя погляды, натхняць на асабістую і грамадскую актыўнасць, дасканаласць, пасціжэнне высокіх сэнсаў зямнога быцця і Боскіх запаветаў<ref name="ВКЛ580"/>. Палітычныя і сацыяльныя погляды Скарыны складаліся пад уздзеяннем рэальных працэсаў, што адбываліся на Беларусі, у ВКЛ, Польшчы, іншых еўрапейскіх краінах. Яго палітычным ідэалам была моцная і асветная манархічная ўлада, якая падтрымлівае хрысціянскую справядлівасць, законнасць, правасуддзе, мірныя зносіны з суседзямі, спрыяе развіццю духоўнай культуры, гандлю, рамяства. Ідэальнымі правіцелямі Скарына лічыў старажытных [[Старажытная Грэцыя|грэчаскіх]] і [[Старажытны Рым|рымскіх]] цароў і заканадаўцаў: [[Салон (паэт)|Салона]], [[Нума Пампілій|Нуму Пампілія]], [[Лікург]]а, егіпецкага цара [[Пталамей IV Філапатар|Пталамея IV Філапатара]]. На яго думку, манарх павінен быць набожным, мудрым, адукаваным, дабрачынным, чулым, а таксама справядлівым да сваіх падданых. Сацыяльныя адносіны Скарына таксама ацэньваў хрысціянскімі прынцыпамі: не адмаўляючы існавання класавых процілегласцей, лічыў, што ўзаемаадносіны паміж «''богатыми''» і «''убогими''» павінны складвацца на аснове «''братолюбия''» і «''друголюбия''»<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 484.</ref>. Значная ўвага да пытанняў права, ролі народаў у выпрацоўцы законаў, ідэй справядлівасці, роўнасці ўсіх людзей перад законам сведчыць пра тое, што ён быў занепакоены рэальным становішчам спраў на сваёй Радзіме, з’явамі сацыяльнай дыскрымінацыі, феадальнай анархіі, свавольства<ref>ВКЛ, с. 581.</ref>. Скарына з’явіўся выразнікам ідэалогіі, духоўных патрэб гараджан Беларусі (пераважна купцоў і рамеснікаў). Светапогляд Скарыны тлумачыўся не толькі тыповымі рысамі эпохі, але і культурна-гістарычнымі абставінамі. На светапогляд Скарыны паўплывалі народна-этычныя і эстэтычныя, а таксама літаратурныя традыцыі. У цэнтры ўвагі знаходзілася праблема чалавека і грамадства. Скарына разглядаў і вырашаў пытанні сэнсу жыцця, духоўнага свету, годнасці чалавека, паходжання маральных уяўленняў, агульнага і індывідуальнага дабра. Ён сцвярджаў самакаштоўнасць чалавечага жыцця, але не адмаўляў і веры ў жыццё на тым свеце. Этыка Скарыны арыентуе чалавека на грамадска-карыснае зямное жыццё, служэнне «''пожитку посполитому''», маральнае ўдасканаленне, «''абы, начившися мудрости''», людзі «''добре живучи на свете''». Праблемы сэнсу жыцця і вышэйшага дабра разглядаліся ў прадмовах да шматлікіх кніг, у тым ліку да кніг [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламона]], [[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісуса Сірахава]], [[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяста]]<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 482.</ref>. <!-- Пакуль закаментуем Характэрная своеасаблівасць літаратурнай і выдавецкай дзейнасці Францыск Скарыны не абмяжоўваецца яго першапраходніцтвам у галіне кірылічнага кнігадрукавання ў Беларусі і Усходняй Еўропе. Яна выразна засведчана ў жанрава-тэматычным выбары першадрукаў, іх унутранай структуры, перакладзе і каментарыях, мастацкіх, літаратурна-пісьменніцкіх, філасофскіх і моўных рысах яго выданняў, у агульнай арыентацыі яго творчасці на патрэбы Айчыны і народа. Калі на яго радзіме завяршаўся працэс фарміравання ўсё больш замкнёнай і размежаванай саслоўнай структуры, абвастрыліся ўнутраныя супярэчнасці, уласныя інтарэсы пануючых пластоў сталі паволі прэваліраваць над этнаканфесійнымі і культурна-моўнымі традыцыямі, а гарадскі люд быў заканадаўча адмежаваны ад дзяржаўна-палітычнай дзейнасці на агульназемскім узроўні, Скарына выступіў гарачым прыхільнікам духоўнага і грамадскага адзінства ўсяго народа. Упершыню ў гісторыі Беларусі былі так цесна зліты ідэі адзінства і вяршэнства хрысціянскай і этнічнай свядомасці<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. --> Духоўная спадчына Францыска Скарыны была асэнсавана і ў значнай ступені ўспрынята і развіта наступнымі пакаленнямі беларускіх мысліцеляў, гуманістаў-асветнікаў. Супастаўленне прававых ідэй Скарыны са зместам Статута 1529 года дазваляе зрабіць выснову пра практычнае ўвасабленне некаторых ідэй асветніка ў заканадаўства<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 487.</ref>. == Ушанаванне памяці == Найбуйнейшыя мерапрыемствы па ўшанаванні Францыска Скарыны адбываліся ў Беларусі і іншых краінах у 1917, 1925, 1967, 1972, 1986—1991, 2017 гадах. Асаблівую значнасць мела святкаванне ў 2017 годзе [[500-годдзе беларускага кнігадрукавання|500-годдзя беларускага кнігадрукавання]], яно дало імпульс даследаванню і папулярызацыі спадчыны Францыска Скарыны. На працягу 2012—2017 гадоў намаганнямі [[Алесь Суша (культуролаг)|Алеся Сушы]] і [[Раман Сцяпанавіч Матульскі|Рамана Матульскага]] арганізаваны міжнародныя выставы выданняў Скарыны (у тым ліку з замежных збораў) у Мінску, Полацку, Маскве, Празе, Лондане і інш.; адбыліся навуковыя канферэнцыі, мастацкія конкурсы, пленэры, масавыя мерапрыемствы для дзяцей; з друку выйшлі дзясяткі навуковых і папулярных публікацый на розных мовах. Пад кіраўніцтвам Алеся Сушы таксама праведзена навуковая работа па выяўленні, апісанні і атрыманні лічбавых копій выданняў Скарыны з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і іншых краін, у выніку сфарміравана электронная калекцыя з больш за 200 паўнатэкставых копій (у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]). У 2013—2017 гадах рэалізаваны фундаментальнай значнасці навуковы і выдавецкі праект па факсімільным узнаўленні кніжнай спадчыны Францыска Скарыны (выдадзена 20 тамоў). У 2015—2017 гадах адбылося вяртанне «Малой падарожнай кніжкі» Францыска Скарыны ў Беларусь. * Імем Францыска Скарыны названы вуліцы і плошчы ў [[Вуліца Францыска Скарыны (Мінск)|Мінску]] (у 1991—2005 гадах імя Скарыны таксама насіла галоўная магістраль горада, цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]), [[Полацк]]у ([[Вуліца Францыска Скарыны (Полацк)|вуліца]], [[Плошча Францыска Скарыны|плошча]] і [[праспект Францыска Скарыны (Полацк)|праспект]]), [[Віцебск]]у, [[Нясвіж]]ы, [[Орша|Оршы]], [[Слуцк]]у і іншыя, [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт]], гімназія № 1 Мінска, [[Полацкая дзяржаўная гімназія № 1 імя Францыска Скарыны|гімназія № 1 Полацка]], [[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны|беларуская гімназія ў Вільнюсе]]. * Помнікі яму пастаўлены ў [[Помнік Францыску Скарыну (Полацк)|Полацку]], [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|Лідзе]], [[Мінск]]у (перад [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, каля Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі)|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] і ў [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, дворык БДУ)|дворыку БДУ]]), [[Вільнюс]]е, [[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Калінінградзе]], [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Празе]], [[Бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|Кішынёве]]. * Імем Францыска Скарыны названа [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына|№ 3283 (1979 QA10)]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. * Уведзены дзяржаўныя ўзнагароды [[Беларусь|Беларусі]] — [[медаль Францыска Скарыны]] (1989) і [[ордэн Францыска Скарыны]] (1995). Жыццё і дзейнасць Францыска Скарыны вывучае комплексная навуковая дысцыпліна — [[скарыназнаўства]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Выява:Polatsk-F.Skaryna statue.JPG|Помнік у Полацку Выява:IKSUR Skaryna statue.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Помнік у Калінінградзе]] File:Francisko Skoryna 2.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Помнік у Празе]] </gallery> === У філатэліі === <center><gallery> Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5925 stamp (500th birth anniversary of Francysk Skaryna, Ruthenian humanist, physician, and translator. Armillary sphere, sun and crescent, quill pen, paperweight, and text block).jpg|[[Паштовая марка]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], «''Францыск Скарына - 500 год''» (1988) Файл:1995. Stamp of Belarus 0106.jpg|Паштовая марка [[Беларусь|Беларусі]], выдадзена ў гонар заснавання [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства і друку]]; на марцы выяўлены [[знак Скарыны]] (1995) Файл:1997. Stamp of Belarus 0236.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0237.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0238.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0239.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:2001. Stamp of Belarus 0437.jpg|Паштовая марка Беларусі са [[знак Скарыны|знакам Скарыны]] (2001) Файл:Skorina sayt.jpg|[[Паштовы блок]] Беларусі, выдадзены ў гонар Францыска Скарыны (2015) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia).jpg|Паштовы блок Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - Special postmark.png|[[Спецыяльны паштовы штэмпель]] Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - First day cover.jpg|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) </gallery></center> === У кінематографе === * У 1969 годзе на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» зняты мастацкі фільм «[[Я, Францыск Скарына…]]», ролю першадрукара выканаў [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]]. == Выданні == * Б43 Белорусские мыслители XVI—XVII вв. Избранные труды. — Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2017. — 320 с. — (Наследие права)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/nasledie-prava/nauchnye-trudy/sborniki/belorusskie-mysliteli-16-17-vv-izbrannye-trudy/|title=Белорусские мыслители 16-17 вв. «Избранные труды»|website=pravo.by}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Біблія Францыска Скарыны]] * [[Знак Скарыны]] * [[Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 450 год беларускага кнігадрукавання. — Мн., 1968. * {{h|Karbowiak|1898-1923|''Antoni Karbowiak''. Dzieje wychowania i szkół w Polsce (t. 1 1898, t. 2 1903, t. 3 1923). — Petersburg (t. 1-2), Lwów (t. 3).}} * ''Агіевіч У. У.'' Сімволіка гравюры Скарыны. — Мн., 1999. * ''Алексютовіч М. А.'' Скарына, яго дзейнасць і светапогляд. — Мн., 1958. * ''Анічэнка У. В.'' Слоўнік мовы Скарыны. Т. 1—3. — Мн., 1977—94. * Беларусіка=Albaruthenica. Кн. 9. 480 год беларускага кнігадрукавання: Матэрыялы 3-х Скарын. чытанняў. — Мн., 1998. * ''Б. С.'' У Беларускім Інстытуце Навукі і Мастацтва // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 1 (рэферат Вітаўта Тумаша «Калі нарадзіўся і памёр доктар Скарына»). * ''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Владимиров П.]]'' [[s:ru:Франциск Скорина (Владимиров)|Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык]]. — СПб.: Тип. Императорской акад. наук, 1888. * ''Галенчанка Г. Я.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/skaryna/Галенчанка_Г._Я._Францыск_Скарына_-_беларускі_і_ўсходнеславянскі_першадрукар.html Францыск Скарына — беларускі і ўсходне-славянскі першадрукар]. — Мн., 1993. * Гравюры Францыска Скарыны. — Мн., 1990. * Галенчанка Г. Я. [http://rsijournal.net/page.php?id=11 Францыск Скарына: у паціне версій, стэрэатыпаў і міфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220526195026/http://rsijournal.net/page.php?id=11 |date=26 мая 2022 }} // Российские и славянские исследования, 2007, вып. 2. * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/81163497/ Скорина Франциск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221118120009/https://www.academia.edu/81163497 |date=18 лістапада 2022 }} // {{ПЭ|||64|273-277|}} * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/76327614/ Реплика в связи с новыми данными о возможных родственниках Франциска Скорины] // Даўнія факты — новыя ідэі. — Минск, 2021. — С. 145—153. * ''Дварчанін I.'' Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве: Пер. з чэш. — Мн., 1991. * Запісы Бел. Ін-та навукі й мастацтва. Кн. 21. — New York, 1994. * ''[[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]'' Тут мой народ: Францішак Скарына і бел. літ. XVI — пач. XX стст. — Мн., 1989. * ''Конан У. М.'' Боская і людская мудрасць: (Францішак Скарына: жыццё, творчасць, светапогляд). — Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Пачатае Скарынам: Бел. друкаваная літ. эпохі Рэнесансу. Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Скарынаўскі каляндар: (Да 500-годдзя з дня нараджэння Ф. Скарыны). 2 выд. Мн., 1990. * ''Лемешкин И.'' 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — С. 23-85. — ISBN 978-985-08-2415-8 * ''Мальдзіс А.'' Францыск Скарына як прыхільнік збліжэння і ўзаемаразумення людзей і народаў. Мн., 1988. * {{Кніга|ref=Немировский|год=1990|аўтар=Немировский Е. Л.|загаловак=Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя|месца=Минск|выдавецтва=Мастацкая літаратура|старонак=597|isbn=ISBN 5-340-00813-4}} * ''Паноў С. В.'' Матэрыялы па гісторыі Беларусі: 46 тэм для вывучэння. Заданні для самакантролю. Лагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічная табліца. Карты / С. В. Паноў; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — 6-е выд. — Мн.: Аверсэв, 2005. — 415 с.: іл. — (Экзамены). ББК 63.3(4Бел) П 16) ISBN 985-478-881-4. * ''Падокшын С. А.'' Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. — Мн., 1990. * ''Пляхімовіч І.'' [http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ Каб жыць не менш за 500 год] // Настаўніцкая газета. — 2017. — 19 жн. — С. 18-19; Універсітэт: газета Беларус. дзярж. ун-та [Электронны рэсурс]. — 2017. — 25 жн. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171008181900/http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ |date=8 кастрычніка 2017 }} * ''Подокшин C. A.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/padokshun/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%88%D0%B8%D0%BD_C._A._%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html Франциск Скорина]. — М.: Мысль, 1981. — 215 с. * ''Полехов С. В.'' [https://www.academia.edu/12778822/%D0%A1.%D0%92._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BE_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_2015._%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2._%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9C._2015 Малоизвестные сведения о роде Франциска Скорины] // Берковские чтения — 2015. Книжная культура в контексте международных контактов. Минск; М., 2015. — С. 389—392. * ''Прысутны''. Даклад пра Рыгора Хадкевіча // Беларус. — 1969. — № 151. — С. 5. (Рэферат [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]] ў Таронта (Канада) пра гетмана Рыгора Хадкевіча як паслядоўніка {{nowrap|Ф. Скарыны}} ў выдавецкай справе.) * Рэферат у Ню Брансьвіку // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 6. (Рэферат Вітаўта Тумаша «Агляд жыцця і дзейнасці Ф. Скарыны ў святле архіўных знаходак».) * Скарына і яго эпоха. — Мн., 1990. * Скарына Францыск // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: У. М. Жук. — Мн.: БелЭн, 2001. — 496 с. * Скарына Францыск // Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: Энцыкл. давед. — Мн.: БелЭн, 1995. — 671 с. * Спадчына Скарыны: 3б. матэрыялаў першых Скарынаўскіх чытанняў (1986). — Мн., 1989. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2007. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 * Сусветная спадчына Францыска Скарыны / складальнік А. Суша. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2017. * ''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — 303 с. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-энцыклапедыя. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 119 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек свету. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 128 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-легенда. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 112 с. * Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед. Мн., 1988. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Мн., 1990. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Дад. за 1530—1988 гг., 1989—1993 гг. — Мн., 1995. * Францыск Скарына: Зб. дак. і матэрыялаў. Мн., 1988. * ''[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]]'' Пяць стагоддзяў Скарыніяны, XVI—XX: [Бібліягр.]. — Нью Ёрк, 1989. * ''Чамярыцкі В. А.'' Беларускі тытан эпохі Адраджэння. — М., 1990. * Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925. — Мн., 1926. * ''Яскевіч А. А.'' Творы Ф. Скарыны: Жанравая структура. Філас. погляды. Мастацтва слова. — Мн., 1995. * {{Кніга|ref=Wisłocki|аўтар=Wisłocki W.|загаловак=O wydawnictwie Liber diligentiarum Krakowskiego Fakultetu Filozoficznego z lat 1487-1563|год=1886|месца=Kraków}} * ''Оліна Эла''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna1/%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C._%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%83_%D1%85%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%8B_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC.html Падагра і геніяльнасць. Спроба дыягназу Скарыны прафесарам Сарокам] // Наша слова.pdf. № 3 (107), 17 студзеня 2024. * ''Брага Сымон''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna/%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%BD._%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B5.html Доктар Скарына ў Маскве] // Спадчына. 1991. № 4. — С. 11-29. * ''Тумаш Вітаўт''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/tumach1/%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82._%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%83%D1%96.html Скарына ў Падуі] // Спадчына. 1996. № 6. — С. 171—227. === Бібліяграфія === * Прадмовы і пасляслоўі. — Мн., 1969. * Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія. — Мн., 1990. * Біблія: Факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выданай Францыскам Скарынаю ў 1517—1519 гг. — Т. 1—3. — Мн., 1990—1991. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{YouTube|4ZfeWYcayQg|Павел Котаў: Што мы ведаем і чаго не ведаем пра Францішка Скарыну|logo=+}} {{Выданні Францыска Скарыны}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба|Гісторыя|Культура і грамадства}} {{Артыкул года|2017}} {{DEFAULTSORT:Скарына Францыск}} [[Катэгорыя:Францыск Скарына| ]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Старабеларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Першадрукары]] [[Катэгорыя:Біблеісты Беларусі]] q200c4t31jdv1bop5kkuee2fj2c0jux 5158285 5158278 2026-06-25T11:41:16Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ гэтых словаў няма ў арыгінале 5158285 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скарына}} {{Асоба | імя = Францыск Скарына | партрэт = Francišak Skaryna.jpg | апісанне = Ф. Скарына. Гравіраваны партрэт з [[Кніга Быццё (Скарына)|кнігі «Быццё»]]. Прага. 1519 | дата нараджэння = каля [[1490]] або паміж [[1470]] і [[1490]] | бацька = Лука Скарына | жонка = Маргарыта | дзеці = Сімяон, Францішак }} '''Францы́ск Скары́на''' або '''Франці́шак Скары́на''' (паміж 1485—1490<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /><ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — ISBN 978-985-11-0947-6</ref>, або каля 1470<ref>Лемешкин Илья. 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні / Цэнтр. навук. б-ка імя Якуба Коласа Нац. акад. навук Беларусі; уклад. Аляксандр Груша; рэдкал.: А. І. Груша [і інш.]. — Мінск : Беларуская навука, 2019.</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31550725.html|title=Як у Чэхіі «разьбеларусілі» Скарыну і зьняважылі беларусаў|first=Сяргей|last=Абламейка|website=Радыё Свабода|date=2022-04-30|access-date=2023-09-23}}</ref>, [[Полацк]] — да 1541, [[Прага]]) — [[Беларусь|беларускі]] і [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскі]] [[Друкарня|першадрукар]], [[Асветніцтва на Беларусі|асветнік]]-[[Гуманізм|гуманіст]], [[пісьменнік]], грамадскі дзеяч, прадпрымальнік, вучоны-медык. Перакладчык і выдавец [[Біблія Францыска Скарыны|кніг]] [[Біблія|Бібліі]] беларускім зводам [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]]. Нарадзіўся ў сям’і заможнага купца ў Полацку, адным са значнейшых гандлёвых і вытворчых цэнтраў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Магчыма, у Полацку атрымаў і пачатковую адукацыю. У 1504 годзе паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскую акадэмію]], дзе атрымаў ступень бакалаўра, а ў 1512 годзе ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]] стаў доктарам [[Медыцына|медыцыны]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]] і там 6 жніўня 1517 года выдаў першую друкаваную беларускую кнігу — «[[Псалтыр]]». Лічыцца адным з найвыдатнейшых гістарычных дзеячаў Беларусі. Імем Францыска Скарыны названы вышэйшыя ўзнагароды краіны — [[Медаль Францыска Скарыны|медаль]] і [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэн]], а таксама [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі ўніверсітэт]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальная бібліятэка]], грамадскае аб’яднанне [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]], іншыя арганізацыі і аб’екты. У розных краінах Францыску Скарыну пастаўлены помнікі, а таксама прысвечаны скульптурныя і жывапісныя творы. == Паходжанне і імя == На думку даследчыкаў, прозвішча ''Скарына'' паходзіць ад слоў ''скора'' (скура) або ''скорина'' (скарынка). [[Іван Іванавіч Насовіч|Іван Насовіч]] у «Слоўніку беларускай гаворкі» дае ''скарына,'' ''скарынка'' і ''скарыначка'' як ''цвёрдая паверхня выпечанага хлеба'' і падае прыклады «''Скорину поломай да положи въ капусту''» і «''Дай убогому скорынку''»<ref>Носович И. И. Словарь белорусского наречия. СПб., 1870. С. 585.</ref>, у такім самым значэнні ''скарынка'' і ''скарыначка'' дае і Тлумачальны слоўнік сучаснай беларускай мовы<ref>Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. Мінск, 1977—1984. Т. 5. Кн. 1. С. 161.</ref>. Імаверна, прозвішча асветніка паходзіць ад старабеларускага слова ''скора — сырая скура,'' ''шкура, мех''. Яшчэ «[[Аповесць мінулых часоў]]» кажа пра даніну з [[драўляне|драўлян]] «''медомъ и скорою''»<ref>Повесть временных лет. С. 42, 48.</ref>. Ад ''скоры'' называлася і прафесія ў Вялікім княстве Літоўскім, напрыклад, у запісе [[Літоўская метрыка|Метрыкі]] ад 10 красавіка 1473 года пра наданне «''Яну, конюшему Виленьскому, шесть человек: Юрко скаринич, Иван скаринич, Левон скаринич, Рожай конокормец''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 16-17.</ref> або «''Князю Евлашку Телятине два человека скориничи: Гридко и Хотян''»<ref>РИБ. СПб., 1910. Т. 27. Стб. 84.</ref>, дзе скарыніч пэўна не прозвішча. Бацька і брат Францыска гандлявалі пушнінай і скурамі. Род заняткаў, імаверна, быў спадчынным, магчыма, продак сям’і — рамеснік-скарыніч, які разбагацеў і заняўся гандлем{{sfn|Немировский|1990|с=153}}. Пэўная дата нараджэння Францыска Скарыны невядома, усе версіі грунтуюцца на супастаўленні ўніверсітэцкіх актаў. Скарына паступіў у [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] у 1504 годзе, а ў акце [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] 1512 года ён названы «''маладым чалавекам''». [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] адносіў час нараджэння да апошняй чвэрці XV ст., думаў, што калі Скарына ў 1504 годзе паступіў у Кракаўскі ўніверсітэт, яму было не менш за 14 гадоў<ref>Владимиров, с. 44.</ref>. Гэтай даты трымаюцца амаль усе даследчыкі жыцця асветніка<ref>''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — С. 21. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>.</ref>. [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]] лічыў часам нараджэння Скарыны 1485—1490 гады<ref name=":3">Алексютовіч, с. 40.</ref>, як [[Сцяпан Казіміравіч Майхровіч|Сцяпан Майхровіч]]<ref name=":4">Майхровіч С. Георгій Скарына. С. 22.</ref> і [[Сямён Аляксандравіч Падокшын|Сямён Падокшын]]<ref name=":5">Подокшин, с. 65.</ref>, гэтую ж дату прапаноўваюць энцыклапедычныя слоўнікі<ref name=":6">Коршунов А. Ф. Скорина, Франциск // Краткая лит. энциклопедия. М., 1971. Т. 6. С. 893—894; Скорина Франциск // Книговедение: Энциклопедический словарь. М. 1981. С. 487 і інш.</ref>. [[Уладзіслаў Ігнацы Віслоцкі|Уладзіслаў Віслоцкі]] сцвярджаў, што [[абітурыент]] для паступлення ва ўніверсітэт мусіў дасягнуць 14-гадовага ўзросту{{sfn|Wisłocki|1886|s=9-10}}. Аднак вядомы выпадкі, калі студэнтамі станавіліся раней — гісторык [[Ян Длугаш]], матэматык Станіслаў Гжэпскі і паэт [[Мікалай Рэй]] паступілі ва ўніверсітэт у 13-гадовым узросце. Многія юнакі станавіліся студэнтамі і ў сталейшым узросце — настаўнік Скарыны [[Ян з Глогава]] стаў студэнтам у 17 гадоў, [[Мікалай Капернік]] — у 18, яго настаўнік Войцех з Брудзева — у 22, граматык Ежы з Легніцы — у 30, а вядомы італьянскі гуманіст [[Філіп Калімах]] — у 35 гадоў. [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзімір Пічэта]] лічыў 14-гадовы ўзрост Скарыны дужа малым і трымаўся часу яго нараджэння каля 1485 года<ref name=":1">Пичета 1961, с. 775.</ref>, такой думкі трымаўся і [[Яўген Львовіч Неміроўскі|Яўген Неміроўскі]]{{sfn|Немировский|1990|с=155}}. У 1925 годзе [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|Мікалай Шчакаціхін]] звязаў дату нараджэння з выдавецкім знакам асветніка (сонца з паўмесяцам), які сустракаецца на 26 выявах, і выказаў думку, што яна прыпала на сонечнае зацьменне, а менавіта на 6 сакавіка 1486 года<ref name=":2">Шчакаціхін М. Калі радзіўся Францішак Скарына. С. 148.</ref>. Першыя звесткі пра полацкіх Скарынаў вядомы з пачатку 1440-х гадоў, калі полацкі купец Грыдка Скарына прадаў рыжскаму купцу Герке ў крэдыт болей за [[Беларуская сістэма мер|беркавец]] воску, а пры атрыманні аплаты ў [[Рыга|Рызе]] быў схоплены Геркам і два тыдні трыманы ў кайданах<ref name="ПолеховГр">''Полехов С. В.'' Малоизвестные сведения… С. 389—392.</ref>. З гэтага вынікае, што полацкія Скарыны — даволі стары род і ўжо да сярэдзіны XV ст. даволі заможны<ref name="ПолеховГр"/>. У 1492 годзе ў пераліку прэтэнзій вялікага князя маскоўскага [[Іван III Васільевіч|Івана Васілевіча]] да вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] згадваецца Лук’ян Скарына, які разам з іншым палачанінам абрабаваў велікалуцкага купца. Магчыма, названы Лук’ян тоесны Луку Скарыне — бацьку Францыска, які названы пазнейшымі дакументамі. Старэйшага брата Францыска, Івана Скарыну, каралеўскі дэкрэт называе адначасова віленскім мешчанінам і палачанінам. У сваіх выданнях Скарына больш за 100 разоў ужывае імя «Францыск», зрэдку — «Францишек»<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=576|артыкул=Скарына Францыск|аўтар=Галенчанка Г.}}</ref>. У прадмове да [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыры]] 1517 года сказана: «''… я, Францишек Скаринин сын с Полоцка''», — тая ж форма сустракаецца ў прадмовах да [[Кніга Іова (Скарына)|кнігі Іова]], [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламонавых]] і ў віленскай [[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыры]]. Форма «''я, Франциско Скорина''», сустракаецца ў прадмове да [[Кнігі Царстваў (Скарына)|першай кнігі Царстваў]], так падпісаны і партрэт асветніка ў пражскіх выданнях. У творным склоне імя («… ''выложена Франциском Скориною''») сустракаецца каля 50 разоў<ref>Жураўскі А. І. Імя і прозвішча Скарыны // Францыск Скарына і яго час. С. 343—344.</ref>, у родным склоне («''Повелением, працею и выкладом… Франциска Скоринина сына''») 64 разы. У [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай]] і [[Каронная Метрыка|Кароннай]] метрыках, актах [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскага]] і [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага]] ўніверсітэтаў імя асветніка на лацінскай мове даецца як ''Franciscus''. Урэшце, у пражскіх дакументах 1538—1539 гадоў названы ''Francisco welisch gartner''{{sfn|Немировский|1990|с=157}}. І толькі ў адзіным дакуменце — прывілеі караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] ад 21 кастрычніка 1532 года — асветнік названы ''Georgij Franciscij Skorina'', у гэтым жа дакуменце Скарына называны яшчэ пяць разоў, але толькі адным імем — ''Franciscus'' або ''Francisco''. На падставе гэтага дакумента ў 1875 годзе [[Антоній Сцяпанавіч Петрушкевіч|Антоній Петрушкевіч]] выказаў здагадку, што сапраўдным імем Скарыны было Георгій, а імя Францыск ён мусіў узяць, каб паступіць у Кракаўскі ўніверсітэт<ref>Петрушкевич А. С. Ф. Скорина, издатель русской Библии в Празе чешской в 1517, 1518 и 1519 годах // Слово, Львов, 1875. № 130. С. 1-2.</ref>. Меркаванне стала паноўным у 1940—1950-я гады, калі Скарыну звалі выключна Георгіем. «''Георгій Скарына''» — назва драматычнай паэмы [[Міхась Клімковіч|Міхася Клімковіча]] і гістарычнага рамана [[Мікола Садковіч]]а і Яўгена Львова. У 1967 годзе [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмія навук БССР]] прыняла кампраміснае рашэнне, пры скарочаным іменаванні пісаць Францыск Скарына, пры поўным — Францыск (Георгій) Скарына<ref>Жураўскі А. І. Цыт. тв. С. 343—344.</ref>. У 1925 годзе польскі даследчык [[Генрык Лаўмянскі]] аналізаваў яшчэ адзін акт 1532 года — грамату Жыгімонта Старога, — і звярнуў увагу, што асветнік там названы ''egregius Franciscus Skorina de Polocko'', таму выказаў здагадку, што пісар у дакуменце паблытаў словы ''Georgius'' і ''egregius'' (г. зн. шаноўны, слаўны)<ref>Ateneum Wileńskie. 1925—1926. R. 3. Z. 3. S. 161—179.</ref>. Невядома хроснае імя Скарыны, старая гіпотэза, што Скарына ў хрышчэнні быў Георгіем, супярэчыць сукупнасці адкрытых і вывучаных крыніц — акты Кракаўскага ўніверсітэта абвяргаюць вымушанае хаванне Скарынам праваслаўнага імя Георгій. У зімнім семестры 1504 года, калі Скарына паступаў ва ўніверсітэт, сярод абітурыентаў было 10 Георгіяў (сярод іх і Георгій, сын Якава з [[Ваўкавыск]]а) і толькі тры Францыскі, у тым ліку Скарына<ref>Album studiorum Universitatis Cracoviensis. P. 90-92.</ref>. Каталікі шанавалі [[Георгій Перамаганосец|св. Георгія]] не меней за [[Францыск Асізскі|св. Францыска]]. У [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскім кафедральным саборы]] алтар св. Георгія існаваў з 1428 года, а сам святы разам з [[Казімір Казіміравіч|Казімірам]] і [[Мікалай Цудатворац|Мікалаем]] лічыўся заступнікам [[Вільнюс|Вільні]]<ref>Ateneum Wileńskie. 1924. Z. 9. S. 163.</ref>. == Выгляд == Насуперак распаўсюджанаму меркаванню, на думку чэшскіх навукоўцаў [[Ілья Лямешкін|Ільі Лямешкіна]] і [[Пётр Войт|Пятра Войта]] на адзіным вядомым партрэце Скарына не мае [[вусы|вусоў]], тое, што лічылі за вусы, напраўдзе — цень ад носа<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=188162|title=Чэшскія даследчыкі: Францыск Скарына не меў вусоў|website=Наша Ніва|access-date=2023-09-23}}</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Імя асветніка ў пасляслоўях яго выданняў абавязкова суправаджае «''с Полацька''», «''из славного града Полоцька''», «''с Полоцка града''», «''из града Полоцька''»<ref>''Скарына Ф.'' Прадмовы і пасляслоўі… — С. 34, 46, 48, 50, 57, 60, 88, 92, 100, 132, 138.</ref>. З архіўных крыніц вядома, што купец Лука Скарына меў у [[Полацк]]у ўласную зямлю і гандлёвую справу, якая перайшла ў спадчыну старэйшаму сыну Івану. У яго камерцыйных аперацыях удзельнічаў і малодшы Францыск, што дазваляла яму вучыцца за мяжой і, мабыць, пазней часткова фінансаваць сваё пражскае і віленскае кнігавыдавецтва. Памёр бацька, імаверна, каля 1511—1512 года, бо акты [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскага ўніверсітэта]] за 1512 год называюць Францыска «''русінам… сынам нябожчыка пана Лукі''». Пачатковую адукацыю Францыск Скарына мог атрымаць у Полацку, а імаверней у сталіцы — [[Вільнюс|Вільні]]. Прынамсі Скарына ведаў [[лацінская мова|лацінскую мову]], якую ў Вялікім Княстве Літоўскім вучылі ў трывіяльных і трывіяльна-квадрыяльных школах пры парафіяльных касцёлах, каталіцкіх біскупскіх кафедрах і мужчынскіх кляштарах. У польскай хроніцы {{нп5|Ян з Камарова|Яна з Камарова|pl|Jan z Komorowa}} згадваецца [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Полацк)|кляштар бернардзінцаў-абсервантаў]] у Полацку, быццам заснаваны ў 1498 годзе, праз што ў [[каталіцтва]] навярнулася да 1000 палачан<ref>Jan z Komorova. Brewe memoriale ordinis fratrum minorum // Monumenta Poloniae Historica. Krakow, 1888. T. 5. P. 282.</ref>. Аднак Полацкая рэвізія 1552 года не паведамляе пра каталіцкія кляштары, няма звестак пра школу і ў грунтоўнай працы {{нп5|Антоні Карбовяк|Антонія Карбовяка|pl|Antoni Karbowiak}}{{sfn|Karbowiak|1898-1923}}, дзе зафіксаваны ўсе вядомыя крыніцам навучальныя ўстановы. Сям’я Скарыны мела цесныя сувязі з Вільняй, бацька асветніка гандляваў там футрам і скурай. Старэйшы брат Францыска Іван пэўны час жыў у сталіцы, у дакументах названы «мешчанінам віленскім». У сталіцы здаўна дзейнічала школа пры [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|віленскай кафедры]], у 2-й палове XV ст. яна неаднакроць згадваецца ў актах віленскага капітула<ref>''Kraszewski J. I.'' Wilno od poczatkow jego do roku 1750. — T. 4. — S. 88.</ref>. Пра віленскую школу, якая падрыхтавала яго да паступлення ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]], згадвае ў 1477 годзе гаспадарскі пісар [[Адам з Котры]], ён «''из детинства ест при школе виленской ласкаве ховался''»<ref>Feigelmanas N. Lietivos inkunabulai. S. 455.</ref>. Паводле Антонія Карбовяка, кафедральная школа да пачатку XV ст. была адзінай вучэбнай установай у Вільні, толькі ў 1513 годзе пробашч парафіяльнага [[Касцёл Святых Янаў|касцёла св. Яна]] атрымаў дазвол на адкрыццё другой віленскай школы{{sfn|Karbowiak|1898-1923|loc=t. 3, s. 158}}. Пры кафедральнай школе выкладалі [[катэхізіс]], а таксама трывіяльныя прадметы — [[граматыка|граматыку]], [[рыторыка|рыторыку]] і [[логіка|логіку]]. Выпускнікі школы добра размаўлялі на лацінскай мове і, калі хацелі, працягвалі адукацыю звычайна ў Кракаўскім універсітэце{{sfn|Немировский|1990|с=163}}. === У Кракаве, ступень бакалаўра === {{Цытата |аўтар= Рэгістрацыйная кніга-метрыка Кракаўскага ўніверсітэта, 1504 год|У рэктарства шаноўнага айца пана Іаана Аміцына з Кракава, доктара мастацтваў і кананічнага права, ласкаю Бога і апостальскага прастола біскупа лаодзіцэнскага і суфрагана кракаўскага, а таксама плябана [касцёла] святога Мікалая па-за сценамі Кракава, у зімні семестр у год Пана 1504 наступныя асобы ўпісаны... Францыск сын Лукі з Плоцка 2 грошы}} У зімні семестр 1504 года паступіў вучыцца ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэт]] на факультэт вольных мастацтваў або [[філасофія|філасофіі]]. Універсітэт быў заснаваны яшчэ ў 1364 годзе [[Казімір III Вялікі|Казімірам Вялікім]], а ў 1400 годзе кароль [[Ягайла]] значна пашырыў установу, якая атрымала сваю другую назву — Ягелонскі ўніверсітэт. Універсітэт меў тры асноўныя факультэты: багаслоўскі, юрыдычны і медыцынскі. Каб паступіць на адзін з іх, абітурыент павінен быў прайсці навучанне на факультэце вольных мастацтваў. Спачатку шкаляр вывучаў цыкл «трывіум» ([[граматыка]], [[рыторыка]] і [[логіка]]), потым «квадрывіум» ([[арыфметыка]], [[геаметрыя]], [[астраномія]] і [[музыка]]){{sfn|Немировский|1990|с=165}}. [[Файл:Nuremberg chronicles - CRACOVIA.png|thumb|upright=2|''Кракаў'' на гравюры 1493 года [[Хартман Шэдэль|Хартмана Шэдэля]] з [[Нюрнбергская хроніка|Нюрнбергскай хронікі]].]] Універсітэт славіўся як адзін з асноўных цэнтраў еўрапейскай [[Астраномія|астраноміі]] і [[Астралогія|астралогіі]], [[Матэматыка|матэматыкі]], прававых і гуманітарных навук. За 77 год (з 1433 па 1510) ва ўніверсітэт запісалася больш за 17 тысяч абітурыентаў, з іх больш за 8 тысяч былі іншаземцамі. Праз два ці, зрэдку, тры гады студэнт мог здаць іспыты і атрымаць ніжэйшую вучоную ступень бакалаўра, што рабілі, аднак, далёка не ўсе студэнты. За ўказаны час ступень бакалаўра атрымалі толькі крыху больш за 4 тысячы студэнтаў або 23,7 %, а наступную ступень магістра толькі 822 чалавекі ці ўсяго 4,7 % ад агульнай колькасці абітурыентаў<ref>Karbowiak A. Studia statystyczne z dziejow Uniwersytetu Jagiellonskiego… S. 1-82.</ref>. Выкладчыкі Кракаўскага ўніверсітэта былі добра вядомыя ў Еўропе сваёй навуковай і выкладчыцкай дзейнасцю. Рэктарам універсітэта ў 1505/06 вучэбным годзе быў [[Мацей Мяхоўскі]] (1457—1523), які спецыялізаваўся ў галіне медыцыны. Ён быў прыдворным лекарам каралёў [[Уласла II|Уладзіслава]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]], яго брашура пра прафілактыку чумы вытрымала пяць перавыданняў<ref>Maciej z Miechowa. Contra sewam pestem regimen accuratissimum. Cracoviae, 1508.</ref>, а «Трактат пра дзве Сарматыі» (Кракаў, 1517)<ref>Maciej z Miechowa. Tractatus de duabus Sarmatiis, Asiana et Europiana. Cracoviae, 1517.</ref> стаў на доўгія часы крыніцай ведаў еўрапейцаў пра [[Вялікае Княства Літоўскае]] і [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскую дзяржаву]]<ref>Греков Б. Д. Предисловие // Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. Х.</ref>. Не менш знакамітым быў прафесар [[Ян з Глогава]] (1445—1507), у якога Скарына слухаў лекцыі па «Другой аналітыцы» [[Арыстоцель|Арыстоцеля]] і па лагічных творах [[Пётр Іспанскі|Пятра Іспанскага]], і які стаў настаўнікам многіх будучых вучоных, у тым ліку [[Мікалай Капернік|Мікалая Каперніка]]<ref>Szczegola H. Jan Glogowczyk. Katowice, 1967; Zwiercan M. Jan z Glogowa // PSB. Krakow, 1963. T. 10. S. 450—452.</ref>. Шматлікія працы прафесара друкаваліся ў Кракаве, [[Лейпцыг]]у, [[Страсбур]]гу і выкарыстоўваліся як навучальныя дапаможнікі для студэнтаў{{sfn|Немировский|1990|с=174}}. Лекцыі па арыфметыцы і музыцы чытаў Мартын Бем з Алькуша (каля 1470—1540)<ref>Birkenmajer A.L. Biem Marcin // PSB. Krakow, 1936. T. 2. S. 68-69.</ref>, добра вядомы сваім сучаснікам трактатам «Аб рэформе рымскага календара»<ref>Biem M. Nova calendarii romano reformatio. Powst. 1514—1515. Vyd. A.L. Birkenmajer. Krakow, 1918.</ref>. Ян са Столбніцы (каля 1470—1530)<ref>Tarnowska I. Jan ze Stobnicy // PSB. Krakow, 1963. T. 10/3. S. 48; Michal z Bystrzykowa i Jan ze Stobnicy // Archiwum Komissii do badania histori filozofii. 1917. T. 1. S. 62-80.</ref> чытаў лекцыі амаль па ўсіх прадметах факультэта вольных мастацтваў, яго падручнік па філасофіі прыроды перавыдаваўся 5 разоў<ref>Jan ze Stobnicy. Parvolus philosophiae naturalis. Cracoviae, 1507; Ibid. Cracoviae, 1513; Ibid. Cracoviae, 1516.</ref>, а ў працы «Уводзіны ў касмаграфію Пталемея» (1512) упершыню ў Польшчы была змешчана геаграфічная карта, на якой быў пазначаны нядаўна адкрыты кантынент — [[Амерыка]]<ref>Jan ze Stobnicy, Introductio in Ptholomei Cosmographiam. Cracoviae, 1512.</ref>. Працы прафесараў акадэміі сістэматычна публікаваліся ў кракаўскай друкарні [[Ян Галер|Яна Галера]]. Няма сумнення, што ў [[Кракаў|Кракаве]] Францыск Скарына ўсвядоміў навучальныя і асветніцкія магчымасці друкаванай кнігі. У 1504/1505 вучэбным годзе, калі Францыск стаў студэнтам, ва ўніверсітэт паступіў 291 чалавек, з іх 141 — ураджэнцы Польшчы і Вялікага Княства Літоўскага, а 150 — з-за мяжы. З 291 абітурыента вучоную ступень атрымалі 60 юнакоў, у тым ліку і Скарына. Праз 2 гады (мінімальны час для студэнтаў [[Філасофія|філасофскага]] факультэта), у 1506 годзе ён вытрымаў экзамен на ступень бакалаўра вольных мастацтваў. У прамацыйнай кнізе ўніверсітэта захаваўся наступны запіс: «''У год Пана 1506, у час дэканства Леанарда з Добшыц, бакалаўра кананічнага права… У тым жа годзе … у бліжэйшы дзень пасля свята Св. Люцыі, на які прыпадае сухаядзенне, асобы, узведзеныя ў ступень бакалаўра, былі размеркаваны ў наступным парадку месцаў: Мацвей з Семнійклоп, Андрэй з Зынты, Іаган з Гараў, Тамаш з Падляшша, Францыск з Полацка, ліцвін, Павел з Марыенбурга (прэфэкт, ён жа стараста), Іаган з Шкокі, Андрэй са Стжэльна, Якаў з Эльбінга, Іаган з Марыенбурга, Іаган з Фраўштата, Канрад з Монтэрэгіа, Іаган з Ураціслава, Валянцін з Нова Віла, Андрэй з Пакоста''»<ref>Statuta nec non liber promotionum philosophorum ordinis in Universitate studiorum Jagellonica ab anno 1402 ad annum 1849. P. 144.</ref>. Гэта адбылося 14 снежня 1506 года<ref>Горбачевский Н. И. Археографический календарь на две тысячи лет (325—2324), Вильна, 1869. С. 94; он же. Словарь древнего актового языка Северо-Западного края и Королевства Польского. Вильна, 1874. С. 201.</ref>. З усіх студэнтаў, атрымаўшых разам са Скарынам ступень бакалаўра, захаваліся звесткі толькі пра Андрэя з Пакоста, які пасля застаўся пры ўніверсітэце, чытаў тут лекцыі, а пасля стаў [[Гнезна (Польшча)|гнезненскім]] вікарыем і пракуратарам<ref>Liber Diligentiarum. P. 94, 97, 466.</ref>. === Паміж Кракавам і Падуяй === Невядома, дзе быў і чым займаўся Скарына на працягу няпоўных 6 гадоў. Падуанскія дакументы называюць Скарыну доктарам вольных навук і прафесарам. Каб атрымаць гэтае званне, трэба было здаць магістарскі экзамен, што для бакалаўра тады займала прынамсі два гады. Паводле статута Падуанскага ўніверсітэта, кандыдат на атрыманне доктарскай ступені мусіў для допуску да іспыту праслухаць трохгадовы курс лекцый, а пасля на працягу года займацца лекарскай практыкай пад наглядам вядомага лекара{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Ёсць меркаванні, што ён скончыў універсітэт у Празе, дзе атрымаў ступень доктара філасофіі. Але больш лагічна дапусціць, што ён атрымаў доктарскую ступень у Кракаве, дзе дзейнічалі 2 кафедры медыцыны (без права даваць доктарскія дыпломы). Лёс мог прывесці Скарыну ў які-небудзь італьянскі ўніверсітэт — Падуанскі або [[Балонскі ўніверсітэт|Балонскі]]. Запіс у акце Падуанскага ўніверсітэта 9 лістапада 1512 года называе Скарыну «''secretarii regis Datiae''» (сакратаром караля «Дацыі»). Першыя даследаванні распачаў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], які выказаў здагадку, што маецца на ўвазе [[Данія]]. Навуковец звярнуўся ў дзяржаўны архіў у [[Капенгаген]]е з просьбай пашукаць дакументы пра Скарыну. У 1937 годзе ён атрымаў адказ ад дырэктара архіва, што згадак пра Скарыну ў дакументах першых дзесяцігоддзяў XVI ст. не знайшлося<ref>Флароўскі, с. 428—430.</ref>. Пасля Флароўскі напісаў румынскаму гісторыку П. Панаітэску, які ў адказ паведамляў, што назва Дакія датычна румынскіх княстваў XVI ст. амаль не ўжывалася, і што ні адзін з румынскіх ваяводаў таго часу каралём сябе не называў. Тым не менш, Флароўскі працягваў лічыць, што Скарына мог быць звязаны з [[Валахія]]й, прыводзячы сцвярджэнне пра румынскага кнігадрукара ў 1508—1512 гадах і пра тое, што ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]] вучылася нямала юнакоў з тых зямель{{sfn|Немировский|1990|с=159}}. [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]] лічыў, што Скарына быў сакратаром караля Даніі, да якога летам 1509 года вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт]] адправіў дэлегацыю для заключэння дагавора пра сяброўства<ref>Владимировас, с. 11.</ref>. Доказам ён прыводзіў знаходку ў Капенгагене асобніка «[[Малая падарожная кніжка|Малой падарожнай кніжкі]]». Назву Дакія ў XVI ст. ужывалі як да Даніі, так і да Валахіі. Настаўнік Скарыны Мацвей з Мехава ў «Трактаце пра дзве Сарматыі» пісаў: «''Скандынавія знаходзіцца на паўночным-захадзе, за Германскім морам, у суседстве з Дакіяй, пад уладай дакійскага гаспадара, на адлегласці многіх міль ад Скіфіі''»<ref>Матвей Меховский. Трактат о двух Сарматиях. С. 77.</ref>, пэўна разумеючы Данію. Там самым часам, у польскай дакументацыі XVI ст. назву Дакія адносілі ў асноўным да [[Трансільванія|Трансільваніі]], а ў 1512 годзе кароль Жыгімонт узяў шлюб з дачкой трансільванскага князя [[Іштван Запальяі|Стэфана]]<ref>ПСРЛ. М., 1980. Т. 35. С. 168.</ref>. Такім чынам, Скарына мог знаходзіцца як у Капенгагене, так і ў Трансільваніі. === У Падуі, доктарская ступень === {{Цытата |аўтар= Тадэа Мусаці, царква св. Урбана, [[Падуя]], 5 лістапада 1512 года|''Найдастойнейшыя паны дактары! Прычына склікання Вашых Дастойнасцей наступная: прыбыў нейкі вельмі вучоны малады чалавек, доктар мастацтваў, бедны, родам з надзвычай далёкіх краёў, магчыма на чатыры тысячы міль і больш ад гэтага слаўнага горада, для таго, каб узвялічыць славу і бляск Падуі, а таксама красуючай супольнасці філосафаў гімназіі і святой нашай Калегіі. Ён звярнуўся да Калегіі з просьбай дазволіць яму ў якасці дару і асобай міласці падвергнуцца з ласкі Божай выпрабаванням у галіне медыцыны пры гэтай святой Калегіі. Калі, Вашыя Дастойнасці, дазволіце, прадстаўляю яго самога. Малады чалавек і вышэйзгаданы доктар носіць імя пана Францыска, сына нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін{{efn|name="падуя"}}.''}} Не пазней за восень 1512 года Францыск Скарына прыбыў у [[Італія|Італію]], у [[Падуя|Падую]], каб атрымаць ступень доктара медыцыны. [[Падуанскі ўніверсітэт]], заснаваны яшчэ ў 1222 годзе<ref>Бернан Дж. Наука в истории общества. М., 1956, с. 176.</ref>, прыцягваў да сябе прафесараў і студэнтаў з розных краін Еўропы. Да часу прыезду Скарыны ва ўніверсітэце прайшлі навучанне не менш за 36 тысяч студэнтаў, з іх каля 16 тысяч былі іншаземцамі<ref>Саладух А. Францішак Скарына на грунце універсітэцкага жыцця ў Падуі. Калосьсе. 1937. Кн. 1/10, с. 39.</ref>. Універсітэт меў чатыры факультэты: свабодных мастацтваў, права, медыцыны і багаслоўя. Медыцынскі факультэт, атрымаўшы самастойнасць у XIV ст., меў асаблівую міжнародную папулярнасць. Так, у 1501—1503 гадах у Падуі вывучаў медыцыну і права [[Мікалай Капернік]]{{sfn|Немировский|1990|с=202}}. Скарына прыехаў у Падую ў цяжкі для горада час. [[Венецыянская рэспубліка]], у склад якой уваходзіла Падуя, знаходзілася ў стане вайны са [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] і [[Папская вобласць|Папскай дзяржавай]]. У 1509 годзе аб’яднаныя войскі імператара [[Максіміліян I Габсбург|Максіміліяна]] і папы [[Юлій II|Юлія ІІ]] аблажылі горад, які, тым не менш, аблогу вытрымаў. Універсітэт жа ў сувязі з ваеннымі падзеямі 1509—1516 гадоў быў практычна закрыты<ref>Favaro A. Die Hochschule Padua zur Zeit des Coppernicus // Mitteilungen des Coppernicus-Vereins fur Wissenschaft und Kunst. Thorn, 1881. H. 3. S. 39.</ref>. Аднак доктарскія экзамены калегія ўніверсітэта ўсё ж прымала: так, праз шэсць дзён пасля Скарыны экзамен на ступень доктара права трымаў Мікала Гозій з [[Сіракузы|Сіракуз]]{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Актавая дакументацыя ўніверсітэта захавалася даволі добра. Яшчэ каля 1740 года канцлер факультэта свабодных мастацтваў Джузэпэ Марыа Міната сабраў старыя акты ў 37-томны звод, да якога быў прыкладзены старанна складзены паказальнік<ref>Favaro A. L’Universita di Padova. Venezia, 1922. P. 97.</ref>. На жаль, імя дактаранта пададзена з памылкай: «''Luca Porina di Poloczko''», як і час абароны. У канцы XVIII ст. абат Франчэска Дарыгела склаў спіс усіх дактароў, што абаранілі дысертацыі ва ўніверсітэце. У рукапісе, які захоўваецца ў бібліятэцы ўніверсітэта дагэтуль<ref>Elenco di laureati in questa Universita di Padova e non Padovanu. Manoscritto, 43, II, F. 272.</ref>, імя асветніка перададзена дакладна. Спіс Дарыгела даследаваў С. Віндакевіч у пошуках палякаў, што вучыліся ва ўніверсітэце<ref>Windakiewicz S. Materialy do historyi polakow w Padwie // Archiwum do dziejow literatury i oswiaty w Polsce. Krakow, 1892. T. 7. S. 157—158.</ref>. І. Шляпкін на падставе спісаў адшукаў акты і апублікаваў іх на [[лацінская мова|лацінскай мове]] ў 1892 годзе<ref>Шляпкин И. А. К биографии Франциска Скорины. С. 382—385.</ref>. У 1937 годзе запіс адшукаў і паведаміў пра гэта [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]], які рыхтаваў сваю знаходку да друку, але праз [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] не здолеў зрабіць гэтага. У 1960 годзе [[Янка Садоўскі]] паўторна адкрыў дакумент, а пасля і апублікаваў<ref>Znic 1960. № 50. S. 8; Францыск Скарына. С. 72-74.</ref>. У 1961 годзе ў [[Рым]]е выйшлі ў свет факсіміле арыгінала, лацінскі тэкст і беларускі пераклад<ref>Egzaminacyjnyja dakumenty Dr. Francisca Skaryny u Paduanskim Universytecie // Znic, 1961. № 61, s. 7; № 62-63, s. 10; 1962. № 64-65. s. 12.</ref>. Акты дазваляюць дакладна апісаць усе цырымоніі, звязаныя з наданнем Францыску Скарыне доктарскай ступені. У першым акце апавядаецца пра пасяджэнне калегіі дактароў вольных мастацтваў і медыцыны, якое адбылося ў царкве святога Урбана 5 лістапада 1512 года а 10 гадзіне раніцы. Адкрыў сход віцэ-прыёр калегіі Тадэа Мусаці, які ва ўступным слове прадставіў кандыдата: «''Францыск, ён сын нябожчыка Лукі Скарыны з Полацка, русін''»<ref>Францыск Скарына, c. 65.</ref>. Пасля ў залу запрасілі Скарыну, ён «''пакорліва і пачціва прасіў дапусціць яго да іспытаў па медыцыне''». Затым калегія прыступіла да абмеркавання. Выступленні, паводле акта, былі шматлікімі. Канечна пытанне вырашалася галасаваннем, якое было аднагалосным — усе дактары выказаліся за допуск Скарыны да іспытаў{{sfn|Немировский|1990|с=203}}. Іспыты праходзілі ў два этапы. Спачатку кандыдат павінен быў прайсці гутарку і дыскусію, якія паказвалі яго падрыхтаванасць да наступнага этапу. Першы іспыт адбыўся 6 лістапада 1512 года а 3 гадзіне. Паводле акта, Скарына «''бліскуча адказаў па памяці і абверг прад’яўленыя яму пярэчанні; выдатна аргументуючы, ён паказаў сябе з найлепшага боку''»<ref>Францыск Скарына, c. 68.</ref>. Дыскусію вялі прафесары-экзаменатары Францыска дэ Ноаліс, Іераніма а Мула, Барталамеа Барызона і Іераніма дэ Урбіна пад старшынствам віцэ-прыёра Тадэа Мусаці, акрамя таго, у царкве прысутнічала яшчэ 8 дактароў. Калегія прызнала, што Францыск Скарына «''варты быць дапушчаным да асаблівага экзамену па медыцыне''»{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Уласна іспыт адбыўся 9 лістапада 1512 года ў палацы біскупа. Аднак гэта была хутчэй загадзя падрыхтаваная парадная цырымонія, бо пытанне з прысваеннем ступені было вырашана яшчэ 6 лістапада{{sfn|Немировский|1990|с=204}}. Сярод ганаровых гасцей былі біскуп Аргеліскі Паўла Забарэла, віцэ-рэктар універсітэта, доктар медыцыны і свабодных мастацтваў Францыска Фульманелі з [[Верона|Вероны]], названы ў акце «''выдатным навукоўцам''», а таксама «''высокашаноўны ў Хрысце айцец і пан доктар Сікст''» — гэта быў не хто іншы, як кардынал Сікст дэла Раверэ, пляменнік папы Юлія ІІ. Скарыне ізноў прапанавалі пытанні па медыцыне. Паводле дакумента, «''пан магістр Францыск, сын нябожчыка пана Лукі Скарыны з Полацка, русін, на прапанаваныя яму раніцай гэтага дня пытанні па медыцыне бліскуча адказваў па памяці і адхіліў выказаныя яму пярэчанні, выдатна аргументуючы, ён праявіў сябе найлепшым чынам. У сувязі з гэтым усімі там прысутнымі вучонымі, з агульнай згоды ён быў ацэнены як падрыхтаваны і варты быць дапушчаным да асобага экзамену па медыцыне''»{{efn|name="падуя"|Дакумент зберагаецца ў архіве Падуанскага ўніверсітэта, Mstt., vol, 321. Sacri Collegii Dominorum Artistarum et Medicorum, 1512—1523, f.5, 6 r-v. Пераклад з лац. паводле: Францыск Скарына і яго час.}}. Пасля гэтага Тадэа Мусаці абвясціў Францыска Скарыну доктарам медыцыны, а Барталамеа Барызона ўручыў доктарскую мантыю і берэт, у якіх Скарына і адлюстраваны на сваім вядомым партрэце, змешчаным у двух пражскіх выданнях. У канцы акта пералічаны імёны 24 прафесараў Падуанскага ўніверсітэта. Менавіта ў гэтым акце (а пасля і на палях зборніка Джузэпэ Міната<ref>Scoriniana 1517—1967. c. 49</ref>) Скарына названы «''secretarii regis Datis''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. [[Файл:Rostrum of Galelei.JPG|справа|thumb|Кафедра Галілея. Партрэт Скарыны — другі ў другім радку злева ад вугла.]] Падуанскі ўніверсітэт захаваў памяць пра Францыска Скарыну. У адну з аўдыторый, названую ''Залай сарака'', перанеслі кафедру, з якой, як лічыцца, чытаў лекцыі [[Галілеа Галілей]], а таксама памясцілі сорак партрэтаў найбольш знакамітых выхаванцаў універсітэта. Партрэты напісаны тэмперай на палатне і размешчаны ў два рады. Партрэт Скарыны знаходзіцца ў другім радзе: злева ад яго выява знакамітага польскага паэта [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], справа — маскоўскага лекара {{нп5|Пётр Васілевіч Постнікаў|Пятра Постнікава|ru|Постников, Пётр Васильевич}}. Акрамя Скарыны, у зале знаходзіцца выява яшчэ аднаго чалавека, звязанага з Беларуссю, — [[Каралі польскія|караля Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. Партрэты намаляваны ў 1940-х гадах італьянскім мастаком Джакама даль Форна. Скарына намаляваны ў чырвонай доктарскай мантыі, па-над якой накінуты аблямаваны мехам плашч. Пад мантыяй белая кашуля з вышытым каўняром. Галава не пакрытая, бачны высокі лоб з вялікімі залысінамі. На правай руцэ — чорная пячатка. Выява на партрэце ніякага падабенства з вядомым партрэтам на гравюры не мае. У верхняй частцы партрэта змешчаны надпіс: «''Franciscus Skoryna de Poloczko 1512''»{{sfn|Немировский|1990|с=205}}. === Пачатак кнігадрукавання ў Празе === {{main|Біблія Францыска Скарыны}} Пасля падуанскай абароны звестак пра Скарыну зноў няма на працягу пяці гадоў. Стаўшы доктарам медыцыны, Францыск Скарына атрымаў магчымасць займацца лекарскай практыкай. Гэты занятак у той час добра аплачваўся і, магчыма, дазваляў часткова пакрываць выдавецкую дзейнасць, якая наўрад ці была прыбытковай. Тым не менш, як асабліва выключны лекар Скарына сябе не зарэкамендаваў{{sfn|Немировский|1990|с=206}}. Магчыма, ён працаваў і настаўнікам, бо «доктарам мастацтваў» у тыя часы называлі і настаўніка гуманітарных навук — філалогіі, паэтыкі, красамоўства і інш. [[Файл:Скарына. Псалмы Давіда.jpg|thumb|справа|Скарына. «Псалтыр», 6 жніўня 1517 года. Ліст, з якога пачынаецца асноўны тэкст.]] Не выключаецца, што рабіў гэта на радзіме. На карысць гэтай здагадкі сведчыць выдатнае веданне ім жывой гаворкі сваіх бацькоў — старабеларускай літаратурнай і штодзённай гутарковай мовы. Відаць, у гэты час ён пачаў перакладаць [[Біблія|Біблію]]. Перыяд 1513—1516 гадоў у жыцці Скарыны не асветлены дакументамі, але менавіта ў гэты час ён вырашыў пачаць кнігадрукаванне. Безумоўна, яго ў гэтых намерах падтрымлівалі землякі з Вільні, Полацка, беларускія купцы, члены віленскага [[магістрат]]а. Няма сумненняў, што ў 1510-х гадах Францыск Скарына наведаў Вялікае Княства Літоўскае — Вільню, Полацк, іншыя гарады — і заручыўся падтрымкай суайчыннікаў. 6 жніўня 1517 года ў [[Прага|Празе]] выходзіць першая кніга [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], друкаваная «''повелением и працею избранного мужа, в лекарских науках доктора Франциска, Скоринина сына с Полоцька''»<ref>л. 142</ref>. Кнігадрукаванне ў Чэхіі пачалося ў 1468 годзе, яшчэ пры жыцці [[Іаган Гутэнберг|Іагана Гутэнберга]]<ref>Горак Ф. К. К истории книгопечатания в Чехии. 1960. С. 275—285; Мыльников А. С. Чешская книга. С. 26-40.</ref>. Даследчыкі лічаць, што Скарына арэндаваў адну з пражскіх тыпаграфій{{sfn|Немировский|1990|с=226}} разам з абсталяваннем і персаналам, які рабіў асноўную тыпаграфскую працу<ref>Владимиров, с. 64.</ref><ref>Сидоров А. А. Узловые проблемы и нерешенные вопросы истории русского книгопечатания. С. 24.</ref>. У сваіх выданнях Скарына часта паведамляе: «''Выложена працею і вытиснена повелением''»<ref>[[Кніга Эсфір (Скарына)|Кніга Эсфір]], л. 26</ref>, гэта значыць, што пераклад зроблены ўласна Скарынай, а друкавалі выданне другія асобы па яго «''повелению''». У 1517 годзе пры падтрымцы віленскіх мецэнатаў Якуба Бабіча і Багдана Онькава асветнік заснаваў у Празе першае ў гісторыі ўсходнеславянскіх народаў выдавецтва, абсталяваў друкарню. На працягу трох гадоў Скарына выдаваў ілюстраваныя кнігі Бібліі пад агульнай назвай ''«Бивлия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Інтэнсіўная выдавецкая дзейнасць Скарыны ў Празе ў 1517—1519 гадах дазваляе думаць, што ён пасяліўся тут не пазней як у 1516 годзе. За тры гады Скарына выдаў 23 кнігі (калі лічыць усе кнігі [[Тора|Пяцікніжжа]] і Царстваў асобнымі выданнямі). 11 кніг маюць дакладныя даты, на пяці толькі год друку — 1519, а на чатырох з пяці выданняў Пяцікніжжа дата наогул не пазначана. Таму храналагічны час выхаду можа быць дадзены толькі для выданняў 1517—1518 гадоў, для астатніх толькі прыблізна: [[Псалтыр (Скарына, 1517)|Псалтыр]], «[[Кніга Іова (Скарына)|Іоў]]», «[[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчы Саламона]]», «[[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісус Сірахаў]]» (усе 1517), «[[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяст]]», «[[Песня песням (Скарына)|Песня песням]]», «[[Кніга Прамудрасць Божая (Скарына)|Прамудрасць Божая]]», «[[Кнігі Царстваў (Скарына)|Царствы]]», «[[Кніга Ісуса Навіна (Скарына)|Ісус Навін]]» (усе 1518), «[[Кніга Юдзіф (Скарына)|Юдзіф]]», «[[Кніга Суддзяў (Скарына)|Суддзі]]», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Быццё]]», «[[Кніга Выхад (Скарына)|Выхад]]», «[[Кніга Левіт (Скарына)|Левіт]]», «[[Кніга Лічбы (Скарына)|Лічбы]]», «[[Другі закон (Скарына)|Другі закон]]», «[[Кніга Руф (Скарына)|Руф]]», «[[Кніга Эсфір (Скарына)|Эсфір]]», «[[Плач Ераміі (Скарына)|Плач Ераміі]]», «[[Кніга прарока Данііла (Скарына)|Прарок Данііл]]» (усе 1519). Некаторыя з апошніх выданняў, якія не маюць выхадных звестак і традыцыйна датуюцца 1519 годам, магчыма, надрукаваны ў 1520 годзе{{sfn|Немировский|1990|с=230}}. Агульны аб’ём выданняў — 1200 лістоў, з іх у 1517 годзе надрукавана 324, 1518—352, 1519—524 лісты. За такі кароткі тэрмін немагчыма падрыхтаваць да выдання тэксты кніг і выканаць тэхнічныя задачы па іх мастацкім афармленні ([[ілюстрацыя|ілюстрацыі]], [[Кніжная застаўка|застаўкі]], [[Буквіца (кніжная графіка)|буквіцы]], каляровы друк і г.д.). Значыць, хутчэй за ўсё, у 1517 годзе Францыск Скарына ўжо меў рукапіс поўнай Бібліі ў сваім перакладзе. Пра гэта ўскосна сведчаць спісы Скарынавых перакладаў, якія не ўвайшлі ў яго друкаваную Біблію. У Празе ён не паспеў выдаць кніг прарокаў, апрача прарока Данііла, і кніг Новага Запавету. === Пераезд у Вільню === [[Файл:Didzioji 19.JPG|thumb|[[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] па [[Вуліца Сціклю|Шкляной вуліцы]] ў Вільні.]] Каля 1520 года Францыск Скарына пераехаў у сталіцу Вялікага Княства Літоўскага Вільню. Выказваецца меркаванне, што прыезд Скарыны быў выкліканы падрыхтоўкай да друку толькі што прынятага Статута, які вялікі князь абяцаў надрукаваць «вялікай колькасцю кніг бітымі літарамі»<ref>Гячяускас Э. Франциск Скорина — секретарь вильнюсского епископа Иоанна из князей Литовских. С. 62.</ref>. Друк так і не адбыўся, але мяркуецца, што шрыфт для выдання быў адліты, ён пазней выкарыстоўваўся для набору «Малой падарожнай кніжкі» і [[Апостал (Скарына)|Апостала]]{{sfn|Немировский|1990|с=414}}. [[Файл:Ф. Скарына, памятная шыльда.jpg|міні|[[Мемарыяльная дошка|Памятная шыльда]] на доме, дзе знаходзілася друкарня Ф. Скарыны.]] У пачатку 1520-х гадоў ён заснаваў у доме [[Якуб Бабіч|Якуба Бабіча]]{{efn|Пра гэта сведчыць адзін з 10 захаваных асобнікаў Апостала з надпісам на 188 лісце: «''Совершися в дому почтивого мужа Якуба Бабича, наистаршего бурмистра славнаго и великаго места Виленскаго''».}} першую ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] [[Віленская друкарня Скарыны|друкарню]] і пачаў тут кнігадрукаванне. Каля 1522 года выдаў «[[Малая падарожная кніжка|Малую падарожную кніжку]]», якая складаецца па меншай меры з 21 часткі: <!-- Пакуль так «Пісаныя рэчы», -->[[Псалтыр (Скарына, 1522)|Псалтыр]], «[[Часасловец]]», «Акафіст жываноснай труне Гасподняй», «Канон жываноснай труне Гасподняй», «Акафіст архангелу Міхаілу», «Канон архангелу Міхаілу», «Акафіст Іаану Прадцечы», «Канон Іаану Прадцечы», «Акафіст Багародзіцы», «Канон Багародзіцы», «Акафіст апосталам Пятру і Паўлу», «Канон апосталам Пятру і Паўлу», «Акафіст цудатворцу Міколе», «Канон цудатворцу Міколе», «Акафіст крыжу Гасподняму», «Канон крыжу Гасподняму», «Акафіст Ісусу», «Канон Ісусу», «Шасцідневец», «Канон пакаяльны», «Паслядоўнасць царкоўнага збору»{{sfn|Немировский|1990|с=419}}; а таксама «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]», які выйшаў асобным выданнем у 1525 годзе. Некаторыя часткі «Малой падарожнай кніжкі», магчыма, выходзілі як асобныя выпускі. У Вільні Скарына выконваў функцыі сакратара [[Біскупы віленскія|віленскага біскупа]] [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў літоўскіх]]. У самым раннім дакуменце, датаваным кастрычнікам 1523 года, ён пазваны «egregio et honorabilibus Francisco Phisico»<ref>БАН ЛитССР, ф. 389, № 12, л. 607 об. — 612; Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 62.</ref> (гэта значыць «''паважаны і шаноўны Францыск Фізік''», гэты тытул звычайна адносілі да дактароў медыцыны). 20 сакавіка 1526 года «egregio viro Francisco, medicinae doctore» (паважаны муж, пан Францыско, доктар медыцыны) удзельнічаў пры рэгістрацыі граматы на заснаванне касцёла ў мястэчку [[Вяйсіеяй|Вісіце]]{{sfn|Немировский|1990|с=421}}. У Вільні Францыск Скарына ажаніўся з Маргарытай, удавой віленскага радцы Юрыя Адверніка, мабыць, аднаго з былых фундатараў друкарні ў Вільні, і жыў у яе камяніцы на [[Вуліца Вокіечу|Нямецкай вуліцы]] недалёка ад палаца князёў Слуцкіх. Няма звестак, што Скарына меў у Вільні ўласны дом. Імаверна, усе сродкі ён аддаваў на выдавецкую справу. Фінансавае становішча асветніка палепшылася пасля таго, як яго жонка Маргарыта перамагла ў судовым працэсе са сваякамі за яе віленскі дом (1529). === Скарына і Лютэр === [[Файл:Martin_Luther,_1529.jpg|thumb|справа|Марцін Лютэр.]] У адной з кніг вядомага славіста [[Ерней Копітар|Варфаламея Копітара]], надрукаванай у [[Вена|Вене]] ў 1839 годзе, апублікаваны артыкул «''Гістарычнае пытанне пра доктара медыцынскага факультэта Прагі Францыска Скарыну, які чыніў падкопы супраць доктара Марціна Лютэра''»<ref>Kopitar B. De facultatis Pragenae medicinae doctore Francisco Skorina lithuano, doctoris Martini Lutheri insidiatore quaestio histoca // Kopitar B. Hessychii glossographi discipulis et epiglossistis russus, in ipsa Constantinopoli sec. XII—XIII codice Vindobonensi graecorussica omnia… Vindobonae, 1839. P. 33-34.</ref>. У артыкуле апавядаецца, як у 1525 годзе спачатку [[Філіп Меланхтан|Меланхтан]], а пасля [[Марцін Лютэр|Лютэр]] пазнаёміліся з нейкім доктарам Францыскам, які зачараваў іх сваёй вучонасцю і манерамі. Аднак хутка Лютэр спалохаўся папярэджванняў сваіх сяброў, пакінуў [[Вітэнберг]] і напісаў у магістрат просьбу затрымаць доктара і падвергнуць яго катаванню<ref>Францыск Скарына, с. 79-80.</ref>. Францыск, аднак, зачараваў і сяброў магістрата, і тыя адпусцілі яго. Копітар сцвярджаў, што тым доктарам быў Францыск Скарына. Тым не менш, Копітар лічыў сваё сцвярджэнне гіпотэзай, якая магла стаць фактам толькі пасля знаходкі ў архівах Вітэнберга дакументаў з імем Скарыны. Не паведамляе Копітар і пра крыніцы, на падставе якіх ён зрабіў вывад пра сустрэчу Лютэра і Скарыны, мімалётам спасылаючыся на [[Фейт Людвіг Зекендорф|Зекендорфа]], які «''прытрымліваўся іншага погляду пра гэты інцыдэнт''». Зекендорф у сваёй працы паведамляе пра нейкага яўрэйскага доктара з Польшчы, які спрабаваў атруціць Лютэра. Доктара схапілі, аднак сам Лютэр пажадаў, каб злачынцу не катавалі, а адпусцілі<ref>Seckendorf V. L. Commentarius… De Lutheranismo… Fracofurti, 1692. Lib. 2. P. 35; Ibid. Reformations-Geschichte. Leipzig, 1714. S. 40.</ref>. Паводле Зекендорфа, падзея адбылася ў 1525 годзе, а імя доктара медыцыны не паведамляецца. Аднак у адным з лістоў Лютэра барону [[Іаган фон Шварцэнберг|Шварцэнбергу]] ад 21 снежня 1524 года згадваецца «''доктар Францыск''»<ref>D. Martin Luthers Werke. Kritisch Gesamtausgabe. Briefwechsel. Weimar, 1933. Bd. 3. S. 407.</ref>, з якім рэфарматар быў у добрых зносінах. Знаёмства з доктарам працягвалася да верасня 1525 года, калі Лютэр пераехаў у [[Торгау]] пасля апісанага інцыдэнта. Даследчыкі лічаць, што пад загадкавым доктарам не крыецца асоба Францыска Скарыны, які ў тым жа 1525 годзе надрукаваў у Вільні [[Апостал (Скарына)|Апостал]], а ў сакавіку 1526 года прысутнічаў пры зацвярджэнні граматы князя [[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрыя Слуцкага]] біскупам Янам{{sfn|Немировский|1990|с=428}}. === Шлюб з Маргарытай === Першым звесткі пра жонку Скарыны знайшоў [[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Пётр Уладзіміраў]], які яшчэ ў 1888 годзе надрукаваў акт 1529 года<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 297 об. — 298; Владимиров, с. 321—322.</ref>. У акце даецца рашэнне караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]] па скарзе віленскіх жыхароў Марціна Субачовіча і Мікалая, сына Багдана Чупрына. Адказчыкам па справе была «''Малкгорета, жоне доктора Францышъка Скоринина, которая перед тым была за рядцою виленьским Юрем Одверником''»<ref>Францыск Скарына, с. 91-92.</ref>. Гэтая скарга пачалася ў 1523 годзе, яшчэ пры жыцці Юрыя Адверніка, і тычылася дома «''в месте Виленьском, который лежит на Рынку подле дому Иванова Плешывцова и Василева Воропанева''», а таксама іншай маёмасці — «''иншое имене и статъки''». Большасць даследчыкаў лічыць, што Адвернік фінансаваў кнігавыдавецкую дзейнасць Скарыны{{sfn|Немировский|1990|с=429}}. Да 1529 года ўсе першапачатковыя ўдзельнікі скаргі памерлі, Юрый Адвернік памёр пасля кастрычніка 1525 года<ref>Голенченко Г. Я. Цит. соч. С. 135.</ref>{{efn|У дакуменце 1525 г. Юрый Адвернік згадваецца як жывы: «''Потвержене мещанину виленскому Юрию Адверниковичу уходы з братом и з сестрами ехо о спадок на них по сестре их Зофеи Зеновены и по сыну ее''»<ref>ЦГАДА, ф. 389, № 224, л. 186 об.</ref>.}}. Справа аказалася працяглай: спачатку яе разглядаў гарадскі суд, пасля войт з бургамістрамі і радцамі, потым да справы далучыўся ўплывовы біскуп Ян з князёў Літоўскіх, у якога Скарына быў лекарам и сакратаром. Істцы спасылаліся на тэстамент Дароты Станіслававы, які быў без пячаткі і які, згодна са скаргай, «''зламал судом своим князь Ян, бискуп виленский''». Рашэнне караля было на карысць Маргарыты: «''тот дом доктора Францышъка Скорины Маркгорете держати и въжывати супокойне на вечные часы''». Акт быў падпісаны ў прысутнасці самога Скарыны, біскупа Яна і іншых [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|Паноў Рады]]. Акрамя гэтага акта, «''Маргарета, суўласніца выдатнага мужа Францыска, называнага доктар Скарынін''», згадваецца яшчэ ў познаньскім акце ад 23 кастрычніка 1529 года<ref>Францыск Скарына, с. 324.</ref>. Дакументальных пацвярджэнняў пра смерць Маргарыты няма, аднак у пазнейшых архіўных матэрыялах з 1532 года яе імя не згадваецца. Вялікі пажар у Вільні летам 1530 года выкаціў дзве трэці горада. Магчыма, у тым пажары загінула і яго жонка, пакінуўшы маленькага сына Сімяона.<ref>{{Cite web|ref=on|url=https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|title=Колькіх жанчын кахаў Купала і хто натхняў Шагала?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230320115851/https://people.onliner.by/2023/02/14/1019024|archivedate=2023-03-20|last=Журбін|first=Якаў|lang=be|subtitle=Рамантыка ў жыцці вядомых беларусаў|url-status=live|website=[[Onliner.by]]|date=2023-02-14|accessdate=2023-05-23}}</ref> === Магчымая паездка ў Маскву === Пасля друкавання [[Апостал (Скарына)|Апостала]] Скарына спыняе друкарскую дзейнасць. Адной з прычын даследчыкі называюць вялікі пажар у Вільні 2 сакавіка 1530 года, які знішчыў палову горада, у тым ліку кафедральны сабор, палац біскупа Яна і, магчыма, дом Якуба Бабіча, у якім знаходзілася тыпаграфія, а таксама дом на Рынку, які належаў жонцы асветніка Маргарыце. У 1536 годзе пакідае віленскую кафедру заступнік Скарыны біскуп Ян{{sfn|Немировский|1990|с=487}}. Як лічаць даследчыкі ([[Антоній Васілевіч Флароўскі|Антоній Флароўскі]], [[Іосіф Первольф]], [[Вітаўт Тумаш|Сымон Брага]], [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктар Дарашкевіч]]), у канцы 1520-х — пачатку 1530-х гадоў Скарына мог наведаць [[Масква|Маскву]] з мэтай распаўсюджання сваіх выданняў. Гэтыя меркаванні грунтуюцца на тэксце граматы [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]] 1552 года: «''… калі ў праўленне нашага богададзенага бацькі нейкі яго падданы, вядомы набожным намерам, вырашыўшы надрукаваць і выдаць на рускай мове Свяшчэннае Пісанне, прыбыў да маскавітаў, гэтыя кнігі былі публічна спаленыя паводле загаду князя, бо былі выданы падданым рымскай царквы і ў месцах, якія падлягаюць яе ўладзе''»<ref>Францыск Скарына. Зборнік дакументаў і матэрыялаў. С. 201—202.</ref>. Грамата была надрукавана ў 1862 годзе аўстрыйскім гісторыкам І. Фідлерам<ref>Fiedler J. Ein Versuch der Vereinigung der russischen mit der romischen Kirche im sechzehnten Jahrhunderte // Sitzungsberichte der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-Historische Classe. 1862. Bd. 40. S. 108—113.</ref>, а ў 1888 годзе варшаўскі даследчык І. Первольф адзначыў, што ў грамаце маецца на ўвазе Скарына<ref>Первольф И. И. Славяне, их взаимные отношения и связи. Варшава, 1888. Т. 2. С. 108—113.</ref>. Версію падрабязна абгрунтаваў [[Антоній Васілевіч Флароўскі|А. Флароўскі]]<ref>Чешская Библия в истории русской культуры и письменности: Франциск Скорина и продолжатели его дела. с. 210—211; его же. Франциск Скорина и Москва // Тр. Отд. древнерус. лит. 1969. Т. 24. С. 155—158.</ref>. Версія лічыцца магчымай з-за напружаных сацыяльна-палітычных абставін у Маскоўскай дзяржаве, дзе яшчэ былі памятныя [[наўгародска-пскоўскія ерасі]] з іх вольным тлумачэннем біблейскіх тэкстаў і з канца XV ст. быў свой афіцыйны звод Бібліі. У 1525 годзе ў Маскве быў асуджаны [[Максім Грэк]], якому былі вядомы выданні Скарыны, і ў працах якога існуюць тэкстуальныя супадзенні з пражскімі [[Кнігі Царстваў (Скарына)|кнігамі Царстваў]]<ref>Olmsted H. Maksim’s David and Goliath and the Skaryna Bible. Даклад прачытаны ў маі 1988 г. у Вашынгтоне на канферэнцыі, прысвечанай 1000-годдзю хрышчэння Русі.</ref>, а таксама вялікая колькасць беларусізмаў<ref>Соболевский А. И. Переводная литература Московской Руси XIV—XVII вв. СПб., 1903. С. 278.</ref>. === Смерць брата, Кёнігсберг і судовыя цяжбы === У пачатку 1530-х гадоў пагоршылася матэрыяльнае становішча беларускага першадрукара, памерлі амаль усе айчынныя апекуны яго пачынанняў: [[Якуб Бабіч]], Багдан Онкаў, Рыгор Адвернік. У пачатку ліпеня 1529 года памірае брат асветніка Іван, які меў асноўную маёмасць у [[Познань|Познані]]. Адразу ў гродскі суд былі пададзены іскі, у якіх быў і іск Францыска Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 110.</ref>. Адказчыкам выступаў пляменнік Скарыны Раман. 26 кастрычніка 1529 года адбыўся суд, пасля якога крэдыторы атрымалі ў кошт кампенсацыі маёмасць нябожчыка Івана (пераважна скуры), а Францыск Скарына, «''як галоўны апякун паважанай Маргарыты''», «''з’явіўшыся асабіста''», заявіў, што вызваляе Рамана Іванавіча ад прэтэнзій на суму ў 204 коп літоўскіх грошай «''назаўсёды і навечна''», атрымаўшы ў пакрыццё доўга 23 500 скур. Такім чынам, на той момант прэтэнзіі крэдытораў к нябожчыку Івану Лукічу Скарыне былі ўладжаныя{{sfn|Немировский|1990|с=490}}. [[Файл:Lucas Cranach d.Ä. - Bildnis des Markgrafen Albrecht von Brandenburg-Ansbach (Herzog Anton Ulrich-Museum).jpg|thumb|[[Лукас Кранах Старэйшы]]. Партрэт Альбрэхта Брандэнбург-Ансбахскага, герцага Прусіі. 1533.]] Пачалася чарада працэсаў у Вільні за нерухомую маёмасць жонкі. Паводле рашэння суда, жонка Скарыны атрымала ў спадчыну дом у Вільні ды іншую маёмасць. Але аднавіць выдавецкую справу тады не ўдалося: за нечаканай смерцю брата Івана ў [[Познань|Познані]] пачалася зацяжная судовая цяганіна з яго крэдыторамі. Амаль тры гады асветніку прыйшлося змагацца з правакацыямі і падступнасцю хітрых гандляроў. У 1530 годзе нейкія прычыны схілілі яго з’ездзіць у [[Калінінград|Кёнігсберг]]. Пра гэта стала вядома пасля публікацыі ў 1918 годзе А. А. Мілавідавым чатырох дакументаў 1530 года прускага герцага [[Альбрэхт (герцаг Прусіі)|Альбрэхта]], васала Польшчы і пляменніка караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта]]<ref>Thielen P.G. Die Kultur am Hofe Herzog Albrechts von Preusen (1525—1568). Gottingen, 1953. S. 5.</ref>. У першым лісце ад [[16 мая]] да [[Ваяводы віленскія|віленскага ваяводы]] [[Альбрэхт Гаштольд|А. Гаштольда]] Альбрэхт выказвае высокае меркаванне пра таленты Скарыны, «''найвыдатнейшага мастацтва, якое ён дэманструе з дзіўным бляскам і вопытам, атрыманым, відаць, дзякуючы шматгадовым працам і вандроўкам з мэтай атрымання мноства ведаў, мы міласціва прылічылі яго да кругу нашых падданых''». Такім чынам, герцаг Альберт наблізіў асветніка да свайго двара і фактычна залічыў яго да [[Дваранства|дваранскага саслоўя]]. Альбрэхт хадайнічае перад Гаштольдам «''наконт асабістых спраў і маёмасці, пакінутых у Вільні разам з жонкай і дзецьмі''» і просіць, каб «''доктар Францыск… не быў пакінуты на волю лёсу''». Другі дакумент — падарожная грамата ад той жа даты, адрасаваная «''ўсім і кожнаму паасобку''»<ref>Францыск Скарына, с. 99.</ref>. Трэці дакумент ад 18 мая адрасаваны Віленскаму магістрату<ref>Францыск Скарына, с. 102.</ref>, сэнс якога — таксама просьба ў садзейнічанні Скарыне. У чацвёртым лісце ад 26 мая А. Гаштольду Альбрэхт скардзіцца, што Скарына «''тайна звёў з сабой іўдзея і нашага друкара, … пакінуў мноства нямоглых і недалекаваных…''». Імаверна, гэта было звязана з распаўсюджаннем у 1529—1530-х гадах у [[Герцагства Прусія|Прускім герцагстве]] пандэміі {{нп5|Англійскі пот|англійскай гарачкі|ru|Английский пот}}. Даследчыкі думаюць, што паездка магла быць звязана з судовымі спрэчкамі са сваякамі жонкі<ref>Миловидов А. И. Цит. соч., с. 222.</ref><ref>Пичета 1961, с. 771.</ref>, а таксама з планамі Альбрэхта выдання літаратуры ў інтарэсах [[Пратэстанцтва|пратэстантызму]] ў Кёнігсбергу<ref>Флоровский 1968, с. 404.</ref>, дзе Скарына мог працаваць як лекар<ref>Forstreuter K. Preussen und Russland imm Mittelalter. Die Entwicklung ihrer Beziehungen von 13. bis 17. Jahrhundert. Konigsberg; Berlin, 1938. S. 222.</ref>. Пасля вяртання ў Вільню Скарына меў намер абнавіць сваё друкарскае абсталяванне, для чаго і вывез з Прусіі друкара<ref>Алексютович, с. 51-52.</ref>. 5 лютага 1532 года кароль Жыгімонт выдаў указ, у якім загадваў затрымаць Скарыну і зняволіць яго па скарзе [[Варшава|варшаўскіх]] яўрэяў Лазара і Майсея<ref>Францыск Скарына, с. 126—127.</ref>. Скарга тычылася даўгоў нябожчыка Івана, а таксама маёмасці, якую, па іх меркаванню, «''доктар Францыск, яго брат, узяў сабе''», «''збег з горада Вільны, пераязджае з аднаго месца ў іншае''». Наступны дакумент ад 12 красавіка паведамляе пра суму доўга і пра тое, што Майсей упаўнаважвае Якуба Бжоску спагнаць з «''доктара Скарыны''» суму па скарзе<ref>Францыск Скарына, с. 128.</ref>. У сярэдзіне красавіка Францыска Скарыну, які прыехаў у Познань, заключылі ў турму. Яго пляменнік Раман адразу прыехаў з [[Гданьск]]а і 26 красавіка заявіў у магістраце, што паколькі, па сведчанні самога яўрэя, доўг быў зроблены яго бацькам, то і адказваць павінен ён сам<ref>Францыск Скарына, с. 130.</ref>. На новае разбіральніцтва ні варшаўскі яўрэй, ні яго ўпаўнаважаны не з’явіліся. Раман патрабаваў, каб Скарыну вызвалілі з турмы, заявіўшы, што мае неабходную маёмасць, каб заплаціць доўг, калі яго справядлівасць будзе даказана судом, а таксама ўнёс залог<ref>Францыск Скарына, с. 135—136.</ref>. Майсей звярнуўся са скаргай да караля, 2 мая<ref>Францыск Скарына, с. 140.</ref> Жыгімонт выдаў новы ліст, якім загадаў не вызваляць Скарыну. Новае разбіральніцтва працягнулася 4 чэрвеня, зноў Раман патрабаваў вызваліць Скарыну, але безвынікова. Тым часам, напэўна з пратэкцыі [[Ян з княжатаў літоўскіх|Яна з князёў Літоўскіх]]{{sfn|Немировский|1990|с=501}}, справа пачала карэнна мяняцца. У новым лісце ад 24 мая<ref>Францыск Скарына, с. 146.</ref> кароль, даведаўшыся, што «''Францыск Скарына з’яўляецца вельмі паважаным і маёмасным чалавекам, што нічога з рэчаў брата ў яго няма і што ёсць спадчыннікі … Івана Скарыны''», загадваў «''неадкладна вызваліць названага Францыска Скарыну''». 17 чэрвеня Францыск Скарына «''з’явіўся асабіста''» ў магістрат, праз свайго паверанага Мацея Лонгія прад’явіў ліст<ref>Францыск Скарына, с. 151—154.</ref> і патрабаваў, каб у суд вызвалі Майсея ці яго паверанага, з якіх ён патрабаваў кампенсацыю за ўрон, прычынены не толькі яму, але і «''паважанаму пану і ўладыку, біскупу віленскаму''». Судовую справу закрылі два каралеўскія ўказы. У першым з іх ад 21 лістапада 1532 года загадвалася, каб Францыска Скарыну «''збавілі ад нападак і дамаганняў''» за даўгі яго брата<ref>Францыск Скарына, с. 155—156.</ref>. Другі ўказ ад 25 лістапада таго ж года падкрэсліваў заслугі Скарыны<ref>Францыск Скарына, с. 159—160.</ref>, яго «''дабрачыннасць, незвычайную вучонасць у мастацтве медыцыны, вопытнасць і ўменне''». Таксама «''выдатны і слаўны Францыск Скарына з Полацка''» вызваляўся з-пад юрысдыкцыі гарадскіх і земскіх судоў, браўся пад каралеўскую ''«ахову і апеку''». У грамаце кароль адзначыў, што зрабіў ён гэта, «''далучаючыся да шчырых просьбаў некаторых нашых дарадчыкаў''». Такім чынам, працэс скончыўся для асветніка шчасна, хоць яму і прыйшлося правесці некалькі месяцаў у познаньскай турме. Віленскі біскуп Ян, у якога Скарына служыў сакратаром і ўрачом, заставаўся на пасадах да 1535 года, пасля чаго быў пераведзены ў Познань, дзе неўзабаве памёр. Яшчэ раз імя Францыска Скарыны згадвалася ў судовай справе двух зяцёў Івана Скарыны, якая разглядалася ў [[Полацк]]у 4 кастрычніка 1535 года<ref>Францыск Скарына, с. 50.</ref>. Суд вырашыў перадаць Міхну Аўсяннікаву «''дворыща, што в замъку Полоцъком суть''», аднак прызнаў, што ў маёмасці ёсць і «''часть доктора Франъцышка Скорыны''», за якой, пры наяўнасці прэтэнзій, доктару трэба будзе звярнуцца да Аўсяннікава. Францыска Скарыны, аднак, у той час ужо не было ў краіне. Спалучэнне розных абставін і адсутнасць выразнай сацыяльнай падтрымкі вымусілі Францыска Скарыну пакінуць ВКЛ і ад’ехаць у [[Прага|Прагу]]. === Вяртанне ў Прагу === [[Файл:26 Kolej Klementinum (Staré Město) 02.JPG|160px|thumb|Мемарыяльныя шыльда на сцяне пражскага [[Клеменцінум]]а.]] Дакладна невядома, чаму Францыск Скарына пакінуў ВКЛ і пераехаў у Прагу: судовыя скаргі скончыліся для яго ўдала, а сам ён атрымаў шматлікія прывілегіі, якія паляпшалі яго маёмасны стан. Асветнік мог працягваць службу ў біскупа Яна і выдавецкую дзейнасць. Лічыцца, што віленская тыпаграфія магла ўцалець пасля злашчаснага пажару 1530 года, бо гравіраваная на дрэве арнаментыка Скарыны выкарыстоўвалася ў віленскіх тыпаграфіях яшчэ праз шмат часоў пасля смерці Скарыны. Магчыма, нейкую ролю ў ад’ездзе адыграла маравая пошасць 1530—1533 гадоў{{sfn|Немировский|1990|с=505}}. У 1535 годзе кароль Чэхіі і Венгрыі [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанд]] вырашыў стварыць у Празе батанічны сад, аднак у краіне не знайшлося садоўніка з неабходнымі ведамі, і пачаліся пошукі садоўнікаў. У чэрвені 1538 года ў батанічным садзе працавала ўжо чатыры мужчыны і адна жанчына. У «Пераліку работ па італьянскаму саду ў чэрвені 1538 г.» названа імя «Францыска, італьянскага садоўніка» (''Franciscus welischer gartner'')<ref>Sokolova, s. 317.</ref>, гэтае ж імя («майстра Францыска») згадваецца ў лісце ад 27 чэрвеня 1538 года. Гэтым садоўнікам быў сам Францыск Скарына, бо ў грамаце Фердынанда ад 29 студзеня 1552 года згадваецца «''памерлы доктар Францыск Рус Скарынін з Полацка, наш садоўнік''». Адносіны Скарыны з Багемскай каморай былі складанымі: камора абвінавачвала Францыска ў тым, што «''ён працуе мала''»<ref>Францыск Скарына, с. 168.</ref>, у сваю чаргу, камора затрымлівала заробкі Скарыны. У красавіку 1539 года запазычанасць перад Францыскам склала каля 200 гульдэнаў<ref>Kopl K. Op. cit. № 6035; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 178—183.</ref>, таму Скарына вырашыў звярнуцца асабіста да караля. У лісце ад 21 ліпеня таго ж года кароль загадвае «''разлічыцца з ім і каб вы яго больш не затрымлівалі''»<ref>Archiv Prazskeho hradu. Dvorska komora, c. 40 Koncept; Sokolova, s. 319; Францыск Скарына, с. 183—184.</ref>. Такім чынам, беларускі асветнік працаваў батанікам у Празе да 1539 года. === Смерць === Дзве крыніцы, дзе Францыск Скарына названы нябожчыкам (''někdy''), увёў у навуковы абарот Антоній Флароўскі ў 1936 годзе. Першая -- гэта фрагмент з кнігі чэшскага храніста [[Вацлаў Гаек|Вацлава Гаека]] з Любачан з паведамленнем пра вялікі пажар ў Празе 2 чэрвеня 1541 года<ref>Hajek z Libocan V. O nesstiastnee przihodie kteraz gze stala skrze ohen w Menssim Miestie Prazskem a na Grade Swateho Waclawa y na Graczanech… Praha, 1541.</ref>, калі: <blockquote>У доме ксяндза Яна з Пухова, прапаведніка, [загінула] кухарка Мандалена. Таксама малады слуга Францішак, сын нябожчыка (někdy) Доктара Руса, і яшчэ таксама іншы малады слуга.</blockquote> Сам Флароўскі, натуральна, схіляўся да думкі, што Францыск Скарына імаверна памёр да лета 1541 года, калі яго малады сын загінуў у пажары<ref>''Флоровский А. В.'' Чешская Библия в истории русской культуры и письменности. С. 213—214.</ref>. Такую гіпотэзу падтрымалі многія біёграфы, сярод іх [[Мікалай Астапавіч Алексютовіч|Мікалай Алексютовіч]]<ref>Алексютовіч, с. 58-59.</ref>. Менавіта «да 1541 года», як час смерці, найчасцей даюць даследчыкі<ref>Владимировас, с. 58.</ref> і энцыклапедычныя даведнікі<ref>БСЭ. М., 1956. Т. 39. С. 252; Книговедение: Энцикл. словарь. М., 1981, с. 486; Краткая литературная энциклопедия. М., 1971, т. 6, с. 893; Советский энциклопедический словарь. М., 1982, с. 1231.</ref>. Аднак, ёсць версія і пра смерць Скарыны каля 1551 года<ref>Подокшин, с. 76.</ref> або ў студзені 1552 года, яна грунтуецца на другой крыніцы, уведзенай у навуковы абарот ў 1936 годзе Флароўскім — «даверанай грамаце» караля [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда I]], выдадзенай 29 студзеня 1552 года — дзе Францыск Скарана названы таксама нябожчыкам (někdy): <blockquote> Мы, Фердынанд і г.д., абвяшчаем гэтай граматай, што нябожчык (někdy) доктар Францішак Рус Скарына з Полацка, наш садоўнік — у гэтым каралеўстве чэшскім быў чужаземцам — сышоў на вечны спакой і пакінуў пасля сябе сына Сімяона Руса і пэўную маёмасць, паперы, даўгі і іншае, яму належнае. І прасіў нас вышэйзгаданы Сімяон [выдаць] грамату і агульны ўказ на выпадак, калі б ён знайшоў што-небудзь з маёмасці вышэйзгаданага свайго бацькі, каб яму была выдадзена і аказана дапамога.</blockquote> Кароль Фердынанд задаволіў просьбу сына і загадаў усім службовым асобам Чэшскага каралеўства дапамагаць Сімяону Скарыне ў такой справе. Сярод спадчыны асветніка названы кнігі і іншыя паперы<ref name="Паноў2005">Паноў С. В. Матэрыялы…</ref>. Таксама ў 1552 годзе заявілі пра свае прэтэнзіі Марцін Онкавіч і віленскі лаўнік купец Тоўсцік адносна «''рэчаў і маёмасці… пакінутых пасля смерці доктара Францыска Скарыны і ацэненых у 150 коп у літоўскай манеце''»<ref>Францыск Скарына, с. 194.</ref>. Некаторыя даследчыкі прапаноўвалі разумець «někdy» не як «нябожчык», а як «настаўнік», што чэшскай мовай магло значыць «доктар» побач лацінскага «доктар», у такім тлумачэнні Скарына служыў настаўнікам у «казацеля» (прапаведніка) ксяндза Яна з Пухова, які мог кіраваць адной з каталіцкіх школ. На думку [[Віктар Іванавіч Дарашкевіч|Віктара Дарашкевіча]], словы Гаека «''někdy doktora Rusa''» трэба разумець не як «нябожчыка доктара Руса», а як «доктара Руса, які некалі жыў у Празе»<ref>Францыск Скарына, с. 19, 38-39, 334.</ref>. З 2016 года версію пра смерць Скарыны каля 1551 года актыўна прасоўвае [[Ілля Лямешкін]], яго версія грунтуецца якраз на альтэрнатыўным разуменні «někdy» не як «нябожчык»<ref>''Лемешкин, И.'' Франциск Скорина и Прага 1541 г. Старший сын Скорины и дата смерти книгопечатника // Palaeoslavica. 2016. Т. XXIV/1. — С. 52-78. </ref><ref>''Лемешкин, И.'' Франциск Скорина и Прага 1541 г. Старший сын Скорины и дата смерти книгопечатника // «Нёман» № 8, 2017. — С. 128—149.</ref>. У 2026 годзе [[Сяргей Кнырэвіч]] правёў статыстычна-бібліяграфічны аналіз (апублікаваны пакуль на правах рукапісу) ужывання ''«někdy»'' у чэшскай мове XVI cт. і яго аналагаў у польскай і лацінскай мовах, а таксама практыкі перакладаў ''«někdy»'' на розныя мовы, які паказаў, што разумець слова трэба менавіта як «нябожчык»<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/166212669/%D0%9A_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B8_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%B8%D0%BB%D0%B8_N%C4%9Bkdy_Doktor_Rus_|аўтар=Sergej Knyrevich|загаловак=К проблеме датировки смерти Франциска Скорины или "Někdy Doktor Rus"|год=2026-01-01}}</ref>. Аналіз Кнырэвіча пацвярджае рацыю версіі Флароўскага і тых, хто яе падтрымлівае, пра смерць Скарыны да лета 1541 года. Месца пахавання Скарыны невядома. Сімяон Скарына ўзяў ад бацькі ў спадчыну і яго прафесію, чэшскі храніст Вацлаў Бжэзан паведаміў, што старшы святар Іржы Чэтл да сваёй смерці (22 мая 1577) «''карыстаўся паслугамі доктара, нейкага паляка Сімяона, па прозвішчы Рус, з Полацка''»<ref>Brezan V. Ziwot Vilema z Rosenberka. Praha, 1847. S. 227; Францыск Скарына, с. 187.</ref>. Прозвішча паходзіць ад «рускі», у тагачасным сэнсе — «беларус», а «паляк» — звычайны [[анахранізм]], бо ўсіх жыхароў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[Еўропа|Еўропе]] часам называлі палякамі. Апошні раз імя Сімяона Скарыны ўпамінаецца чэшскім даследчым садова-паркавага мастацтва Ф. Тэплым: ён згадвае пра «''старога садавода Руса з Полацка Шымона Русака''», «якога праз яго нядужасці паслаў ягамосць пан у 1584 годзе лячыцца ў Добры Водзе, каля {{нп3|Капліцы (горад)|Капліцы|cs|Kaplice}}»<ref>Teply F. Dejiny mesta Jindrichova Hradce. Jindrichova Hradce, 1929. Dil 2. C. 1. S. 354; Францыск Скарына, с. 189—190.</ref> — горада ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]]. [[Файл:KrumlovKostel.jpg|thumb|[[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|Касцёл Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]], дзе, на думку [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адама Мальдзіса]], мог быць пахаваны Скарына.]] У 2017 годзе даследчык [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] выказаў здагадку, што Скарына мог быць пахаваны ў [[касцёл Святога Віта, Чэскі Крумлаў|касцёле Святога Віта]] ў [[Чэскі-Крумлаў|Чэскім-Крумлаве]] на поўдні Чэхіі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|title=Дзе можа знаходзіцца прах Францыска Скарыны?|website=zviazda.by|date=2017-02-02|access-date=2023-09-23|archive-date=5 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005101614/https://zviazda.by/be/news/20170201/1485967595-dze-mozha-znahodzicca-prah-francyska-skaryny|url-status=dead}}</ref>. == Культурная спадчына == === Выдавецкая дзейнасць === {{Асноўны артыкул|Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны}} [[Файл:Biblia Ruska.jpg|thumb|Тытульны аркуш. «''Бивлия руска выложена докторомъ Францискомъ Скориною из славного града Полоцька, Богу ко чти и людемъ посполитымъ к доброму научению''». [[1517]], Прага.]] Пасля знаёмства з лацінскімі, чэшскімі, старажытнаяўрэйскімі і царкоўнаславянскімі тэкстамі Бібліі, у 1517—1519 гадах Францыск Скарына пракаментаваў і надрукаваў кірыліцай у Празе [[Кнігі Бібліі|23 кнігі]] [[Біблія|Бібліі]] пад агульным загалоўкам ''«Библия руска, выложена доктором Франциском Скориною из славного града Полоцька, богу ко чти и людем посполитым к доброму научению»''. Доўгі час сярод лінгвістаў вялася дыскусія пра мову, на якую ён пераклаў кнігі: на беларускую рэдакцыю [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] ці на царкоўны [[Стылістыка|стыль]] [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]. Беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова перакладаў Бібліі Францыска Скарыны — гэта беларуская рэдакцыя царкоўнаславянскай мовы, дзе ёсць пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>Булыка, А. М. Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210.</ref>. Заснаванне беларускага кнігадрукавання стала вяршыняй духоўнай дзейнасці Францыска Скарыны, найбольш выразным і яскравым пралогам беларускага Адраджэння 1-й паловы XVI ст. У друкаванай кнізе Скарына бачыў невычарпальныя магчымасці духоўнай асветы народа, выхавання высокіх хрысціянскіх, маральных і грамадзянскіх якасцей, усё большага далучэння і актыўнага ўзаемадзеяння з еўрапейскім культурна-гістарычным соцыумам. Імаверна, працяглыя падарожжы па краінах з развітым кнігадрукаваннем (Польшча, асабліва Італія, Чэхія і інш.), знаёмства з друкаванай кнігай, якая з канца XV ст. усё ў большых маштабах пранікала на землі ВКЛ, спрыялі яго планам, а падтрымка беларускіх мяшчан Вільні і Полацка забяспечыла іх ажыццяўленне. У адрозненне ад Польшчы, дзе ў той час значныя колы духавенства і вярхоўная ўлада не падтрымлівалі падобных праектаў (як раней [[Швайпольт Фіёль|Швайпольта Фіёля]] ў канцы XV ст.), дзе існавала значная манапалізацыя друкарскай справы, больш падыходзіла для рэалізацыі яго планаў Чэхія. Менавіта ў Празе Скарына ў асноўным завяршыў свой пераклад і каменціраванне тэкстаў Бібліі на падставе лацінскіх, чэшскіх, старажытна-яўрэйскіх і царкоўна-славянскіх крыніц і ў 1517—1519 гадах выдаў 23 кнігі Старога Запавету. Віленскія выданні 1520-х гадоў — «[[Малая падарожная кніжка]]» і Апостал — больш звязаны з традыцыйнай беларускай і ўсходне-славянскай кніжнасцю (за выключэннем некаторых дадаткаў, арнаментыкі і каментарыяў Скарыны) і выдаваліся на царкоўна-славянскай мове. У Вільні Францыск Скарына, у адрозненне ад Прагі, меў сваю друкарню ў доме старшага бурмістра Якуба Бабіча каля Рынку і больш актыўна займаўся непасрэднымі друкарскімі справамі<ref name="ВКЛ578">ВКЛ, с. 578.</ref>. Кнігі Скарыны вылучаюцца высокімі выдавецкімі і друкарскімі якасцямі. Беларускае кнігадрукаванне адразу пачалося з высокага еўрапейскага ўзроўню. Рэнесансныя выданні Ф. Скарыны, адметныя мастацкім, гравюрным, арнаментальным упрыгожваннем, шрыфтам і іншымі кампанентамі выдавецкай эстэтыкі і майстэрства, былі арыентаваны на ўсе слаі беларускага насельніцтва. Яны вылучаліся практычнымі памерамі, а каментарыі разлічаны на ўспрыняцце кніжнай прамудрасці простым («паспалітым») людам «языка рускага» (беларускай і іншых усходне-славянскіх моў). 3 гэтай мэтай ён тлумачыў на палях кнігі архаічныя царкоўна-славянскія словы «рускай мовай». Іншыя маргіналіі Скарыны павінны былі падкрэсліць духоўнае адзінства Свяшчэннага Пісання. 3 замежных, магчыма, славянскіх выданняў ён запазычыў падзел псалмоў на вершы<ref name="ВКЛ578"/>. Кнігі Скарыны зрабілі вялікі ўплыў на развіццё духоўнай культуры Беларусі і Украіны, стымулявалі ўзнікненне кнігадрукавання ў Маскоўскай Русі, распаўсюджваліся ў шматлікіх рукапісных копіях. Арнаментальныя матэрыялы Віленскай друкарні Скарыны да 1652 года выкарыстоўваліся ў выданнях найбуйнейшай беларускай друкарні — [[Віленская брацкая друкарня|Віленскай брацкай друкарні]] і яе філіяла — [[Еўінская друкарня|Еўінскай друкарні]], а некаторыя пражскія ініцыялы сустракаюцца ў выданнях Астрожскай друкарні ва Украіне ў канцы XVI ст.<ref name="ВКЛ578"/> Невядома, хто супрацоўнічаў са Скарынам у яго выдавецкай і друкарскай дзейнасці. На думку даследчыкаў, шматлікія рэнесансныя гравюры пражскіх выданняў выконваліся прадстаўнікамі розных мастацкіх школ пры ўдзеле самога Францыска (партрэт Скарыны да кнігі «Ісус Сірахаў» і «Царствы»). У Віленскай друкарні, безумоўна, працавалі і беларускія мастакі, гравёры, рамеснікі, друкары.<ref name="ВКЛ578"/> Маргінальныя запісы XVI—XVIII ст. на кнігах Скарыны сведчаць пра іх актыўнае выкарыстанне рознымі слаямі беларускіх і замежных чытачоў: купцамі, святарамі, настаўнікамі, вучнямі, тагачаснай адукаванай элітай, гарадскім патрыцыятам, праваслаўнымі і ўніяцкімі манахамі і інш.<ref name="ВКЛ578"/> Да цяперашняга часу захаваліся прыкладна 523 кнігі. Найбольшая колькасць экзэмпляраў (350) захоўваецца ў Расіі, 47 — ва Украіне, 36 — у Польшчы, 28 — у Беларусі, 19 — у Славеніі, 18 — у Даніі, 11 — у Германіі, 10 — у Вялікабрытаніі, па 2 — у Літве. і Чэхіі. З 28 экзэмпляраў Беларусі цяпер 10 захоўваецца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://press.nlb.by/upload/iblock/d75/motulsky_r_s_170919.pdf|аўтар=Р. С. Мотульский|загаловак=Книжное наследие Франциска Скорины: международный научный издательский проект (к 500-летию белорусского и восточнославянского книгопечатания)|год=2019|выданне=Библиография|тып=часопіс|нумар=3|старонкі=3-16|issn=0869-6020}}</ref>. ==== Выданні Скарыны ==== <div class="references" style="-moz-column-count:3; column-count:3; -webkit-column-count:3;"> Выдадзеныя ў [[Прага|Празе]]: * 1517, 6 жніўня — «Псалтыр» * 1517, 10 верасня — «Кніга Іова» * 1517, 6 кастрычніка — «Прытчы Саламона» * 1517, 5 снежня — «Кніга Ісуса Сірахава» * 1518, 2 студзеня — «Еклезіяст» («Саборнік») * 1518, 9 студзеня — «Песня Песням» * 1518, 19 студзеня — «Кніга Прамудрасць Божая» * 1518, 10 жніўня — «Кніга Царстваў» * 1518, 20 снежня — «Кніга Ісуса навіна» * 1519, 9 лютага — «Кніга Юдзіф» * 1519, 15 снежня — «Кніга Суддзяў», «[[Кніга Быццё (Скарына)|Кніга Быццё]]» * 1519: «Выхад», «Левіт», «Лічбы», «Другі закон», «Руф», «Эсфір», «Плач Ераміі», «Кніга прарока Даніла» Выдадзеныя ў [[Вільня|Вільні]]: * 1522: «[[Малая падарожная кніжка]]» * 1525: «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]» </div> === Літаратурная творчасць === Францыск Скарына зрабіў істотны ўклад у развіццё беларускай літаратуры. Ён значна пашырыў межы і магчымасці традыцыйных літаратурных жанраў — прадмоў, сказанняў і пасляслоўяў. У нарацыях пісьменніка адлюстроўваюцца пераважна падзеі старажытнай гісторыі. Так, прадмова да кнігі «Юдзіф» утрымлівае літаратурна апрацаваныя гістарычныя сюжэты пра блізкаўсходнія царствы старажытных часоў. У творах Ф. Скарыны ў белетрызаваным стылі апісваюцца найбольш значныя царкоўныя саборы, дэталёва паведамляецца пра дзяржаўных асоб, многіх філосафаў і рэлігійных дзеячаў. Пісьменнік на старонках прадмоў і сказанняў стварыў яркія і запамінальныя вобразы рэальных гістарычных асоб — цара [[Саламон]]а, Юдзіфі, Аляксандра Македонскага, філосафа Філона, апосталаў Пятра і Паўла. Ф. Скарына акцэнтаваў увагу пераважна на дзейнасці гістарычных персанажаў, паказваў значнасць іх спраў і веліч учынкаў. Асабліва каларытны вобраз егіпецкага цара Пталамея Філадэльфа, створаны Ф. Скарынам у прадмове да кнігі «Ісус Сірахаў». Пісьменнік звяртае ўвагу на дзейнасць Пталамея па пашырэнні кніжных ведаў, мудрасці і філасофіі, дэталёва апісвае запрашэнне ім з Іерусаліма ў Александрыю 72 вучоных дзеля перакладу кніг з яўрэйскай на грэчаскую мову. Ф. Скарына паведамляе пра захапленне Пталамея кнігамі, створаную ім унікальную Александрыйскую бібліятэку, дзе той сабраў звыш сарака тысяч рарытэтных кніг. Пісьменнік паказвае асветніцкую місію цара Пталамея арнаментаванымі і ўзнёслымі словамі: «Таковый убо был милосник наукы и мудрости, иже болей избрал оставити в науце и в книгах вечную славу и паметь свою, нежели во тленных великих царскых сокровищах». Характэрная адзнака творчага метаду Ф. Скарыны — рэгулярнае акрэсленне сваёй місіі перакладчыка і выдаўца. Ён нязменна ўказваў на асветніцкія матывы і адукацыйнае прызначэнне сваёй творчай працы, у аснове якой — пашырэнне ведаў, мудрасці, навукі, добрых нораваў. Так, пра высакародную і гуманістычную скіраванасць сваёй працы над кнігай «Ісус Сірахаў» Ф. Скарына пісаў: «Прото ж и я, для похвалы Божней и для посполитого доброго и розмноженыя мудросты, уменыя, опатрености, разуму и науце, приложил есм працу выложити книгу сию на рускый язык, елика бо прежде писана быша к нашему научению». Беларускі першадрукар выявіў сябе як майстар паэтычнага слова. У прадмовах да кніг «Іоў», «Зыход» і «Эсфір» змешчаны некалькі цікавых рыфмаваных радкоў, якія не страцілі свайго мастацкага і духоўна-маральнага значэння да нашага часу. Першы паэтычны твор Ф. Скарыны — вершаванае чатырохрадкоўе на тытуле кнігі «Іоў» (1517): {{Цытата| Богу въ Троици единому ко чти и ко славе,<br> Матери его Пречистой Марии к похвале.<br> Всем небесным силам и святым его к веселію,<br> Людем посполитым к доброму научению.<br> }} У вершаванай форме паэт сцісла, але надзвычай дакладна сфармуляваў прызначэнне свайго выдання. Гэты верш — адзін з найбольш ранніх узораў беларускай версіфікацыі. У яго структуры прыкметны яшчэ даволі значныя адступленні ад усталяваных сілабічных нарматываў. Тут захавана колькасная суразмернасць сумежных радкоў, адпаведны ўздым і спад інтанацыі перад і пасля цэзуры, парнасць рыфмоўкі (славе — похвале, веселию — научению).<ref name="Скарына492">Францыск Скарына і яго час, с. 492.</ref>. Істотна, што выкарыстаная Ф. Скарынам рытмічная суаднесенасць радкоў — 16:15, 15:14, дазваляла лёгка запомніць верш, з’яўлялася эстэтычна прывабнай і дасканалай. Другі вершаваны твор Ф. Скарыны «Веруй у Бога адзінага» змешчаны ў прадмове да кнігі «Выхад» (каля 1519): {{Цытата| Веруй в Бога единаго,<br> А не бери надармо имени его,<br> Помни дни светые святити,<br> Отца и матку чтити.<br> Не забивай ни едина<br> И не делай греху блудна.<br> Не вкради, что дружнего,<br> А не давай сведецтва лживага.<br> Не пожедай жены ближнего,<br> Ни имения или речи его.<br> }} Верш напісаны ў адпаведнасці з логікай біблейных «Дзесяці запаведзей Майсея», але даступнай для беларускага чытача мовай. У гэтым вершы адыход аўтара ад прынцыпаў сілабізму яшчэ больш відавочны: з усіх пяці двухрадкоўяў толькі трэцяе захоўвае васьміскладоўнік, усе астатнія маюць розную метрычную структуру. У выніку кожнае двухрадкоўе з’яўляецца па сутнасці завершанай інтанацыйна і сінтаксічна структурнай адзінкай<ref name="Скарына492"/>. Верш мае пераважна паралельную рыфму і адметную рытмічную структуру — 9:12, 9:7, 9:9, 7:11, 10:11, — даволі мілагучную і лёгкую для чытацкага ўспрымання. Трэці верш Ф. Скарыны змешчаны ў канцы прадмовы да кнігі «Эсфір» (1519): {{Цытата| Не копай под другом своим ямы —<br> Сам въвалишся в ню.<br> Не став Амане Мардохею шибинице<br> Сам повиснеш на ней.<br> }} Па змесце прыведзенае чатырохрадкоўе — гэта апрацоўка старажытнага мудраслоўя, у якім гучыць заклік да чалавека пазбягаць злых учынкаў. Верш знітаваны паэтычнай думкай, звязанай з канкрэтным сюжэтам і павышанай эмацыянальнасцю. Пра гэта сведчыць і графічнае вылучэнне страфы ў канцы прадмовы<ref name="Скарына492"/>. Дзеля рытмічнай арганізацыі верша паэт ужывае суаднесенасць радкоў — 11:5, 13:7. Такім чынам, першыя паэтычныя творы Ф. Скарыны — гэта няроўнаскладовыя, дасілабічныя вершы, у якіх сустракаецца ізасілабізм — роўнаскладовасць у межах вершаванага перыяду. Метрыка вершаў Ф. Скарыны цалкам адпавядае моўна-фанетычным асаблівасцям беларускай мовы. Яны напісаны паводле прынцыпаў танічнай і сілаба-танічнай моўных сістэм. Вершаваныя ўстаўкі ў прадмовах Ф. Скарыны выконвалі важныя эстэтычныя функцыі. Паэтычныя радкі стваралі ўзнёслае ўспрыманне ўсёй кнігі, абуджалі эмоцыі і глыбокія пачуцці ў чытача, рыхтавалі яго да сустрэчы з незвычайным, таямнічым, прыгожым. Паэтычны талент Ф. Скарыны выявіўся на ніве гімнаграфіі — духоўных вершаў у гонар Бога, Маці Божай, святых, якія ён апублікаваў у «Малой падарожнай кніжцы». Ф. Скарына пераклаў і творча перапрацаваў творы старажытных паэтаў-гімнографаў — Іосіфа Песняпісца, Яна Дамаскіна, Рамана Мілагучнага. У «Малой падарожнай кніжцы» сярод мноства духоўных песнапенняў ёсць два акафісты, якія ўтрымліваюць імянныя акравершы Ф. Скарыны, што сведчаць пра гімнаграфічныя здольнасці паэта. Так, «Акафіст Ісусу» змяшчае акраверш: «Делал доктор Скоринич Францыскус». Як паказаў аналіз, гэты твор быў складзены з перапрацаваных частак песнапенняў папярэдніх гімнографаў. «Акафіст Іаану Прадцечу» — арыгінальны паэтычны твор, які ўтрымліваў акраверш: «Писал доктор Скоринич Францыскус». Ён напісаны паводле ўзораў візантыйскіх гімнаў і блізкі да іх тэматычна. Біблейны персанаж Іаан Прадцеча паслужыў для Ф. Скарыны незаменнай персаніфікаванай асновай для стварэння вобраза станоўчага героя, ідэальнага чалавека, місія якога — выхоўваць і навучаць, быць бездакорным узорам для пераймання, служыць прыкладам добрых спраў і ўчынкаў. Паводле мастацкай канцэпцыі Ф. Скарыны, станоўчы герой — адукаваны чалавек, духоўна трывалы і інтэлектуальна прасветлены, навучае людзей дабру і справядлівасці, нязменна спрыяе развіццю народаў («разные языки житием просветівый»). Ён смела змагаецца з ворагам, цярплівы і надзейны, захоўвае цялесную чысціню, не злоўжывае віном. === Асветніцкая дзейнасць === Францыск Скарына першым сярод усходніх славян падрыхтаваў сістэматызаваны кодэкс кананічных біблейскіх кніг, пра што сведчыць дакладны пералік і вызначэнне місіі кожнай з іх у «Прадмове да ўсёй Бібліі». Асветнік слушна вылучыў чатыры асноўныя жанрава-тэматычныя групы кніг, што складалі Біблію, пра што ён пісаў у прадмове да «Першай кнігі Царстваў»: першая група — законы, навукі і суды Божыя, другая — гістарычныя і летапісныя кнігі, трэцяя — «''кнігі пра мудрасць, розум і навуку Старога і Новага запаветаў''», чацвёртая — кнігі прароцтваў і ўяўленняў. Францыск Скарына асабіста ажыццявіў пераклад надрукаваных ім кніг Бібліі. У прадмове да «Першай кнігі Царстваў» ён літаральна пісаў: «''О сих всех книгах, мною на руски язык ново выложенных и о именах их ширей, в предисловиах от мене на кожныи роздельно положенных, выписано знойдеши''». Пры перакладзе Бібліі Францыск Скарына абапіраўся на глыбокі філалагічны аналіз папярэдніх выданняў і выкарыстоўваў старадрукі. Рыхтуючы да друку тэксты Свяшчэннага Пісання, асветнік грунтоўна займаўся іх глыбокімі тэксталагічнымі апрацоўкамі, экзегетыкай і герменеўтыкай — каментаваннем біблейных кніг, тлумачэннем незразумелых месцаў на палях, што з’яўляецца адным з вызначальных кампанентаў яго творчага метаду. Пра ўласныя філалагічныя прынцыпы і характар апрацоўкі біблейных кніг ён паведамляў у прадмове да «Псалтыра»: «''Так же положил есми на боцех некоторыи слова для людей простых, не рушаючи самое „Псальтыри“ ни в чем же. Яко суть „онагри“ и „геродеево жиліще“ и „хлябне“ и иные слова, которые суть в „Псалтыри“ неразумные простым людем. Найдуть е на боцех русским языком, что которое слово знаменуеть. Теже розделил есми вси псалмы на стихи по тому, яко ся в ыных языцех делить''». Францішак Скарына зыходзіў з таго, што ў тэксце Бібліі існуюць два семантычныя ўзроўні: першы — літаральны, знешні і другі — унутраны, глыбінны, духоўны. Асветнік даводзіў, што не толькі асобныя выказванні, але нават кожнае слова ў Бібліі мае свой унутраны, патаемны сэнс, які патрабуе тлумачэння, пэўнага духоўнага напружання. «''Написаны суть воистину сие книги внутрь духовне е, разумеющим о тайнах превеликих Божиих''». Такім чынам, ён узаконьваў алегарызм, прытрымліваючыся думкі, што ўнутраны сэнс Бібліі здольныя зразумець пераважна духоўныя асобы, адукаваныя людзі. Францыск Скарына ўказваў таксама і на выключную важнасць літаральнага, вонкавага аспекту біблейнага дыскурсу. На яго думку, знешні бок, літаральнае прачытанне Бібліі адрасаваны простым людзям: «''Написаны теж и зовнутрь, понеже не толико докторове а люди вченые в них разумеють, но всякий простый и посполитый, чтучи их или слухючи, может поразумети, что ест потребно к душному спасению его''». Францыск Скарына ўслед за евангелістам Матфеем лічыў, што просты чалавек можа ўбачыць у Святым Пісьме тое, што нярэдка застаецца неўспрынятым і добра адукаванымі людзьмі. [[Файл:Книга Песни Песней Соломона (1518).pdf|thumb|Старонка кнігі «Песня песень» (1518).]] Выданні Скарыны з’яўляюцца ўнікальнымі помнікамі свецкай рэнесанснай біблейскай пісьменнасці. Іх месца ў еўрапейскім і беларускім культурна-гістарычным працэсе вызначаецца гістарычнымі ўмовамі, традыцыямі, своеасаблівасцю і агульным узроўнем духоўнага развіцця Беларусі і ўсходне-славянскіх зямель ВКЛ. Разам з тым яны адлюстроўваюць і асабістыя рысы выдаўца, яго духоўную адоранасць і непаўторнасць, веліч яго подзвігу. Біблія Скарыны не адпавядае поўнасцю ніводнаму з вядомых рукапісных ці друкаваных зводаў Свяшчэннага Пісання. Яна адыходзіць ад царкоўных традыцый не столькі сваім складам і зместам (дзе многа кананічнага), колькі агульнай накіраванасцю, жывым духам і свецкай хрысціянскай прыўзнятасцю, грамадскімі, нацыянальна-патрыятычнымі, гуманістычнымі і асветніцкімі тэндэнцыямі. Творы Скарыны непарыўна і арганічна звязаны з яго выданнямі, тэмамі і накіраванасцю яго духоўнай дзейнасці. Яны ўяўляюць сабой сукупнасць уступных, заключных і каментуючых матэрыялаў, якія дастасаваны да адпаведных біблейскіх кніг і ствараюць з імі і з усёй Бібліяй разам арганічную цэласнасць. Асноўную ролю адыгрываюць «''предьсловия''» і блізкія да іх па функцыях «''сказания''». У пражскіх выданнях 21 прадмова і 4 сказанні, у віленскіх — адпаведна 2 і 21. Большасць даследчыкаў адносіць прадмовы і сказанні да адной жанравай разнавіднасці, на думку іншых ([[Уладзімір Міхайлавіч Конан|У. Конан]], В. Дарашкевіч, А. Яскевіч) — сказанні бліжэй да пазнейшых беларускіх пропаведзей, казанняў. Яны звычайна больш сціслыя, адрозніваюцца сваёй стылістыкай, красамоўствам, насычаны багаслоўскай рыторыкай<ref name="ВКЛ579">ВКЛ, с. 579.</ref>. Кнігі Скарыны прызначаліся для прыватнага і сямейнага чытання, выкарыстання ў царкоўных службах і свецкіх бібліятэках. Францыск Скарына ўлічваў адсутнасць у ВКЛ і ўсёй Усходняй Еўропе развітой кніжна-пісьмовай традыцыі перапісвання біблейскіх зводаў, недастатковае знаёмства з імі свецкіх і нават царкоўных колаў. Асобныя рукапісныя зводы Бібліі («Генадзіеўская Біблія», 1499; «Дзесятаглаў» Мацея Дзевятага, 1502—1507; «Пяцікніжжа» дзяка Фёдара, 1514) не былі прызначаны для шырокага распаўсюджання, і толькі вынаходніцтва друку адкрыла перад ёй шырокія перспектывы. Каб пазбегнуць спрошчанага, памылковага ўспрыняцця Бібліі, Скарына імкнуўся ў простай і зразумелай форме каменціраваць біблейскія тэксты, падаваць звесткі пра гістарычныя, бытавыя, багаслоўскія, моўныя рэаліі. У тэалагічным кантэксце асноўнае месца ў прадмовах і сказаннях Скарыны займала т. зв. экзагеза — тлумачэнне алегарычнага зместу кніг Старога Запавету як прадвесця і прароцтва новазапаветных падзей, перамогі хрысціянства ў свеце і надзеі на вечнае духоўнае выратаванне. Комплекс прадмоў і сказанняў дапаўняюць калафоны — пасляслоўі з некаторымі выхаднымі звесткамі і т. зв. надпісанні — сціслыя ўступныя каментарыі да частак кожнай кнігі<ref name="ВКЛ579"/>. Даследчыкі адзначаюць стылявы і жанравы [[сінкрэтызм]] асноўных твораў Францыска Скарыны, дасканаласць выяўленчых сродкаў, публіцыстычнасць, экспрэсіўнасць, прытчавы і алегарычны характар, багацце гістарычных, філасофскіх, тэалагічных каментарыяў, сугучнасць узнёслай моўнай стылістыцы кніг Бібліі<ref name="ВКЛ579"/>. === Светапогляд, гуманізм === У творах Скарыны своеасабліва сінтэзаваліся антычныя і сярэдневяковыя традыцыі з ідэалогіяй еўрапейскага Адраджэння, хрысціянскі гуманізм з рэнесансна-гуманістычнымі ўяўленнямі. Патрыятычныя пачуцці, яго намаганні садзейнічаць усебаковаму духоўнаму і грамадскаму развіццю Айчыны не супярэчаць поглядам на гісторыю чалавецтва, права, заканадаўства, звычаі і традыцыі іншых народаў. Ён далёкі ад рэлігійнага фанатызму, ваяўнічага місіянерства. Яго канфесіянальныя погляды вызначаюцца талерантнасцю, а ў пражскіх выданнях — нават пэўнай неакрэсленасцю. Сучасныя даследчыкі звяртаюць шмат увагі на характарыстыку асветніцкіх імкненняў Скарыны, яго павагу да свецкіх навук, кніжнай справы, літаратуры, мастацтва, пісьменства, духоўных здабыткаў старажытных часоў і эпохі Адраджэння<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. Францыск Скарына высока ацэньваў выдатных дзеячаў антычнага свету, знакамітых біблейскіх герояў, пазітыўна ставіўся да сучаснага яму караля [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]]. У сістэме Боскай іерархічнай пабудовы свету і зямной грамадскай гісторыі Скарына аналізаваў вядомую сярэдневяковай тэалогіі антыномію: «закон прыражоны» (Боскі) і «закон пісаны». Ідэі прававой дзяржаўнасці, справядлівага і маральнага вяршэнства законаў у тыя часы былі надзвычай актуальнымі. Менавіта тады быў распрацаваны і зацверджаны першы агульнадзяржаўны збор законаў — [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года]], які сістэматызаваў і рэгуляваў асноўныя сферы сацыяльных і прававых адносін. Апалогія «прыражонага закона» ў Скарыны — гэта праекцыя ідэальнай мадэлі прававой арганізацыі грамадства, заснаванай на Боскіх і хрысціянскіх запаветах. «''Закон прироженый в том наболей соблюдаем бываеть: то чинити иным всем, что самому любо ест от иных всех, и того не чинити иным, чего сам не хощеши от иных имети''». «''Закон пісаны''», па словах Скарыны, быў таксама дараваны ад Бога ў Свяшчэнным Пісанні, а пазней устаноўлены ад людзей праз царкоўныя саборы і земскія законы. Скарына не бачыў неабходнасці ў параўнанні пісаных законаў розных краін і народаў. Для яго больш істотныя асноўныя пастулаты права, іх блізкасць і падабенства да «прыражонага закона». Як абгрунтаванне саслоўна-манархічнага ладу, удасканалення земскага заканадаўства ўспрымалася сучаснікамі яго апісанне старажытных правоў і статутаў, заключаных у біблейскіх кнігах: права паспалітае, язычніцкае, царскае, рыцарскае, гарадское, марское, купецкае і інш.<ref>ВКЛ, с. 580—581.</ref> Кнігі Скарыны сведчаць пра значныя змены ў развіцці духоўных і этнаінтэграцыйных працэсаў на Беларусі, асэнсаванні гістарычнага і культурна-моўнага адзінства беларускай народнасці. Традыцыйнасць этнагістарычных вызначэнняў у Скарыны — «''Русь''», «''руская мова''», «''Бівлія руска''» — не пярэчаць таму, што ў сваіх выданнях ён меў на ўвазе перш за ўсё Русь айчынную, уласна беларускія землі з іх насельніцтвам, традыцыямі і культурай. Яскравым пацвярджэннем этнагістарычнай і патрыятычнай свядомасці Скарыны з’яўляецца яго замілаванне [[Полацк]]ам і Полаччынай. Яно напаўняе яго агульнапатрыятычныя ўяўленні канкрэтным зместам — любоўю да сваёй малой радзімы, сям’і. Францыск Скарына адзначаў: «''Понеже от прирождения звери, ходящие в пустыни, знають ямы своя, птици, летающие по воздуху, ведаюць гнёза своя; рибы, плавающие по морю и в реках, чують виры своя; пчёлы и тым подобная боронять ульев своих, — тако ж и люди, и где зродилися и ускормлены суть по Бозе, к тому месту великую ласку имають''». Адсюль і палкае жаданне Скарыны служыць свайму народу, распаўсюджваць хрысціянскія і рэнесансна-гуманістычныя погляды, натхняць на асабістую і грамадскую актыўнасць, дасканаласць, пасціжэнне высокіх сэнсаў зямнога быцця і Боскіх запаветаў<ref name="ВКЛ580"/>. Палітычныя і сацыяльныя погляды Скарыны складаліся пад уздзеяннем рэальных працэсаў, што адбываліся на Беларусі, у ВКЛ, Польшчы, іншых еўрапейскіх краінах. Яго палітычным ідэалам была моцная і асветная манархічная ўлада, якая падтрымлівае хрысціянскую справядлівасць, законнасць, правасуддзе, мірныя зносіны з суседзямі, спрыяе развіццю духоўнай культуры, гандлю, рамяства. Ідэальнымі правіцелямі Скарына лічыў старажытных [[Старажытная Грэцыя|грэчаскіх]] і [[Старажытны Рым|рымскіх]] цароў і заканадаўцаў: [[Салон (паэт)|Салона]], [[Нума Пампілій|Нуму Пампілія]], [[Лікург]]а, егіпецкага цара [[Пталамей IV Філапатар|Пталамея IV Філапатара]]. На яго думку, манарх павінен быць набожным, мудрым, адукаваным, дабрачынным, чулым, а таксама справядлівым да сваіх падданых. Сацыяльныя адносіны Скарына таксама ацэньваў хрысціянскімі прынцыпамі: не адмаўляючы існавання класавых процілегласцей, лічыў, што ўзаемаадносіны паміж «''богатыми''» і «''убогими''» павінны складвацца на аснове «''братолюбия''» і «''друголюбия''»<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 484.</ref>. Значная ўвага да пытанняў права, ролі народаў у выпрацоўцы законаў, ідэй справядлівасці, роўнасці ўсіх людзей перад законам сведчыць пра тое, што ён быў занепакоены рэальным становішчам спраў на сваёй Радзіме, з’явамі сацыяльнай дыскрымінацыі, феадальнай анархіі, свавольства<ref>ВКЛ, с. 581.</ref>. Скарына з’явіўся выразнікам ідэалогіі, духоўных патрэб гараджан Беларусі (пераважна купцоў і рамеснікаў). Светапогляд Скарыны тлумачыўся не толькі тыповымі рысамі эпохі, але і культурна-гістарычнымі абставінамі. На светапогляд Скарыны паўплывалі народна-этычныя і эстэтычныя, а таксама літаратурныя традыцыі. У цэнтры ўвагі знаходзілася праблема чалавека і грамадства. Скарына разглядаў і вырашаў пытанні сэнсу жыцця, духоўнага свету, годнасці чалавека, паходжання маральных уяўленняў, агульнага і індывідуальнага дабра. Ён сцвярджаў самакаштоўнасць чалавечага жыцця, але не адмаўляў і веры ў жыццё на тым свеце. Этыка Скарыны арыентуе чалавека на грамадска-карыснае зямное жыццё, служэнне «''пожитку посполитому''», маральнае ўдасканаленне, «''абы, начившися мудрости''», людзі «''добре живучи на свете''». Праблемы сэнсу жыцця і вышэйшага дабра разглядаліся ў прадмовах да шматлікіх кніг, у тым ліку да кніг [[Прытчы Саламонавы (Скарына)|Прытчаў Саламона]], [[Кніга Ісуса Сірахава (Скарына)|Ісуса Сірахава]], [[Еклезіяст (Скарына)|Еклезіяста]]<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 482.</ref>. <!-- Пакуль закаментуем Характэрная своеасаблівасць літаратурнай і выдавецкай дзейнасці Францыск Скарыны не абмяжоўваецца яго першапраходніцтвам у галіне кірылічнага кнігадрукавання ў Беларусі і Усходняй Еўропе. Яна выразна засведчана ў жанрава-тэматычным выбары першадрукаў, іх унутранай структуры, перакладзе і каментарыях, мастацкіх, літаратурна-пісьменніцкіх, філасофскіх і моўных рысах яго выданняў, у агульнай арыентацыі яго творчасці на патрэбы Айчыны і народа. Калі на яго радзіме завяршаўся працэс фарміравання ўсё больш замкнёнай і размежаванай саслоўнай структуры, абвастрыліся ўнутраныя супярэчнасці, уласныя інтарэсы пануючых пластоў сталі паволі прэваліраваць над этнаканфесійнымі і культурна-моўнымі традыцыямі, а гарадскі люд быў заканадаўча адмежаваны ад дзяржаўна-палітычнай дзейнасці на агульназемскім узроўні, Скарына выступіў гарачым прыхільнікам духоўнага і грамадскага адзінства ўсяго народа. Упершыню ў гісторыі Беларусі былі так цесна зліты ідэі адзінства і вяршэнства хрысціянскай і этнічнай свядомасці<ref name="ВКЛ580">ВКЛ, с. 580.</ref>. --> Духоўная спадчына Францыска Скарыны была асэнсавана і ў значнай ступені ўспрынята і развіта наступнымі пакаленнямі беларускіх мысліцеляў, гуманістаў-асветнікаў. Супастаўленне прававых ідэй Скарыны са зместам Статута 1529 года дазваляе зрабіць выснову пра практычнае ўвасабленне некаторых ідэй асветніка ў заканадаўства<ref>Францыск Скарына і яго час, с. 487.</ref>. == Ушанаванне памяці == Найбуйнейшыя мерапрыемствы па ўшанаванні Францыска Скарыны адбываліся ў Беларусі і іншых краінах у 1917, 1925, 1967, 1972, 1986—1991, 2017 гадах. Асаблівую значнасць мела святкаванне ў 2017 годзе [[500-годдзе беларускага кнігадрукавання|500-годдзя беларускага кнігадрукавання]], яно дало імпульс даследаванню і папулярызацыі спадчыны Францыска Скарыны. На працягу 2012—2017 гадоў намаганнямі [[Алесь Суша (культуролаг)|Алеся Сушы]] і [[Раман Сцяпанавіч Матульскі|Рамана Матульскага]] арганізаваны міжнародныя выставы выданняў Скарыны (у тым ліку з замежных збораў) у Мінску, Полацку, Маскве, Празе, Лондане і інш.; адбыліся навуковыя канферэнцыі, мастацкія конкурсы, пленэры, масавыя мерапрыемствы для дзяцей; з друку выйшлі дзясяткі навуковых і папулярных публікацый на розных мовах. Пад кіраўніцтвам Алеся Сушы таксама праведзена навуковая работа па выяўленні, апісанні і атрыманні лічбавых копій выданняў Скарыны з [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Германія|Германіі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і іншых краін, у выніку сфарміравана электронная калекцыя з больш за 200 паўнатэкставых копій (у фондах [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]]). У 2013—2017 гадах рэалізаваны фундаментальнай значнасці навуковы і выдавецкі праект па факсімільным узнаўленні кніжнай спадчыны Францыска Скарыны (выдадзена 20 тамоў). У 2015—2017 гадах адбылося вяртанне «Малой падарожнай кніжкі» Францыска Скарыны ў Беларусь. * Імем Францыска Скарыны названы вуліцы і плошчы ў [[Вуліца Францыска Скарыны (Мінск)|Мінску]] (у 1991—2005 гадах імя Скарыны таксама насіла галоўная магістраль горада, цяпер [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]]), [[Полацк]]у ([[Вуліца Францыска Скарыны (Полацк)|вуліца]], [[Плошча Францыска Скарыны|плошча]] і [[праспект Францыска Скарыны (Полацк)|праспект]]), [[Віцебск]]у, [[Нясвіж]]ы, [[Орша|Оршы]], [[Слуцк]]у і іншыя, [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт]], гімназія № 1 Мінска, [[Полацкая дзяржаўная гімназія № 1 імя Францыска Скарыны|гімназія № 1 Полацка]], [[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны|беларуская гімназія ў Вільнюсе]]. * Помнікі яму пастаўлены ў [[Помнік Францыску Скарыну (Полацк)|Полацку]], [[Помнік Францыску Скарыну (Ліда)|Лідзе]], [[Мінск]]у (перад [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, каля Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі)|Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі]] і ў [[Помнік Францыску Скарыну (Мінск, дворык БДУ)|дворыку БДУ]]), [[Вільнюс]]е, [[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Калінінградзе]], [[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Празе]], [[Бюст Францыска Скарыны (Кішынёў)|Кішынёве]]. * Імем Францыска Скарыны названа [[Астэроід|малая планета]] [[(3283) Скарына|№ 3283 (1979 QA10)]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]. * Уведзены дзяржаўныя ўзнагароды [[Беларусь|Беларусі]] — [[медаль Францыска Скарыны]] (1989) і [[ордэн Францыска Скарыны]] (1995). Жыццё і дзейнасць Францыска Скарыны вывучае комплексная навуковая дысцыпліна — [[скарыназнаўства]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Выява:Polatsk-F.Skaryna statue.JPG|Помнік у Полацку Выява:IKSUR Skaryna statue.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Калінінград)|Помнік у Калінінградзе]] File:Francisko Skoryna 2.jpg|[[Помнік Францыску Скарыну (Прага)|Помнік у Празе]] </gallery> === У філатэліі === <center><gallery> Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5925 stamp (500th birth anniversary of Francysk Skaryna, Ruthenian humanist, physician, and translator. Armillary sphere, sun and crescent, quill pen, paperweight, and text block).jpg|[[Паштовая марка]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], «''Францыск Скарына - 500 год''» (1988) Файл:1995. Stamp of Belarus 0106.jpg|Паштовая марка [[Беларусь|Беларусі]], выдадзена ў гонар заснавання [[Дзень беларускага пісьменства|Дня беларускага пісьменства і друку]]; на марцы выяўлены [[знак Скарыны]] (1995) Файл:1997. Stamp of Belarus 0236.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0237.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0238.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:1997. Stamp of Belarus 0239.jpg|Паштовая марка Беларусі, выдадзена ў гонар 480-годдзя беларускага кнігадрукавання (1997) Файл:2001. Stamp of Belarus 0437.jpg|Паштовая марка Беларусі са [[знак Скарыны|знакам Скарыны]] (2001) Файл:Skorina sayt.jpg|[[Паштовы блок]] Беларусі, выдадзены ў гонар Францыска Скарыны (2015) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia).jpg|Паштовы блок Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - Special postmark.png|[[Спецыяльны паштовы штэмпель]] Беларусі, выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) Файл:1211 (500-hoddzie bielaruskaha knihradrukavannia) - First day cover.jpg|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], выдадзены ў гонар 500-годдзя беларускага кнігадрукавання (2017) </gallery></center> === У кінематографе === * У 1969 годзе на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» зняты мастацкі фільм «[[Я, Францыск Скарына…]]», ролю першадрукара выканаў [[Алег Іванавіч Янкоўскі|Алег Янкоўскі]]. == Выданні == * Б43 Белорусские мыслители XVI—XVII вв. Избранные труды. — Минск : Редакция журнала «Промышленно-торговое право», 2017. — 320 с. — (Наследие права)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/nasledie-prava/nauchnye-trudy/sborniki/belorusskie-mysliteli-16-17-vv-izbrannye-trudy/|title=Белорусские мыслители 16-17 вв. «Избранные труды»|website=pravo.by}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Біблія Францыска Скарыны]] * [[Знак Скарыны]] * [[Кнігавыдавецкая дзейнасць Францыска Скарыны]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * 450 год беларускага кнігадрукавання. — Мн., 1968. * {{h|Karbowiak|1898-1923|''Antoni Karbowiak''. Dzieje wychowania i szkół w Polsce (t. 1 1898, t. 2 1903, t. 3 1923). — Petersburg (t. 1-2), Lwów (t. 3).}} * ''Агіевіч У. У.'' Сімволіка гравюры Скарыны. — Мн., 1999. * ''Алексютовіч М. А.'' Скарына, яго дзейнасць і светапогляд. — Мн., 1958. * ''Анічэнка У. В.'' Слоўнік мовы Скарыны. Т. 1—3. — Мн., 1977—94. * Беларусіка=Albaruthenica. Кн. 9. 480 год беларускага кнігадрукавання: Матэрыялы 3-х Скарын. чытанняў. — Мн., 1998. * ''Б. С.'' У Беларускім Інстытуце Навукі і Мастацтва // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 1 (рэферат Вітаўта Тумаша «Калі нарадзіўся і памёр доктар Скарына»). * ''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Пётр Уладзіміравіч Уладзіміраў|Владимиров П.]]'' [[s:ru:Франциск Скорина (Владимиров)|Доктор Франциск Скорина. Его переводы, печатные издания и язык]]. — СПб.: Тип. Императорской акад. наук, 1888. * ''Галенчанка Г. Я.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/skaryna/Галенчанка_Г._Я._Францыск_Скарына_-_беларускі_і_ўсходнеславянскі_першадрукар.html Францыск Скарына — беларускі і ўсходне-славянскі першадрукар]. — Мн., 1993. * Гравюры Францыска Скарыны. — Мн., 1990. * Галенчанка Г. Я. [http://rsijournal.net/page.php?id=11 Францыск Скарына: у паціне версій, стэрэатыпаў і міфаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220526195026/http://rsijournal.net/page.php?id=11 |date=26 мая 2022 }} // Российские и славянские исследования, 2007, вып. 2. * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/81163497/ Скорина Франциск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221118120009/https://www.academia.edu/81163497 |date=18 лістапада 2022 }} // {{ПЭ|||64|273-277|}} * ''Груша А.'' [https://www.academia.edu/76327614/ Реплика в связи с новыми данными о возможных родственниках Франциска Скорины] // Даўнія факты — новыя ідэі. — Минск, 2021. — С. 145—153. * ''Дварчанін I.'' Францішак Скарына як культурны дзеяч і гуманіст на беларускай ніве: Пер. з чэш. — Мн., 1991. * Запісы Бел. Ін-та навукі й мастацтва. Кн. 21. — New York, 1994. * ''[[Аляксей Канстанцінавіч Каўка|Каўка А.]]'' Тут мой народ: Францішак Скарына і бел. літ. XVI — пач. XX стст. — Мн., 1989. * ''Конан У. М.'' Боская і людская мудрасць: (Францішак Скарына: жыццё, творчасць, светапогляд). — Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Пачатае Скарынам: Бел. друкаваная літ. эпохі Рэнесансу. Мн., 1990. * ''Лабынцаў Ю.'' Скарынаўскі каляндар: (Да 500-годдзя з дня нараджэння Ф. Скарыны). 2 выд. Мн., 1990. * ''Лемешкин И.'' 1470 — год рождения Ф. Ско́рина // Францыск Скарына: новыя даследаванні. — Мінск: Беларуская навука, 2019. — С. 23-85. — ISBN 978-985-08-2415-8 * ''Мальдзіс А.'' Францыск Скарына як прыхільнік збліжэння і ўзаемаразумення людзей і народаў. Мн., 1988. * {{Кніга|ref=Немировский|год=1990|аўтар=Немировский Е. Л.|загаловак=Франциск Скорина: Жизнь и деятельность белорусского просветителя|месца=Минск|выдавецтва=Мастацкая літаратура|старонак=597|isbn=ISBN 5-340-00813-4}} * ''Паноў С. В.'' Матэрыялы па гісторыі Беларусі: 46 тэм для вывучэння. Заданні для самакантролю. Лагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічныя схемы. Тэрміналагічны слоўнік. Храналагічная табліца. Карты / С. В. Паноў; пад навук. рэд. М. С. Сташкевіча, Г. Я. Галенчанкі. — 6-е выд. — Мн.: Аверсэв, 2005. — 415 с.: іл. — (Экзамены). ББК 63.3(4Бел) П 16) ISBN 985-478-881-4. * ''Падокшын С. А.'' Філасофская думка эпохі Адраджэння ў Беларусі: Ад Францыска Скарыны да Сімяона Полацкага. — Мн., 1990. * ''Пляхімовіч І.'' [http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ Каб жыць не менш за 500 год] // Настаўніцкая газета. — 2017. — 19 жн. — С. 18-19; Універсітэт: газета Беларус. дзярж. ун-та [Электронны рэсурс]. — 2017. — 25 жн. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171008181900/http://www.gazeta.bsu.by/2017/08/kab-zhyc-ne-mensh-za-500-god-yaki-sens-dlya-belarusau-mae-spadchyna-skaryny/ |date=8 кастрычніка 2017 }} * ''Подокшин C. A.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/padokshun/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%88%D0%B8%D0%BD_C._A._%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html Франциск Скорина]. — М.: Мысль, 1981. — 215 с. * ''Полехов С. В.'' [https://www.academia.edu/12778822/%D0%A1.%D0%92._%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D1%81%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D0%BE_%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%A1%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F_-_2015._%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B5_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2._%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA_%D0%9C._2015 Малоизвестные сведения о роде Франциска Скорины] // Берковские чтения — 2015. Книжная культура в контексте международных контактов. Минск; М., 2015. — С. 389—392. * ''Прысутны''. Даклад пра Рыгора Хадкевіча // Беларус. — 1969. — № 151. — С. 5. (Рэферат [[Вітаўт Тумаш|Вітаўта Тумаша]] ў Таронта (Канада) пра гетмана Рыгора Хадкевіча як паслядоўніка {{nowrap|Ф. Скарыны}} ў выдавецкай справе.) * Рэферат у Ню Брансьвіку // Беларус. — 1966. — № 110. — С. 6. (Рэферат Вітаўта Тумаша «Агляд жыцця і дзейнасці Ф. Скарыны ў святле архіўных знаходак».) * Скарына і яго эпоха. — Мн., 1990. * Скарына Францыск // Асветнікі зямлі Беларускай: Энцыкл. давед. / Рэдкал.: У. М. Жук. — Мн.: БелЭн, 2001. — 496 с. * Скарына Францыск // Мысліцелі і асветнікі Беларусі, X—XIX стст.: Энцыкл. давед. — Мн.: БелЭн, 1995. — 671 с. * Спадчына Скарыны: 3б. матэрыялаў першых Скарынаўскіх чытанняў (1986). — Мн., 1989. * Старажытная беларуская літаратура (XII—XVII стст.) / Уклад, прадм., камент. І. Саверчанкі — Мінск: Кнігазбор, 2007. — («Беларускі кнігазбор»). ISBN 985-6824-43-5 * Сусветная спадчына Францыска Скарыны / складальнік А. Суша. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2017. * ''[[Алесь Суша (культуролаг)|Суша А. А.]]'' [https://www.academia.edu/97120270 Франциск Скорина — человек мира. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя], 2016. — 303 с. — <nowiki>ISBN 978-985-11-0947-6</nowiki>. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-энцыклапедыя. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 119 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек свету. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 128 с. * ''Суша А. А.'' Францыск Скарына. Чалавек-легенда. — Мінск: Беларуская энцыклапедыя імя Ф. Скарыны, 2016. — 112 с. * Францыск Скарына і яго час: Энцыкл. давед. Мн., 1988. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Мн., 1990. * Францыск Скарына: Жыццё і дзейнасць: Паказ. літ. Дад. за 1530—1988 гг., 1989—1993 гг. — Мн., 1995. * Францыск Скарына: Зб. дак. і матэрыялаў. Мн., 1988. * ''[[Вітаўт Тумаш|Тумаш В.]]'' Пяць стагоддзяў Скарыніяны, XVI—XX: [Бібліягр.]. — Нью Ёрк, 1989. * ''Чамярыцкі В. А.'' Беларускі тытан эпохі Адраджэння. — М., 1990. * Чатырохсотлецце беларускага друку, 1525—1925. — Мн., 1926. * ''Яскевіч А. А.'' Творы Ф. Скарыны: Жанравая структура. Філас. погляды. Мастацтва слова. — Мн., 1995. * {{Кніга|ref=Wisłocki|аўтар=Wisłocki W.|загаловак=O wydawnictwie Liber diligentiarum Krakowskiego Fakultetu Filozoficznego z lat 1487-1563|год=1886|месца=Kraków}} * ''Оліна Эла''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna1/%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0_%D1%96_%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D1%96%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C._%D1%81%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D0%B4%D1%8B%D1%8F%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%83_%D1%85%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B1%D1%8B_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%BC.html Падагра і геніяльнасць. Спроба дыягназу Скарыны прафесарам Сарокам] // Наша слова.pdf. № 3 (107), 17 студзеня 2024. * ''Брага Сымон''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/skaryna/%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%BD._%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B5.html Доктар Скарына ў Маскве] // Спадчына. 1991. № 4. — С. 11-29. * ''Тумаш Вітаўт''. [https://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/tumach1/%D1%82%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82._%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D1%9E_%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%83%D1%96.html Скарына ў Падуі] // Спадчына. 1996. № 6. — С. 171—227. === Бібліяграфія === * Прадмовы і пасляслоўі. — Мн., 1969. * Творы: Прадмовы, сказанні, пасляслоўі, акафісты, пасхалія. — Мн., 1990. * Біблія: Факсімільнае ўзнаўленне Бібліі, выданай Францыскам Скарынаю ў 1517—1519 гг. — Т. 1—3. — Мн., 1990—1991. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * {{YouTube|4ZfeWYcayQg|Павел Котаў: Што мы ведаем і чаго не ведаем пра Францішка Скарыну|logo=+}} {{Выданні Францыска Скарыны}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Асоба|Гісторыя|Культура і грамадства}} {{Артыкул года|2017}} {{DEFAULTSORT:Скарына Францыск}} [[Катэгорыя:Францыск Скарына| ]] [[Катэгорыя:Выдаўцы]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Бібліі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Старабеларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Першадрукары]] [[Катэгорыя:Біблеісты Беларусі]] cbsfhk5fdp85wvydufr2i5sx8qqup7v 0 16128 5158153 5085248 2026-06-24T22:02:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158153 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|2=Вілія}} {{Рака |Назва = Вілія |Нацыянальная назва = be/Вілія/lt/Neris |Выява = Belarus-Viliya River-6.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Рака Вілія ў Беларусі |Даўжыня = 498 |Плошча вадазбору = 56100 |Расход вады = 186 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = каля в. [[Вялікае Поле (Докшыцкі раён)|Вялікае Поле]], [[Докшыцкі раён]] |Вышыня вытока = |Каардынаты вытока = |Вусце = Нёман |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = Нёман/Балтыйскае мора |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = Беларусь/Літва |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = Беларусь |Пазіцыйная карта 1 = }} [[Файл:Kaunas kunfluejo de Nemunas kaj Neris.jpg|thumb|Нёман (Нямунас) і Вілія (Нярыс) у [[Каўнас]]е.]] '''Ві́лія''', або '''Вялля́''', '''Ві́лля'''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/w/index.php?go=%D0%90%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB&ns0=1&search=%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BB%D1%8F&title=%D0%90%D0%B4%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B5:Search|title=Вынікі пошуку «Вільля» — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2023-11-26}}</ref> ({{lang-lt|Neris}} — Нярыс) — рака ў [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літве]], правы прыток [[Нёман]]а. Даўжыня 498 км, у т.л. тэрыторыі на Беларусі — 264 км. Плошча вадазбору 25,1 тыс. км², у т.л. на тэрыторыі Беларусі — 11 тыс. км². Сярэдні [[Ухіл ракі|нахіл воднай паверхні]] 0,3 [[праміля|‰]]. Сярэднегадавы расход вады ў вусці каля 186 м³/с. == Назва == === «Вілія» === У заходнярускіх летапісах назва фігуруе ў форме «Велья»<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 16, 17.</ref>, якая праз прамежкавую форму ''*Vъlьja'' ад адпачатнай балцкай формы ''Vilija''<ref>K. Būga. Rinktiniai raštai. T. 1. Vilnius, 1958. C. 519.</ref>. Форма «Велья» (''Новый город на Вельи противъ Шатеевъ'') зафіксавана ў грамаце Ягайлы Скіргайле 1387 года. Фактычна форма «Велья» была адзінай прынятай у дзяржаўным справаводстве часоў ВКЛ. Назву ''Vilija'' таксама маюць дзве ракі на тэрыторыі Літвы<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 382—384.</ref>, назву «Вілія» — тры ракі на правабярэжжы [[Прыпяць|Прыпяці]] (прытокі прыпяцкай ракі [[Гарынь]] і дняпроўскай ракі Цецераў), дзе гэтая назва прызнаецца балцкай назоўнай спадчынай<ref>О. Н. Трубачев. Труды по этимологии: Слово. История. Культура. Т. 4. Москва, 2009. С. 645.</ref>. На першых вядомых картах з тэрыторыяй ВКЛ (1539, 1589) фіксуецца назва Вілія.<ref>https://kolamap.ru/img/1539/i.jpg</ref><ref>https://imago.by/map/mdl/540-1589mdl-strubich.html</ref> Ад індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Ад яго таксама назва ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], што звязаная з літоўскімі ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnė, vilnis'' «хваля», ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Рачныя назвы Вілія, Вільня матываваныя хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Таго ж паходжання і корань ''Val-'' са значэннем «валіць, навальвацца, прыбываць»<ref>V. Mažiulis. Prūsų kalbos etimologijos žodynas. Vilnius, 2013. C. 923.</ref>, які ў балцкай рачной назве Валажода «Хуткая плынь» (прытокі прыпяцкай [[Пціч (рака)|Пцічы]] і бярэзінскай [[Мяна|Мяны]]). Па сёння ў народным ужытку беларусаў засведчаная форма назвы «Вялля»<ref>{{Cite web |url=https://nastgaz.by/vilejka-viliya-vyallya/ |title=Вілейка. Вілія. Вялля |access-date=1 снежня 2023 |archive-date=6 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006162613/https://nastgaz.by/vilejka-viliya-vyallya/ |url-status=dead }}</ref><ref>V. Vaitkevičius. Neris: 2007 metų ekspedicija. Antra knyga. Vilnius, 2012. C. 203, 227.</ref>. === «Нярыс» === «Літоўскі» варыянт назвы Нярыс (''Neris'') у форме ''Nere'' засведчаны ўжо ў 1260 годзе і даволі часты ў XIV стагоддзі ў крыжацкіх запісах — de Nere (1260), Nerge (1340), Nerga (1361), Nerye (1377, 1391, 1404), Niaris (пачатак XIX ст.). Аўтахтоны [[Гервяцкі край|Гервяцкага краю]] таксама ў маўленні аддаўна ўжываюць форму назвы ''Neris''. Канстанцін Тышкевіч у кнізе «Вілія і яе берагі» (1871) адзначаў, што назва Вілія рэзка пераходзіць у Нярыс у раёне Кернава<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://polona.pl/item-view/11be500c-04f7-4cb7-901b-16a7107c1903?page=242|title=Polona|website=polona.pl|access-date=2025-04-09}}</ref>. У 1939 годзе, з пераходам Вільні і Віленшчыны да Літвы, назва з-пад Кернава распаўсюдзілася да беларускай мяжы і стала пісацца на картах. Кніга Канстанціна Тышкевіча «Вілія і яе берагі», пры перавыданні ў сучаснай Літве выйшла пад назвай «Нярыс і яе берагі»<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/tyszkiewicz-konstanty-wilja-i-jej-brzegi-1871-lt-2013/page/52/mode/2up|аўтар=Konstanty / Tiškevičius Tyszkiewicz|загаловак=Neris ir jos krantai : hidrografiniu, istoriniu, archeologiniu ir etnografiniu požiūriu|год=2013|выдавецтва=Vilnius : Mintis}}</ref>. Ад варыянту вілейскай назвы Нярыс на працягу ўсяго цячэння ракі, пачынаючы ад [[Смаргонь|Смаргоні]], утвораныя тапонімы, якія ў літоўскім асяроддзі гучаць як ''Paneriai'': [[Панара]] (паміж [[Смаргонь|Смаргонню]] і [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунамі]]), [[Панарцы]] (на Віліі ніжэй за [[Міхалішкі (Астравецкі раён)|Міхалішкі]]), на літоўскім адрэзку Віліі — на тэрыторыі [[Вільня|Вільні]] і ніжэй за яе з двух бакоў [[Кернаў|Кернава]].<!-- Назвы рэк у падмаскоўі гэта іншае, тут пра тапонімы (назвы паселішч), назвы рэк у падмаскоўі могуць быць угра-фінскімі, трэба разбірацца, але гэта да справы не датычыць. --> Пачатак называння Віліі назвай тыпу ''Neris'' геаграфічна звязваюць з прытокам у Вілію ракі [[Нарач (рака)|Нарачанкі]] (цячэ з возера [[Нарач (возера)|Нарач]])<ref>V. Vaitkevičius. Vilija-Neris: vardo istorijos vingiai // Liaudies kultūra. 2005. Nr. 6 (105). C. 12—15.</ref>. У яе назве той самы корань ''Nar- / Ner-'', ад літоўскага ''nerti'' «ныраць», ''narus'' «ныркі» (семантыка назвы звязаная з глыбінёй). Мяркуецца, што адпачатна Віліяй верхняе цячэнне ракі называлі верхневілейскія балцкія плямёны. На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі той жа корань ''Ner-'' у гідронімах тыпу [[Няропля (рака)|Няропля]], Няруса (прыток [[Дзясна|Дзясны]]), Нерата (возера ля дзвінскай ракі [[Таропа|Таропы]])<ref>Р. А. Агеева. Гидронимия Русского Северо-Запада как источник культурно-исторической информации. Москва, 2004. С. 193.</ref>, Нераста (рака на Павоччы)<ref>''Г. П. Смолицкая.'' Гидронимия бассейна Оки. — Москва, 1976. — С. 137.</ref>. == Гідраграфія == [[Файл:Neris Baseino plotas.png|thumb|left|Басейн Віліі.]] Пачынаецца з невялікага балота за 1 км на паўночны ўсход ад [[Вялікае Поле (Докшыцкі раён)|вёскі Вялікае Поле]] Докшыцкага раёна, перасякае мяжу з Літвой за 2 км на паўночны захад ад вёскі [[Жарнэлі]] Астравецкага раёна, упадае ў Нёман на тэрыторыі Літвы каля [[Каўнас]]а. На рацэ створана [[Вілейскае вадасховішча]], частка вады якога па [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэме]] перапампоўваецца ў раку [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Даліна звілістая, добра распрацаваная, у верхнім цячэнні шырынёй 1—3 км, бліжэй да вусця ракі Уша і далей да мяжы з Літвой звужаецца да 0,2–0,4 км, каля аграгарадка [[Жодзішкі]]. Амаль на ўсім працягу тэрасы. Пойма ў верхнім цячэнні ў асноўным забалочаная, шырыня яе 200—400 м, ніжэй перарывістая, шырынёй 50—70 м, месцамі да 600 м; на ўчастку паміж вёскамі [[Стахі]] і [[Раздоры]] Вілейскага раёна шмат старыц. Схілы стромкія, часам абрывістыя, вышынёй 10-20 м, парослыя лесам і хмызняком, парэзаныя густой сеткай яроў і далін прытокаў. Амаль на ўсім працягу трапляюцца тэрасы. Пойма ў верхнім цячэнні ў асноўным забалочаная, шырыней 200–400 м, ніжэй перарывістая, шырынёй 50–70 м, месцамі да 600 м; на ўчастку паміж вёскамі Стахі і Раздоры Вілейскага раёна шмат старыц. Рэчышча ў вярхоўі моцназвілістае, шырыня яго ад 1 м да 2 м, каля вусця Ушы 40—60 м (месцамі да 100 м), да ўпадзення [[Балошынка|Балошынкі]] 60—70 м; пясчаных астравоў (выспаў), адмелін, асяродкаў, трапляюцца парожыстыя ўчасткі. Берагі стромкія, у вярхоўі тарфяністыя, вышынёй 2–10 м. Рэчышча каналізавана ў Вілейскім раёне на працягу 22 км (ад моста на дарозе паміж вёскамі Мацеева Лагойскага раёна і [[Чысці Вардамскія]] Докшыцкага раёна да вусця ракі [[Дзвінаса (рака)|Дзвінаса]]). == Выток == Згодна з этнаграфічнымі запісамі, выток Віліі мясцовымі жыхарамі лакалізуецца «ад Сцёп-каміня», з балаціны з назвай «Засцеб’е»<ref>V. Vaitkevičius. Neris: 2007 metų ekspedicija. Pirma knyga. Vilnius, 2009. C. 52—53.</ref>. [[Файл:Карта ВКЛ 1590-1600 г..jpg|alt=Выток Віліі на карце ВКЛ 1590—1600 гг.|міні|Выток Віліі на карце Вялікага Княства Літоўскага 1590—1600 гг.]] На карце канца XVI стагоддзя на месцы цяперашняга верхавога балота «Засцеб’е» адлюстраванае прадаўгаватае возера, з якога, як мяркуецца, даўней і пачыналася Вілія. Сцёп-камень (або Сцёб-камень) — вертыкальна пастаўлены ў няпамятныя часы на вытоках Віліі камень тыпу [[менгір]]а. Яго назва звязаная з балцкім ''*stabas'' «камень» і найверагодней адпачатна гучала проста як «Ста́бас», што значыла «Камень». На ўсходзе старабалцкай тэрыторыі той жа корань у балцкіх рачных назвах тыпу [[Стабна (прыток Дняпра)|Стабна]] «Каменная (рака)»<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 209.</ref>. Камень «Стабас» — духоўна-матэрыяльная спадчына верхневілейскіх балцкіх плямёнаў, якія ўшаноўвалі вытокі Віліі. Таксама мяркуюць, што яго сакральна-абрадавая функцыя магла датычыцца ўсёй мясціны водападзелу, з якой у розныя бакі расцякаюцца рэкі, бо недалёка ад Сцёп-каменя таксама пачынаюцца прытокі верхняга цячэння [[Бярэзіна|Бярэзіны]]<ref>Кашкурэвіч Т. Касмаграфія і тапаграфія ў крыўскіх легендах пра камяні-краўцы ды пра паходжанне рэк Вялля (Нярыс) і Бярэзіна // Druvis. 2005, № 1. С. 37-46.</ref>. Можна меркаваць, што вертыкальная пастаўленасць каменя «Стабас», які некалі стаяў на беразе разлеглага верхавога возера, надавала яму значэнне Восі, Слупа, што забяспечваў сувязь паміж светамі, чалавечым і падземным (у арыентаваным на хтанічнасць светапоглядзе), або нябесным і зямным (у светапоглядзе з большай роляй нябеснай, светлавой сакральнасці). == Асноўныя прытокі == '''Справа''': [[Сэрвач (прыток Віліі)|Сэрвач]], [[Нарач (рака)|Нарач]], [[Страча]], [[Рака Жэймяна|Жэймяна]], [[Швянтойі (прыток Віліі)|Швянтойі]], [[Сластаўка]]. '''Злева''': [[Дзвінаса (рака)|Дзвінаса]], [[Ілія]]{{efn|Упадае ў паўднёвы заліў [[Вілейскае вадасховішча|Вілейскага вадасховішча]], перад будаўніцтвам вадасховішча ўпадала непасрэдна ў Вілію.}}, [[Уша (прыток Віліі)|Уша]], [[Сянканка]], [[Ашмянка]], [[Смердзія]]. Амаль усе прытокі Віліі каналізаваныя. Усяго ў басейне ракі больш за 40 каналаў агульнай даўжынёй каля 300 км. == Жыўленне, водны і лядовы рэжым == Веснавое разводдзе пачынаецца ў канцы сакавіка і доўжыцца каля 50 сутак. Рэжым адрозніваецца інтэнсіўным веснавым разводдзем (каля 45 % гадавога сцёку) і нізкім стаяннем вады ў летнюю межань. Пасля стварэння Вілейскага вадасховішча ўзроўневы і сцёкавы рэжым ніжэй ад плаціны ў межах Беларусі зарэгуляваны. Сярэднегадавы расход вады каля горада Вілейка 28,1 м³/с, на выхадзе за мяжу Беларусі 80 м³/с. Замярзае ў верхнім цячэнні на пачатку снежня, у сярэднім і ніжнім — у канцы снежня ці на пачатку студзеня; крыгалом ў 2‑й палове сакавіка ад вярхоўяў да вусця. Максімальная таўшчыня лёду 51 см (люты). Веснавы крыгаход працягваецца 4-9 сутак. Сярэдняя тэмпература вады летам 18—20&nbsp;°C, найбольшая ў ліпені (27,9&nbsp;°C, 1956). == Фаўна == У рацэ водзяцца: [[шчупак]], [[акунь]], [[плотка]], [[лешч]], [[лінь]], [[карась]], [[верхаводка]], [[гусцяра]], [[пячкур]], [[язь]], ялец, [[краснапёрка]], [[джгір]]; ''каштоўныя'' — [[судак]], [[мінога ручаёвая еўрапейская|мінога ручаёвая]], [[галавень]], [[стронга ручаёвая]], [[падуст]], [[сом]], [[мянтуз]], [[вугор]]. == На рацэ == Тэрыторыя басейна Віліі ўтварае [[гістарычная вобласць|гістарычную вобласць]] [[Павілле]].<ref>[http://www.mediafire.com/view/?1h7qkg3lk9x1261 Звяруга Я. Г. Беларускае Павілле у жалезным веку і раннім сярэднявякоўі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129032321/http://www.mediafire.com/view/?1h7qkg3lk9x1261 |date=29 лістапада 2014 }} // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]], вып. 10. Мінск, ДНУ «Інстытут гісторыі НАН Беларусі», 2005</ref> [[Файл:Zveryno_tiltas.jpg|thumb|Рака ў Вільні.]] На рацэ размешчаны гарады: [[Вілейка]], [[Вільня]], [[Коўна]] (у вусці). У вярхоўі гідралагічны заказнік рэспубліканскага значэння «Верхневілейскі». На берагах у маляўнічых мясцінах створаны зоны адпачынку Вілейка, Плёсы; санаторыі «Вяжуці» (7 км ад вёскі [[Вяжуці]] Маладзечанскага раёна), «Залессе» (аграгарадок Залессе Смаргонскага раёна), дзіцячы рэабілітацыйна-аздараўленчы цэнтр «Лясная Паляна» (аграгарадок [[Жодзішкі]] Смаргонскага раёна). Каля вытоку Віліі помнік прыроды — [[Бярозкаўскі дуб-волат]]. Папулярны аб’ект воднага турызму. На рацэ створана [[Вілейскае вадасховішча]], галаўное вадасховішча [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]]. Вадасховішча пітнога водазабеспячэння, частка вады з якога па Вілейска-Мінскай воднай сістэме перапампоўваецца ў раку [[Свіслач (прыток Бярэзіны)]]. Гідралагічныя назіранні вядуцца на пастах Сцешыцы, Вілейка і Міхалішкі. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/РэсВодСССР|5|1-2}} * {{Крыніцы/ПрырБел}} * {{Крыніцы/Блакітная}} * {{Крыніцы/ВодКадастр}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{belarusenc|slovnik/10086/|ВІЛІЯ}} * [http://www.mediafire.com/view/?1h7qkg3lk9x1261 ''Звяруга Я. Г.'' Беларускае Павілле у жалезным веку і раннім сярэднявякоўі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129032321/http://www.mediafire.com/view/?1h7qkg3lk9x1261 |date=29 лістапада 2014 }} // [[Матэрыялы па археалогіі Беларусі]], вып. 10. — Мінск, ДНУ «Інстытут гісторыі НАН Беларусі», 2005 * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/domestic-policy-of-of-GDL.html ''Лойка П.'' Унутраная палітыка ВКЛ (XIV — сярэдзіна XV ст.)] // Бібліятэка гістарычных артыкулаў. * [http://www.rh.by/by/181/50/5030/ Мястэчка Буйвіды над Віліяй атрымала герб] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306015641/http://www.rh.by/by/181/50/5030 |date=6 сакавіка 2016 }} // [[Рэгіянальная газета]] * [http://www.rh.by/by/78/50/1935/ Экспедыцыя — не паўтарэнне пройдзенага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304170400/http://www.rh.by/by/78/50/1935 |date=4 сакавіка 2016 }} // [[Рэгіянальная газета]] * [http://www.rh.by/by/210/10/6006/ Вяз, з вышыні якога бачныя адразу тры гарады — Маладзечна, Вілейку і Смаргонь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170318193754/http://www.rh.by/by/210/10/6006/ |date=18 сакавіка 2017 }} // [[Рэгіянальная газета]] {{Вілія}} {{Нёман}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Басейн Віліі| ]] [[Катэгорыя:Прытокі Нёмана]] [[Катэгорыя:Рэкі Літвы]] [[Катэгорыя:Рэкі Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Рэкі Докшыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Лагойскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Вілейскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Маладзечанскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Рэкі Астравецкага раёна]] ntds7bwdnnd0h4y4w6nqsvhb3meg8zi 0 16765 5158014 5080232 2026-06-24T17:05:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158014 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Віктар Канстанцінавіч Гардзей | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = беларускі паэт, празаік, перакладчык | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = 1963 | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = }} '''Віктар Канстанцінавіч Гардзей''' ({{ДН|19|8|1946}}, в. [[Малыя Круговічы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/0-95/ |title=Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал. Малыя Круговічы |access-date=20 жніўня 2011 |archive-date=27 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127080439/http://www.gants-region.info/index/0-95 |url-status=dead }}</ref>, {{МН|Ганцавіцкі раён|у Ганцавіцкім раёне|}}, [[Брэсцкая вобласць]] — [[23 студзеня]] [[2025]], [[Мінск]]) — беларускі [[паэт]], [[празаік]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Закончыў Круговіцкую сярэднюю школу (1964) і (завочна) [[факультэт журналістыкі БДУ]] (1984). Пасля школы працаваў у [[калгас]]е, у 1965—1966 гадах быў літсупрацоўнікам [[Ляхавічы|ляхавіцкай]] раённай газеты «[[Будаўнік камунізму (ляхавіцкая раённая газета)|Будаўнік камунізму]]». З 1966 года — у ганцавіцкай раённай газеце «[[Савецкае Палессе (ганцавіцкая раённая газета)|Савецкае Палессе]]»<ref>[http://www.gants.by/?p=1129/ Віктар Канстанцінавіч Гардзей належыць да пакалення паэтаў, што нарадзіліся ў пасляваенны час] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160407034346/http://www.gants.by/?p=1129%2F |date=7 красавіка 2016 }}</ref> (загадчык аддзела пісем, адказны сакратар, намеснік рэдактара). З пераездам у Мінск (1983) працаваў у рэдакцыях часопісаў [[Беларусь (1944)|«Беларусь»]], «[[Родная прырода]]», з 1989 года — старшы літсупрацоўнік аддзела прозы часопіса [[Маладосць (1953)|«Маладосць»]]. Таксама працаваў у часопісах [[Полымя (1922)|«Полымя»]] і [[Вожык (1945)|«Вожык»]]. Пазней зноў у часопісе [[Маладосць (1953)|«Маладосць»]] (намеснік галоўнага рэдактара). Да 2010 года працаваў у выдавецтве [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|«Мастацкая літаратура»]]. У 2010—2015 гадах — загадчык аддзела прозы і паэзіі газеты [[Літаратура і мастацтва (1932)|«Літаратура і мастацтва»]]. Памёр [[23 студзеня]] [[2025]] года ў [[Мінск|Мінску]]<ref>[https://nashaniva.com/360079 Памёр Віктар Гардзей]</ref>. == Творчасць == Літаратурную працу пачаў у 1963 годзе. ; Паэзія Аўтар зборнікаў паэзіі «Касавіца» (1975<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_kasavica/15-1-0-158 |title=«Касавіца» |access-date=5 жніўня 2012 |archive-date=3 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120903020526/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_kasavica/15-1-0-158 |url-status=dead }}</ref>), «Верасное палясоўе» (1978<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_verasnoe_paljasowe/15-1-0-159 |title=«Верасное палясоўе» |access-date=11 красавіка 2015 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305153451/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_verasnoe_paljasowe/15-1-0-159 |url-status=dead }}</ref>), «Засевак Радзімы» (1983<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_zasevak_radzimy/15-1-0-157 |title=«Засевак Радзімы» |access-date=11 красавіка 2015 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305160309/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_zasevak_radzimy/15-1-0-157 |url-status=dead }}</ref>), «Незабудкі азёр» (1985), «Узрушэнне» (1988), «Дзікая пчала» (1994) і кніжак вершаў для дзяцей «Чырвоны грабеньчык» (1976<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_chyrvony_grabenchyk/15-1-0-176 |title=«Чырвоны грабеньчык» |access-date=11 красавіка 2015 |archive-date=20 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420014606/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_chyrvony_grabenchyk/15-1-0-176 |url-status=dead }}</ref>), «На арэхавай палянцы» (1982), «Коцікі на вярбе» (1988), «Мой тата — трактарыст» (1989<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_moj_papa_traktaryst/15-1-0-175 |title=«Мой тата — трактарыст» |access-date=11 красавіка 2015 |archive-date=20 красавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150420014535/http://www.gants-region.info/load/zbornik_vershaw_moj_papa_traktaryst/15-1-0-175 |url-status=dead }}</ref>) і інш. ; Проза Выдаў кнігі прозы «Дом з блакітнымі аканіцамі» (1984), «Карані вечнага дрэва» (1988), «Уратуй ад нячыстага» (1995), «Ці то грэбля, ці то гаць» (1996) і інш. ; Пераклады Пераклаў на беларускую мову раманы [[Г. Флабер]]а «Саламбо» і [[Р. Стывенсан]]а «Чорная страла», аповесць-казку [[Э. Гофман]]а «Шчаўкунчык і мышыны кароль», кнігу казак народаў Еўропы «Хрустальны калодзеж» і інш. == Прызнанне == * Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1979). * Лаўрэат Літаратурнай прэміі імя [[Іван Мележ|Івана Мележа]]. * Лаўрэат літаратурнай прэміі «[[Залаты купідон]]» (2007) == Памяць == У вёсцы Малыя Круговічы да 50-годдзя пісьменніка імем Віктара Гардзея названа вуліца, на якой ён нарадзіўся і жыў, а на месцы дома, дзе ён жыў, у 2017 годзе ўсталявалі памятны знак<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/photo/vjoska_malyja_krugovichy/pamjatny_znak_gardzeju_viktaru_kanstancinavichu/199 |title=памятны знак |access-date=7 верасня 2017 |archive-date=25 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200225214318/http://www.gants-region.info/photo/vjoska_malyja_krugovichy/pamjatny_znak_gardzeju_viktaru_kanstancinavichu/199 |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гардзей Віктар Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі прозы і драматургіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] jg5w5onrf60s5isa93fqujeolkwtk8w 0 22410 5158170 4842223 2026-06-25T03:03:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158170 wikitext text/x-wiki {{Трамвайная сістэма | назва = Віцебскі трамвай | выява = Aksm-62103.jpg | шырыня = | краіна = {{BLR}} | горад = [[Віцебск]] | тып сістэмы = пасажырская | дата адкрыцця = [[30 чэрвеня]] [[1898]] года | дата закрыцця = | кол-ць маршрутаў = 7 | кол-ць маршрутаў у перыяд макс. развіцця = | даўжыня кант. сеткі = 36,1 км | даўжыня кант. сеткі ў перыяд макс. развіцця = | даўжыня маршрутаў = 119,3 км | даўжыня маршрутаў у перыяд макс. развіцця = | кол-ць трам. паркаў = 1 | кол-ць трам. паркаў у перыяд макс. развіцця = | кол-ць трамваяў = 88 | кол-ць трамваяў у перыяд макс. развіцця = | тыпы = [[71-608|КТМ-8]]<br />[[АКСМ-60102]]<br />[[АКСМ-62103]] | каляіна = 1524 мм <br/> да 1933 — 1000 мм<ref>{{cite web|url=http://transit.parovoz.com/masstransit/index.php?ID=533|title=Гарэлектратранс // Віцебск (трамвай)|accessdate=2013-04-21|archiveurl=https://www.webcitation.org/6G56MVo3g?url=http://transit.parovoz.com/masstransit/index.php?ID=533|archivedate=23 красавіка 2013|url-status=live}}</ref> | тып сілкавання = электрычнае <br/> ад паветранай кантактнай сеткі | напруга = 600 В | вышыня = 5,5м | самы доўгі маршрут = № 1 (27,4 км)<ref name="multiple">{{cite web|url=http://www.vttu.by/|title=УКТП ВТТУ 'Віцебскае трамвайна-тралейбуснае ўпраўленне' - main|accessdate=2013-04-18|archiveurl=https://www.webcitation.org/6G56vetHJ?url=http://www.vttu.by/|archivedate=23 красавіка 2013|url-status=live}}</ref> | самы доўгі маршрут за ўсю гісторыю = | пасажырапаток за дзень = | пасажырапаток за год = | эксплуатант = УКТП «Віцебскае трамвайна-тралейбуснае ўпраўленне» | сайт = http://vttu.by | Катэгорыя на Вікісховішчы = Tram transport in Viciebsk }} '''Віцебскі трамвай''' — сістэма электрычнага трамвая ў горадзе [[Віцебск]]у. Адкрыта 30 чэрвеня 1898 года. Першая ў [[Беларусь|Беларусі]] трамвайная сістэма, адзінай у [[БССР]] заставалася да [[1929]] года, пакуль не была адкрыта сістэма трамвая ў [[Мінскі трамвай|Мінску]]. == Гісторыя == === Дарэвалюцыйны перыяд === [[Файл:Віцебскія краявіды 07.jpg|міні|злева|Стары трамвай]] Дагавор паміж Віцебскай гарадской управай і французскім грамадзянінам Фернанам Гільёнам пра пабудову ў Віцебску электрычнай чыгункі — [[трамвай|трамвая]] быў заключаны 4 лютага [[1896]] г. Дагавор прадугледжваў перадачу канцэсіі на будаўніцтва і эксплуатацыю трамвая ў Віцебску Гільёну на тэрмін 40 гадоў. Гільён абавязаўся на ўласны кошт і рызыку пабудаваць электрычную чыгунку разам з усім належным да яе і рухомым саставам, у тым ліку электрастанцыю магутнасцю 425 кВт. Электрастанцыя ўведзеная ў эксплуатацыю ў лістападзе [[1897]] г., энергія на ёй выпрацоўвалася трубчастымі [[Паравы кацёл|паравымі катламі]] сістэмы «Бабкокс і Вілкокс», [[паліва]] да катлоў — [[нафта]] і дровы. Тры паравыя машыны «Кампаўнд» (у два [[цыліндр]]ы кожная) перадавалі энергію тром дынама-машынам пастаяннага току сістэмы «Шукерт» напружаннем 500—600 [[Вольт|В]]. Электрастанцыя, апроч сілкавання трамвая, асвятляла губернатарскі палац, штаб Дзвінскай ваеннай акругі, суд, гасцініцу, лазарэт і [[тэатр]]. Пасля рэвалюцыі, у пач. Электрастанцыя працавала да запуску [[Беларуская ДРЭС|Беларускай ДРЭС]] — першай электрастанцыі, пабудаванай паводле плану [[ГОЭЛРО]], т.б. да [[1931]] г. — года ўтварэння [[Беларуская энергасістэма|Беларускай энергасістэмы]]. У маі [[1898]] г. віцебскі трамвай быў уведзены ў эксплуатацыю — на год раней чым у [[Масква|Маскве]] і на 9 год раней чым у [[Санкт-Пецярбург]]у. Адлегласць паміж рэйкамі тыпу «Фенікс» складала 3,3 футы. [[Рэйка|Рэйкі]] злучаліся металічнымі папярэчынамі, замацаванымі нітамі, і клаліся на [[друз]] і [[пясок]] без шпалаў. Зварот току ажыццяўляўся праз рэйкі, для гэтага яны злучаліся [[Медзь|меднымі]] стрыжнямі. Апроч таго, была зробленая адмысловая каналізацыя зваротнага току, якая складалася са старых рэек, пакладзеных на некаторай глыбіні пад брукам, што стварала ўмовы для адводу зваротнага току ад перакрыжавання двух ліній на Саборнай плошчы да адмоўнага полюсу электрычных генератараў. Тралейны дрот сячэннем 84 мм быў падвешаны на ізалятарах праз кожныя 16 сажняў. Уся лінія падзялялася на ўчасткі па 230 [[Сажань|сажняў]]. Кожны ўчастак сілкаваўся ад электрастанцыі асобна. Віцебскі трамвай даваў сваім акцыянерам па 20 тыс. франкаў прыбытку штогод. [[Файл:Viciebsk, Vialikaja. Віцебск, Вялікая (1904) (2).jpg|thumb|]] Рух па цяперашняй [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліцы Леніна]] быў адкрыты [[30 чэрвеня]] [[1898]] года. Спачатку, з-за недастатковай шырыні [[Кастрычніцкі мост|Чырвонага моста]] лінія падзялалася на дзве часткі — па вуліцы Гогалеўскай (сёння — частка вуліцы Леніна ад сучаснай [[Плошча Перамогі (Віцебск)|плошчы Перамогі]] да [[Плошча Свабоды (Віцебск)|плошчы Свабоды]]) і вуліцы Смаленскай (ад плошчы Свабоды да [[плошча Леніна (Віцебск)|плошчы Леніна]]). У лістападзе [[1898]] года лінія злучылася пабудаваным для трамвая драўляным мостам праз Віцьбу побач з Чырвоным мостам<ref name="vkurier.info-2020-05-20">{{cite web|url = https://vkurier.info/kak-xodil-tramvaj-na-ulice-lenina-v-vitebske-i-kak-gorod-lishilsya-starejshego-marshruta/ |title = Как ходил трамвай на улице Ленина в Витебске и как город лишился старейшего маршрута |publisher = «Витебский курьер n» |date = 2020-05-20 |accessdate = 2020-06-12 |language = ru }}</ref>. Трамвай ішоў да Акопнай плошчы па [[Вуліца Гараўца (Віцебск)|Багадзельнай вуліцы]]. Лінія была першапачаткова двухпутнай, на сучаснай [[Плошча Леніна (Віцебск)|плошчы Леніна]] пуць дзяліўся на дзве часткі, агінаючы пятлёй Смаленскі рынак<ref name="vkurier.info-2020-06-12">{{cite web|url = https://vkurier.info/kak-v-vitebske-tramvaj-xodil-po-ulice-gorovca-i-smolenskoj-ploshhadi/ |title = Как в Витебске трамвай ходил по улице Горовца и Смоленской площади |publisher = «Витебский курьер n» |date = 2020-06-12 |accessdate = 2020-06-12 |language = ru }}</ref>. Яшчэ адна лінія цягнулася па [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай]] і [[Вуліца Пушкіна (Віцебск)|Пушкінскай]] вуліцах, да [[Кіраўскі мост|Дзвінскага моста]] і далей па [[Вуліца Кірава (Віцебск)|вуліцы Вакзальнай]]<ref name="vkurier.info-2020-05-27">{{cite web|url = https://vkurier.info/kak-tramvaj-shel-ot-ploshhadi-svobody-k-vokzalu-fantasticheskie-marshruty-vitebska/ |title = Как трамвай шел от площади Свободы к вокзалу. Фантастические маршруты Витебска |publisher = «Витебский курьер n» |date = 2020-05-27 |accessdate = 2020-06-12 |language = ru }}</ref>. Акрамя ліній па сучасных вуліцах Леніна, Замкавай і Кірава, быў уведзены яшчэ адзін трамвайны маршрут — па Задуноўскай вуліцы (цяпер — [[Праспект Фрунзэ (Віцебск)|праспект Фрунзэ]]), ад плошчы Свабоды да трамвайнага парку<ref name="vkurier.info-2020-06-05">{{cite web|url = https://vkurier.info/kak-poyavilsya-tramvaj-na-prospekte-frunze-v-vitebske-samyj-avarijnyj-marshrut-goroda/ |title = Как появился трамвай на проспекте Фрунзе в Витебске. Самый аварийный маршрут города |publisher = «Витебский курьер n» |date = 2020-06-05 |accessdate = 2020-06-12 |language = ru }}</ref>. [[12 мая]] [[1905]] года была абвешчаная забастоўка, спыніліся трамвайны рух і падача электраэнергіі. Страйкоўцы патрабавалі працоўны дзень у 16 гадзін летам і 15 — узімку, уключаючы 3 гадзіны на абед, падняць зарплату, увесці аплату падчас хваробы, забараніць неабгрунтаваныя звальненні і выплачваць звольненым 2-тыднёвыю дапамогу. [[19 мая]] [[1905]] года бельгійскія прадпрымальнікі задаволілі патрабаванні страйкоўцаў і рух быў адноўлены. У ліпені [[1905]] года быў створаны прафсаюз — «Таварыства служачых віцебскага трамвая». [[12 лістапада]] [[1905]] года з-за невыканання патрабаванняў першай забастоўкі працоўныя зноў забаставалі. Цяпер былі выстаўленыя новыя ўмовы: праца ў дзве змены, а таксама нацыяналізацыя прадпрыемства і перадача яго гораду. [[7 снежня]] [[1905]] года патрабаванні былі выкананыя і забастоўка была скончана<ref name="vkurier.info-2020-10-27">{{cite web|url = https://vkurier.info/4-krupnyx-zabastovki-v-istorii-vitebska-kotorye-zakonchilis-pobedoj/ |title = 4 крупных забастовки в Витебске, которые закончились победой |publisher = «Витебский курьер n» |date = 2020-10-27 |accessdate = 2020-11-11 |language = ru }}</ref>. У [[1918]] годзе пасажырскі рух па Задунаўскай вуліцы быў спынены, бо яна не карысталася папулярнасцю ў гараджан. Пуць стаў выкарыстоўвацца толькі для выезду і вяртання вагонаў у дэпо<ref name="vkurier.info-2020-06-05"/>. === 1920-я—30-я гады === {{У планах}} === 1940-я—80-я гады === Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] трамвайны рух адноўлены ў [[1947]] годзе<ref name="benc">{{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}}</ref>. [[5 кастрычніка]] [[1947]] года быў адноўлены рух па маршруце «Смаленскі рынак — Маркаўшчына» праз плошчу Свабоды і [[мост Блахіна]]<ref name="vkurier.info-2020-05-20"/>. У красавіку [[1948]] года трамвайныя лініі аднавілі ў [[Задзвінне (Віцебск)|Задзвінні]]<ref name="vkurier.info-2020-05-27"/>. Пасажырскі рух на праспекце Фрунзэ быў адноўлены ў [[1949]] годзе<ref name="vkurier.info-2020-06-05"/>. 20 лістапада 1966 адкрыты Музей гісторыі віцебскага трамвая. === Сучаснасць === [[Файл:Tram map of Viciebsk.png|thumb|320px|Карта трамвайнай сістэмы]] Агульная працягласць трамвайных ліній (2008) больш за 60 км (9 ліній). Праезд каштуе 55 капеек. <gallery class="center"> Файл:The motor tram of Kh type in Vitebsk.jpg|Вагон трамвая серыі Х у Музеі трамвая ў Віцебску Файл:Aksm-62103.jpg|Беларускі трамвай [[АКСМ-62103]] Файл:BY Vitebsk tram.jpg Файл:Витебск РШМ № РШ-1.jpg|Вагон-рэйкашліфавальнік на базе [[ЛМ-68М]] </gallery> == Маршруты Віцебскіх трамваяў (01.01.2022) == У Віцебску працуе 7 маршрутаў трамвая. {| class="wikitable" !№ !Канцавы прыпынак 1 !Маршрут руху !Канцавы прыпынак 2 |- |'''1''' |'''вуліца Максіма Горкага''' |вуліца Максіма Горкага — Новалучоская вуліца — Зеленагурская вуліца — [[мост Шмырова]] — праспект Чарняхоўскага — Маскоўскі праспек — Смаленская вуліца — праспект Фрунзэ — [[праспект Генерала Люднікава]] |'''Смаленская плошча''' |- |'''2''' |'''вуліца Максіма Горкага''' |вуліца Максіма Горкага — вуліца Герцэна — вуліца Генерала Белабародава — Маскоўскі праспект — вуліца Петруся Броўкі |'''вуліца Петруся Броўкі''' |- |'''3''' |'''[[Смаленская плошча (Віцебск)|Смаленская плошча]]''' |[[праспект Генерала Люднікава]] — праспект Фрунзэ — Смаленская вуліца — Маскоўскі праспект — вуліца Петруся Броўкі |'''вуліца Петруся Броўкі''' |- |<s>4</s> |'''вуліца Цітова''' |<span style="background-color:Salmon">закрыты пасля ўвядзення новага тралейбуснага маршруту № 13</span> |'''СТАА «Марка»''' |- |<s>5</s> |'''вуліца Гагарына''' |<span style="background-color:Salmon">закрыты пасля дэмантажу трамвайных шляхоў на [[Вуліца Гагарына (Віцебск)|вуліцы Гагарына]]</span> |'''СТАА «Марка»''' |- |'''6''' |'''вуліца Цітова''' |вуліца Цітова — Полацкі шляхаправод — вуліца Касманаўтаў — вуліца Будзёнага — вуліца Акадэміка Паўлава — вуліца Герцэна — вуліца Максіма Горкага |'''вуліца Максіма Горкага''' |- |'''7''' |'''вуліца Максіма Горкага''' |вуліца Максіма Горкага — вуліца Акадэміка Паўлава — вуліца Герцэна — вуліца Генерала Белабародава — Маскоўскі праспект — Смаленская вуліца — праспект Фрунзэ |'''праспект Фрунзэ''' |- |'''8''' |'''вуліца Цітова''' |вуліца Цітова — Полацкі шляхаправод — вуліца Касманаўтаў — вуліца Будзёнага — вуліца Генерала Белабародава — Маскоўскі праспект — вуліца Петруся Броўкі |'''вуліца Петруся Броўкі''' |- |'''9''' |'''вуліца Цітова''' |вуліца Цітова — Полацкі шляхаправод — вуліца Касманаўтаў — вуліца Будзёнага — вуліца Генерала Белабародава — праспект Чарняхоўскага — [[мост Шмырова]] — Зеленагурская вуліца — Новалучоская вуліца — Пралетарская плошча — вуліца Максіма Горкага |'''вуліца Максіма Горкага''' |} == Музей == Музей створаны ў 1966 годзе. У яго залах прадстаўлены макеты розных мадэляў вагонаў, якія эксплуатаваліся ў Віцебску, дакументы і фатаграфіі розных этапаў развіцця транспарту ў Віцебску. У музеі захоўваюцца праязныя квіткі розных гадоў, касавыя апараты, элементы экіпіроўкі важатых і кандуктараў розных гадоў. На стэндах размешчаны схемы ліній трамвая ва ўсе перыяды працы. Ёсць у музеі і экспазіцыя, прысвечаная [[Віцебскі тралейбус|тралейбуснаму руху]] ў Віцебску. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Віцебскі трамвай||232}} * {{крыніцы/БелЭн|15|Трамва́й|Багдановіч С. В.|504}} == Спасылкі == * [http://w3.vitebsk.by/vitebsk_ru/city-old/tram.php Віцебскі трамвай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120321005833/http://w3.vitebsk.by/vitebsk_ru/city-old/tram.php |date=21 сакавіка 2012 }} * [http://evitebsk.com/wiki/Віцебскі_трамвай Віцебскі трамвай]{{Недаступная спасылка}} у «Віцебскай энцыклапедыі» * [http://www.beltransport.by/vit/vitpstramv.html Рухомы састаў: трамваі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614060724/https://www.beltransport.by/vit/vitpstramv.html |date=14 чэрвеня 2021 }} * [http://www.nestor.minsk.by/sn/1998/21/sn82103.htm Артыкул «100 гадоў з дня адкрыцця электрычнага трамвая ў Віцебску»] * [http://www.600volt.ru/text/read/663 Інфармацыйны партал гарадскога электрычнага транспарту Расіі]{{Недаступная спасылка}} {{ГТ Беларусі}} {{Віцебск у тэмах}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:1898 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Транспарт Віцебска]] [[Катэгорыя:Трамвайныя сістэмы Беларусі]] akj0xl8n5wha1zwlcevpimlijcaam3k 0 23169 5158264 4741624 2026-06-25T09:43:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158264 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Галісійцы<br/>(''Galegos'') | image = [[Выява:Gaiteiros em romaria galega.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 4 593 тыс. (2012 г.) | popplace = {{Сцягафікацыя|Іспанія}} — 3 787 тыс.<br /> {{Сцягафікацыя|Партугалія}} — 16 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} — 697 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Уругвай}} — 41 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Мексіка}} — 12 тыс. <br /> | langs = [[галісійская мова|галісійская]] | rels = [[каталіцтва]] | related = [[іспанцы]], [[партугальцы]], [[каталонцы]] }} '''Галісійцы''' (саманазва ''galegos'') — народ у [[Іспанія|Іспаніі]], асноўнае насельніцтва гістарычнай вобласці [[Галісія]]. == Тэрыторыя пражывання і колькасць == Карэнным рэгіёнам пражывання галісійцаў з'яўляецца [[Галісія]], а таксама іншыя тэрыторыі [[Іспанія|Іспаніі]] і суседняй [[Партугалія|Партугаліі]]. Агульная колькасць у Іспаніі - 3 787 тыс. чал., у Партугаліі - 16 тыс. чал. У выніку эміграцыі склаліся буйныя галісійскія групы ў Аргенціне (697 тыс.), Уругваі (41 тыс. чал.), Мексіцы (12 тыс. чал.) і г. д. Усяго ў свеце пражывае 4 593 тыс. чал. ([[2012]] г.)<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=11810 Galician]</ref>. == Мова == : Галоўны артыкул: '''''[[Галісійская мова]]'''''. Галісійцы размаўляюць [[галісійская мова|па-галісійску]] (больш за 90% насельніцтва Галісіі). Галісійская мова (гальега) належыць да заходне-раманскай падгрупы раманскай групы індаеўрапейскай моўнай сям'і і блізкая да [[партугальская мова|партугальскай]]. Пісьменнасць на аснове [[Лацінскі алфавіт|лацінкі]]. Біблію на галісійскую мову цалкам пераклалі ў 1989—1992 гг. == Гісторыя == Этнагенез галісійцаў звязаны з плямёнамі галаікаў, што ўзніклі ў выніку змяшання міграцый [[кельты|кельтаў]] і карэнных эстрымніяў. З паходжання галісійцы спародненыя з [[партугальцы|партугальцамі]]. У Сярэднявеччы, у сувязі з далучэннем да Кастыліі (Іспаніі), былі аб'ектам кастылізацыі (іспанізацыі). З пачатку 19 ст. узнік рух за адраджэнне галісійскай нацыі, мовы і культуры галісійцаў. У канцы 19 — пачатку 20 стагоддзяў вялікая колькасць галісійцаў эмігравала ў Лацінскую Амерыку, у тым ліку ў Аргенціну і [[Уругвай]]. У 1981 годзе галісійцы атрымалі аўтаномію. З 1990-х гг. адбываецца ўздым цікавасці да нацыянальнай культуры сярод галісійцаў. За ўсю сваю гісторыю Галісія мела дзяржаўнасць толькі аднойчы, у 1111 годзе, калі быў каранаваны галісійскі кароль. Але ўжо праз некалькі гадоў Галісійскае каралеўства было заваявана [[маўры|маўрамі]], а яго паўднёвая частка адыйшла да Партугаліі. == Духоўная культура == У духоўнай культуры (песенны [[фальклор]]) адчуваюцца [[кельты|кельцкія]] ўплывы. Традыцыйны музычны інструмент — [[гайта]] ([[дуда]]). У вуснай традыцыі пераважаюць жартоўныя казкі, показкі і жарты, у тым ліку антырэлігійнага зместу <ref>[http://skaz.iatp.org.ua/link_galis.shtml у Сеціве]</ref>. Арыгінальнасцю вызначаецца галісійскі танцавальны фальклор — сярод танцаў мужчынскія танцы-змаганні і змешаны танец [[муньейра]]. У кафедральным саборы сталіцы Галісіі, горадзе [[Сант’яга-дэ-Кампастэла]] пахаваныя мошчы аднаго з 12 апосталаў Хрыста — [[Якаў (апостал)|святога Якава]] (па-іспанску: Яга, па-галісійску: Хаймэ). Паводле легенды святы Якаў, хрысціцель і патрон усяе Іспаніі, прайшоў пешкі ўсю дарогу на Пірэнейскі паўвостраў. Таму больш за 1000 гадоў існуе каталіцкі шлях-прошча — [[шлях святога Якава]], які вядзе ў сталіцу Галісіі. Гэты шлях не раз бываў тэмай сюжэтаў літаратуры і кінамастацтва. == Матэрыяльная культура == Этнаграфічна галісійцы блізкія да рэшты насельніцтва Поўначы [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага (Іберыйскага) паўвостраву]]. Галісійцам уласцівыя дробныя пасяленні, змешчаныя недалёка адно ад аднаго і без строгай планіроўкі, а таксама [[хутар]]ы. Адмыслова галісійскае жытло — [[пальёса]]. У нацыянальных касцюмах пераважаюць цёмныя колеры і тоўстыя ваўняныя тканіны, сукно, фланелі. Жаночы нацыянальны касцюм — доўгая спадніца і кофта з карсажам, ў якасці дэталяў — спадніца-накідка (мантэо) і хустка-дэнгэ, якою закрывалі спіну, а завязвалі накрыж на грудзях. Жаночае адзенне звычайна аздобленае стужкамі і ўпрыгожаннямі з [[бурштын]]у. Галаўны ўбор — таксама хустка. Мужчынскі нацыянальны касцюм галісійцаў складаецца з вузкіх (святочныя) альбо шырокіх (будзённых, дзеля працы на палетку) штаноў да кален, кашулі, камізэлькі і кароткай курткі. Мужчынскі і жаночы абутак — скураныя чаравікі. Галісійская кухня адзначаецца простасцю і сціпласцю. Нацыянальныя стравы — [[пульпада]], [[потэ гальега]], каўбаскі са свініны ([[чарысас]]), суп з гародніны (кальда гальега), сала з дадаткамі розных спецый і жытні хлеб. Сярод напояў папулярныя, як і паўсюль у Іспаніі, віно і лікёры. У галісійскай кухні да нядаўняга часу існавала негалосная забарона на ўжыванне грыбоў, тым болей дзіўная, што Галісія — лясістая краіна. Непрыйманне грыбоў у галісійскай культуры было такім моцным, што нават існавала прыслоў'е: «''Найпрасцейшы спосаб памерці — з'есці грыб''». Гэтае табу знікла толькі пад уплывам [[глабалізацыя|глабалізацыі]]. == У сусветнай цывілізацыі == Галісійскія крыніцы ахвотна называюць вялізнае мноства палітычных, ваенных, культурніцкіх дзеячаў з галісійскімі каранямі, але вядомых у свеце як іспанцы, аргенцінцы і пад., бо галісійцы — недзяржаўны этнас. Звычайна такіх дзеячаў разрозніваюць на тры групы: 1) галісійцаў; 2) галісійцаў паводле паходжання, але вядомых у іншых культурных кантэкстах; 3) асоб, чыё галісійскае паходжанне спрэчнае. [[Image:Carlos nunez.jpg|160px|right|thumb|''Знаны галісійскі дудар Карлас Нуньес'']]Сярод вядомых галісійцаў: * Мендыньё, сярэднявечны галісійскі паэт-трубадур, які жыў у 13—14 стагоддзях. Захавалася яго паэма. * Радрыка дэ Кірога Лопес дэ Улоа (1512—1580), заваёўнік Амерыкі, двойчы быў каралеўскім генерал-губернатарам Чылі. * П. Мантоха-і-Пасарон, адмірал, камандуючы іспанскім флотам у час [[бітва ў Манільскай бухце, 1898|бітвы ў Манільскай бухце]] ў час іспанска-амерыканскай вайны (1898). * Аншо Кінтана, палітык, дзеючы кіраўнік Галісійскага Нацыяналістычнага Блока (Bloque Nacionalista Galego), вядучай патрыятычнай партыі галісійцаў. * Ш. Л. Ферын (Ferrín), галісійскі пісьменнік, прапанаваны ў 1999 годзе Асацыяцыяй галісійскіх пісьменнікаў на атрыманне Нобелеўскай прэміі з літаратуры. * Спартсмены — Мічэль Сальгада, гулец зборнай Іспаніі па футболу і Оскар Перэйра, пераможца Тур-дэ-Франс 2006 года. Сярод галісійцаў паводле паходжання: * У палітыцы — кубінскія кіраўнікі [[Фідэль Кастра]] і [[Рауль Кастра]] (абодва з бацькоў з Галісіі) і дзеючы прэзідэнт [[Уругвай|Уругвая]] Т. Васкес. * У літаратуры — іспанскі драматург Р. М. дэль Валье Інклан (лічыцца класікам іспанскай літаратуры), іспанскі пісьменнік [[Каміло Хосэ Села]] (Нобелеўскі лаўрэат у вобласці літаратуры 1989 года); іспанская пісьменніца, кіраўнічка феміністычнага руху [[Эмілія Парда Басан]]. * У [[шоу-бізнес]]е і [[спорт|спорце]] — спевакі [[Хуліа Іглесіас]] і [[Энрыке Іглесіас]]; поп-спявачкі мексіканка Паўліна Рубіа і ўругвайка Наталія Арэйра (вядомая за ўдзел у аргенцінскіх серыялах); аргенцінскі футбаліст [[Дыега Марадона]]. Сярод вядомых асоб, чыё галісійскае паходжанне спрэчнае або недаведзенае: * амерыканскі астранаўт Ф. Кальдэйра (нашчадак галісійскіх эмігрантаў); аўстрыйскі аўтагоншчык, тройчы пераможца Чэмпіянату Формулы-1 Нікі Лаўда. Таксама лічыцца, что галісійскае паходжання мелі [[Сімон Балівар]] (паводле іншых звестак, у яго [[баскі|баскскія]] карані), [[Хуан Перон]] і нават [[Мігель Сервантэс]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Народы мира. Историко-этнографический справочник, М.: «Советская энциклопедия», 1988, стар. 130—131 (артыкул «Галісійцы») (па-руску) * [http://usuarios.lycos.es/Celtic_Galiza/history.html Нарыс гісторыі Галісіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071018142439/http://usuarios.lycos.es/Celtic_Galiza/history.html |date=18 кастрычніка 2007 }} (па-англійску) * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=glg Даведнік Этналог, 15-ы выпуск] (па-англійску) * [http://www.christusrex.org/www1/pater/ethno/Spai.html Хрысціянская этналагічная старонка ў Сеціві з разпадзелам народаў па дзяржавах — народы Іспаніі] (па-англійску) * Anaya Santos G. La depresión cultural gallega, Vigo, 1970 (па-іспанску) * Lisón Tolosana C. Perfiles simbólico-morales de la cultura gallega, Madrid, 1974 (па-іспанску) * Los gallegos, Madrid, 1976 (па-іспанску) == Спасылкі == {{commons|Category:People of Galicia (Spain)|Насельніцтва Галісіі}} * [http://www.edu.xunta.es/diccionarios/ Галісійска-іспанскі перакладчык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080409215051/http://www.edu.xunta.es/diccionarios/ |date=9 красавіка 2008 }} (па-іспанску і па-галісійску) * [http://skaz.iatp.org.ua/link_galis.shtml Галісійскія народныя казкі] (па-ўкраінску) * [https://web.archive.org/web/19991111060023/http://www.geocities.com/Area51/Shadowlands/7336/contos.htm Галісійскія народныя казкі] (па-галісійску) * [http://galego.org/english/contents.html Старонка ў Сеціве пра галісійцаў] (па-англійску) * [http://www.fillos.org/galicia/index.php Галісійскі інфармацыйны партал] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080215004128/http://www.fillos.org/galicia/index.php |date=15 лютага 2008 }} (па-галісійску) * [http://www.galiciaguide.com/ Он-лайнавы турыстычны аператар па Галісіі] (па-іспанску) * [http://www.mustrad.org.uk/articles/alalas.htm Хаўтурная музыка галісійцаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080321021852/http://www.mustrad.org.uk/articles/alalas.htm |date=21 сакавіка 2008 }} (па-англійску) {{Interwiki|gl|па-галісійску|}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Іспаніі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Раманскія народы]] 24ktenvg0n769p6vcrode6gryfkf8u9 0 27250 5158167 5077483 2026-06-25T01:11:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158167 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кіпель}} {{цёзкі|Вітаўт}} {{Навуковец |Фота = Вітаўт Кіпель.jpg }} '''Вітаўт Кіпель''' ({{ДН|30|5|1927}}, [[Менск]] — {{ДС|3|12|2022}}, [[ЗША]]) — беларускі грамадска-культурны эміграцыйны дзеяч, гісторык. Разам з жонкай [[Зора Кіпель|Зорай Кіпель]] сабраў і сістэматызаваў найбагацейшую калекцыю эміграцыйнай беларускай перыёдыкі і друку, выдадзеных на Захадзе<ref name="nslowa">[https://www.nslowa.by/2022/12/13/pamyor-vitaut-kipel/ Памёр Вітаўт Кіпель]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 мая 1927 года ў [[Менск]]у ў сям’і грамадскага дзеяча і вучонага [[Яўхім Кіпель|Яўхіма]] (1895—1969) і Марыі Кіпеляў. У [[1933]]—[[1942]] гадах разам з бацькамі знаходзіўся ў высылцы ў Расіі. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] вярнуўся ў Беларусь. Вучыўся ў [[Мінск]]у, пакуль у [[1944]] годзе не выехаў з бацькамі ў [[Германія|Германію]]. У пасляваеннай Германіі Вітаўт Кіпель скончыў [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы|Беларускую гімназію імя Я. Купалы]], вучыўся на медыцынскім факультэце [[Цюбінгенскі ўніверсітэт|Цюбінгенскага ўніверсітэта]]. У [[1953]] годзе скончыў [[Лёвенскі каталіцкі ўніверсітэт|Лювенскі ўніверсітэт]] ([[Бельгія]]) са спецыяльнасцю [[геолаг]]а, у [[1955]] годзе атрымаў ступень доктара мінералогіі. У [[1955]] годзе пераехаў у [[ЗША]]. У 1956 годзе пабраўся шлюбам з [[Зора Кіпель|Зорай Савёнак (Кіпель)]], на наступны год у сям’і нарадзілася дачка [[Алеся Кіпель|Алеся]]. Працаваў у навукова-вытворчых фірмах, у [[Балтымарскі ўніверсітэт|Балтымарскім універсітэце]] ([[Мэрыленд|штат Мэрыленд]]). У [[1959]]—[[1985]] гадах працаваў бібліятэкарам у [[Нью-Ёркская публічная бібліятэка|Нью-Ёркскай публічнай бібліятэцы]], дзе таксама на працягу многіх гадоў займаў пасаду памочніка начальніка аддзела навукі і тэхнікі<ref name="NJbio">[https://www.mycentraljersey.com/obituaries/asb288925]</ref>. Перадаў на захаванне ў Нью-Ёркскую публічную бібліятэку 171 скрыню з матэрыяламі па [[беларусістыка|беларусістыцы]], якія на працягу некалькіх дзесяцігоддзяў збіраў і сістэматызаваў<ref name="nslowa"/>. У [[1962]]—[[1963]] гадах вучыўся ў магістратуры [[Ратгерскі ўніверсітэт|Ратгерскага ўніверсітэта]] ([[Нью-Джэрсі]]) па спецыяльнасці «Бібліятэказнаўства»<ref name="NJbio"/>. Пры канцы [[1960-я|1960-х]] гадоў выкладаў у беларускай школе ў [[Бруклін]]е. У [[1960-я|1960]]-[[1980-я|1980-х]] гадах супрацоўнічаў з [[Радыё «Свабода»|радыё «Свабода»]]. У 1985 годзе выйшаў на пенсію і працягнуў займацца грамадскай дзейнасцю<ref name="NJbio"/>. Больш за 30 гадоў жыў у [[Ратэрфорд (Нью-Джэрсі)|Ратэрфордзе]], потым — у [[Гаварт (Нью-Джэрсі)|Гаварце]], а ў апошні час — у Пойнт-Плезант-Біч<ref name="NJbio"/>. Памёр 3 снежня 2022 года<ref name="nslowa"/>. Пахаваны ў Іст-Брансуіку ([[Нью-Джэрсі|штат Нью-Джэрсі]]) на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках царквы Жыровіцкай Божай Маці]]<ref name="NJbio"/>. == Грамадская дзейнасць == Падчас вучобы ў Германіі зацікавіўся [[Скаўцкі рух|скаўтынгам]]. З 1945 года быў скаўтмайстрам «Згуртавання беларускіх скаўтаў на чужыне» (пазней — у адміністрацыі нацыянальнай арганізацыі ЗША)<ref>{{кніга|аўтар =Лозка А.Ю. |загаловак = Беларускі скаўтынг |месца =Мінск |выдавецтва =Полымя |год = 1997|старонак = 188 |isbn =985-07-0213-3 |тыраж =2500 }}</ref>. Падчас вучобы ў Бельгіі, быў намеснікам старшыні [[Саюз беларусаў Бельгіі|Саюза беларусаў Бельгіі]]. У [[1972]]—[[1982]] гадах — старшыня [[Федэрацыя беларускіх рэспубліканскіх клубаў|Федэрацыі беларускіх рэспубліканскіх клубаў]]. У [[1974]] годзе абраны старшынёй Рэспубліканскай федэрацыі штата Нью-Джэрсі<ref name="NJbio"/>. Рэдактар газеты нью-джэрсійскіх рэспубліканцаў Heritage Review. Заснавальнік і дырэктар беларускіх фестываляў у [[Нью-Джэрсі]] ([[1976]]—[[1979]]). У [[1972]] годзе ў [[Вашынгтон]]е абраны на заступніка старшыні Нацыянальнай канфедэрацыі амерыканскіх этнічных груп. Губернатарам штата Нью-Джэрсі Брэнданам Бірнам быў прызачаны старшынёй Этнічнай Рады штата Нью-Джэрсі<ref name="NJbio"/>, працаваў на гэтай пасадзе ў 1978—1982 гадах. Актыўна ўдзельнічаў у беларускім жыцці ў ЗША, быў сябрам шэрагу арганізацый, у тым ліку [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне|Беларуска-амерыканскага задзіночання]]<ref name="NJbio"/>. Ад [[1982]] года — старшыня [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] ў [[Нью-Ёрк]]у. У 1997 годзе абраны ў склад Прэзідыума [[Рада БНР|Рады БНР]]<ref>Н. Гардзіенка, Л. Юрэвіч. Рада БНР (1947—1970) — Падзеі. Дакументы. Асобы. Менск, 2013 — с. 93</ref>. == Творчасць == Аўтар шэрагу грунтоўных бібліяграфічных даведнікаў, а таксама дзясяткаў публікацый, у т. л. артыкулаў беларусазнаўчай тэматыкі ў амерыканскіх энцыклапедыях. У [[1993]] годзе выйшла яго першая манаграфія «Беларусы ў ЗША» (беларускае выданне падрыхтаваў перакладчык [[Сяргей Шупа]], англамоўнае выданне ў ЗША выйшла ў 1999 годзе). У [[2017]] годзе пабачыла свет другое выданне кнігі (больш як 600 старонак), багата ілюстраванае, дапрацаванае і дапоўненае новай інфармацыяй. Падрыхтоўка другога выдання заняла каля двух гадоў супольнай працы Вітаўта Кіпеля, архівіста [[Лявон Юрэвіч|Лявона Юрэвіча]] і рэдактар [[Наталля Гардзіенка|Наталлі Гардзіенка]]<ref>[http://zbsb.org/node/11668 zbsb.org]</ref>. Разам з жонкай [[Зора Кіпель|Зорай Кіпель]] уклаў фундаментальную двухтомную бібліяграфію «Беларускі й беларусаведны друк на Захадзе»<ref>{{Cite web |url=https://belarus8.tripod.com/hazeta/belarusaveda.htm |title=«Беларускі й беларусаведны друк на Захадзе» |access-date=11 лютага 2023 |archive-date=7 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007123357/https://belarus8.tripod.com/hazeta/belarusaveda.htm |url-status=dead }}</ref> (2003, 2-е, дапоўненае выданне — 2006), настольную кнігу гісторыкаў эміграцыі і ўсіх зацікаўленых беларусістыкай. Выдаў кнігу ўспамінаў «Жыць і дзеіць» (2015). == Сям’я == * Жонка — [[Зора Кіпель]] (дзяв. Савёнак; 1927—2003), грамадская дзяячка, літаратуразнавец, публіцыст. * Дачка — [[Алеся Кіпель]] (нар. 1957), працуе ў [[Міністэрства ўнутраных спраў ЗША|Міністэрстве ўнутраных спраў ЗША]], займаецца грамадска-палітычнай дзейнасцю. * Сын — Георгій<ref name="Obi">[https://www.echovita.com/us/obituaries/nj/rutherford/vitaut-kipel-15609250 Vitaut Kipel Obituary]</ref>. * Унукі — Аляксандр, Андрэй, Антон<ref name="Obi"/>. == Узнагароды == * Медаль Паняволеных народаў Эйзенхаўэра (1975), * [[медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2018)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>, * ганаровы доктар [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] (2020)<ref>[https://be.ehu.lt/navinyi/payshou-z-zhyitstsya-ganarovyi-doktar-egu-vitaut-kipel/ Пайшоў з жыцця ганаровы доктар ЕГУ Вітаўт Кіпель]</ref> — ''«за самаадданасць справе беларускай асветы і культуры замежжа»''. == Працы == === Кнігі === * Byelorussian Statehood. Reader and Bibliography / Ed. by V.Kipel and Z.Kipel. — New York: БІНІМ, 1988. — 398 p. * Why does Voice of America discriminate against the Byelorussian language? / [Я.Запруднік, В.Кіпель, Ю.Станкевіч]. — New York: [Byelorussian Youth Association of America], 1961. — 2 p. * Беларусы ў ЗША. — Мн.: Беларусь, 1993. * Жыць і дзеіць: Успаміны. — Мн.: Зміцер Колас, 2015. === Артыкулы === * Ліст у рэдакцыю // Бацькаўшчына. — 1956. — № 21 (303). — 20 травеня. — С. 4.<ref>Адказ І. Касяку, аўтару кнігі «З гісторыі праваслаўнай царквы беларускага народу»</ref> * Мадзярскі дзень. Уражаньні ад спатканьня з Кардыналам Мідцэнты // Беларус. — 1973. — № 198. — Кастрычнік. — С. 5. * Даклад пра Беларусь сяньня / В. Зубкоўскі // Беларус. — 1973. — № 199. — Лістапад. — С. 3.<ref>Гутарка-успамін Алеся Вожыка</ref> * Беларуская спадчына ў Амэрыцы. Айцец Франьцішак Дзеружынскі // Беларус. — 1975. — № 216. — Красавік. — С. 2 — 3.<ref>Роля ксяндзоў-беларусаў у гісторыі каталіцкай асветы ЗША</ref> * Другі Ўсебеларускі Кангрэс — аналіз тагачаснае палітычнае сытуацыі рэфэрат, чытаны ў Саўт-Рывэры з нагоды 30-х угодкаў 2-га Кангрэсу / Вітаўт Кіпель // Беларуская думка [Саўт-Рывэр — Нью-Ёрк]. — 1974—1975. — № 18 — 19 — С. 4 — 7. * Прафэсар Леў Акіншэвіч (1898—1980) // Беларус. — 1981. — № 286. — Люты. — С. 3 — 4. * У памяць настаўніцы [Натальлі Орса] // Беларус. — 1990. — № 3367. — Люты. — С. 5. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Сенька М.'' Вітаўту Кіпелю — 80 гадоў / Міхась Сенька // Беларуская думка [Саўт-Рывэр — Нью-Ёрк]. — 2007. — № 59. — Снежань. — С. 39. * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кі́пель Вітаўт|384}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кіпель Вітаўт}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Члены Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] e0mntkz4zr6j4nf7ti8ytkvxqgfhj6u 0 31029 5158192 4693420 2026-06-25T06:38:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158192 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |пасада_10 = [[Вялікі пантыфік]] |перыядпачатак_10 = 63 |перыядканец_10 = 44 гады да н.э. |папярэднік_10 = [[Квінт Цэцылій Метэл Пій]] |пераемнік_10 = [[Марк Эмілій Лепід, трыумвір|Марк Эмілій Лепід]] |пасада_9 = Консул |перыяд праўлення_9 = 59 год да н.э. |суправіцель1_9 = [[Марк Кальпурній Бібул]] |папярэднік_9 = [[Квінт Цэцылій Метэл Цэлер]] і [[Луцый Афраній, консул|Луцый Афраній]] |пераемнік_9 = [[Луцый Кальпурній Пізон Цезонін, консул 58 года да н.э.|Луцый Кальпурній Пізон Цезонін]] і [[Аўл Габіній]] |пасада_8 = Дыктатар |перыяд праўлення_8 = 49 год да н.э. |папярэднік_8 = [[Луцый Карнелій Сула]] |пераемнік_8 = Гай Юлій Цэзар |пасада_7 = Консул |перыяд праўлення_7 = 48 год да н.э. |папярэднік_7 = [[Гай Клаўдзій Марцэл, консул 49 года да н.э.|Гай Клаўдзій Марцэл]] і [[Луцый Карнелій Лентул Крус]] |пераемнік_7 = [[Квінт Фуфій Кален]] і [[Публій Ватыній]] |суправіцель1_7 = [[Публій Сервілій Ватыя Ісаўрык, консул 48 года да н.э.|Публія Сервілій Ватыя Ісаўрык]] |пасада_6 = Дыктатар |перыяд праўлення_6 = 48 — 47 гады да н.э. |суправіцель1_6 = [[Марк Антоній]] |пасада_5 = Консул |перыяд праўлення_5 = 46 да н.э. |папярэднік_5 = [[Квінт Фуфій Кален]] і [[Публій Ватыній]] |суправіцель1_5 = [[Марк Эмілій Лепід, трыумвір|Марк Эмілій Лепід]] |пераемнік_5 = Гай Юлій Цэзар |пасада_4 = [[Дыктатар, Старажытны Рым|Дыктатар]] [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] |перыяд праўлення_4 = кастрычнік [[49 да н.э.]] — [[15 сакавіка]] [[44 да н.э.]] |папярэднік_4 = няма |суправіцель1_4 = [[Марк Антоній]] |пасада_3 = Консул без калегі |перыяд праўлення_3 = з 1 студзеня па 1 кастрычніка 45 года да н.э. |папярэднік_3 = Гай Юлій Цэзар і [[Марк Эмілій Лепід, трыумвір|Марк Эмілій Лепід]] |пераемнік_3 = [[Консул-суфект|консулы-суфекты]] з 1 кастрычніка — [[Квінт Фабій Максім, консул-суфект 45 года да н.э.|Квінт Фабій Максім]], [[Гай Трэбоній]] і [[Гай Каніній Рэбіл, консул-суфект 45 года да н.э.|Гай Каніній Рэбіл]] |пасада_2 = [[Консул (Старажытны Рым)|Консул Рымскай рэспублікі]] |перыяд праўлення_2 = з 1 студзеня па 15 сакавіка 44 года да н.э. |пераемнік_2 = суфект — [[Публій Карнелій Далабела, консул-суфект 44 года да н.э.|Публій Карнелій Далабела]] |суправіцель1_2 = [[Марк Антоній]] |пасада = Пажыццёвы [[Дыктатар, Старажытны Рым|дыктатар]] [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] |перыяд праўлення = з лютага па 15 сакавіка 44 года да н.э. |пераемнік = пасада скасавана |суправіцель1 = [[Марк Эмілій Лепід, трыумвір|Марк Эмілій Лепід]] }} '''Гай Юлій Цэзар''' ({{lang-la|Gaius Iulius Caesar}}<ref>Магчыма, яго прозвішча ў той час чыталася як ''Кайсар''</ref>; 12 ці 13 ліпеня 100 да н.э. — 15 сакавіка 44 да н.э.) — [[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] дзяржаўны і палітычны дзеяч, палкаводзец, пісьменнік. [[Консул (Старажытны Рым)|Консул]] 59, 48, 46, 45 і 44 гадоў да н.э., [[Дыктатар, Старажытны Рым|дыктатар]] 49, 48—47 і 46—44 гадоў да н.э., [[вялікі пантыфік]] з 63 года да н.э. Цэзар паходзіў са старажытнай [[Патрыцыі|патрыцыянскай]] сям’і, паслядоўна займаў усе ардынарныя рымскія пасады (''[[cursus honorum]]'') і зрабіў сабе імя на барацьбе з кансерватыўнымі сенатарамі ([[Аптыматы|аптыматамі]]). У 60 годзе да н.э. арганізаваў [[першы трыумвірат]] разам з двума ўплывовымі палітыкамі — [[Гней Пампей Вялікі|Гнеем Пампеем Вялікім]] і [[Марк Ліцыній Крас|Маркам Ліцыніем Красам]]. З 58 года да н.э. больш за восем гадоў правёў на тэрыторыі сучасных Францыі, Бельгіі, Германіі і Вялікабрытаніі ў [[Гальская вайна|Гальскай вайне]], далучыўшы да [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікi]] велізарную тэрыторыю ад Атлантычнага акіяна да Рэйна і набыўшы славу таленавітага палкаводца. На пачатку 49 года да н.э. пачаў [[Грамадзянская вайна ў Старажытным Рыме, 49—45 да н.э.|грамадзянскую вайну]] з-за непрымірымых рознагалоссяў з сенатарамі па пытаннях дэталяў свайго вяртання ў Рым і пра гарантыі судовай недатыкальнасці за службовыя злачынствы (подкупы на выбарах, хабары службовым асобам, парушэнне дамоў, гвалтоўныя дзеянні і іншыя парушэнні). На працягу чатырох гадоў прыхільнікі сената, якія згрупаваліся вакол Пампея, былі разбіты Цэзарам у Італіі, Іспаніі (двойчы), Грэцыі і Афрыцы, таксама ім былі разбіты войскі ўладароў Егіпта і Понта. Прытрымліваўся палітыкі міласэрнасці, але ў той жа час пакараў смерцю шэраг сваіх ключавых апанентаў. Дамогшыся поўнай перамогі над праціўнікамі, сканцэнтраваў у сваіх руках уладу консула і надзвычайныя паўнамоцтвы дыктатара (урэшце — у якасці пажыццёвай пасады), правёў шэраг рэформаў ва ўсіх сферах жыцця грамадства. Пры жыцці Цэзара пачалося яго абагаўленне, ганаровы тытул палкаводца-пераможца «імператар» стаў часткай яго імя, аднак ён адмаўляўся ад улады старажытных рымскіх цароў. Пасля [[Забойства Юлія Цэзара|забойства Цэзара]] групай сенатараў на чале з [[Марк Юній Брут|Маркам Юніем Брутам]] пляменнік Цэзара [[Актавіян Аўгуст|Гай Актавій]] прыняў яго імя і атрымаў большую частку спадчыны паводле завяшчання, стаўшы пасля першым імператарам. Да Цэзара розна ставіліся пры жыцці і такая традыцыя захавалася ў Рымскай імперыі: яго імя ўсяляк абялялася прыхільнікамі ўладароў, а апазіцыя ўсхваляла яго ахвяр і змоўнікаў супраць яго. Вельмі папулярнай была асоба Цэзара ў Сярэднявечча і Новы час. Апроч палітычнай і ваеннай дзейнасці Цэзар вядомы і як літаратар. Дзякуючы прастаце і выразнасці стылю яго сачыненні лічацца класікай старажытнарымскай літаратуры і выкарыстоўваюцца пры навучанні лацінскай мове. Ад імя Юлія Цэзара паходзяць тытулы [[кайзер]] і [[цар]], а таксама назва [[ліпень|сёмага месяца]] ў многіх мовах свету. == Пачатак кар’еры == Нарадзіўся ў вельмі знатнай, але беднай [[патрыцыі|патрыцыянскай]] сям’і [[Юліі|Юліяў]], якія ўзводзілі сваё паходжанне да багіні Венеры і цара [[Анк Марцый|Анка Марцыя]]. Дакладная дата яго нараджэння невядомая, бо пачаткі адпаведных біяграфічных твораў [[Плутарх]]а і [[Гай Светоній Транквіл|Светонія]] не захаваліся. Падчас панавання ў [[Старажытны Рым|Рыме]] [[дыктатура|дыктатара]] [[Луцый Карнэлій Сула|Сулы]] у 82 — 79 да н.э. быў вымушаны збегчы з Рыма і хавацца ў Азіі, бо Цэзар быў сваяком [[Гай Марый|Марыя]] і [[Луцый Карнэлій Цына|Цыны]], ворагаў [[Луцый Карнэлій Сула|Сулы]]. Акрамя таго, [[Луцый Карнэлій Сула|Сула]] спрабаваў развесці Цэзара з яго жонкай Карнеліяй<ref name="pl1">[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 1</ref>, выкарыстоўваючы свае дыктатарскія паўнамоцтвы. У час свайго выгнання Цэзар служыў у віфінскага цара<ref name="pl1" /> і аднойчы трапіў у палон да піратаў<ref>[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 1—2</ref>. У выгнанні Цэзар працягваў атрымліваць адукацыю (у прыватнасці, на востраве Родас<ref>[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 3</ref>), што потым дапамагло яму ў палітычнай кар’еры. Цэзар быў майстрам лацінскай пісьмовай мовы, а таксама быў выдатным прамоўцам. Хутка пасля адыходу [[Луцый Карнэлій Сула|Сулы]] ад улады Цэзар быў абраны на малодшую грамадзянскую пасаду [[квестар]]а. Смерць Сулы ў 78 да н.э. дазволіла вярнуцца да былых дэмакратычных традыцый. Адбываліся вольныя выбары магістратаў, суды зноў сталі роўнымі, і рашэнні выносіліся не па жаданню дыктатара, а так, як прагаласуюць суддзі. Цэзар быў ужо даволі значнай палітычнай фігурай, бо неаднаразова прыцягваў да суда магістратаў, якімі быў незадаволены народ (напрыклад, Далабелу і Публія Антонія<ref name="pl4">[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 4</ref>). Таксама Цэзар зрабіў выдатную прамову падчас пахавання сваёй жонкі<ref>[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 5</ref>, пасля чаго ён стаў лічыцца добрым прамоўцам. У гэтай прамове ён таксама закрануў тэму паходжання свайго роду ад багіні Венеры. Таксама Цэзар таемна аднавіў бюсты свайго сваяка [[Гай Марый|Гая Марыя]], якія ў свой час знішчыў [[Луцый Карнэлій Сула|Сула]]<ref>[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 6</ref>. Праз некалькі год на выбарах [[прэтар]]а Цэзар перамог з вялікай перавагай, дзякуючы сваім здольнасцям прамоўцы і велізарнай папулярнасці сярод [[плебеі|плебеяў]], якія складалі большасць выбаршчыкаў. Аднак на падтрымку сваёй папулярнасці, у тым ліку на арганізацыю гульняў для народа, Цэзар патраціў безліч грошай, у выніку чаго яго фінансавае становішча вельмі пагоршылася<ref name="pl4" />. Менавіта ў гэты час Цэзар зблізіўся з [[Марк Ліцыній Крас|Красам]], адным з найбагацейшых рымлян таго часу. [[Марк Ліцыній Крас|Крас]] бачыў у Цэзары прыладу для барацьбы супраць свайго ворага [[Гней Пампей|Пампея]] і таму шчодра азалаціў Цэзара<ref name="pl11" />. У [[63 да н.э.]], пасля смерці [[вялікі пантыфік|вялікага пантыфіка]] Квінта Цэцылія Метэла Пія, Цэзар быў абраны на гэтую вельмі ганаровую пасаду і стаў захавальнікам рымскіх рэлігійных традыцый, хаця на пасаду прэтэндавалі таксама два вельмі вядомых чалавека — Ісаўрык і Катул<ref name="pl7">[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 7</ref>. Аднак у часы Цэзара старыя рымскія рэлігійныя традыцыі амаль не паважаліся, а ў Рыме з’яўляліся новыя культы, прынесеныя з Грэцыі, Малай Азіі, Егіпта і Блізкага Усходу, таму роля вялікага пантыфіка была значна меншая, чым раней. У тым жа [[63 да н.э.]] Рым перажыў найбуйнейшую спробу незадаволеных існуючым ладам кіравання здзейсніць дзяржаўны пераварот — [[Змова Катыліны|змову Катыліны]]. Лічылася, што Цэзар меў дачыненне да змовы, а раней, у [[65 да н.э.|65 да н.э.,]] ён нібыта быў адным з галоўных асоб першай спробы змовы. Аднак доказаў удзелу Цэзара ў змове не было, таму супраць яго не былі выстаўленыя прамыя абвінавачванні. Аднак [[Катон Малодшы]] ў сваёй прамове ў сенаце паспрабаваў абвінаваціць Цэзара ў дачыненні да змовы<ref name="pl7" />, але [[Цыцэрон]], які кіраваў раскрыццём змовы і пакараннем вінаватых, не стаў прымаць меры супраць Цэзара, улічваючы папулярнасць Цэзара сярод плебеяў. [[Файл:Caesar in Hispania Ulterior pro praetore.png|thumb|злева|300px|Кампанія Цэзара ў Далёкай Іспаніі. Сіняй пункцірнай лініяй пазначаны прыкладныя межы рымскіх правінцый. У дужках паказаны сучасныя назвы старажытных гарадоў, курсівам у дужках — лацінскія назвы правінцый.]] Пасля прэтарства ў Рыме Цэзар выехаў у падначаленую яму на нейкі тэрмін правінцыю Дальняя Іспанія<ref name="pl11" />. У Іспаніі Цэзар правёў некалькі невялікіх вайсковых кампаній і атрымаў навыкі ваяра і военачальніка<ref>[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 12</ref>, якія потым спатрэбіліся яму ў Галіі. [[Плутарх]] распавядае, што калі Цэзар ехаў у падначаленую яму Іспанію і калі ён праязджаў праз невялікае селішча, Цэзар у адказ на нейкі жарт сваіх сяброў сказаў: «Што да мяне, я б хацеў быць першым тут, чым другім у Рыме»<ref name="pl11">[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 11</ref>. == Трыумвірат і консульства == Цэзар стаў буйной і вядомай самастойнай палітычнай фігурай, абапіраючыся на рымскіх плебеяў, нягледзячы на сваё патрыцыянскае паходжанне. У Цэзара з’явілілся і першыя ворагі — перш за ўсё, гэта былі сенатары са старых і паважаных сямействаў, якія вельмі крытычна ставіліся да так званых «папуляраў», да ліку якіх належаў і Цэзар. [[Файл:Triumviratus 1.png|thumb|300px|Падзел правінцый паміж трыумвірамі пасля нарады ў Луцы ў 56 годзе да н.э. (заваяванні Цэзара не паказаны): {{legend|#6666ff|Цэзар: Цызальпійская Галія, Нарбонская Галія, Ілірык.}} {{legend|#ff6666|Пампей: Блізкая Іспанія, Далёкая Іспанія.}} {{legend|yellow|Крас: Сірыя.}} {{legend|grey|Іншыя правінцыі Рымскай рэспублікі.}}]] Калі Цэзар вярнуўся з Іспаніі, ён спрабаваў адначасова дамагчыся трыумфа і змагацца на выбарах консулаў. На той час удзельнічаць у выбарах было магчыма толькі асабіста, а ў гэтым выпадку Цэзар страціў бы магчымасць правесці трыумф<ref name="pl13">[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 13</ref>. Спачатку большасць сенатараў пагаджалася даць Цэзару магчымасць прымаць удзел у выбарах праз давераных асоб. Аднак калі наступіў дзень галасавання па пытанню, [[Катон Малодшы]] пачаў абструкцыю — прамову, якая доўжылася ўвесь дзень, і таму Цэзар быў вымушаны ахвяраваць трыумфам дзеля консульства<ref name="pl13" />. У тым жа [[60 да н.э.]] незадаволены сенатам Цэзар стварыў «першы трыумвірат» з удзелам [[Гней Пампей|Пампея]] і [[Марк Ліцыній Крас|Краса]] — буйных палітыкаў старэйшага пакалення і былых суланцаў, якія таксама былі незадаволеныя апошнімі дзеяннямі сенатараў. Пампей і Крас раней варожа ставіліся адзін да аднаго, яднак Цэзар здолеў памірыць іх і зацікавіць у стварэнні агульнай кааліцыі супраць сенатараў. З падтрымкай гэтых буйных палітыкаў Цэзар пачаў дамагацца вышэйшай дзяржаўнай пасады — [[консульства]]. Больш таго, ён увайшоў у саюз з нейкім Луцыем Лукцэем, даволі багатым чалавекам — планавалася, што народ абярэ консуламі Цэзара і Лукцэя. Сенатары на чале з [[Катон Малодшы|Катонам Малодшым]] супрацьпаставілі ім на выбарах [[Марк Кальпурній Бібул|Марка Кальпурнія Бібула]], якога яны шчодра забяспечвалі золатам і сваёй падтрымкай. З яго дапамогай яны планавалі мінімізаваць уплыў Цэзара на дзяржаўныя справы, бо консульства было калегіяльнай пасадай і ўсе важныя рашэнні павінны былі прымацца толькі са згоды абодвух консулаў. На выбарах былі абраныя Цэзар і Бібул<ref name="pl14">[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 14</ref>. Цэзар даволі жорстка расправіўся з Бібулам — прыхільнікі першага прымусілі яго хавацца, не даючы займацца прамымі абавязкамі<ref name="pl14" /><ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 20, 1</ref>. Прыхільнікі Катона, якія складалі большасць у сенаце, актыўна выступалі супраць усіх законаў Цэзара, якія былі накіраваны на паляпшэнне жыцця плебеяў. У адказ Цэзар арыштаваў [[Марк Порцый Катон малодшы|Катона]] і запалохаў [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] — двух лідараў сенатарскай партыі. == Цэзар у Галіі. Грамадзянская вайна == [[Файл:Bellum Gallicum animation (lite version).gif|thumb|300px|[[Гальская вайна]] (анімаваная карта)<br />{{legend|#faa|— Рымская рэспубліка да пачатку вайны}}<span style="color:red;"><big>'''↗'''</big></span> — дзеянні Цэзара<br /><span style="color:#00a;"><big>'''↗'''</big></span> — дзеянні галаў і іх саюзнікаў<br />'''X''' — бітвы; спачатку паказваецца старажытны тапонім, у дужках — сучасны (калі ёсць)<br /><span style="color:#777;">Шэрым колерам</span> пазначаны гарады, праз якія праходзіў шлях Цэзара; сучасная назва горада даецца ў дужках<br /><span style="color:#777;">''Шэрым курсівам''</span> пазначаны нейтральныя і саюзныя Рыму плямёны<br /><span style="color:blue;">Сінім колерам</span> пазначаны варожыя плямёны, палкаводцы і гарады]] Пасля заканчэння свайго [[консульства]] Цэзар накіраваўся ў Галію. Гальская вайна доўжылася амаль 10 гадоў амаль без перапынкаў. За гэты час Цэзар са сваімі легіёнамі паступова падпарадкаваў [[Старажытны Рым|Рыму]] ўсю тэрыторыю сучаснай [[Францыя|Францыі]], а таксама частку Бельгіі. Падчас гальскай кампаніі Цэзар набыў вялікую папулярнасць сярод легіянераў. Пазней менавіта безумоўная падтрымка з боку легіёнаў дазволіла Цэзару пачаць грамадзянскую вайну і разбіць сваіх ворагаў па чарзе. Падчас знаходжання ў Галіі Цэзар уважліва сачыў за справамі ў [[Старажытны Рым|Рыме]] і перапісваўся з [[Пампей|Пампеем]] і [[Марк Ліцыній Крас|Красам]]. Аднак калі [[Марк Ліцыній Крас|Крас]] памёр у Сірыі, а папулярнасць Цэзара, выкліканая перамогамі ў Галіі і пашырэннем [[Старажытны Рым|Рымскай дзяржавы]], засланіла папулярнасць [[Пампей|Пампея]], апошні заключыў саюз з варожа настроеным да Цэзара сенатам. Сенат са згоды Пампея пачаў патрабаваць вяртання Цэзара ў [[Старажытны Рым|Рым]] з той прычыны, што вайна ўжо скончана. Больш таго, сенатары патрабавалі распусціць легіёны і даць сенату поўную справаздачу аб сваіх дзеяннях, у той час як Пампей хутка збіраў войска (афіцыйна — для кампаніі супраць [[Парфія|Парфіі]]). Цэзар адмовіўся гэта зрабіць, і хутка пасля гэтага пачалася грамадзянская вайна 49 — 45 да н.э. == Грамадзянская вайна паміж Цэзарам і Пампеем == {{main|Грамадзянская вайна 49 – 45 да н.э.}} Падчас гэтай вайны Цэзар правёў кампаніі ў [[Італія|Італіі]], [[Іспанія|Іспаніі]], [[Грэцыя|Грэцыі]] і [[Егіпет|Егіпце]]. 10 студзеня 49 да н.э. Цэзар перайшоў праз пагранічную раку [[Рубікон]] і хутка захапіў Рым, з якога паспеў збегчы ўвесь сенат на чале з Пампеем. Апошні вырашыў арганізаваць супраціўленне Цэзару ў Грэцыі і адплыў з Італіі. Цэзар спачатку правёў кампанію супраць пампеянцаў у Іспаніі і толькі потым высадзіўся ў Грэцыі. Першыя некалькі бітваў былі беспаспяховымі для Цэзара, аднак ён здолеў перавесці ваенныя дзеянні з горыстага Эпіру (сучасная Албанія і заходняя Грэцыя) на ўзбярэжжа Эгейскага мора. Там адбылася галоўная бітва грамадзянскай вайны — [[бітва пад Фарсалам, 48 да н.э.|бітва пад Фарсалам у 48 да н.э.]], у якой Цэзар цалкам перамог армію Пампея. Пампей збег у Егіпет, але там яго схапілі і забілі па загаду егіпецкага цара. Пасля таго, як Цэзар прыплыў у Егіпет, ён умяшаўся ва ўнутрыегіпецкія інтрыгі на баку кандыдаткі на царскі трон Клеапатры. Пасля перамогі Цэзар пачаў афрыканскую кампанію на тэрыторыі сучаснага Туніса, дзе Цэзару процістаяў яго стары вораг [[Катон Малодшы]]. Катон скончыў жыццё самагубствам падчас аблогі крэпасці Утыка Цэзарам. Нарэшце, Цэзар правёў апошнюю кампанію — зноў у Іспаніі, дзе ён перамог апошніх пампеянцаў. [[Файл:Bellum Civile 4945BC.png|thumb|center|640px|Ваенныя дзеянні грамадзянскай вайны 49—45 гадоў да н.э. Тонкай чорнай лініяй паказаны межы Рымскай рэспублікі, пункцірам — межы правінцый<br /><span style="color:red;"><big>'''↗'''</big></span> — дзеянні Цэзара;<br /><span style="color:violet;"><big>'''↗'''</big></span> — дзеянні паплечнікаў Цэзара;<br /><span style="color:blue;"><big>'''↗'''</big></span> — дзеянні Пампея;<br />{{legend|red|Перамогі Цэзара і ўзятыя ім гарады}}{{legend|blue|Перамогі Пампея}}{{legend|black|Буйныя гарады}}]] <!--[[Файл:Iulius Caesar denarius 44 BC 851830.jpg|thumb|злева|300px|Сярэбраны [[дэнарый]] з партрэтам Цэзара ў профіль з вянком, надпіс: «Цэзар дыкт[атар] пажыццёвы» ({{lang-la|Caesar dict[ator] perpetuo}}). Адчаканены ў лютым-сакавіку 44 гады да н.э. Публіем Сепуліем Макрам.]]--> == Пасля грамадзянскай вайны. Забойства Цэзара == [[Файл:Karl Theodor von Piloty Murder of Caesar 1865.jpg|thumb|300px|Карл Тэадор фон Пілоці — Забойства Цэзара ў сенаце]] Яшчэ падчас грамадзянскай вайны рымляне надалі Цэзару амаль усе магчымыя тытулы, а ў лютым 44 да н.э. Цэзар быў са згоды ўсяго рымскага народа абвешчаны пажыццёвым [[дыктатура|дыктатарам]]. У той жа час некаторыя з яго прыхільнікаў актыўна прасоўвалі ідэю аб прысваенні Цэзару яшчэ і царскага тытула, што выклікала вельмі стрыманую рэакцыю сярод рымлян і вельмі негатыўную — сярод некаторых [[патрыцыі|патрыцыяў]]. Хаця Цэзар адмовіўся ад прыняцця царскага тытула, менавіта імкненне да адкрытай царскай улады лічыцца галоўнай прычынай замаху на яго жыццё<ref>[[Плутарх]]. Параўнальныя жыццяпісы. Цэзар, 60; [[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 79, 3</ref>. З прычыны таго, што Цэзар збіраўся ісці на вайну супраць [[Парфія|Парфіі]], нездаволеныя [[патрыцыі]] дамовіліся забіць Цэзара ў самым хуткім часе. Цэзар быў забіты 15 сакавіка 44 да н.э. падчас пасяджэння сената. Змоўшчыкі, сярод якiх былі вельмі блізкія да Цэзара людзі, нанеслі яму 23 удары кінжаламі<ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 82, 2</ref>. == Асоба Цэзара == [[Файл:Jules cesar.jpg|thumb|200px|злева|Знойдзены на дне Роны бюст, які атаясамляецца з Цэзарам.]] Цэзар з’яўляецца, мабыць, самым вядомым рымлянінам. Яшчэ сучаснікі падкрэслівалі яго станоўчыя звычкі і здольнасці, а адмоўныя замоўчвалі. Яго асоба заўсёды была ў цэнтры грамадскай увагі, таму да нас дайшло шмат апісанняў яго асобы. Напрыклад, вядома, што ў Цэзара была лысіна, і таму ён карыстаўся магчымасцю безабмежавана насіць лаўровы вянок<ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 45</ref>. Яго абвінавачвалі ў вядзенні распуснага ладу жыцця — некаторыя называлі яго «муж усіх жонак і жонка ўсіх мужоў»<ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 52</ref>. У той жа час усе адзначалі, што Цэзар не піў віно ў вялікіх аб’ёмах, з-за чаго Катон Малодшы заўважыў, што «Цэзар адзіны з усіх узяўся за дзяржаўны пераварот цвярозым»<ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 53</ref>. З-за свайго ладу жыцця і асабліва з-за неабходнасці падтрымкі сваёй папулярнасці Цэзар рабаваў падначаленыя яму правінцыі як у часы вайны, а ў Галіі рабаваў нават буйнейшыя капішчы галаў. Акрамя таго, у год свайго консульства Цэзар, карыстаючыся сваімі паўнамоцтвамі, падмяніў у дзяржаўнай скарбніцы 3000 рымскіх фунтаў золата меддзю<ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 54</ref>. Цэзар выдатна валодаў зброяй і кіраваў канём<ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 57</ref>, а таксама выдатна праводзіў усе бітвы, у якіх удзельнічаў. Са сваімі салдатамі ён быў у вельмі добрых адносінах, і яны амаль ніколі не выступалі супраць яго, нават калі ён вёў іх на грамадзянскую вайну супраць іншых рымскіх грамадзян. Сучаснікамі адзначаецца таксама яго мяккасць. Пры магчымасці Цэзар імкнуўся замірыцца з усімі сваімі ворагамі<ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 73</ref>, нават з Пампеем і Катонам. Цэзар з радасцю прыняў Цыцэрона, які быў адным з лідараў кансерватыўнай большасці сенатараў. Пасля перамогі ў грамадзянскай вайне Цэзар дазволіў усім пампеянцам вярнуцца ў Рым, і ніхто з іх не быў пакараны. Змоўшчыкаў, пра якіх яму было вядома, ён не пакараў смерцю, а толькі казаў, што яму вядомыя ўсе іх планы<ref>[[Гай Светоній Транквіл]]. Жыццё дванаццаці цэзараў. Боскі Цэзар, 75</ref>. == Ацэнка дзейнасці Цэзара == [[Файл:Statue of Julius Caesar in Via dei Fori Imperiali (Roma).jpg|thumb|200px|Помнік Юлію Цэзару на [[Віа дэі Форы Імперыялі]] ў Рыме (копія з арыгінала, які захоўваецца ў Ватыканскіх музеях).]] Праўленне Цэзара лічаць адным з галоўных момантаў у працэсе пераходу ад [[Старажытны Рым|Рэспублікі]] да [[Рымская Імперыя|Імперыі]], бо менавіта ён пачаў ламаць рэспубліканскія дзяржаўныя звычаі і ўсталёўваць новыя. Выдатны гісторык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] [[Тэадор Момзен]] у сваёй фундаментальнай «Рымскай гісторыі» ўсімі сродкамі ўзвышаў Цэзара, паралельна прыніжаючы ўсіх сучасных яму палітыкаў, і перш за ўсё Пампея. Аднак лічыцца, што пазіцыя Момзена знаходзілася пад уплывам палітычных падзей у Германіі канца XIX стагоддзя. Шмат хто з гісторыкаў пачатку XX стагоддзя палемізаваў з Момзенам адносна яго поглядаў, і ў тым ліку адносна яго відавочна цэзарыянскай пазіцыі. У больш позніх, у тым ліку сучасных працах дзейнасць Цэзара ацэньваецца нейтральна і на фоне сучаснай яму вельмі складанай эпохі. Ад [[кагномен]]а Цэзара паходзяць германская назва манарха ''kaiser'' і славянская ''цар''. У гонар Цэзара таксама названы месяц яго нараджэння (былы квінцілій), назва якога перайшла ў многія еўрапейскія мовы. == Літаратурная дзейнасць == [[Файл:Julii Caesaris quae exstant.tif|thumb|C. Iulii Caesaris quae extant, 1678]] Нягледзячы на бесперапынны актыўны ўдзел у палітычным і ваенным жыццi, Цэзар напісаў некалькі твораў пераважна гістарычнага жанру, якія апісваюць аўтабіяграфічны досвед. Сем кніг «Запісак пра Гальскую вайну» ({{lang-la|Commentarii de Bello Gallico}}) падрабязна апавядаюць пра падзеі аднайменнай вайны. Час складання гэтай працы невядомы: існуе як версія аб складанні кніг у канцы кожнага года кампаніі, так і здагадка аб напісанні ўсяго сачынення ў 52-51 гадах да н.э.<ref name=mfa.4556>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 455—456.</ref> У далейшым Цэзар апісаў і падзеі пачатку грамадзянскай вайны 49-45 гадоў да н.э. «Запіскі аб Грамадзянскай вайне» ({{lang-la|Commentarii de Bello Civili}}) былі складзеныя каля 47 года да н.э., але так і не скончаныя: Цэзар давёў выкладанне толькі да канца 48 года да н.э.<ref name=mfa.4589>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 458—459.</ref><ref>''Kraus C.'' Bellum Gallicum // A Companion to Julius Caesar (ed. by M. Griffin). — Malden; Oxford: Wiley-Blackwell, 2009. — P. 160.</ref> Восьмую кнігу «Запісак пра Гальскую вайну» напісаў не сам Цэзар, а яго легат Аўл Гірцый. Апрача таго, людзьмі з атачэння дыктатара былі напісаныя «Запiскi» аб Александрыйскай, Афрыканскай і Іспанскай войнах, якія працягваюць аповед аб грамадзянскай вайне. Усе гэтыя аўтары з рознай ступенню поспеху спрабавалі iмiтаваць стыль Цэзара. Акрамя таго, антычныя аўтары ведалі і іншыя сачыненні, напісаныя асабіста Цэзарам: выкананую ў юнацтве паэму пра Геракла і трагедыю «Эдып», напісаны падчас зацішша ў Гальскай вайне філалагічны трактат «Пра аналогіі», створаную падчас паходу ў Іспанію ў 46-45 гадах да н.э. паэму «Шлях», палітычны памфлет эпохі грамадзянскай вайны «Антыкатон» (адказ на панегірык «Катон» Цыцэрона) і астранамічнае апавяданне ў суаўтарстве з распрацоўшчыкам новага календара Сазігенам. Існавалі таксама зборнікі выслоўяў, прамоваў і лістоў Цэзара. Усе апошнія працы не дайшлі да нашых дзён — да знікнення некаторых твораў прыклаў руку Актавіян Аўгуст. Толькі сярод перапіскі Цыцэрона захавалася пяць кароткіх лістоў, напісаных Цэзарам (Att., IX, 6a; Att., IX, 7c; Att., IX, 13а; Att., IX, 14; Att., X, 8b)<ref>''Грабарь-Пассек М. Е.'' Юлий Цезарь и его продолжатели / История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 257—258.</ref>. Значны адбітак на сачыненні, якія захаваліся, наклала іх стварэнне ў складаныя для палітычнай кар’еры Цэзара гады. З-за гэтага «Запіскі аб Гальскай вайне» не толькі апавядаюць пра перамогі палкаводца і здымаюць з яго віну за паразы, але таксама і апраўдваюць саму вайну. Апаненты Гая сцвярджалі, што ён незаконна пачаў вайну i што немалыя ахвяры рымскай арміі прывялі да паслаблення ваеннай моцы рэспублікі. I таму ў «Запісках» палкаводзец даказваў справядлівасць пачатку вайны, а ўсе свае далейшыя дзеянні, уключаючы германскія і брытанскія экспедыцыі, ён матываваў абаронай доўгатэрміновых інтарэсаў Рыма і зарукаю бяспекі паўночных межаў. У «Запісках пра Грамадзянскую вайну» Цэзар апраўдваецца яшчэ больш рашуча, паколькі яму патрабавалася абгрунтаваць сумніўны пачатак грамадзянскай вайны. Ён пераносіць адказнасць за пачатак вайны на сенатараў і Пампея, паказвае на парушэнне імі юрыдычных фармальнасцяў пры аб’яўленні Цэзара па-за законам, а таксама апелюе да парушэння святых правоў народных трыбунаў. Акрамя таго, Цэзар падкрэслівае сваю гатоўнасць да складання мiру, але пры гэтым дэманструе староннасць сенатараў і Пампея. Дзеля стварэння драматычнага эфекту Цэзар актыўна выкарыстоўвае характэрныя для ўсёй антычнай гістарыяграфіі прамовы дзеючых асоб. Зазвычай яны перадаюцца ва ўскосным выглядзе, але ў найбольш драматычных момантах апавядання ўжываецца і простая мова. У «Запіскі аб Грамадзянскай вайне» Цэзар увёў прамовы сваіх супернікаў у гэтым канфлікце — Пампея і Лабіена. Пры гэтым Гай імкнецца ўздзейнічаць на чытачоў, укладваючы ў вусны апанентаў словы, якія дэманструюць іх сляпы фанатызм. Падкрэсліваючы сваё палкаводчае майстэрства, Цэзар запісвае свае разважанні ў складаных сітуацыях. Ваенныя няўдачы часцяком прыпісваюцца зменлівай Фартуне або памылкам падначаленых, аднак усе перамогі падаюцца выключна як заслугі ваеннага таленту Цэзара<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 460—461.</ref><ref>''Грабарь-Пассек М. Е.'' Юлий Цезарь и его продолжатели / История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 264—266.</ref>. У лацінскай літаратуры да Цэзара тэрмінам Commentarii звычайна пазначалі папярэднія накіды, якія не зведалі літаратурнай апрацоўкi, з расповедам дзяржаўнага дзеяча аб сваіх дасягненнях. Па ўсёй бачнасці, вельмі сціплы выбар тэрміна Commentarii ў якасці назвы не выпадковы і быў закліканы падкрэсліць немагчымасць давядзення працы да завяршэння з-за недахопу часу<ref name=durov.44>''Дуров В. С.'' Художественная историография Древнего Рима. — {{СПб.}}: СПбГУ, 1993. — С. 44.</ref>. У цэлым, сачыненні Цэзара знаходзяцца пад моцным грэчаскім уплывам. Перш за ўсё, выяўляецца шэраг агульных рысаў з творамі, якія пісаў па-грэчаску Ксенафонт: іх радніць адсутнасць прадмовы, нетыповае для Commentarii выкарыстанне ў аўтабіяграфіі трэцяй асобы, а таксама простая, але адначасова старанна прадуманая мова. Складанні Цэзара адрознівае падвышаная цікавасць да геаграфічных і этнаграфічных падрабязнасцяў, характэрная для эліністычнай гістарыяграфіі, але якая яшчэ не распаўсюдзілася ў лацінскай літаратуры. Адпаведныя экскурсы Гая знаходзяцца пад уплывам грэчаскіх спецыяльных твораў — перш за ўсё, работ Пасідонія. Выяўляюцца і іншыя сляды ўплыву грэчаскай літаратуры на Цэзара. У прыватнасці, знакамітыя першыя радкі «Запісак пра Гальскую вайну» з’яўляюцца амаль даслоўнай цытатай з «Гісторыі» Фукідзіда<ref>''Kraus C.'' Bellum Gallicum // A Companion to Julius Caesar (ed. by M. Griffin). — Malden; Oxford: Wiley-Blackwell, 2009. — P. 164.</ref><ref>Фукидид, III, 92, 2.</ref>. Для ўсiх твораў Цэзара ўласцiвая наўмысная простасць стылю. Ён унiкае метафар і іншых сродкаў, выкарыстоўваючы словы толькі ў асноўным значэнні. Зрэшты, для выразнасці Цэзар выкарыстоўвае наўмысныя адхіленні ад сінтаксічных нормаў лацінскай мовы — гіпербатон, адсутнасць злучнікаў і іншыя<ref name=dc.1424>''Дуров В. С.'' Юлий Цезарь: человек и писатель. — Л.: Издательство ЛГУ, 1991. — С. 142—144.</ref>. Цэзар уважлiва ставіцца да падбору слоў для сваіх твораў. Зазвычай ён пазбягае моднай у сярэдзіне I стагоддзя да н.э. штучнай архаізацыі мовы і выкарыстання тэрмінаў, якія выйшлі з ужывання, як гэта рабіў, напрыклад, Салюстый. Заўважана, што калі ў лацінскай мове існуе некалькі сінонімаў для выражэння аднаго прадмета або з’явы, Цэзар часцяком выкарыстоўвае толькі адзін з іх: у прыватнасці, flumen (рака), але не fluvius і amnis<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 463.</ref>. Іншай характэрнай асаблівасцю з’яўляецца аповяд пра свае дзеянні ў трэцяй асобе («Цэзар загадаў…», «Цэзар даведаўся…») на ўзор Ксенафонта, хоць і выкарыстоўвае займеннік «нашы» (nostri)<ref name=irl.25961>''Грабарь-Пассек М. Е.'' Юлий Цезарь и его продолжатели / История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 259—261.</ref>. Як падкрэслівае М. фон Альбрэхт, Цэзар — адзіны буйны лацінскі пісьменнік, які нарадзіўся і вырас у Рыме і, такім чынам, меў асаблівую сувязь з гарадской латынню<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 451—452.</ref>. Сучаснікі па-рознаму ацэньвалі вартасці твораў Цэзара: напрыклад, Цыцэрон захапляўся яго стылем, а Гай Азіна Паліон лічыў «Запiскi» недакладнымі і тэндэцыйнымі. Пазней яго сачыненні чытаюць значна менш, і ўжо Павел Арозій меркаваў, што «Запіскі аб Гальскай вайне» напісаныя Светоніем. У Сярэднія вякі рукапісы яго прац былі распаўсюджаны ў многіх кляштарах, аднак толькі ў эпоху Адраджэння і ў ранні Новы час яго сачыненні становяцца папулярнымі ў чытаючай публікі. У XVI стагоддзі стараннямі Эразма Ратэрдамскага і, пазней, ордэна езуітаў «Запіскі аб Гальскай вайне» робяцца асноўным творам, па якім пачынаюць вывучаць лацінскую мову<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 472—474.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Е. В. Фёдорова — Императорский Рим в лицах — Москва: Изд-во Московского университета, 1979. 461 с. {{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://lib.ru/POEEAST/PLUTARH/plutarkh1_2.txt Плутарх — «Параўнальныя жыццяпісы». Аляксандр Македонскі і Цэзар] {{ref-ru}} * [http://ancientrome.ru/antlitr/svetoni/vita-caesarum/caesar-f.htm Гай Светоній Транквіл — «Жыццё дванаццаці цэзараў». Боскі Цэзар] {{ref-ru}} * [http://www.sno.pro1.ru/lib/ut/index.htm С. Л. Утченко — Юлий Цезарь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110529083558/http://sno.pro1.ru/lib/ut/index.htm |date=29 мая 2011 }} {{ref-ru}} * [http://www.thelatinlibrary.com/caes.html Лацінскія тэксты Цэзара і яго прадаўжальнікаў] {{Рымскія консулы 75-51 да н.э.}} {{Плутарх}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цэзар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 13 ліпеня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 100 годзе да н.э.]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рыме]] [[Катэгорыя:Вялікія пантыфікі]] [[Катэгорыя:Рымскія консулы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Лацінскія гісторыкі]] [[Катэгорыя:Лацінскія аратары]] [[Катэгорыя:Аратары Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Юлій Цэзар| ]] [[Катэгорыя:Абагаўлёныя манархі]] [[Катэгорыя:Юліі-Клаўдзіі]] [[Катэгорыя:Персанажы «Боскай камедыі»]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Мемуарысты]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Рымскія дыктатары]] m75q2edvv6uu2k7ahkxcye63u635ik9 0 32743 5158013 5157581 2026-06-24T16:56:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158013 wikitext text/x-wiki {{Замак |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|411Г000404}} }} [[Файл:Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|міні|250px|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя В. Сташчанюка]] [[Файл:Navahradak - Ruiny zamka.jpg|міні|250px|Навагрудскі замак. 2006 год]] '''Навагру́дскі за́мак'''&nbsp;— гістарычны абарончы комплекс у горадзе [[Навагрудак|Навагрудку]], адзін з самых магутных і выдатных помнікаў абарончага дойлідства на беларускіх землях. Пабудаваны ў XIV—XVI стагоддзях як рэзідэнцыя вялікіх князёў літоўскіх. У яго сценах праходзілі дзяржаўныя сеймы, сустрэчы паслоў і каралёў, а таксама пасяджэнні [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]. Размешчаны на Замкавай гары, абкружанай абарончым ровам. == Гісторыя і эвалюцыя ўмацаванняў == Навагрудскі замак быў закладзены на месцы старажытнага гарадзішча на Замкавай гары&nbsp;— высокім, прыкладна на 323 метры над узроўнем мора, узгорку. Умацаванні складаліся з дзвюх пляцовак: дзядзінца і вакольнага горада (Малога замка). Вызначана, што з пачатку XI стагоддзя і да сярэдзіны XIII стагоддзя на валах старажытнага Навагрудка стаялі драўляныя сцены, якія аднаўляліся не менш за пяць разоў. У другой палове XIII стагоддзя былі збудаваны моцныя дубовыя зрубы-[[Гародня|гародні]] з двайной пярэдняй сценкай{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Тады ж, у другой палове XIII стагоддзя, была ўзведзена першая мураваная вежа валынскага тыпу, якая выконвала ролю [[Данжон|данжона]]. Яна мела квадратную форму з бакамі каля 12 метраў і стаяла на магутным 3,5-метровым падмурку з вялікіх [[Палявы камень|палявых камянёў]]. Сёння рэшткі гэтай вежы знаходзяцца пад зямлёй на глыбіні 7,5 метра і служаць падмуркам для пазнейшай вежы Шчытоўкі{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. У канцы XIV стагоддзя верхнія ярусы старажытнага данжона былі моцна пашкоджаны, пасля чаго на яго месцы збудавалі новую пяціпавярховую цагляную вежу&nbsp;— [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўку]] (Шчытовую, Цэнтральную). Яна была вымуравана ў тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай муроўкі]] з выкарыстаннем [[Пальчатка (цэгла)|цэглы-пальчаткі]] і дасягала 25 метраў у вышыню. Першапачаткова яна заставалася адзіным мураваным умацаваннем сярод драўляных сцен замка і служыла ўязной [[Брама|брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. На рубяжы XIV—XV стагоддзяў пачаўся новы маштабны этап каменнага будаўніцтва. На ўсходзе і паўднёвым усходзе былі ўзведзены яшчэ тры каменныя вежы: [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельная]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малая брама]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадская]]. Магутная Касцельная вежа вырасла над стромкім усходнім схілам і злучалася з Малой брамай мураванай сцяной. Ад Малой брамы ішло самае магутнае прасла сцяны даўжынёй 70 метраў і таўшчынёй 2,6 метра, якое ўпіралася ў Пасадскую вежу. У тоўшчы гэтай сцяны размяшчалася гарматная [[Байніца|байніца]]. Усе гэтыя збудаванні ўзводзіліся з выкарыстаннем палявога каменю і буйнамернай цэглы{{sfn|Ткачоў|1978|с=46—48}}. Чарговы этап стварэння ўмацаванняў прыпадае на пачатак XV стагоддзя і звязаны з пабудовай каля ўсходняга падножжа гары [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежнай вежы]]. Яна ўзводзілася над крыніцай і злучалася з замкам спецыяльным патаемным ходам шырынёй каля 1 метра, які ішоў у тоўшчы мураванай сцяны і забяспечваў гарнізон пітной вадой падчас аблог{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. У канцы XV&nbsp;— пачатку XVI стагоддзя ў сувязі з набегамі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]] на беларускія землі замак працягваў умацоўвацца. У паўночна-заходняй частцы пабудавалі вежу [[Дазорца (вежа)|Дазорцу]], якая ўнізе мела квадратную форму, а на верхніх паверхах пераходзіла ў васьмярык, што характэрна для помнікаў [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]]. У ніжняй частцы вежы знаходзіліся байніцы падэшвеннага бою. Адначасова з Дазорцай, паміж ёю і Шчытоўкай, збудавалі абарончую сцяну даўжынёй 51 метр, якая канчаткова замкнула кальцо каменных умацаванняў. У гэты ж перыяд каля ўсходняга падножжа гары была пабудавана [[Меская вежа|Меская брамная вежа]], якая злучалася прасламі сцен з Калодзежнай вежай і Малой брамай, ствараючы ніжні пояс абароны (форбург). Такім чынам, у XVI стагоддзі Навагрудскі замак меў сем вежаў і лічыўся адным з самых магутных ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=49—50}}. == Ваенная гісторыя і разбурэнне == Замак неаднаразова вытрымліваў цяжкія аблогі. У 1505 годзе ён паспяхова супрацьстаяў татарскай ардзе пад камандаваннем [[Біці-Гірэй|Біці-Гірэя]]. Аднак падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай]] замак пацярпеў значны ўрон. У верасні 1655 года яго ўзялі штурмам казакі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў 1660 годзе замак быў заняты войскамі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]. Вежы Меская, Калодзежная, Малая брама і Пасадская былі разбураны да падмуркаў. Канчатковы ўдар па замкавых сценах нанеслі шведскія войскі падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1706 годзе{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. На працягу XIX стагоддзя руіны працягвалі разбурацца. У 1802 годзе літоўскі генерал-губернатар [[Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен|Бенігсен]] даў указанне разабраць рэшткі замкавых сцен для брукавання вуліц горада. Пазней на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі звозіць смецце з усяго Навагрудка, якое ўтварыла пласт таўшчынёй больш за 2 метры, пахаваўшы пад сабой рэшткі старажытных пабудоў. У 1906 годзе абвалілася [[Касцельная вежа]], а ў гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] абрынулася паўднёвая сцяна [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]]. Толькі ў 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ацалелых руін, умацаваўшы Касцельную вежу двума [[Эскарп|эскарпамі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51—52}}. == Археалагічныя даследаванні == З сярэдзіны XX стагоддзя Навагрудскі замак стаў аб'ектам пільнай увагі даследчыкаў. У 1969—1973 гадах маштабныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні праводзіў [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]]. У 2011 годзе [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Мяцельскі]] даследаваў рэшткі [[Дазорная вежа|Дазорнай]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскай]] вежаў. Было ўстаноўлена, што Дазорная вежа мела ўнутраныя памеры 9,75 на 9,15 метра, а на яе першым паверсе захаваліся рэшткі ўваходнага партала з дзвюма калонамі і каменная падлога. Пасадская вежа мела ўнутраную прастору 3 на 3 метры і не была праязной, бо не мела выхаду ў бок Малога замка. Быў дэталёва вывучаны працэс яе ўзвядзення і фармат выкарыстанай цэглы-пальчаткі{{sfn|Мяцельскі|2014|с=341—343}}. == Сучасны стан і кансервацыя == [[Файл:Navahradak Castle 20180501 144022.jpg|міні|Касцёльная вежа пасля ўсталявання цаглянага бандажа]] У пачатку XXI стагоддзя стан захаваных вежаў Шчытоўкі і Касцельнай заставаўся крытычным з-за эрозіі і апоўзняў на стромкіх схілах Замкавай гары. У рамках дзяржаўнай праграмы «[[Замкі Беларусі (дзяржаўная праграма)|Замкі Беларусі]]» ў 2012 годзе пачаліся маштабныя работы па захаванні помніка, якія былі падзелены на шэсць этапаў. Праект выратавання распрацавалі УП «[[Гроднаграмадзянпраект]]» і ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]»<ref name="nn_142720">{{cite web |url=https://nashaniva.com/142720 |title=Ігар Байцоў: У Навагрудку адбываецца капiтальны рамонт руiны «па-багатаму» |date=3 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Узімку 2013 года пачаліся работы па стабілізацыі грунтоў: у схіл гары закачалі каля 100 [[Паля (будаўніцтва)|бураін'екцыйных паль]]. Для ўтрымання руін Касцельнай вежы быў зманціраваны прасторавы металічны бандаж, пасля чаго яе падмурак быў прыгружаны новымі мураванымі канструкцыямі з выкарыстаннем рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы. Будаўнікі выкарыстоўвалі аўтэнтычны тып «[[Вендская муроўка|вендскай муроўкі]]». У 2017 годзе на ўсходнім схіле гары адбыўся лакальны апоўзень, аднак сістэма паль вытрымала, і для поўнага вырашэння праблемы была распрацавана сістэма дрэнажу крынічных вод<ref name="nn_190044">{{cite web |url=https://nashaniva.com/190044 |title=Чыноўнікі: Пагрозы Касцельнай вежы ў Навагрудку няма |date=2 мая 2017 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2024 годзе завяршыўся пяты этап рэстаўрацыі, які ўключаў [[Кансервацыя (архітэктура)|кансервацыю]] руін замкавых сцен і трох вежаў&nbsp;— [[Малая брама (Навагрудак)|Уваходнай (Малой брамы)]], [[Дазорная вежа|Дазорнай]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскай]]. Да пачатку работ гэтыя руіны былі схаваны пад тоўстым пластом зямлі. Сцены былі раскапаны, ачышчаны і закансерваваны шляхам надбудовы з новых валуноў і цэглы. Гэта дазволіла абазначыць гістарычныя контуры абарончых збудаванняў і вярнуць замку часткова замкнёны перыметр<ref name="nn_342994">{{cite web |url=https://nashaniva.com/342994 |title=Навагрудскі замак расце ўверх. Ці нармальна гэта? |author=Ф. Раўбіч |date=19 мая 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Шостым, фінальным этапам, які павінен працягнуцца ў 2025 годзе, стане аднаўленне і музеефікацыя вежы Шчытоўкі. Згодна з праектам галоўнага архітэктара А.&nbsp;Карпука, плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены вежы з сучаснай цэглы, каб візуальна адрозніваць іх ад аўтэнтычных муроў. Вокны і дзверы прапануецца зрабіць з дрэва з вітражнымі ўстаўкамі, а дах накрыць [[дахоўка]]й<ref name="nn_354233">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Музейная экспазіцыя ўнутры Шчытоўкі будзе прысвечана гісторыі замка. Улічваючы немагчымасць падвядзення камунікацый без разбурэння культурнага пласта, прадугледжаны варыянт «халоднай» экспазіцыі. Унутры вежы запраектавана шасціўзроўневая прастора, звязаная металічнай і ўнутрысценнай лесвіцамі. На ніжнім ярусе наведвальнікі змогуць убачыць старажытныя падмуркі вежы і страчанага палаца (Трыбунала), а на верхнім размесціцца аглядная пляцоўка. Таксама плануецца аднавіць сярэднявечную прыбіральню&nbsp;— [[данскер]]. З 1 верасня 2024 года ўваход на тэрыторыю Замкавай гары стаў платным для маніторынгу турыстычнай плыні<ref name="nn_354625">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навагрудскія замкі||98}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навагру́дскія за́мкі|511}} * Белорусская ССР. Т. 4 : краткая энцикл. — Мн., 1981. * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]] |загаловак=Замкі Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1977 |старонак=82}} * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * {{артыкул |аўтар=Метельский А. А. |загаловак=Археологические исследования фортификационных сооружений Новогрудского замка в 2011 году |выданне=Матэрыялы па археалогіі Беларусі |тып=зборнік |год=2014 |выпуск=25 |старонкі=341—345 |ref=Мяцельскі}} * Страчаная спадчына / [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|А. М. Кулагін]], [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Ю. У. Чантурыя]] і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: [[Полымя (выдавецтва)|Полымя]], 1998. — С. 8—14. — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х. * Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия. — Мн., БелЭн, 2009. — С. 312. — ISBN 978-985-11-0432-7 == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|411Г000404}} {{Commons|Category:Navahradak Castle|выгляд=міні}} * [http://news.belta.by/by/info?id=703533 Дасье БЕЛТА] * [http://radzima.org/pub/pomnik.php?lang=by&nazva_id=menjnjas05 Здымкі на Radzima.org] * [http://globustut.by/novogrudok/castle_gallery.htm Здымкі на Globustut.by] * [http://media.catholic.by/nv/n1/art3gallery.htm «Старажытны Наваградак». Графічныя працы мастака Віктара Сташчанюка] * [https://web.archive.org/web/20040709134200/http://pawet.narod.ru/book/tkacheu/ Міхась Ткачоў. «Замки Беларуси»] * [http://novogrudok.iatp.by/text/text_CulturaArjitPomnikNava.htm Тамара Габрусь. «Архітэктурныя помнікі Наваградчыны»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070328235943/http://novogrudok.iatp.by/text/text_CulturaArjitPomnikNava.htm |date=28 сакавіка 2007 }} * {{Архіварта|navagrudski-zamak}} {{Навагрудскі замак}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Славутасці Навагрудка}} {{Замкі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Вуліца Малы Замак]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Навагрудка]] hy4vxoj272n3l47wp5gfuav2b69avwp 5158015 5158013 2026-06-24T17:08:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158015 wikitext text/x-wiki {{Замак |Назва = Навагрудскі замак |Арыгінальная назва = |Выява = Novogrudok ruin.jpg |Подпіс выявы = Руіны Навагрудскага замка (сучасны стан) |Шырыня выявы = 300px |Статус = {{ГККРБ 4|411Г000404}} |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Назва месцазнаходжання= Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 36|lat_sec = 5 |lon_dir = E |lon_deg = 25|lon_min = 49|lon_sec = 39 |region = BY |CoordScale = |Тып будынка = абарончы замак |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]], [[Беларуская готыка|беларуская готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XI стагоддзе (драўляны), XIII стагоддзе (мураваны) |Асноўныя даты = |Скасаваны = пачатак XVIII стагоддзя |Пачатак будаўніцтва = другая палова XIII стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва= пачатак XVI стагоддзя |Будынкі = 7 вежаў (захаваліся руіны дзвюх), палац, замкавая царква |Вядомыя жыхары = [[Вялікія князі літоўскія]] |Стан = руіны (закансерваваны) |Commons = Category:Navahradak Castle }} '''Навагру́дскі за́мак'''&nbsp;— унікальны помнік абарончага дойлідства XI—XVI стагоддзяў, гістарычны цэнтр [[Навагрудак|Навагрудка]], адна з галоўных рэзідэнцый вялікіх князёў літоўскіх. Уваходзіў у стратэгічную лінію фартыфікацый [[Лідскі замак|Ліда]]&nbsp;— [[Крэўскі замак|Крэва]]&nbsp;— [[Медніцкі замак|Меднікі]]&nbsp;— [[Троцкі астраўны замак|Трокі]]. Замак размешчаны на высокім пагорку ([[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]), абкружаным глыбокім ровам. Да нашага часу захаваліся руіны цэнтральнай вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] і [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]], а таксама выведзеныя на паверхню і закансерваваныя рэшткі падмуркаў іншых вежаў і муроў. З'яўляецца выдатным узорам [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]] і [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]]. Аб'ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя і эвалюцыя ўмацаванняў == === Ранні перыяд (XI—XIII стст.) === Умацаванні старажытнага Навагрудка складаліся з дзвюх пляцовак: [[Дзядзінец|дзядзінца]] (на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]) і [[Вакольны горад|вакольнага горада]] ([[Малы замак (Навагрудак)|Малога замка]]). Археалагічнымі даследаваннямі вызначана, што з пачатку XI і да сярэдзіны XIII стагоддзя на валах дзядзінца стаялі драўляныя сцены рознай канструкцыі. За гэты час яны аднаўляліся і перабудоўваліся не менш за пяць разоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=15}}. У другой палове XIII стагоддзя на валах былі пастаўлены моцныя [[Дуб|дубовыя]] зрубы-[[Гародня|гародні]] з двайной пярэдняй сценкай. У гэты ж час (другая палова XIII ст.) з буйных, груба абчасаных [[Палявы камень|палявых камянёў]], складзеных на [[Вапна|вапне]], была ўзведзена першая мураваная вежа, якая належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму і стаяла з паўночнага боку замка, выступаючы за лінію драўлянага вала. Гэтая вежа адыграла вялікую ролю ў абароне горада: у [[Аблога Навагрудка (1274)|1274]] годзе галіцка-валынскія і татарскія войскі безвынікова штурмавалі Навагрудак. У XIV стагоддзі замак неаднаразова і беспаспяхова спрабавалі захапіць атрады [[Крыжакі|крыжакоў]]: у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]] годзе на чале з магістрам [[Генрых фон Плёцке|Генрыхам фон Плёцке]], у [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] годзе на чале з [[Конрад фон Валенрод|Конрадам фон Валенродам]] і ў [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] годзе на чале з [[Конрад фон Юнгінген|Конрадам фон Юнгінгенам]] і маршалам [[Венер фон Тэтынген|Вернерам Тэтынгерам]]. У выніку гэтых магутных нападаў і абстрэлаў верхнія ярусы старажытнай каменнай вежы атрымалі моцныя пашкоджанні{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Мураваны замак (XIV—XVI стст.) === <gallery widths="150" heights="150" class="center" caption="Рэканструкцыі замка"> Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|В. Сташчанюка]] Navahradak_-_Rekanstrukcyja_(Viktar_Staščaniuk)_1.jpg|Навагрудскі замак у XVI ст. Рэканструкцыя В. Сташчанюка </gallery> У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога каменнага данжона, якія паслужылі трывалым падмуркам, была ўзведзена новая вежа з [[Пальчатка (цэгла)|цэглы]] ў тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай муроўкі]]. Яна атрымала назву [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]] (Шчытовая або Цэнтральная). Вежа мела 5 паверхаў з перакрыццямі на [[Бэлька|бэльках]] і дасягала 25 метраў у вышыню. Унізе яна мела праёмы брамы і з'яўлялася галоўным уваходам у замак{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Да канца XIV стагоддзя [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]] заставалася адзінай мураванай фартыфікацыяй драўлянага замка. У канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзя пачалося маштабнае будаўніцтва мураваных сцен і новых вежаў. На першым этапе збудавалі тры мураваныя вежы: [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельную]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малую браму]] (Уваходную) і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскую]], а таксама злучылі іх мураванымі сценамі таўшчынёй да 2,6 метра. Сцяна ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]] да [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] не была канструктыўна перавязана з апошняй, што пацвярджае іх розначасовае будаўніцтва{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Другі этап фарміравання мураваных умацаванняў прыпадае на пачатак XV стагоддзя. У гэты час ля ўсходняга падножжа гары, над крыніцай, збудавалі [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежную вежу]]. Яна злучалася з замкам спецыяльным мураваным праслам сцяны з патаемным ходам, што забяспечвала гарнізон пітной вадой{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. Трэці этап прыпадае на канец XV&nbsp;— пачатак XVI стагоддзя і звязаны з пагрозай набегаў [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У 1505 годзе замак вытрымаў чарговую аблогу татарскай арды [[Біці-Гірэй|Біці-Гірэя]]. У гэты перыяд у паўночна-заходнім куце замка збудавалі магутную мураваную вежу [[Дазорца (вежа)|Дазорцу]], якая мела ў аснове квадрат 14 на 14 метраў і вызначалася наяўнасцю байніц падэшвеннага бою для [[Гармата|гармат]]. Паміж [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкай]] узвялі сцяну, якая канчаткова замкнула кола мураваных фартыфікацый замка{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. Развіццё артылерыі і ўдасканаленне тактыкі аблогі ў XVI стагоддзі прымусіла абаронцаў стварыць дадатковы ніжні пояс абароны (форбург). Ля ўсходняга падножжа гары была збудавана [[Меская вежа|Меская брамная вежа]], якая злучалася прасламі сцен з [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежнай вежай]] і [[Малая брама (Навагрудак)|Малой брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=50}}. Унутры дзядзінца знаходзілася мураваная [[Замкавая царква (Навагрудак)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] (вядомая з XIV ст.), у якой да 1775 года праходзілі сесіі [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]. На поўнач ад царквы стаяў двухпавярховы мураваны княжацкі палац. Такім чынам, у XVI стагоддзі Навагрудскі замак меў 7 вежаў і лічыўся адным з самых магутных для свайго часу на тэрыторыі Усходняй Еўропы. === Разбурэнне замка (XVII—XVIII стст.) === Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай 1654—1667 гадоў]] замак двойчы захопліваўся. У верасні [[1655]] года яго ўзялі штурмам казакі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў [[1660]] годзе крэпасць занялі войскі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]. У выніку гэтых ваенных дзеянняў вежы [[Меская вежа|Меская]], [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежная]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малая брама]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадская]], а таксама муры паміж імі былі зруйнаваны да падмуркаў. Канчаткова фартыфікацыі былі знішчаны падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]]: у [[1706]] годзе шведскія войскі падарвалі рэшткі ўмацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === <gallery caption="Мастацкія выявы XIX стагоддзя" widths=150 heights=150 class="center"> Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|1-я палова XIX ст. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (XIX).jpg|XIX ст. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1821-99) (2).jpg|1821—1899 гг. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1829).jpg|1829 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|А. Алес, 1835 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1844).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1844 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1851).jpg|1851 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|[[Вінцэнт Дмахоўскі|В. Дмахоўскі]], 1856 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|В. Дмахоўскі, 1856 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (V. Sadovnikov, 1850-59).jpg|[[Васіль Садоўнікаў|В. Садоўнікаў]], 1850-я гг. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1867).jpg|1867 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1869).jpg|1869 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 29.07.1876).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], 29 ліпеня 1876 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 20.08.1876).jpg|Н. Орда, 20 жніўня 1876 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 1877).jpg|Паводле Н. Орды, 1877 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1888).jpg|1888 г. Navahradak. Наваградак (S. Papoŭski, 1889).jpg|С. Папоўскі, 1889 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1890).jpg|1890 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (K. Piastuškievič, 1895).jpg|К. Пястушкевіч, 1895 г. Navahradak. Наваградак (1895).jpg|1895 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1898).jpg|1898 г. Navahradak. Наваградак (F. Brzozowski, 1898).jpg|Ф. Бжазоўскі, 1898 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (P. Stachievič, 1899).jpg|П. Стахевіч, 1899 г. </gallery> Пасля далучэння беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] руіны замка працягвалі знікаць. У 1802 годзе літоўскі генерал-губернатар [[Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен|Л. Бенігсен]] даў загад разабраць рэшткі замкавых вежаў для брукавання вуліц горада. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго Навагрудка. Гэты пласт дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У 1906 годзе, пазбаўленая належнага догляду і падмытая крыніцамі, абвалілася [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельная вежа]]. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] абрынулася паўднёвая сцяна [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]]. Толькі ў 1922—1930 гадах польскія рэстаўратары правялі першую частковую кансервацыю ацалелых руін, умацаваўшы [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельную вежу]] двума [[Эскарп|эскарпамі]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=51—52}}. === Найноўшы час і даследаванні === <gallery caption="Фотаздымкі і графіка пачатку XX стагоддзя (да кансервацыі)" widths=150 heights=150 class="center"> Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (T. Boretti, 1900).jpg|Т. Барэці, 1900 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-05).jpg|1901—1905 гг. Navahradak, Vilenskaja. Наваградак, Віленская (M. Astankovič, 1905).jpg|М. Астанковіч, 1905 г. Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (J. Alšeŭski, 1905).jpg|Я. Альшэўскі, 1905 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1906).jpg|1906 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1908).jpg|1908 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Stefanski, 1908).jpg|К. Стафанскі, 1908 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909).jpg|1909 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909) (2).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1910).jpg|1910 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (U. Ślizień, 1911).jpg|У. Слізень, 1911 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1912).jpg|1912 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1913).jpg|1913 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (2).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (3).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (2).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (3).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (J. Bułhak, 1901-14).jpg|[[Ян Булгак|Я. Булгак]], да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (M. Bystydzienski, 1901-14).jpg|М. Быстыдзенскі, да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|1914 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1914).jpg|1914 г. Navahradzki zamak, Kaścielnaja. Наваградзкі замак, Касьцельная (K. Višnieŭski, 1915).jpg|К. Вішнеўскі, 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (L. R., 1917).jpg|1917 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1917).jpg|1917 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1918).jpg|1918 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Višnieŭski, 1918).jpg|К. Вішнеўскі, 1918 г. </gallery> Маштабныя археалагічныя даследаванні пачаліся ў савецкі час. З 1956 года на Замчышчы працавалі археалагічныя экспедыцыі (у тым ліку пад кіраўніцтвам Ф. Д. Гурэвіч). У 1969—1973 гадах фундаментальныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні праводзіў [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]], які дэталёва вывучыў этапы фарміравання і развіцця замкавага комплексу{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. У 2011 годзе навагрудскія ўмацаванні ([[Дазорца (вежа)|Дазорную]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскую]] вежы) даследаваў [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Мяцельскі]]. Ён удакладніў іх памеры, архітэктурныя дэталі і знайшоў рэшткі мураванай сцяны паміж імі, а таксама даказаў, што [[Малы замак (Навагрудак)|Малы замак]] не быў злучаны мураванымі сценамі з Галоўным. == Сучасны стан і кансервацыя == <gallery caption="Сучасны стан" widths=150 heights=150 class="center"> Navahrudak castle.jpg|Агульны выгляд [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|Руіны вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] Navahradak Castle 20180501 144022.jpg|[[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельная вежа]] пасля кансервацыі Navahrudak castle 2.jpg|Уваход на Замкавую гару </gallery> Да пачатку XXI стагоддзя Навагрудскі замак дайшоў у стане моцна разбураных руін. У рамках дзяржаўнай праграмы «[[Замкі Беларусі (дзяржаўная праграма)|Замкі Беларусі]]» з 2012 года пачаліся маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць пускавых комплексаў. Праект быў распрацаваны УП «[[Гроднаграмадзянпраект]]» і ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]»<ref name="nn_142720">{{cite web |url=https://nashaniva.com/142720 |title=Ігар Байцоў: У Навагрудку адбываецца капiтальны рамонт руiны «па-багатаму» |date=3 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2013—2014 гадах праводзіліся работы па стабілізацыі схілу Замкавай гары пад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежай]] (ўсталявана каля 100 [[Паля (будаўніцтва)|бураін'екцыйных паль]]). Сама вежа была зафіксавана прасторавым металічным бандажом і прыгружана новымі мураванымі канструкцыямі, выкананымі з рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы ў тэхніцы «[[Вендская муроўка|вендскай муроўкі]]»<ref name="nn_111917">{{cite web |url=https://nashaniva.com/111917 |title=Драма ў нас на вачах: вежа Навагрудскага замка можа абрынуцца ў любы момант |author=Кірыла Хілько |date=1 ліпеня 2013 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_143753">{{cite web |url=https://nashaniva.com/143753 |title=Антон Астаповіч: Захаваць руіны? Так можна застацца нават без руін |author=Антон Астаповіч |date=21 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_138183">{{cite web |url=https://nashaniva.com/138183 |title=Як вам тое, што зрабілі з вежай Навагрудскага замка? |author=Кірыла Хілько |date=4 лістапада 2014 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Для прадухілення далейшых апоўзняў каля [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] (якія фіксаваліся, напрыклад, у 2017 годзе) была ўладкавана новая дрэнажная сістэма<ref name="nn_190044">{{cite web |url=https://nashaniva.com/190044 |title=Чыноўнікі: Пагрозы Касцельнай вежы ў Навагрудку няма |date=2 мая 2017 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Пяты этап рэстаўрацыі завяршыўся ў 2024 годзе. Ён уключаў [[Кансервацыя (архітэктура)|кансервацыю]] руін замкавых сцен па ўсім перыметры гары і вывядзенне на паверхню рэштак трох вежаў — Уваходнай ([[Малая брама (Навагрудак)|Малой брамы]]), [[Дазорца (вежа)|Дазорнай]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскай]]. Да гэтага яны былі схаваны пад зямлёй. Старажытны мур быў ачышчаны і надбудаваны прыкладна на 1,5 метра новымі камянямі і цэглай, дзякуючы чаму замак атрымаў часткова замкнёны контур<ref name="nn_342994">{{cite web |url=https://nashaniva.com/342994 |title=Навагрудскі замак расце ўверх. Ці нармальна гэта? |author=Ф. Раўбіч |date=19 мая 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_354625">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Шосты этап, які працягнецца ў 2025 годзе, прадугледжвае аднаўленне вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] і стварэнне ў ёй музейнай экспазіцыі, прысвечанай гісторыі замка. Згодна з праектам галоўнага архітэктара А.&nbsp;Карпука, плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены з выкарыстаннем новай цэглы для візуальнага адрознення ад аўтэнтыкі. Вежа будзе мець шасціўзроўневую прастору (ад глыбіні 5 метраў да вышыні 12,5 метра) з драўлянымі вокнамі і вітражамі. Плануецца таксама аднаўленне сярэднявечнага [[Данскер|данскера]]. Музей будзе «халодным» (без падвядзення камунікацый, акрамя электрычнасці, для захавання культурнага пласта). З восені 2024 года ўваход на тэрыторыю [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] стаў платным для маніторынгу турыстычнай плыні<ref name="nn_354233">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_354625" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Навагрудскі замак|361}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навагрудскія замкі||98}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навагру́дскія за́мкі|511}} * {{Крыніцы/ВКЛ|2|361—362}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * Белорусская ССР. Т. 4 : краткая энцикл. — Мн., 1981. * Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия. — Мн., БелЭн, 2009. — С. 312. — ISBN 978-985-11-0432-7 * Страчаная спадчына / [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|А. М. Кулагін]], [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Ю. У. Чантурыя]] і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: [[Полымя (выдавецтва)|Полымя]], 1998. — С. 8—14. — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х. * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]] |загаловак=Замкі Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1977 |старонак=82}} * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * ''[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв, М. А.]]'' Замки Беларуси. — Мн., 2005. * {{артыкул |аўтар=Метельский А. А. |загаловак=Археологические исследования фортификационных сооружений Новогрудского замка в 2011 году |выданне=Матэрыялы па археалогіі Беларусі |тып=зборнік |год=2014 |выпуск=25 |старонкі=341—345 |ref=Мяцельскі}} == Спасылкі == {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Вуліца Малы Замак (Навагрудак)]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Навагрудка]] g8r89g9lvxu1hv8gpxqdlzsbkzhcy5d 5158025 5158015 2026-06-24T17:37:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158025 wikitext text/x-wiki {{Замак |Назва = Навагрудскі замак |Арыгінальная назва = |Выява = Novogrudok ruin.jpg |Подпіс выявы = Руіны Навагрудскага замка (сучасны стан) |Шырыня выявы = 300px |Статус = {{ГККРБ 4|411Г000404}} |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Назва месцазнаходжання= Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 36|lat_sec = 5 |lon_dir = E |lon_deg = 25|lon_min = 49|lon_sec = 39 |region = BY |CoordScale = |Тып будынка = абарончы замак |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]], [[Беларуская готыка|беларуская готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XI стагоддзе (драўляны), XIII стагоддзе (мураваны) |Асноўныя даты = |Скасаваны = пачатак XVIII стагоддзя |Пачатак будаўніцтва = другая палова XIII стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва= пачатак XVI стагоддзя |Будынкі = 7 вежаў (захаваліся руіны дзвюх), палац, замкавая царква |Вядомыя жыхары = [[Вялікія князі літоўскія]] |Стан = руіны (закансерваваны) |Commons = Category:Navahradak Castle }} '''Навагру́дскі за́мак'''&nbsp;— унікальны помнік абарончага дойлідства XI—XVI стагоддзяў, гістарычны цэнтр [[Навагрудак|Навагрудка]], адна з галоўных рэзідэнцый вялікіх князёў літоўскіх. Уваходзіў у стратэгічную лінію фартыфікацый [[Лідскі замак|Ліда]]&nbsp;— [[Крэўскі замак|Крэва]]&nbsp;— [[Медніцкі замак|Меднікі]]&nbsp;— [[Троцкі астраўны замак|Трокі]]. Замак размешчаны на высокім пагорку ([[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]), абкружаным глыбокім ровам. Да нашага часу захаваліся руіны цэнтральнай вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] і [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]], а таксама выведзеныя на паверхню і закансерваваныя рэшткі падмуркаў іншых вежаў і муроў. З'яўляецца выдатным узорам [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]] і [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]]. Аб'ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя і эвалюцыя ўмацаванняў == === Ранні перыяд (XI—XIII стст.) === Умацаванні старажытнага Навагрудка складаліся з дзвюх пляцовак: [[Дзядзінец|дзядзінца]] (на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]) і [[Вакольны горад|вакольнага горада]] ([[Малы замак (Навагрудак)|Малога замка]]). Археалагічнымі даследаваннямі вызначана, што з пачатку XI і да сярэдзіны XIII стагоддзя на валах дзядзінца стаялі драўляныя сцены рознай канструкцыі. За гэты час яны аднаўляліся і перабудоўваліся не менш за пяць разоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=15}}. У другой палове XIII стагоддзя на валах былі пастаўлены моцныя [[Дуб|дубовыя]] зрубы-[[Гародня|гародні]] з двайной пярэдняй сценкай. У гэты ж час (другая палова XIII ст.) з буйных, груба абчасаных [[Палявы камень|палявых камянёў]], складзеных на [[Вапна|вапне]], была ўзведзена першая мураваная вежа, якая належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму і стаяла з паўночнага боку замка, выступаючы за лінію драўлянага вала. Гэтая вежа адыграла вялікую ролю ў абароне горада: у [[Аблога Навагрудка (1274)|1274]] годзе галіцка-валынскія і татарскія войскі безвынікова штурмавалі Навагрудак. У XIV стагоддзі замак неаднаразова і беспаспяхова спрабавалі захапіць атрады [[Крыжакі|крыжакоў]]: у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]] годзе на чале з магістрам [[Генрых фон Плёцке|Генрыхам фон Плёцке]], у [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] годзе на чале з [[Конрад фон Валенрод|Конрадам фон Валенродам]] і ў [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] годзе на чале з [[Конрад фон Юнгінген|Конрадам фон Юнгінгенам]] і маршалам [[Венер фон Тэтынген|Вернерам Тэтынгерам]]. У выніку гэтых магутных нападаў і абстрэлаў верхнія ярусы старажытнай каменнай вежы атрымалі моцныя пашкоджанні{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Мураваны замак (XIV—XVI стст.) === <gallery widths="150" heights="150" class="center" caption="Рэканструкцыі замка"> Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|В. Сташчанюка]] Navahradak_-_Rekanstrukcyja_(Viktar_Staščaniuk)_1.jpg|Навагрудскі замак у XVI ст. Рэканструкцыя В. Сташчанюка </gallery> У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога каменнага данжона, якія паслужылі трывалым падмуркам, была ўзведзена новая вежа з [[Пальчатка (цэгла)|цэглы]] ў тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай муроўкі]]. Яна атрымала назву [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]] (Шчытовая або Цэнтральная). Вежа мела 5 паверхаў з перакрыццямі на [[Бэлька|бэльках]] і дасягала 25 метраў у вышыню. Унізе яна мела праёмы брамы і з'яўлялася галоўным уваходам у замак{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Да канца XIV стагоддзя [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]] заставалася адзінай мураванай фартыфікацыяй драўлянага замка. У канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзя пачалося маштабнае будаўніцтва мураваных сцен і новых вежаў. На першым этапе збудавалі тры мураваныя вежы: [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельную]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малую браму]] (Уваходную) і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскую]], а таксама злучылі іх мураванымі сценамі таўшчынёй да 2,6 метра. Сцяна ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]] да [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] не была канструктыўна перавязана з апошняй, што пацвярджае іх розначасовае будаўніцтва{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Другі этап фарміравання мураваных умацаванняў прыпадае на пачатак XV стагоддзя. У гэты час ля ўсходняга падножжа гары, над крыніцай, збудавалі [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежную вежу]]. Яна злучалася з замкам спецыяльным мураваным праслам сцяны з патаемным ходам, што забяспечвала гарнізон пітной вадой{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. Трэці этап прыпадае на канец XV&nbsp;— пачатак XVI стагоддзя і звязаны з пагрозай набегаў [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У 1505 годзе замак вытрымаў чарговую аблогу татарскай арды [[Біці-Гірэй|Біці-Гірэя]]. У гэты перыяд у паўночна-заходнім куце замка збудавалі магутную мураваную вежу [[Дазорца (вежа)|Дазорцу]], якая мела ў аснове квадрат 14 на 14 метраў і вызначалася наяўнасцю байніц падэшвеннага бою для [[Гармата|гармат]]. Паміж [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкай]] узвялі сцяну, якая канчаткова замкнула кола мураваных фартыфікацый замка{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. Развіццё артылерыі і ўдасканаленне тактыкі аблогі ў XVI стагоддзі прымусіла абаронцаў стварыць дадатковы ніжні пояс абароны (форбург). Ля ўсходняга падножжа гары была збудавана [[Меская вежа|Меская брамная вежа]], якая злучалася прасламі сцен з [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежнай вежай]] і [[Малая брама (Навагрудак)|Малой брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=50}}. Унутры дзядзінца знаходзілася мураваная [[Замкавая царква (Навагрудак)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] (вядомая з XIV ст.), якая ў тым ліку выкарыстоўвалася для захоўвання кніг земскага і Трыбунальскага судоў у пачатку XVIII стагоддзя{{sfn|Radaman|2022|с=90}}. З 1581 па 1775 год у горадзе кожныя два гады праходзілі сесіі (так званая «руская кадэнцыя») галоўнага апеляцыйнага суда — [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=13}}. На поўнач ад царквы стаяў двухпавярховы мураваны княжацкі палац. Замак доўгі час з'яўляўся цэнтрам палітычнага жыцця [[Навагрудскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Навагрудскага павета]]: тут традыцыйна праходзілі шляхецкія сеймікі. Для гэтых мэт навагрудская шляхта неаднаразова выдаткоўвала сродкі і будавала на тэрыторыі дзядзінца спецыяльны судовы дом і сеймікавую ізбу. Абавязак зберагаць актавыя кнігі прывёў да таго, што з [[1638]] года для архіва была прыстасавана вежа [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]]{{sfn|Radaman|2022|с=86}}. Такім чынам, у XVI стагоддзі Навагрудскі замак меў 7 вежаў і лічыўся адным з самых магутных для свайго часу на тэрыторыі Усходняй Еўропы. === Разбурэнне замка (XVII—XVIII стст.) === Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай 1654—1667 гадоў]] замак двойчы захопліваўся. У верасні [[1655]] года яго ўзялі штурмам казакі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў [[1660]] годзе крэпасць занялі войскі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]. У выніку гэтых ваенных дзеянняў вежы [[Меская вежа|Меская]], [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежная]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малая брама]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадская]], а таксама муры паміж імі былі зруйнаваны да падмуркаў. Канчаткова фартыфікацыі былі знішчаны падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]]: у [[1706]] годзе шведскія войскі падарвалі рэшткі ўмацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === <gallery caption="Мастацкія выявы XIX стагоддзя" widths=150 heights=150 class="center"> Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|1-я палова XIX ст. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (XIX).jpg|XIX ст. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1821-99) (2).jpg|1821—1899 гг. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1829).jpg|1829 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|А. Алес, 1835 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1844).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1844 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1851).jpg|1851 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|[[Вінцэнт Дмахоўскі|В. Дмахоўскі]], 1856 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|В. Дмахоўскі, 1856 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (V. Sadovnikov, 1850-59).jpg|[[Васіль Садоўнікаў|В. Садоўнікаў]], 1850-я гг. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1867).jpg|1867 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1869).jpg|1869 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 29.07.1876).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], 29 ліпеня 1876 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 20.08.1876).jpg|Н. Орда, 20 жніўня 1876 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 1877).jpg|Паводле Н. Орды, 1877 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1888).jpg|1888 г. Navahradak. Наваградак (S. Papoŭski, 1889).jpg|С. Папоўскі, 1889 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1890).jpg|1890 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (K. Piastuškievič, 1895).jpg|К. Пястушкевіч, 1895 г. Navahradak. Наваградак (1895).jpg|1895 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1898).jpg|1898 г. Navahradak. Наваградак (F. Brzozowski, 1898).jpg|Ф. Бжазоўскі, 1898 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (P. Stachievič, 1899).jpg|П. Стахевіч, 1899 г. </gallery> Пасля далучэння беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] руіны замка працягвалі знікаць. У 1802 годзе літоўскі генерал-губернатар [[Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен|Л. Бенігсен]] даў загад разабраць рэшткі замкавых вежаў для брукавання вуліц горада. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго Навагрудка. Гэты пласт дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У 1906 годзе абвалілася палова ўсходняй вежы&nbsp;— [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]]. Каб прадухіліць далейшае разбурэнне, у 1909—1910 гадах дзякуючы намаганням [[Т. Корзан|Т. Корзана]] да яе былі прыбудаваны падпорныя эскарпы-контрфорсы. У 1922 годзе дзякуючы дапамозе Дэпартамента мастацтва і культуры Навагрудская акруговая дырэкцыя грамадскіх работ умацавала эскарпамі і паўднёвую&nbsp;— [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельную вежу]]{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=24—25}}. === Найноўшы час і даследаванні === <gallery caption="Фотаздымкі і графіка пачатку XX стагоддзя (да кансервацыі)" widths=150 heights=150 class="center"> Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (T. Boretti, 1900).jpg|Т. Барэці, 1900 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-05).jpg|1901—1905 гг. Navahradak, Vilenskaja. Наваградак, Віленская (M. Astankovič, 1905).jpg|М. Астанковіч, 1905 г. Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (J. Alšeŭski, 1905).jpg|Я. Альшэўскі, 1905 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1906).jpg|1906 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1908).jpg|1908 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Stefanski, 1908).jpg|К. Стафанскі, 1908 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909).jpg|1909 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909) (2).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1910).jpg|1910 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (U. Ślizień, 1911).jpg|У. Слізень, 1911 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1912).jpg|1912 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1913).jpg|1913 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (2).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (3).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (2).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (3).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (J. Bułhak, 1901-14).jpg|[[Ян Булгак|Я. Булгак]], да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (M. Bystydzienski, 1901-14).jpg|М. Быстыдзенскі, да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|1914 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1914).jpg|1914 г. Navahradzki zamak, Kaścielnaja. Наваградзкі замак, Касьцельная (K. Višnieŭski, 1915).jpg|К. Вішнеўскі, 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (L. R., 1917).jpg|1917 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1917).jpg|1917 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1918).jpg|1918 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Višnieŭski, 1918).jpg|К. Вішнеўскі, 1918 г. </gallery> Першыя прафесійныя археалагічныя даследаванні на Замкавай гары прайшлі ў міжваеннай Польшчы: у 1924 годзе пад кіраўніцтвам кансерватара Навагрудскага ваяводства прафесара [[Ежы Ромер|Ежы Ромера]], а ў 1930 годзе — пад кіраўніцтвам доктара [[Станіслаў Лорэнц|Станіслава Лорэнца]]. Гэтыя раскопкі далі магчымасць усталяваць форму замкавых муроў, былі адкрыты падмуркі дзвюх вежаў, барбакана і скляпеністага пераходу да яго{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=25}}. У савецкі час маштабныя даследаванні працягнуліся. З 1956 года на Замчышчы працавалі археалагічныя экспедыцыі, у тым ліку пад кіраўніцтвам [[Фрыда Давыдаўна Гурэвіч|Ф. Д. Гурэвіч]]. У 1969—1973 гадах фундаментальныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні праводзіў [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]], які дэталёва вывучыў этапы фарміравання і развіцця замкавага комплексу{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. У 2011 годзе навагрудскія ўмацаванні ([[Дазорца (вежа)|Дазорную]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскую]] вежы) даследаваў [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Мяцельскі]]. Ён удакладніў іх памеры, архітэктурныя дэталі і знайшоў рэшткі мураванай сцяны паміж імі, а таксама даказаў, што [[Малы замак (Навагрудак)|Малы замак]] не быў злучаны мураванымі сценамі з галоўным. == Сучасны стан і кансервацыя == <gallery caption="Сучасны стан" widths=150 heights=150 class="center"> Navahrudak castle.jpg|Агульны выгляд [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|Руіны вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] Navahradak Castle 20180501 144022.jpg|[[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельная вежа]] пасля кансервацыі Navahrudak castle 2.jpg|Уваход на Замкавую гару </gallery> Да пачатку XXI стагоддзя Навагрудскі замак дайшоў у стане моцна разбураных руін. У рамках дзяржаўнай праграмы «[[Замкі Беларусі (дзяржаўная праграма)|Замкі Беларусі]]» з 2012 года пачаліся маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць пускавых комплексаў. Праект быў распрацаваны УП «[[Гроднаграмадзянпраект]]» і ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]»<ref name="nn_142720">{{cite web |url=https://nashaniva.com/142720 |title=Ігар Байцоў: У Навагрудку адбываецца капiтальны рамонт руiны «па-багатаму» |date=3 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2013—2014 гадах праводзіліся работы па стабілізацыі схілу Замкавай гары пад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежай]] (ўсталявана каля 100 [[Паля (будаўніцтва)|бураін'екцыйных паль]]). Сама вежа была зафіксавана прасторавым металічным бандажом і прыгружана новымі мураванымі канструкцыямі, выкананымі з рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы ў тэхніцы «[[Вендская муроўка|вендскай муроўкі]]»<ref name="nn_111917">{{cite web |url=https://nashaniva.com/111917 |title=Драма ў нас на вачах: вежа Навагрудскага замка можа абрынуцца ў любы момант |author=Кірыла Хілько |date=1 ліпеня 2013 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_143753">{{cite web |url=https://nashaniva.com/143753 |title=Антон Астаповіч: Захаваць руіны? Так можна застацца нават без руін |author=Антон Астаповіч |date=21 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_138183">{{cite web |url=https://nashaniva.com/138183 |title=Як вам тое, што зрабілі з вежай Навагрудскага замка? |author=Кірыла Хілько |date=4 лістапада 2014 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Для прадухілення далейшых апоўзняў каля [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] (якія фіксаваліся, напрыклад, у 2017 годзе) была ўладкавана новая дрэнажная сістэма<ref name="nn_190044">{{cite web |url=https://nashaniva.com/190044 |title=Чыноўнікі: Пагрозы Касцельнай вежы ў Навагрудку няма |date=2 мая 2017 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Пяты этап рэстаўрацыі завяршыўся ў 2024 годзе. Ён уключаў [[Кансервацыя (архітэктура)|кансервацыю]] руін замкавых сцен па ўсім перыметры гары і вывядзенне на паверхню рэштак трох вежаў — Уваходнай ([[Малая брама (Навагрудак)|Малой брамы]]), [[Дазорца (вежа)|Дазорнай]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскай]]. Да гэтага яны былі схаваны пад зямлёй. Старажытны мур быў ачышчаны і надбудаваны прыкладна на 1,5 метра новымі камянямі і цэглай, дзякуючы чаму замак атрымаў часткова замкнёны контур<ref name="nn_342994">{{cite web |url=https://nashaniva.com/342994 |title=Навагрудскі замак расце ўверх. Ці нармальна гэта? |author=Ф. Раўбіч |date=19 мая 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_354625">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Шосты этап, які працягнецца ў 2025 годзе, прадугледжвае аднаўленне вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] і стварэнне ў ёй музейнай экспазіцыі, прысвечанай гісторыі замка. Згодна з праектам галоўнага архітэктара А.&nbsp;Карпука, плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены з выкарыстаннем новай цэглы для візуальнага адрознення ад аўтэнтыкі. Вежа будзе мець шасціўзроўневую прастору (ад глыбіні 5 метраў да вышыні 12,5 метра) з драўлянымі вокнамі і вітражамі. Плануецца таксама аднаўленне сярэднявечнага [[Данскер|данскера]]. Музей будзе «халодным» (без падвядзення камунікацый, акрамя электрычнасці, для захавання культурнага пласта). З восені 2024 года ўваход на тэрыторыю [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] стаў платным для маніторынгу турыстычнай плыні<ref name="nn_354233">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_354625" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Навагрудскі замак|361}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навагрудскія замкі||98}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навагру́дскія за́мкі|511}} * {{Крыніцы/ВКЛ|2|361—362}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * Белорусская ССР. Т. 4 : краткая энцикл. — Мн., 1981. * Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия. — Мн., БелЭн, 2009. — С. 312. — ISBN 978-985-11-0432-7 * Страчаная спадчына / [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|А. М. Кулагін]], [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Ю. У. Чантурыя]] і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: [[Полымя (выдавецтва)|Полымя]], 1998. — С. 8—14. — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х. * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]] |загаловак=Замкі Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1977 |старонак=82}} * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * ''[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв, М. А.]]'' Замки Беларуси. — Мн., 2005. * {{артыкул |аўтар=Метельский А. А. |загаловак=Археологические исследования фортификационных сооружений Новогрудского замка в 2011 году |выданне=Матэрыялы па археалогіі Беларусі |тып=зборнік |год=2014 |выпуск=25 |старонкі=341—345 |ref=Мяцельскі}} * {{артыкул|ref=Radaman|аўтар=Radaman A.|загаловак=Miejsca obrad sejmików i zjazdów szlacheckich powiatu nowogródzkiego|год=2022|выданне=Miscellanea Historico-Iuridica|тып=часопіс|том=XXI|нумар=1|старонкі=75—115}} * {{кніга|ref=Żmigrodzki|аўтар=Żmigrodzki J.|загаловак=Nowogródek i okolice|год=1931|месца=Nowogródek|выдавецтва=Wydanie trzecie|старонак=115}} == Спасылкі == {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Вуліца Малы Замак (Навагрудак)]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Навагрудка]] b3kcjyd82xcxkd1wm462n24rx62aojr 0 43413 5158041 4786065 2026-06-24T18:23:14Z Антон 740 76022 +дадатковая крыніца 5158041 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Бембель}} '''Алег Андрэевіч Бембель''' ({{ДН|16|12|1939}}, {{МН|Мінск||Горад Мінск}}; псеўданімы: ''Зніч'', ''А. Зніч'') — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], [[публіцыст]], [[антыкамунізм|антыкамуністычны]] [[дысідэнт]]<ref name="fnфкарта">Паводле Фонду Цэнтра «Карта» (Польшча)</ref>, вядомы найперш як аўтар выданай у [[Лондан]]е працы «[[Роднае слова і маральна-эстэтычны прагрэс]]» (1985). == Біяграфія == Сын беларускіх скульптараў [[Андрэй Бембель|Андрэя Бембеля]] і [[Вольга Дзядок|Вольгі Дзядок]]. Разам з маці і сястрой Кларай перажыў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] ў акупаваным [[Мінск]]у. Вучыўся ў [[БНТУ|Беларускім політэхнічным інстытуце]], але зразумеў, што гэта не яго, кінуў пасля чацвёртага курсу. У [[1959]]—[[1963]] гадах вучыўся ў [[Мінскае музычнае вучылішча|Мінскім музычным вучылішчы]]. У 1969 годзе скончыў [[Мінская кансерваторыя|Мінскую кансерваторыю]] па спецыяльнасці «фартэпіяна»<ref name="fnандросік">Łarysa Androsik. Biembiel Aleh // Słownik dysydentów.</ref>. Потым захапіўся філасофіяй, скончыў аспірантуру [[Інстытут філасофіі і права АН БССР|Інстытута філасофіі і права]] [[АН БССР]] (1971—1974); дысертацыя аб народных і інтэрнацыянальных элементах у літаратуры не была абароненая, таму што працу прызналі «нацыяналістычнай»<ref name="fnандросік"/>. Працаваў на [[Беларускае тэлебачанне|тэлебачанні]] (1983—1984); у Акадэміі навук БССР (1984—1986). Член [[КПСС]] (да 1986). З маладых гадоў прыцягвалі ідэі ўсеагульнай любові і свабоды. Паступова прыйшоў да веры. Шмат у чым на яго светапогляд паўплывала цётка Стася, сястра маці, якую ў [[1930-я]] гады за рэлігійныя перакананні саслалі ў [[Архангельская вобласць|Архангельскую вобласць]]<ref name="minsknews">[https://minsknews.by/semya-s-istoriey-ustroit-prazdniki-iz-budney-k-etomu-vsegda-stremilis-v-dome-bembeley/ СЕМЬЯ С ИСТОРИЕЙ. Устроить праздники из будней — к этому всегда стремились в доме Бембелей 7 октября 2016] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190801192836/https://minsknews.by/semya-s-istoriey-ustroit-prazdniki-iz-budney-k-etomu-vsegda-stremilis-v-dome-bembeley/|date=1 жніўня 2019}}</ref>. === «Роднае слова і маральна-эстэтычны прагрэс» і рэпрэсіі === У [[1979]]—[[1981]] гадах працаваў над кнігай «Роднае слова і маральна-эстэтычны прагрэс», якая была прысвечана [[Русіфікацыя Беларусі|моўнай сітуацыі ў БССР]] і рэальнаму стану [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў СССР. У час напісання кнігі Бембель праводзіў шырокае [[анкетаванне]] па гэтай тэме, што тады было забароненай тэмай для савецкіх [[сацыёлаг]]аў; звесткі анкетавання былі выкарыстаныя ў кнізе. У тэарэтычнай частцы сваёй працы Бембель сцвярджаў, грунтуючыся на прынцыпах [[экалогія культуры|экалогіі культуры]], што ва ўмовах пасілення маральнай і эстэтычнай [[паўперызацыя|паўперызацыі]] чалавека яго [[родная мова]], як найбольш універсальнае і цэльнае выражэнне [[этас]]у і [[эстэтыка|эстэтыкі]] народа, можа і павінна стацца магутным сродкам адраджэння і захавання духоўнасці чалавека. Таксама ў працы востра крытыкавалася савецкая [[моўная палітыка]] і адмоўна ацэньвалася дзейнасць дзеячаў культуры, адказных за ахову беларускай мовы. Спачатку Бембель збіраўся выдаць кнігу афіцыйна, але пасля таго, як стала зразумелым, што гэта немагчыма<ref name="fnандросік"/>, працу пачалі [[самвыдат|распаўсюджваць]] у машынапісным варыянце; з дапамогай [[Аляксей Каўка|Аляксея Каўкі]] і [[Юрый Туронак|Юрыя Туронка]] праца трапіла ў [[Лондан]], дзе і была надрукавана [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі|Згуртаваннем беларусаў Вялікай Брытаніі]] (1985). Пасля выхаду кнігі Алег Бембель быў [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны]]: выключаны з [[КПСС]] (1986) і звольнены з Інстытута філасофіі і права; аддзел эстэтыкі і псіхалогіі, дзе ён працаваў, быў распушчаны. Ва ўстановах навукі і культуры збіраліся сходы дзеля «асуджэння» яго дзейнасці. Бацька, народны мастак Андрэй Бембель, цяжка хварэў і ўжо не мог заступіцца за сына<ref name="minsknews"/>. Кніга працягвала традыцыі твораў «[[Положение в Белоруси. 1974 год]]» [[Зянон Пазняк|Генрыха Ракутовіча]] і «[[Письмо русскому другу]]» Аляксея Каўкі<ref>{{Артыкул|аўтар=Siergiej Kowalow.|загаловак=«Апостал нонканфармізму». Дысідэнцкі перыяд Алега Бембеля (Зьніча)|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/372479078_Apostal_nonkanfarmizmu_Dysidencki_peryad_Alega_Bembela_Znica|выданне=Slavia Orientalis|год=2023|том=LXXII|нумар=1|старонкі=76—77|doi=10.24425/slo.2023.145198|issn=}}</ref>. === Далейшае жыццё === У канцы 1980-х ― пачатку 1990-х гадоў Алег Бембель стаў актыўным удзельнікам [[беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]]; пад псеўданімам «Зніч» публікаваў свае вершы ў [[самвыдат|самвыдаце]] і незалежнай прэсе (паэзія Алега Бембеля выдавалася ў [[ЗША]] і [[Польшча|Польшчы]]). У 1989 супрацоўнічаў з часопісам [[Праваслаўная думка|«Праваслаўная думка»]]; як літаратурны дадатак да часопіса, зборнік вершаў Бембеля «Малітвы за Беларусь» быў упершыню выданы ў Беларусі. Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў БССР/Беларусі]] ([[1989]]). З [[1991]] года працаваў у [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр імя Скарыны|Нацыянальным навукова-даследчым цэнтры імя Скарыны]]. З [[1996]] ― у послуху ў [[Жыровіцкі манастыр|праваслаўным манастыры]] ў [[Жыровіцы|Жыровіцах]]. Тут ён спачатку стаў iнакам Мікалаем, прыняўшы [[пострыг]] — манахам Іаанам. Піша вершы, рэдагуе багаслоўска-літаратурны лісток «Жыровіцкая абіцель», падтрымлівае кантакты з журналістамі, літаратарамі, навукоўцамі<ref name="minsknews"/>. == Сям’я == Увесь час спрачаўся з бацькам Андрэем Бембелем, шчырым [[камуніст]]ам і [[атэіст]]ам, якому цяжка было прыняць веру сына ў Бога, а пазней яго [[дысідэнт|дысідэнцтва]]<ref name="minsknews"/>. Меў некалькі афіцыйных і [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскіх шлюбаў]]. Мае дзвюх дачок, [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну]] і Ірыну<ref name="minsknews"/>. == Некаторыя працы і творы == * Рэха малітвы. Вершы з Беларусі. New York, 1988. * Саната ростані. Białystok, 1988. * Малітвы за Беларусь. Мінск, 1989. * Роднае слова і маральна-эстэтычны прагрэс. London, 1985; часткова выд.: Myśl białoruska XX wieku. Filozofia, religia, kultura (Antologia), opr. J. Garbiński, Warszawa, 1998. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Łarysa Androsik. Biembiel Aleh // Słownik dysydentów // http://www.karta.org.pl/Biogram1.asp%3FKategoriaID=53&ProduktID=167.html{{Недаступная спасылка}} * [http://news.tut.by/culture/162633.html Алег Зніч Бембель адсвяткаваў сваё 70-годдзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202022713/https://news.tut.by/culture/162633.html|date=2 лютага 2017}} * [http://www.racyja.com/index.php?id=103&zoom=264#.UlL-1lPQtiM Алег Бембель прэзентаваў у Беластоку кнігу «Крэсіва»] * [http://www.sobor.by/page/Izdana_novaya_kniga_naselnika_Girovichskogo_monastirya_inoka_Nikolaya_Bembelya Издана новая книга насельника Жировичского монастыря инока Николая (Бембеля){{ref-ru}}] * [http://www.svaboda.org/content/transcript/24895031.html Інак Мікалай: Малюся за вяртанне бел-чырвона-белага сцяга] * [http://www.svabodaby.net/by/47/calendar/310/ Каляндар. Алег Бембель]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610210618/http://www.svabodaby.net/by/47/calendar/310/|date=10 чэрвеня 2015}} * [http://www.duhvestnik.by/187_lyuba.htm Пра паэзію інака Мікалая (Бембеля)]{{Недаступная спасылка}} * [http://budzma.org/literature/svyatlo-khrysciyanskay-paezii-alyeha-byembyelya.html «Святло хрысціянскай паэзіі» Алега Бембеля] * [https://www.svaboda.org/a/32998934.html Як Алега Бембеля выгналі з працы і з партыі. Дысыдэнцкая акцыя, якая апярэдзіла час] {{DEFAULTSORT:Бембель Алег}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] 9yxgfhkuidjppg4dv1olilho9jo0asj 0 45108 5158272 5149431 2026-06-25T10:46:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158272 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Ганг |Нацыянальная назва = hi/गङ्गा |Выява = Bend_in_ganges_garhwal2008a.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = Ганг ва [[Утаракханд]]зе |Даўжыня = 2700 |Плошча вадазбору = 1060000 |Расход вады = 12 тыс. |Месца вымярэння = |Выток = Заходнія [[Гімалаі]] |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = 7756 |Каардынаты вытока = |Вусце = [[Бенгальскі заліў]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = River Ganges and tributaries.png |Подпіс карты = Ганг з прытокамі |Краіна = Індыя/Непал/Бангладэш |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Ганг''' ({{lang-hi|गंगा}}, {{IAST|gaṅgā}}, {{Audio-IPA|hi-Ganga.ogg|[ˈɡəŋɡaː]}}, {{lang-en|Ganges}}) — найбуйнейшая рака [[Індыйскі субкантынент|Індыйскага субкантынента]]. Адна з самых паўнаводных рэк у свеце, займае 3-е месца па ваданосным патоку пасля [[Амазонка|Амазонкі]] і [[Конга (рака)|Конга]]. У [[Індыя|Індыі]] Ганг лічыцца нацыянальнай ракой<ref>[http://india.gov.in/knowindia/national_river.php National River] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100616102320/http://india.gov.in/knowindia/national_river.php |date=16 чэрвеня 2010 }}{{Ref-en}}</ref>. Плошча басейна складае 2055 тыс. км²<ref>[http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Ганг/ Ганг. Большая советская энциклопедия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130525041335/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%93%D0%B0%D0%BD%D0%B3/ |date=25 мая 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>. Утвараецца на горным схіле Заходніх [[Гімалаі|Гімалаяў]] з дзвюх рэк, Багіратхі-Ганга і Алакнанда-Ганга, якія бяруць пачатак з ледавіка [[Ганготры, ледавік|Ганготры]] ў штаце [[Утаракханд]], працякае на паўднёвы ўсход, перасякаючы [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Гангскую раўніну]] на поўначы [[Індыя|Індыі]], і ўпадае ў [[Бенгальскі заліў]], фармуючы разам з рэкамі [[Брахмапутра]]й і [[Мегхна]] [[Дэльта Ганга|дэльту Ганга-Брахмапутры]] (пераважна на тэрыторыі [[Бангладэш]]), частка якой пакрыта лясамі [[Сундарбан]]. Ганг у індуісцкай міфалогіі — нябесная рака, якая спусцілася на зямлю. З даўніх часоў лічыцца святой ракой для [[Індуізм|індуістаў]]. Індуісты здзяйсняюць да яе пілігрымкі, асабліва да яе вытокаў і гарадох [[Харыдвар]], [[Варанасі]] і [[Алахабад]] (месца ўпадзення [[Джамна|Джамны]]). На яе берагах праходзяць крэмацыі, у вадзе рассейваецца попел памерлых індуістаў і ажыццяўляюцца рытуальныя абмыванні. Рака актыўна выкарыстоўваецца для арашэння. Басейн Ганга, плошчай больш за 1 млн км², з'яўляецца адным з найбольш густанаселеных рэгіёнаў Зямлі. [[Суднаходства]] на рацэ зараз некалькі ўскладнілася і магчыма толькі ад вусця да горада [[Канпур]] на пласкадонных лодках. Ганг з'яўляецца галоўнай воднай артэрыяй [[Бенгалія|Бенгаліі]] і паўночна-ўсходніх штатаў Індыі, часта разглядаецца ў якасці сімвалу ўсёй краіны. == Флора і фаўна == [[Выява:Indian Gharial Crocodile Digon3.JPG|left|thumb|230px|[[Гавіял]]]] Як вядома з гістарычных сведчанняў, даліны Ганга і [[Джамна|Джамны]] былі пакрыты густымі лясамі, яшчэ ў 16—17 стст. тут заставаліся значныя некранутыя ўчасткі. У гэтых лясах вадзіліся [[Індыйскі слон|сланы]], [[Азіяцкі буйвал|буйвал]], [[насарогі]], [[Леў|ільвы]], [[тыгр]]ы. Прыбярэжная зона Ганга з яе спакойным і жыватворным асяроддзем прыцягвала мноства разнавіднасцей вадаплаўных птушак, прынамсі 140 відаў рыб, 35 відаў паўзуноў і 42 віды сысуноў. На гэтай тэрыторыі і цяпер распаўсюджаны рэдкія віды жывёл, якія знаходзяцца пад абаронай — [[буры мядзведзь]], [[лісіца]], [[леапард]], [[снежны барс]], [[Аленевыя|некалькі відаў аленяў]] (у тым ліку [[плямісты алень]]), [[кабарга]], [[дзікабраз]] і іншыя. Таксама тут распаўсюджаны [[Лускакрылыя|матылі]] і іншыя насякомыя розных колераў. [[Выява:Schnabeldelphin-drawing.jpg|міні|250px|[[Гангскі дэльфін|Гангскі рачны дэльфін]]]] З-за павышэння дэмаграфічнага ціску з боку людзей, уся фаўна павольна перамяшчалася з даліны Ганга да рэштак лясоў. На [[Інда-Гангская раўніна|Інда-Гангскай раўніне]] можна часам сустрэць аленяў, [[дзік]]а, [[Лясная кошка|дзікага ката]], [[воўк|ваўка]], шматлікія віды [[Лісіца|лісіц]]. У рацэ сустракаюцца [[Гангскі дэльфін|прэснаводныя дэльфіны]] двух відаў, рачная і гангская [[акула|акулы]] і іншыя прэснаводныя рыбы. Больш за ўсё [[біяразнастайнасць]] захавалася ў вусці ракі, на стыку з [[Бенгальскі заліў|Бенгальскім залівам]] у раёне [[Сундарбан]], дзе ўсё яшчэ распаўсюджана вельмі шмат формаў малавывучанай і рэдкай флоры і жамчужына жывёльнага свету рэгіёна — [[бенгальскі тыгр]]. Тыповымі рыбамі гэтага раёна з'яўляюцца [[Notopteridae|натаптэрыды]] (''Notopteridae''), [[карпавыя]] (''Cyprinidae''), [[прамысловы кларыяс]] (''Clarias batrachus''), [[Лабірынтавыя рыбы|лабірынтавыя]] (''Anabantidae'') і [[Ханас, рыба|ханас]] (''Chanos chanos''). == Гісторыя == === Старажытны свет === У часы [[Ведыйская цывілізацыя|ранняй ведыйскай цывілізацыі]] Ганг не меў вялікага значэння, а галоўнымі рэкамі [[Рыг-веда|Рыг-веды]] былі [[Інд]] і легендарная [[рака Сарасваці|Сарасваці]]. Але ўжо познія [[Веды]] сталі надаваць Гангу значна больш увагі, што пацвярджаецца шматлікімі згадваннямі пра яго<ref name="indianetzone">[http://www.indianetzone.com/29/history_ganga_river.htm History of Ganga River] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711171023/http://www.indianetzone.com/29/history_ganga_river.htm |date=11 ліпеня 2015 }} ''Geography of India''</ref>. Верагодна, першым сярод прадстаўнікоў заходняй культуры гэту раку ўзгадаў [[Мегасфен]] у сваім рукапісе ''«Індыка»'': <blockquote> «Індыя мае шмат рэк, вялікіх і суднаходных, якія пачынаюцца з паўночных гор і перасякаюць краіну, і большасць з іх, аб'ядноўваючыся разам, упадаюць у раку, званую Гангам. Гэта рака, шырынёй да 30 [[стадый]], цячэ з поўначы на поўдзень, і ўпадае ў акіян у дзяржаве Гангарыдаі, якая мае вялікую армію са сланоў»<ref name="indianetzone"/>. </blockquote> === Сярэднявечча === Гістарычна [[Інда-Гангская раўніна]] была цэнтрам шматлікіх цывілізацый [[Індыя|Індыі]], якія змянялі адна адну. На берагах Ганга знаходзіўся цэнтр [[Імперыя Маур’яў|імперыі Маур'яў]] — горад Паталіпутра (цяпер [[Патна]]). [[Канаўдж]], ізноў жа на беразе Ганга, быў цэнтрам імперыі [[Харша|Харшы]], якая ў [[VII]] стагоддзі ахоплівала ўсю Паўночную Індыю. Цэнтрамі [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыі Вялікіх Маголаў]] былі [[Агра]] і [[Дэлі]], размешчаныя на берагах галоўнага прытоку Ганга — [[Джамна|Джамны]]. Падчас панавання [[Мусульмане|мусульман]] іх улада распаўсюдзілася на ўсю даўжыню ракі, уключаючы [[Бенгалія|Бенгалію]]. Іншымі цэнтрамі ўлады мусульманскіх дзяржаў былі гарады ў дэльце Ганга — [[Дака]] і [[Муршыдабад]]<ref name="Брытаніка"/>. === Новы і найноўшы час === [[Выява:Print1861.jpg|left|250px|thumb|Бенарэс ([[Варанасі]]) у [[1861]] годзе]] Найноўшая гісторыя Ганга звязана перш за ўсё з брытанскім панаваннем. [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індская кампанія]] заснавала горад [[Калькута]] (цяпер Колката) на берагах рукава [[Рака Хуглі|Хуглі]] ў канцы [[XVII]] стагоддзя і паступова распаўсюдзіла свой уплыў на ўсю тэрыторыю даліны Ганга, дасягнуўшы [[Дэлі]] ў пачатку [[XIX]] стагоддзя. У [[1848]] годзе кампанія была рэарганізавана ў [[Гісторыя Брытанскай Індыі|Брытанскую Індыю]], якая панавала па ўсім цячэнні Ганга і большай частцы яго басейна да здабыцця Індыяй незалежнасці ў [[1947]] годзе<ref name="Брытаніка"/>. У выніку [[падзел Брытанскай Індыі|падзелу Брытанскай Індыі]] большая частка ракі адышла да Індыі, а частка яе дэльты — да [[Пакістан]]а. З [[1971]] года [[Бенгалія|бенгальскія тэрыторыі]] Пакістана аддзяліліся ў выніку [[вайна за незалежнасць Бангладэш|вайны за незалежнасць]] з утварэннем незалежнай дзяржавы [[Бангладэш]].ўсю Паўночную Індыю. Цэнтрамі [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыі Вялікіх Маголаў]] былі [[Агра]] і [[Дэлі]], размешчаныя на берагах галоўнага прытоку Ганга — [[Джамна|Джамны]]. Падчас панавання [[Мусульмане|мусульман]] іх улада распаўсюдзілася на ўсю даўжыню ракі, уключаючы [[Бенгалія|Бенгалію]]. Іншымі цэнтрамі ўлады мусульманскіх дзяржаў былі гарады ў дэльце Ганга — [[Дака]] і [[Муршыдабад]]<ref name="Брытаніка">{{cite web|author=Encyclopaedia Britannica.|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/225359/Ganges-River|title=Ganges River|accessdate=2010-3-22|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120226125919/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/225359/Ganges-River|archivedate=26 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Ганг| ]] [[Катэгорыя:Памежныя рэкі]] [[Катэгорыя:Свяшчэнныя рэкі]] [[Катэгорыя:Рэкі Бангладэш]] [[Катэгорыя:Рэкі Індыі]] [[Катэгорыя:Індуізм]] [[Катэгорыя:Рэкі, якія ўпадаюць у Індыйскі акіян]] igu2rrjl14co47nxysqngpwwcrmopej 0 45501 5158270 4962329 2026-06-25T10:12:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158270 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Гаме́р''' ({{lang-grc|Ὅμηρος}}, ''Hómēros''; канец IX да н.э. — пачатак VIII ст. да н.э.) — легендарны першы [[Старажытная Грэцыя|грэчаскі]] паэт і [[рапсод]], якому прыпісваецца аўтарства эпічных паэм «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]»<ref>{{cite book|author= Vidal-Naquet, Pierre|title=Le monde d'Homère|publisher=Perrin|year= 2000|page=19}}</ref>. Яго эпасы ляжаць у аснове заходніх канонаў літаратуры, аказаўшы велізарны ўплыў на гісторыю [[літаратура|літаратуры]]. Час жыцця Гамера — спрэчнае пытанне. [[Герадот]] лічыў, што Гамер жыў за 400 гадоў да часоў самога Герадота, адносячы такім чынам гады яго жыцця да [[850 да н.э.|850 года да н.э.]], у той жа час іншыя старажытныя крыніцы сцвярджаюць, што ён жыў значна бліжэй да часоў [[Траянская вайна|Траянскай вайны]], у пачатку [[XII стагоддзе да н.э.|XII стагоддзя да н.э.]]<ref>Graziosi, Barbara (2002). «The Invention of Homer». Cambridge. pp. 98-101.</ref>. Гамераўскі эпас аказаў значны ўплыў на фарміраванне грэчаскай культуры, Гамер стаў прызнаным настаўнікам Грэцыі<ref>Heubeck, Alfred; West, Stephanie; Hainsworth, J. B. (1988). «A Commentary on Homer’s Odyssey». Oxford: Oxford University Press. p. 3. ISBN 0-19-814047-9.</ref>. Фрагментамі гамераўскіх твораў лічыцца амаль палова ўсіх ідэнтыфікаваных старажытнагрэчаскіх літаратурных папірусаў<ref>Finley, Moses (2002). «The World of Odysseus». New York: New York Review of Books. pp. 11-2. ISBN 978-1-59017-017-5</ref>. Яго імя было прынята інтэрпрэтаваць як «закладнік» альбо «сляпы». За права звацца радзімай Гамера змагаліся сем гарадоў: [[Смірна]], [[Горад Хіёс|Хіёс]], [[Калафон]], [[Саламін]], [[Родас (горад)|Родас]], [[Аргас]], [[Афіны]]. Прыкладна палова знойдзеных старажытнагрэцкіх літаратурных папірусаў — урыўкі з Гамера<ref>{{cite book| author= Finley, Moses|title=The World of Odysseus| url= https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8|publisher=[[New York Review of Books]]|location= New York|year= 2002|pages=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]–2| isbn=978-1-59017-017-5}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. == Біяграфія == Пра жыццё і асобу Гамера дакладна нічога не вядома<ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Зразумела, аднак, што «[[Іліяда]]» і «[[Адысея]]» былі створаныя значна пазней за апісаныя у іх падзеі, але раней за [[VI стагоддзе да н.э.]], калі дакладна зафіксавана іх існаванне. Храналагічны перыяд, у якім лакалізуе жыццё Гамера сучасная навука, — прыблізна VIII стагоддзе да н.э. Па словах [[Герадот]]а, Гамер жыў за 400 гадоў да яго<ref>[[Герадот]] 2.53.</ref>, іншыя старажытныя крыніцы кажуць, што ён жыў у часы [[Траянская вайна|Траянскай вайны]]<ref>{{cite journal|author= Graziosi, Barbara|title=The Invention of Homer|location=[[Cambridge]]|year=2002|pages=98–101}}</ref>. Месца нараджэння Гамера невядомае. За права называцца яго радзімай у антычнай традыцыі спрачаліся сем гарадоў: [[Смірна]], [[Горад Хіяс|Хіяс]], [[Горад Калафон|Калафон]], [[Саламін]], [[Родас (горад)|Родас]], [[Аргас (горад)|Аргас]], [[Афіны]]{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=63}}<ref name=autogenerated1 />. Як паведамляюць [[Герадот]] і [[Паўсаній (географ)|Паўсаній]], памёр Гамер на востраве [[Іас]] архіпелага [[Кіклады]]. Напэўна, «Іліяда» і «Адысея» былі складзеныя на малаазійскім узбярэжжы Грэцыі, заселеным [[іанійцы|іанійскімі плямёнамі]], або на адным з прылеглых астравоў. Зрэшты, гамераўскі дыялект не дае дакладных звестак пра родавую прыналежнасць Гамера, бо ўяўляе сабою спалучэнне іанійскага і эалійскага дыялектаў старажытнагрэчаскай мовы. Існуе здагадка, што яго дыялект уяўляе сабою адну з формаў паэтычнага [[кайнэ]], які сфармаваўся задаўга да меркаванага часу жыцця Гамера. Традыцыйна Гамер малюецца [[сляпы]]м. Найболей імаверна, што гэта ўяўленне выходзіць не з рэальных фактаў яго жыцця, а ўяўляе сабою рэканструкцыю, характэрную для жанру антычнай біяграфіі<ref name=autogenerated1 />. З тае прычыны, што многія выбітныя і легендарныя вешчуны і песняры былі сляпыя (прыкладам, [[Тырэсій]]), па антычнай логіцы, якая злучала прароцкі і паэтычны дары, здагадка пра слепату Гамера выглядала вельмі праўдападобнай. Апроч таго, пясняр [[Дэмадок]] у «Адысеі» сляпы ад нараджэння<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, што таксама магло ўспрымацца [[аўтабіяграфія|аўтабіяграфічна]]. Існуе паданне пра паэтычны двубой Гамера з [[Гесіёд]]ам, апісаны ў творы «Спаборніцтва Гамера і Гесіёда», створаным не позней за [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н.э.]], а як на думку многіх даследчыкаў, то і значна раней<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Паэты нібыта сустрэліся на востраве [[Востраў Эўбея|Эўбеі]] на гульнях у гонар загінулага Амфідэма і чыталі кожны свае лепшыя вершы. Цар Панд, які выступіў суддзём на спаборніцтве, прысудзіў перамогу Гесіёду, бо той заклікае да земляробства і міру, а не да вайны і пабоішчаў. Пры гэтым сімпатыі аўдыторыі былі на баку Гамера. Апроч «Іліяды» і «Адысеі» Гамеру прыпісваецца шэраг твораў, несумнеўна створаных пазней: «[[гамеравы гімны]]» (VII—V стст. да н.э., лічацца нароўні з Гамерам найстаражытнымі ўзорамі грэчаскай паэзіі), камічная паэма «Маргіт» і інш. Значэнне імя «Гамер» (яно ўпершыню сустракаецца ў [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзі да н.э.]], калі [[Калін Эфескі]] назваў яго аўтарам «[[Фіваіда|Фіваіды]]») спрабавалі вытлумачыць яшчэ ў антычнасці, прапанаваліся варыянты «закладнік» (Гесіхій), «наступны за» ([[Арыстоцель]]) ці «сляпы»<ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфар Кемскі]]), «але ўсе гэтыя варыянты гэтак жа непераканаўчыя, як і сучасныя прапановы прыпісаць яму значэнне „складальнік“ ці „акампаніятар“. <…> Гэтае слова ў сваёй іянійскай форме Ομηρος — практычна пэўна рэальнае асабістае імя»<ref name=autogenerated1 />. == Гамераўскае пытанне == {{main|Гамераўскае пытанне}} Сукупнасць праблемаў, звязаных з аўтарствам «Іліяды» і «Адысеі», іх узнікненнем і лёсам да моманту запісу, атрымала назву «[[гамераўскае пытанне]]»{{sfn|Анпектова-Шарова & Дуров|2004|p=64}}. Паўстала яно яшчэ ў антычнасці<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=19 сакавіка 2014 |url-status=dead }}</ref>, так, прыкладам, тады з’явіліся цверджанні, што Гамер стварыў свой эпас на падставе паэмаў паэтэсы [[Фантасія|Фантасіі]] часоў Траянскай вайны. [[Файл:Friedrich August Wolf - Imagines philologorum.jpg|thumb|''[[Фрыдрых Аўгуст Вольф]]'']] === «Аналітыкі» і «ўнітарыі» === Да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] ў еўрапейскай навуцы панавала думка, што аўтарам «Іліяды» і «Адысеі» з’яўляецца Гамер і што яны захаваліся прыкладна ў тым выглядзе, у якім былі ім створаныя (зрэшты, ужо абат [[Франсуа Эдэлен Абіньяк|д’Абіньяк]] у [[1664]] годзе ў сваіх «''Conjectures académiques''» сцвярджаў, што «Іліяда» і «Адысея» ўяўляюць сабою шэраг самастойных песень, сабраных разам [[Лікург Спартанскі|Лікургам]] у Спарце [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзя да н.э.]]). Аднак у [[1788]] годзе Ж. Б. Вілуазон апублікаваў [[схоліі]] да «Іліяды» з кодэкса Venetus A, якія па сваім аб’ёме значна перавышалі саму паэму і ўтрымвалі сотні варыянтаў, якія належаць антычным філолагам (пераважна, [[Зенадот Эфескі|Зенадоту]], [[Арыстафан Візантыйскі|Арыстафану]] і [[Арыстарх Самафракійскі|Арыстарху]]). Пасля гэтай публікацыі стала зразумела, што александрыйскія філолагі лічылі сумнеўнымі ці нават несапраўднымі сотні радкоў гамераўскіх паэм; яны не выкраслялі іх з рукапісаў, але пазначалі адмысловым знакам. Чытанне схоліяў таксама прыводзіла да высновы, што наяўны ў нас тэкст Гамера належыць да эліністычнага часу, а не да меркаванага перыяду жыцця паэта. Адштурхваючыся ад гэтых фактаў і іншых меркаванняў (ён меркаваў, што гамераўская эпоха была бяспісьменнай і таму паэту было не пад сілу скласці паэму такой даўжыні), [[Фрыдрых Аўгуст Вольф]] у кнізе «Пралегамены да Гамера»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> выставіў гіпотэзу, што абедзве паэмы вельмі істотна, радыкальна змяняліся падчас існавання. Такім чынам, паводле Вольфа, немагчыма казаць, што «Іліяда» і «Адысея» належаць нейкаму аднаму аўтару. Фармаванне тэксту «Іліяды» (у яе больш-менш сучасным выглядзе) Вольф адносіць да VI стагоддзя да н.э. Сапраўдны, згодна паведамленням шэрага антычных аўтараў (у тым ліку [[Цыцэрон]]а), паэмы Гамера былі ўпершыню сабраныя разам і запісаныя па ўказанні афінскага тырана [[Пісістрат]]а або яго сына [[Гіпарх]]а. Гэтая так званая «пісістратава рэдакцыя» была патрэбная, каб спарадкаваць выкананне «Іліяды» і «Адысеі» на [[Панафінеі|Панафінеях]]. На карысць аналітычнага падыходу сведчылі супярэчнасці ў тэкстах паэм, наяўнасць у іх розначасовых пластоў, вялізныя адступы ад асноўнага сюжэту. Пра тое, як менавіта сфармаваліся паэмы Гамера, аналітыкі выказвалі розныя здагадкі. [[Карл Лахман]] меркаваў, што «Іліяда» была створаная з некалькіх песень невялікага памеру (так званая «тэорыя малых песень»). [[Готфрыд Герман]], наадварот, меркаваў, што кожная паэма паўстала паўз паступовае пашырэнне невялікай песні, да якой дадаваўся ўсё новы матэрыял (так званая «тэорыя першапачатковага ядра»). Апаненты Вольфа (так званыя «ўнітарыі») высоўвалі шэраг контраргументаў. Па-першае, падпадала пад сумнеў версія пра «пісістратавую рэдакцыю», бо ўсе паведамленні пра яе досыць познія. Гэта легенда магла з’явіцца ў эліністычныя часы па аналогіі з дзейнасцю тагачасных манархаў, якія клапаціліся пра набыццё розных рукапісаў (гл. [[Александрыйская бібліятэка]]). Па-другое, супярэчнасці і адступы не сведчаць пра множнае аўтарства, бо непазбежна сустракаюцца ў вялікіх творах. «Унітарыі» даводзілі адзінства аўтара кожнай з паэм, падкрэсліваючы цэласць задумы, хараство і сіметрыю кампазіцыі ў «Іліядзе» і «Адысеі». === «Вусная тэорыя» і «неа-аналітыкі» === Здагадка пра тое, што паэмы Гамера перадаваліся вусна, бо аўтар жыў у бяспісьменны час, была выказана яшчэ ў старажытнасці; бо былі звесткі, што ў VI стагоддзі да н.э. афінскі тыран [[Пісістрат]] даў даручэнне выпрацаваць афіцыйны тэкст гамераўскіх паэм. У 1930-я гады амерыканскі прафесар [[Мілмэн Пэры]] арганізаваў дзве экспедыцыі дзеля даследавання паўднёваславянскага эпасу з мэтай параўнаць гэтую традыцыю з тэкстамі Гамера. У выніку гэтага маштабнага даследавання была сфармулявана «вусная тэорыя», якая завецца таксама «[[тэорыя Пэры-Лорда|тэорыяй Пэры-Лорда]]» (А. Лорд — прадаўжальнік справы рана памерлага М. Пэры). Згодна з вуснай тэорыяй, у гамераўскіх паэмах прысутнічаюць несумнеўныя рысы вуснага эпічнага сказу, найважнейшай з якіх з’яўляецца сістэма паэтычных формулаў. Вусны пясняр штораз стварае песню наноў, але лічыць сябе толькі выканаўцам. Дзве песні на адзін сюжэт, нават калі яны радыкальна адрозныя па даўжыні і моўным выразе, з пункту гледжання песняра — адна і тая ж песня, толькі «выкананая» па-рознаму. Песняры непісьменныя, бо ўяўленне пра фіксаваны тэкст пагібельнае для імправізацыйнай тэхнікі. Такім чынам, з вуснай тэорыі вынікае, што тэкст «Іліяды» і «Адысеі» набыў фіксаваную форму пры жыцці іх вялікага аўтара ці аўтараў (то-бок Гамера). Класічны варыянт вуснай тэорыі ўяўляе сабою запіс гэтых паэмаў пад дыктоўку, бо пры вуснай перадачы ў рамках імправізацыйнай традыцыі іх тэкст радыкальна змяніўся б ужо пры наступным выкананні. Зрэшты, існуюць і іншыя тлумачэнні. Створаныя абедзве паэмы адным ці двума аўтарамі, тэорыя не тлумачыць. Апроч таго, вусная тэорыя пацвярджае антычныя ўяўленні пра тое, што «было шмат паэтаў і да Гамера». Сапраўды, тэхніка вуснага эпічнага сказзальніцтва з’яўляецца вынікам працяглага, мусібыць, шматвяковага развіцця і не адлюстроўвае індывідуальных рысаў аўтара паэмаў. Неа-аналітыкі не з’яўляюцца сучаснымі прадстаўнікамі аналітызму. Неа-аналіз — кірунак у [[гамеразнаўства|гамеразнаўстве]], які займаецца выяўленнем ранейшых паэтычных пластоў, якія скарыстаў аўтар (кожнай з) паэм. «Іліяда» і «Адысея» параўноўваюцца з кіклічнымі паэмамі, якія дайшлі да нашага часу ў пераказах і фрагментах. Такім чынам, неа-аналітычны падыход не супярэчыць пануючай вуснай тэорыі. Найслынны з сучасных неа-аналітыкаў — нямецкі даследчык [[Вольфганг Кульман]], аўтар манаграфіі «Крыніцы Іліяды»<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>. [[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|''Гамер (каля 460 да н. э.)''.]] == Мастацкія асаблівасці == Адна з найважнейшых кампазіцыйных асаблівасцяў «Іліяды» — «закон храналагічнай несумяшчальнасці», сфармуляваны [[Фадзей Францавіч Зялінскі|Фадзеем Францавічам Зялінскім]]. Яна заключаецца ў тым, што «ў Гамера ніколі аповед не вяртаецца да кропкі свайго адпраўлення. Адсюль вынікае, што паралельныя дзеянні ў Гамера паказаныя быць не могуць; паэтычная тэхніка Гамера ведае толькі простае, лінейнае, а не падвойнае, квадратнае вымярэнне»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Такім чынам, часам паралельныя падзеі малююцца як паслядоўныя, часам жа адна з іх толькі згадваецца ці нават замоўчваецца. Гэтым тлумачацца некаторыя ўяўныя супярэчнасці ў тэксце паэмы. Даследчыкі адзначаюць складнасць твораў, паслядоўнае развіццё дзеяння і цэльныя вобразы галоўных герояў. Параўноўваючы моўнае мастацтва Гамера з выяўленчым мастацтвам тае эпохі, нярэдка кажуць пра геаметрычны стыль паэм<ref>Гл. напр. Лосев А. Ф. Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Зрэшты, пра адзінства кампазіцыі «Іліяды» і «Адысеі» выказваюцца і процілеглыя думкі ў духу аналітызму<ref>Гл. напр. Клейн Л. С. Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>. Стыль абедзвюх паэмаў можна ахарактарызаваць як формульны. Пад формулай тут разумеецца не набор [[Клішэ, мастацтва|штампаў]], а сістэма гнуткіх (змяняльных) выразаў, якія злучаныя з пэўным метрычным месцам радка. Такім чынам, можна казаць пра формулу нават тады, калі нейкае словазлучэнне сустракаецца ў тэксце толькі аднойчы, але можна паказаць, што яно з’яўлялася часткай гэтай сістэмы. Апроч уласна формулаў сустракаюцца паўтаральныя фрагменты з некалькіх радкоў. Прыкладам, пры пераказванні адным героем гаворкі іншага тэкст можа паўтарацца зноў цалкам ці амаль даслоўна. Для Гамера характэрныя складовыя эпітэты («хутканогі», «ружаперстая», «грамабой»); значэнне гэтых і іншых эпітэтаў трэба разглядаць не сітуацыйна, а ў рамках традыцыйнай формульнай сістэмы. Так, ахейцы «[[Паножы|пышнапаножныя]]» нават у тым выпадку, калі яны апісваюцца не ў даспехах, а Ахілес «хутканогі» нават падчас адпачынку. == Гістарычная аснова паэмаў Гамера == У сярэдзіне XIX стагоддзя ў навуцы панавала думка, што «Іліяда» і «Адысея» негістарычныя. Аднак раскопы [[Генрых Шліман|Генрыха Шлімана]] на ўзгорку [[Гісарлык]] і ў [[Мікены|Мікенах]] паказалі, што гэта няслушна. Пазней былі адкрытыя хецкія і егіпецкія дакументы, у якіх выяўляюцца пэўныя паралелі з падзеямі легендарнай Траянскай вайны. Дэшыфраванне складовай мікенскай пісьмовасці ([[Лінейнае пісьмо Б]]) дало шмат інфармацыі пра жыццё ў эпоху, калі адбывалася дзеянне «Іліяды» і «Адысеі», хоць ніякіх літаратурных фрагментаў гэтай пісьмовасцю знойдзена не было. Тым не менш, дадзеныя паэм Гамера складаным чынам суадносяцца з існуючымі археалагічнымі і дакументальнымі крыніцамі і не могуць выкарыстоўвацца некрытычна: дадзеныя «вуснай тэорыі» сведчаць пра вельмі вялікія скажэнні, якія павінны ўзнікаць з гістарычнымі дадзенымі ў традыцыях падобнага роду. На сёння ўсталяваўся погляд, што свет гамераўскіх паэмаў адлюстроўвае рэалістычную карціну жыцця апошняга часу перыяду старажытнагрэцкіх «[[Цёмныя вякі, Старажытная Грэцыя|цёмных вякоў]]»<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>. == Гамер у сусветнай культуры == [[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|''Сярэднявечная ілюстрацыя да «Іліяды»''.]] Уплыў гамераўскіх паэмаў «Іліяда» і «Адысея» на старажытных грэкаў супастаўляюць з уплывам [[Біблія|Бібліі]] на [[яўрэі|яўрэяў]]<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы |access-date=19 ліпеня 2016 |archive-date=14 лютага 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=dead }}</ref>. Сістэма адукацыі, якая склалася да канца [[Класічная Грэцыя|класічнай эпохі]] ў Старажытнай Грэцыі, была пабудаваная на вывучэнні паэмаў Гамера. Яны завучваліся часткова ці нават цалкам, па іх тэмах ладзіліся дэкламацыі і г.д. Гэтая сістэма была запазычаная [[Старажытны Рым|Рымам]], дзе месца Гамера з [[I стагоддзе|I ст. н.э.]] заняў [[Вергілій]]. Як адзначае [[Маргаліт Фінкельберг]], рымлянамі, якія бачылі ў сабе нашчадкаў пераможаных [[троя|траянцаў]], гамераўскія паэмы былі адпрэчаныя, вынікам чаго стала тое, што яны, працягваючы захоўваць свой кананічны статус на грэкамоўным Усходзе, для лацінскага Захаду былі страчаныя аж да эпохі Адраджэння<ref>[http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html Журнальный зал | НЛО, 2008 N93 | Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008]</ref>. У паслякласічную эпоху ствараліся вялікія гекзаметрычныя паэмы на гамераўскім дыялекце як перайманне ці ў якасці [[агон|спаборніцтваў]] з «Іліядай» і «Адысеяй». Сярод іх можна назваць «Арганаўтыку» [[Апалоній Радоскі|Апалонія Радоскага]], «Паслягамераўскія падзеі» [[Квінт Смірнскі|Квінта Смірнскага]] і «Прыгоды Дыяніса» [[Нон Панапалітанскі|Нона Панапалітанскага]]. Іншыя эліністычныя паэты, прызнаючы вартасці Гамера, устрымліваліся ад буйной эпічнай формы, мяркуючы, што «ў вялікіх рэках каламутная вада» ([[Калімах з Кірэны|Калімах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — што толькі ў невялікім творы можна дасягнуць бездакорнай дасканаласці. У літаратуры Старажытнага Рыма першы захаваны (фрагментарна) твор — пераклад «Адысеі», выкананы грэкам [[Лівій Андронік|Лівіем Андронікам]]. Галоўны твор рымскай літаратуры — гераічны эпас «[[Энэіда]]» [[Вергілій|Вергілія]] — уяўляе сабою перайманне «Адысеі» (першыя 6 кніг) і «Іліяды» (апошнія 6 кніг). Уплыў гамераўскіх паэм можна прасачыць практычна ва ўсіх творах антычнай літаратуры. Заходняму сярэднявеччу Гамер практычна не вядомы з прычыны занадта слабых кантактаў з Візантыяй і няведання старажытнагрэчаскай мовы, аднак гекзаметрычны гераічны эпас захоўвае ў культуры вялікае значэнне дзякуючы Вергілію. У [[Візантыя|Візантыі]] Гамер быў добра вядомы і старанна вывучаўся. Да цяперашняга часу захаваліся дзясяткі поўных візантыйскіх рукапісаў гамераўскіх паэмаў, што беспрэцэдэнтна для твораў антычнай літаратуры. Апроч таго, візантыйскія навукоўцы перапісвалі, кампілявалі і стваралі [[схоліі]] і каментары да Гамера. Каментар архібіскупа [[Яўстафій Салунскі|Яўстафія]] да «Іліяды» і «Адысеі» ў сучасным крытычным выданні займае сем тамоў. У апошні перыяд існавання Візантыйскай імперыі і пасля яе крушэння грэцкія рукапісы і навукоўцы трапляюць на Захад, і [[эпоха Адраджэння]] наноў адкрывае для сябе Гамера. * [[Дантэ Аліг’еры]] змяшчае Гамера ў [[Пекла, Боская камедыя|першае кола пекла]] як дабрадзейнага нехрысціяніна. == Пераклады == На беларускую мову «Іліяду» пераклаў [[Браніслаў Тарашкевіч]] (да нас дайшлі фрагменты). Вядомы урывак ў перакладзе [[Юльян Дрэйзін|Юльяна Дрэйзінa]]. Новы поўны пераклад «Іліяды» ў 2024 г. зрабіў [[Лявон Баршчэўскі]]. Над перакладам «Адысеі» працавалі [[Міхайла Грамыка]] і Юльян Дрэйзін (пераклад не знойдзены). Урывак са свайго перакладу апублікаваў [[Анатоль Клышка]], а празаічны пераказ твора зрабіў [[Уладзімір Анісковіч]]. == Публікацыі == * Гамер. Урыўкі з «Іліяды» і «Адысеі» / Гамер. Пер. са старажытнагрэч. Б. Тарашкевіча, Ю. Дрэйзіна, А. Клышкі // Хрэстаматыя па літаратуры народаў свету. Ч. І. — Мн.: БГАКЦ, 1995. — С. 6—28. * Гамер. «Іліяда». У двух тамах. Пераклад Лявона Баршчэўскага, 2024. * «Адысея» ў пераказе Ул. Анісковіча // Легенды і міфы Старажытнай Грэцыі. — Мн.: Юнацтва, 1996. — С. 214—278. == Гл. таксама == * [[Гамер Каэтані]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Тэксты і пераклады === : ''гл. таксама: [[:en:English translations of Homer]]'' * Са з’яўленнем [[друкарства]] ў [[1488]] годзе ў Фларэнцыі [[Дзімітрый Халкакандыл|Дзімітрыем Халкакандылам]] упершыню былі выдадзены «Іліяда» і «Адысея». * ''Русский прозаический перевод'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия») * ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''пример дореволюционного школьного издания'') * {{кніга |аўтар1=Анпеткова-Шарова Г. Г. |аўтар2=Дуров В. С. |частка=Часть I. Греция |загаловак=Античная литература |месца=СПб |выдавецтва=Филологический факультет СПбГУ |том=I |год=2004 |isbn=5-8465-0191-5 |ref=Анпектова-Шарова & Дуров}} === Манаграфіі пра Гамера === * ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913. * ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920. * ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз. * ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000. * ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр. * ''Лосев А. Ф.'' [http://annales.info/greece/losev/index.htm ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э. ** 2-е изд. (Серия «Жизнь замечательных людей»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр. * ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''Вестник древней истории'', 1962, № 2, с. 4-26. * ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз. * ''Гордезиани Р. В.'' [http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge |date=13 лістапада 2007 }} Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз. * ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: Наука, 1983. 296 стр. 6900 экз. * ''Челышев П. В., Котенева А. В. ''Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: МГГУ, 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2 * Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924. * Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950. * Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955. * Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958. * Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994. * ''Егунов А. Н.'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв.'' М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001. === Бібліяграфія гамераўскіх гімнаў === * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.) * В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p. * Гомеровы гимны. / Пер. [[Вікенцій Верасаеў|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр. ** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм. * Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]]. * ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь * {{lib.ru|http://lib.ru/POEEAST/GOMER/}} * {{fantlab|http://fantlab.ru/autor10407}} * [http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html |date=30 верасня 2007 }} * [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм] * [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями] * [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: Азбука-классика, 2007. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Гамер| ]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Сляпыя]] st3f4fkffz9aqzo8ci8n0491489rdbl 0 46708 5158074 5149302 2026-06-24T19:24:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158074 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Картка:Асоба |імя = Вікторыя Іллінічна Багінская |арыгінал_імя = Виктория Ильинична Багинская (Гурджи) |партрэт = Багинская Виктория И. для Википедии.jpg |памер = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = 30.06.1926 |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = 07.01.2012 |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Вікто́рыя Іллі́нічна Багі́нская''' ({{ДН|30|6|1926}}, {{МН|Краснадар||}}) — савецкая і расійская пісьменніца, педагог, збіральнік песень і фальклору [[крымчакі|крымчакоў]], адна з апошніх носьбітаў жывой крымчакскай мовы. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям'і крымчакоў Іллі Якаўлевіча і Веры Пятроўны Гурджы, якія прыехалі ў Краснадар з Керчы (Крым) у галодны 1921 год. У 1974 годзе запрошаная супрацоўнічаць у "Настаўніцкую газету" як пераможца (1-я прэмія) Усесаюзнага літаратурнага конкурсу нарысаў "Настаўнік нашых дзён", прысвечанага 50-годдзю "Настаўніцкай газеты". Артыкулы В. Багінскай аб нестандартных уроках, прыёмах і метадах выхавання, нарысы, навелы і г.д. друкуюцца ў "Настаўніцкай газеце" па сённяшні дзень. Надрукавана больш 250 артыкулаў ва Усесаюзнай і краявой перыёдыцы: у часопісах "Літаратура ў школе", "Урокі літаратуры", "Сям'я і школа", "Сяброўства народаў", "Савецкая жанчына" (пазней «Мір жанчыны»), «Прырода і чалавек», «Навука і жыццё» і шматлікіх іншых; у цэнтральных газетах: "Настаўніцкая газета", "Праўда", "Гудок" і іншых выданнях. Вікторыя Багінская — лаўрэат пяці літаратурных конкурсаў на лепшы нарыс: Міжнародных (дзве першых і адна трэцяя прэміі), Усесаюзных (першая і трэцяя прэміі). == Грамадская дзейнасць == Усе сем чалавек сям'і Гурджы, якая жыла ўдалечыні ад Крыму, хаты гутарылі па-крымчакску, ведалі крымчакскія песні, захоўвалі крымчакскія прыказкі і прымаўкі, прыпавесці, падданні, не забывалі звычаі і традыцыі. На пачатку 1960-х гадоў Багінская адправіла ў Дзяржаўны музей этнаграфіі СССР 12 песень, перакладзеных ёю на рускую мову. Музей прыняў яе ў сябры рады садзейнічання музею. У 1983 годзе ў газеце «Праўда» выйшаў артыкул В. Багінскай «Прыпадаю да крыніцы», дзе яна ўпершыню распавяла аб сваім народзе і аб неабходнасці захаваць народную творчасць крымчакоў. Багінская сабрала 100 песень, 230 прыказак, прыпавесцяў, казкі і прымаўкі, пераклала ўсё на рускую мову, але выдаць не атрымоўвалася некалькі дзясяткаў гадоў. У 2003 годзе Багінскай з дапамогай мужа і сыноў атрымалася выдаць за свой кошт 100 асобнікаў зборніка «Народных песень і прыказак крымчакоў». Зборнік раздарылі аматарам фальклору. Кніга занесеная ў каталог Бібліятэкі Кангрэса ЗША. Багінская пераклала падборкі вершаў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]] і [[Лермантаў|Лермантава]] на крымчакскую мову. ==Творчасць== Вікторыя Багінская піша мініяцюрныя копіі карцін І.К. Айвазоўскага, ілюструе творы пісьменнікаў-фантастаў (А.Н. Талсты, "Аэліта"; А.Р. Бяляеў, "Чалавек-амфібія" і інш.). У літаратурным жанры спецыялізуецца на навукова-фантастычнай паэзіі і навелах ("Кантакт", "Покліч" і г.д.). ==Вершы== * [http://www.ug.ru/02.30/t10.htm Мой зялёны карабель], «Настаўніцкая газета» * Першая падборка вершаў B. Багинской з прадмовай І. Варавы [http://picasaweb.google.com/lh/photo/GBcjITUFOmYYebPiU2VaJA?feat=directlink «Доброго пути»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603144439/http://picasaweb.google.com/lh/photo/GBcjITUFOmYYebPiU2VaJA?feat=directlink |date=3 чэрвеня 2016 }}, «Савецкая Кубань», 23 студзеня 1965 u/ ==Пераклады== * Народныя песні і прыказкі крымчакоў, Краснадар, 2003 ([http://catalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?SC=Redirect%7CN&SA=Baginskai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1%2C%20Viktorii%EF%B8%A0a%EF%B8%A1%2C%201926%2D&PID=3R9CJuq7HWh_OkhcujvnC5F2Rf9&BROWSE=1&HC=1&SID=2 Библиотека Конгресса США]) * [http://www.nkj.ru/archive/articles/732/ Сувязь часоў] (аб А. Пушкіне, яго праўнуку і перакладах вершаў паэта на крымчакский мова), «Навука і жыццё», 2005, № 6 ==Артыкулы== * [http://picasaweb.google.com/lh/photo/35zBw2Cv-prGXJoA5yU_lw?feat=directlink «Прыпадаю да крыніцы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160528083101/http://picasaweb.google.com/lh/photo/35zBw2Cv-prGXJoA5yU_lw?feat=directlink |date=28 мая 2016 }}, «Праўда» ад 6 студзеня 1983 гады * [http://books.google.com/books?id=KU8wAAAAMAAJ&q=%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2&dq=%D0%B1%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F+%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%87%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2&lr=&hl=ru&pgis=1 Забытае багацце: побыт крымчакоў], «Сяброўства народаў», 1990, № 1 * [http://picasaweb.google.com/lh/photo/-9yf8ov0ecGJZhmleEYDPg?feat=directlink Вяселле ў крымчакской сям'і] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603035341/http://picasaweb.google.com/lh/photo/-9yf8ov0ecGJZhmleEYDPg?feat=directlink |date=3 чэрвеня 2016 }}, «Сяброўства народаў», 1993, № 8. * Песня Ашик-Кериба (аб крымчакском фальклоры), «Літаратура ў школе» * [http://www.ug.ru/issue/?action=topic&toid=1480 Чую галасы іх днём і ўначы я…], «Настаўніцкая газета», 2003, № 34 * [http://picasaweb.google.com/lh/photo/yuzqCL0MqZ7ZI2NOAFP1eA?feat=directlink Алена Лубинец, «Збіральніца вясёлкі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160528031720/http://picasaweb.google.com/lh/photo/yuzqCL0MqZ7ZI2NOAFP1eA?feat=directlink |date=28 мая 2016 }}, «Расійская газета», № 221 ад 4 кастрычніка 2005 * B. Багинская ў [http://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%96%D1%8F_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%BE%D1%97_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8 Енциклопедії Сучасної України] ([http://picasaweb.google.com/lh/photo/wXe6o3HKEW-SqNW4Qc7A3Q?feat=directlink 2003 г., Том 2, стр. 57] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160529045059/http://picasaweb.google.com/lh/photo/wXe6o3HKEW-SqNW4Qc7A3Q?feat=directlink |date=29 мая 2016 }} [http://picasaweb.google.com/lh/photo/bHm-DE9t_ef1KJNB-umdlw?feat=directlink стр. 58] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160528053309/http://picasaweb.google.com/lh/photo/bHm-DE9t_ef1KJNB-umdlw?feat=directlink |date=28 мая 2016 }}) ==Перапіска== * [http://poetry.myriads.ru/%CC%E0%F0%F8%E0%EA+%D1%E0%EC%F3%E8%EB/873/396.htm Ліст Самуіла Маршака Вікторыі Багинскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080505073517/http://poetry.myriads.ru/%CC%E0%F0%F8%E0%EA+%D1%E0%EC%F3%E8%EB/873/396.htm |date=5 мая 2008 }}, C. Маршак, Абраныя лісты. Збор складанняў, т.8 * [http://picasaweb.google.com/lh/photo/zBObFnbsrvjFMhH1PUSJAg?feat=directlink Адказ на ліст Вікторыі Багинской з ЮНЕСКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603043600/http://picasaweb.google.com/lh/photo/zBObFnbsrvjFMhH1PUSJAg?feat=directlink |date=3 чэрвеня 2016 }} ==Ілюстрацыі да кніг== * [http://nauka.relis.ru/50/0510/50510116.htm Загадкавыя карціны], «Навука і жыццё» ==Песні== * Мала гневу, мала болі (вершы Вікторыі Багинской, музыка і выкананне Ігара Мея). [http://music.lib.ru/editors/p/pesni_na_stihi Слухаць] {{зноскі}} == Спасылкі == * Першая падборка вершаў B. Багінскай [http://picasaweb.google.com/lh/photo/GBcjITUFOmYYebPiU2VaJA?feat=directlink «Добрага шляху»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160603144439/http://picasaweb.google.com/lh/photo/GBcjITUFOmYYebPiU2VaJA?feat=directlink |date=3 чэрвеня 2016 }} з прадмовай І. Вараввы, «Савецкая Кубань», 23 студзеня 1965 г. * [http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?pg=00206 UNESCO Interactive Atlas of the World’s Languages in Danger] {{ref-en}} * Багинская І. Вікторыя Багинская-Гурджи дужаецца за крымчакскую ідэнтычнасць. [http://www.cpcs.kubsu.ru/bull/16-index-to-previous-volumes-1-6.html Цэнтр понтийско-каўказскіх даследаванняў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090208200208/http://www.cpcs.kubsu.ru/bull/16-index-to-previous-volumes-1-6.html |date=8 лютага 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20100515015142/http://turkolog.narod.ru/info/I69.htm О. Мормуль, Крымчакі (кърымчаки): гісторыя і рэальнасць], Тюркологические публікацыі {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stihi.ru/author.html?vbaginsky Вершы] {{DEFAULTSORT:Багінская Вікторыя Іллінічна}} 0go9fj3zdegwojcduzle6nz2h33vutz 0 47888 5158104 5124368 2026-06-24T20:01:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158104 wikitext text/x-wiki {{Раздзел Вікіпедыі | код = eo | назва = Вікіпедыя на эсперанта | арыгінальная назва = Vikipedio en Esperanto | скрыншот = eo.wikipedia.org.png | мова = [[эсперанта]] | дата пачатку працы = лістапад 2001 }} '''Вікіпедыя на эсперанта''' ([[Эсперанта|на эсперанта]]: Vikipedio en Esperanto) — раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на мове эсперанта. Адкрыты ў лістападзе [[2001]] года. Станам на май [[2016]] года ў раздзеле амаль 230 000 артыкулаў; тым самым раздзел займае 32-ю пазіцыю сярод усіх раздзелаў па гэтым параметры<ref>[http://www.meta.wikipedia.org/wiki/List_of_Wikipedias List of Wikipedias] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080708144233/http://meta.wikipedia.org/wiki/List_of_Wikipedias |date=8 ліпеня 2008 }}</ref>. == Статыстыка == Станам на {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTYEAR}} года раздзел Вікіпедыі на эсперанта змяшчае {{NUMBEROF|ARTICLES|eo|N}} {{plural:{{NUMBEROF|ARTICLES|eo|N}}|артыкул|артыкулы|артыкулаў}}. Зарэгістравана {{NUMBEROF|USERS|eo|N}} {{plural:{{NUMBEROF|USER|eo}}|удзельнік|удзельніка|удзельнікаў}}, з якіх {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|eo|N}} здзейснілі якое-небудзь дзеянне за апошнія 30 дзён, {{NUMBEROF|ADMINS|eo|N}} {{plural:{{NUMBEROF|ADMINS|eo}}|удзельнік|удзельніка|удзельнікаў}} маюць статус адміністрарара. Агульная колькасць правак складае {{NUMBEROF|EDITS|eo|N}}. == Гісторыя раздзела == Вікіпедыя на эсперанта была створана адным з актывістаў эсперанта-руха, Чакам Смітам ({{lang-en|Chuck Smith}}), грамадзянінам [[ЗША]], які ў той час працаваў добраахвотнікам у [[Ротэрдам]]е, у штаб-кватэры [[Сусветная асацыяцыя эсперанта|Сусветнай асацыяцыі эсперанта]] (UEA). Праект быў падтрыманы адным з заснавальнікам Вікіпедыі Браянам Віберам (Brion Vibber), які добра валодае мовай эсперанта. Пазней да праекта далучыўся іншы эсперантыст, сябра [[Джымі Вэйлз]]а ({{lang-en|Jimmy Wales}}), Арно Лагранж ({{lang-fr|Arno Lagrange}}), які доўгі час быў сцюардам у Вікіпедыі, а зараз з’яўляецца [[Вікіпедыя:Бюракраты|бюракратам]] і [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратарам]] эсперантамоўнай Вікіпедыі<ref>Арно Лагранж нават балатаваўся ў Савет папячыцеляў Фонду Вікімедыя, але [[m:Election results 2006|заняў 8-е месца з 17]]. У сваёй праграме Лагранж заклікаў ажыццявіць меры па большай інтэрнацыяналізацыі грамадства Вікіпедыі [http://www.e-novisti-info/blog/28.08.2006/2]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Вялікае значэнне для папулярызацыі Вікіпедыі на эсперанта мела тое, што Чак Сміт асабіста ездзіў на маладзёжныя [[Эсперанта-сустрэча|эсперанта-сустрэчы]], расказваючы аб важнасці свабоднай энцыклапедыі для рассеянага моўнага грамадства з абмежаванымі рэсурсамі, якім з’яўляецца эсперанта-грамадства. Захавалася яго інтэрв'ю эсперанта-службе міжнароднага польскага радыё (Радыё Палонія) ад 28 красавіка 2002 года<ref>[http://www.archive.org/details/UnuaintervjuoKunChuckSmithPriVikipedio La unua intervjuo kun chuck smith. la fondinto de la Vikipedio en Esperanto. la 28-an de aprilo 2002 de Radio Polonia] (mp3, ogg)</ref>. Пазней намаганні Чака Сміта падтрымалі і іншыя актывісты. На эсперанта былі выданы брашуры з кіраўніцтвам для карыстальніка Вікіпедыі-пачаткоўца (гл. [[Вікіпедыя на эсперанта#Літаратура|раздзел «Літаратура»]]). Удзельнікі эсперантамоўнай Вікіпедыі перакананы, што гэты раздзел асабліва добра адпавядае ідэалам свабоднай энцыклапедыі, таму што дазваляе носьбітам розных моў і культур сумесна працаваць над артыкуламі, робячы іх сапраўды нейтральнымі, што не заўсёды атрымліваецца ў раздзелах на этнічных мовах, дзе агульнапрызнаныя ў дадзенай культуры стэрэатыпы могуць фіксавацца ў энцыклапедычных артыкулах як факты. Акрамя таго, удзельнікі з розных краін ужываюць больш шырокае кола крыніц інфармацыі, практычна недаступнае карыстальнікам з якой-небудзь адной краіны. Гэтая ж перавага праяўляецца падчас праверкі краіназнаўчай інфармацыі, якую часта ажыццяўляюць удзельнікі з адпаведнай краіны, лепш знаёмыя з сітуацыяй. Цікавым эфектам ранняй папулярнасці раздзела на мове эсперанта стала ўзнікненне раздзелаў на этнічных мовах, заяўкі на стварэнне якіх давалі мясцовыя эсперантысты. Напрыклад, вядома, што [[Грузінская Вікіпедыя|грузінскі раздзел]] быў створаны ў 2003 годзе паводле заяўкі [[Тбілісі|тбіліскага]] эсперантыста Аўтандзіла Абуладзэ<ref>Па яго асабістаму сведчанню ў ka.wikipedia.org</ref>. Заснавальнікам [[Чэшская Вікіпедыя|Чэшскай Вікіпедыі]] і першым яе актыўным рэдактарам стаў эсперантыст з Брно Міраслаў Малівец<ref>[http://www.lupa.cz/clamky/spory-na-wikipedii-valka-j-h/ «Česká Wikipedie vznikla v průbĕhu roku 2002» Otcem zakladatelem a prvním správcem se stal Miroslav MALOVEC]{{Недаступная спасылка}} // LUPA.cz</ref><ref>[[:cs:Wikipedista:Miroslav MALOVEC|старонка Мірослава Маловеца ў чэшскім раздзеле Вікіпедыі]]</ref>. Эсперантысты з вопытам правак у эсперантыстскім раздзеле мелі непасрэднае дачыненне да стварэння ці ранняга развіцця [[Руская Вікіпедыя|рускага]], [[Асецінская Вікіпедыя|асецінскга]], [[Чувашская Вікіпедыя|чувашскага]] і, магчыма, іншых раздзелаў Вікіпедыі. Вікіпедыя на эсперанта мае вялікае значэнне для эсперанта-грамадства. Абмеркаванне таго, што адбываецца ў эсперанта-раздзеле Вікіпедыі, нярэдка выліваецца ў сродкі масавай інфармацыі на мове эсперанта, як гэта было, напрыклад, у 2006 годзе, калі на выдаленне быў выстаўлены артыкул «[[Носьбіты эсперанта з нараджэння]]» ([[:eo:Denaskaj Esperanto-parolantoj|Denaskaj Esperanto-parolantoj]]) — вялікі аналітычны артыкул аб становішчы спраў з захаваннем прыватнасці ў эсперанта-Вікіпедыі з’явіўся тады ў «Libera Folio», найбольш чытаемым інтэрнэт-выданні на эсперанта<ref>[http://www.liberafolio.org/2006/denasklisto/?searchterm=Vikipedio Libera Folio: Puflika listo de denaskuloj kaŭzas disputon] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140203213111/http://www.liberafolio.org/2006/denasklisto/?searchterm=Vikipedio |date=3 лютага 2014 }} {{ref-eo}}</ref>. З 2004 года<ref>Esperanto (2004. januaro. p. 6/7/12): Arno Lagrange k.a.: ''Esperanta Vikipedio atingis 10 000 artikolojn'' (інтэрв’ю з актывістамі эсперанта-раздзела ў сувязі са з’яўленнем 10-тысячнага артыкула ў раздзеле)</ref> матэрыялы аб Вікіпедыі рэгулярна з’яўляюцца ў часопісе «Esperanto» (орган [[Сусветная арганізацыя эсперанта|Сусветнай арганізацыі эсперанта, UEA]]. Дзякуючы аўтаматычнай заліўцы артыкулаў-нарыхтовак па гарадам [[Германія|Германіі]], муніцыпалітэтам [[Італія|Італіі]], гарадам [[Бразілія|Бразіліі]] і астранамічным аб’ектам раздзел двойчы хутка павялічваў колькасць артыкулаў. Але на ўзроўні 80 тысяч артыкулаў грамадства вырашыла, што дадзенае аўтаматычнае заліванне дыскрэдытуе якасць энцыклапедыі і было вырашана болей яго не выкарыстоўваць. 15 чэрвеня 2008 года вікіпедыя на эсперанта дасягнула адметкі 100 000 артыкулаў<ref>[[:eo:Vikipedio:Gazetara komuniko 100000/ru|Заяўленне для прэсы]]</ref>. 18 лістапада 2008 года ў раздзеле быў уведзены механізм праверкі артыкулаў. 10 жніўня 2011 года Вікіпедыя на эсперанта дасягнула адзнакі 150 000 артыкулаў, 23 студзеня 2013 года — 175 000 артыкулаў, 13 жніўня 2014 года — 200 000 артыкулаў. == Літаратура == * NEVELSTEJN Yves (red.): Vikipedio — praktika manlibro/ Partízanske: E@I &TEJO. 2007/ 40p. Broŝurita. ISBN 978-80-96533-3-2. {{ref-eo}} [http://esperanto-usa.org/en/node/853 (рэцэнзія)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110217090755/http://esperanto-usa.org/en/node/853 |date=17 лютага 2011 }} * van DIJK Ziko: Vikipedio por vi (Wikipedia for you)/ Eldonejo Espero, 2008. ISBN 978-80-89366-01-9. [http://meta.wikimedia.org/wiki/User:Ziko/Vikipedio_por_vi (вокладка і змест)] == Спасылкі == * [http://www.trasparent.com/esperanto/finding-the-esperanto-wikipedia/ Finding the Esperanto Wikipedia] (Чак Сміт аб гісторыі стварэння эсперантамоўнай Вікіпедыі) * [http://www.liberafolio.org/2011/vikipedio-en-esperanto-baldau-dekjara Vikipedio en Esperanto baldaŭ dekjara] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110128080800/http://www.liberafolio.org/2011/vikipedio-en-esperanto-baldau-dekjara |date=28 студзеня 2011 }} {{ref-eo}} (Чак Сміт аб стварэнні эсперантамоўнай Вікіпедыі) * [[:eo:Vikipedio:Gazetaro|Асобныя згадкі эсперантамоўнай Вікіпедыі ў СМІ розных краін]] {{ref-eo}} * [http://eo.wikipedia.org/wiki/Cefpaĝo Вікіпедыя на эсперанта]{{Недаступная спасылка}} {{ref-eo}} * [[:eo:Vikipedio:Kartografio de la vikipediistoj|Карта размеркавання карыстальнікаў эсперантамоўнага раздзела, што яўна пазначылі сваё геаграфічнае месцазнаходжанне]] {{ref-eo}} * [https://web.archive.org/web/20070122223618/http://vio.fio.ru/vio_27/cd_site/Articles/art_1_1.htm Татьяна Аудерская. Эсперанто и интернет.] // Вопросы интернет-образования. № 27 (апрель 2005 года). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вікіпедыі}} {{Эсперанта}} [[Катэгорыя:Раздзелы Вікіпедыі|Эсперанта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыі на штучных мовах]] [[Катэгорыя:Эсперанта]] 1ahlgbxpih5cocttoal6rvqiw2y8wju 0 52149 5158287 5124054 2026-06-25T11:43:06Z 5158287 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Беларускі народны фронт }} {{Арганізацыя|лагатып = Belarusian Popular Front flag.png}} [[File:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb|300px|Мітынг БНФ ва ўрочышчы [[Курапаты]], 1989]] '''Беларускі народны фронт «Адраджэньне», БНФ''' — грамадска-палітычны рух за пераўтварэнне грамадства і адраджэнне беларускай нацыі на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму, развіццё культуры, за фактычную дзяржаўную незалежнасць Беларусі. Аргкамітэт Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэньне» быў створаны [[19 кастрычніка]] [[1988]] па прапанове [[З. Пазняк]]а. [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчы з’езд]] адбыўся ў [[Вільня|Вільні]] 24-25 чэрвеня [[1989]]. БНФ актыўна ўдзельнічаў у выбарах народных дэпутатаў [[БССР]] (сакавік-красавік [[1990]]). У Вярхоўным Савеце БССР была сфарміравана [[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»|фракцыя БНФ]]. У [[1993]] створана [[партыя БНФ]]. Грамадскае аб’яднанне «Беларускі Народны Фронт „Адраджэньне“» пры тым юрыдычна працягвала існаваць, было ліквідавана 10 лістапада 2021 года [[Вярхоўны суд Беларусі|Вярхоўным судом Беларусі]]<ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31555306.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211112150133/https://svb1234.azureedge.net/a/31555306.html |date=12 лістапада 2021 }}</ref> ў час [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]]. == Статут, мэты і задачы == Паводле Статута, БНФ аб’ядноўваў людзей незалежна ад іх сацыяльнага становішча, прафесійнай, нацыянальнай, партыйнай, рэлігійнай прыналежнасці. Метады палітычнай дзейнасці БНФ — удзел у выбарах, масавыя палітычныя акцыі, вывучэнне і аналіз становішча ў розных сферах жыцця Беларусі, распрацоўка праграм, канцэпцый, законапраектаў, культурна-асветная дзейнасць. БНФ бачыў прычыну эканамічнага, палітычнага, культурнага, экалагічнага крызісаў у адсутнасці рэальнай дзяржаўнай незалежнасці Беларусі і ў шматгадовым панаванні ў рэспубліцы камуністычнай улады. БНФ лічыў, што адраджэнне дэмакратычнага грамадства, стварэнне здаровай эканомікі, вяртанне да нацыянальна-культурных і маральных каштоўнасцяў магчыма толькі пры ліквідацыі таталітарнай сістэмы, пры нацыянальнай кансалідацыі. Паводле Праграмнай заявы БНФ (1991), толькі ў незалежнай Беларусі магчыма існаванне грамадства, заснаванага на свабодзе асобы і агульначалавечых каштоўнасцях. Раўнацэннымі і ўзаемазвязанымі задачамі БНФ былі — аднаўленне грамадзянскай супольнасці і нацыянальна-культурнае адраджэнне. Галоўная мэта БНФ — свабодны чалавек у адроджанай незалежнай Беларусі. == Утварэнне БНФ == [[Файл:2008.06.16. Zianon Pazniak Fot Mariusz Kubik 03.JPG|міні|150пкс|Зянон Пазняк, лідар БНФ ''(фота 2008 г.)'']] Арганізацыйны камітэт БНФ за перабудову «Адраджэньне» ўтвораны [[19]] кастрычніка [[1988]] г. па прапанове [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] на ўстаноўчым сходзе Беларускага гісторыка-асветнага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]», заснавальнікамі якога выступілі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], Саюз кінематаграфістаў Беларусі, Саюз мастакоў Беларусі і рэдакцыя газеты [[Літаратура і мастацтва (газета)|«Літаратура і мастацтва»]]. На сходзе ў мінскім Доме кіно (цяпер [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены]]) прысутнічала каля 400 чал.— творчая, навуковыя і тэхнічная інтэлігенцыя, рабочыя, моладзь з аб’яднанняў [[Талака (таварыства)|«Талака»]] і [[Літаратурнае таварыства Тутэйшыя|«Тутэйшыя»]]. У Аргкамітэт увайшлі [[Рыгор Барадулін]], [[Алег Паўлавіч Белавусаў|Алег Белавусаў]], [[Васіль Быкаў]], [[Алесь Бяляцкі]], Анатоль Варава, [[Вінцук Вячорка]], [[Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Грыцкевіч]], [[П. Дзмітрук]], [[Юрый Дракахруст]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|Міхаіл Дубянецкі]], [[Алесь Емяльянаў]], [[Вячаслаў Жыбуль]], [[Уладзімір Конан]], [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўген Кулік]], [[Мікола Купава]], [[Адам Мальдзіс]], [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксей Марачкін]], [[Валерый Васілевіч Маслюк|Валерый Маслюк]], [[Зянон Пазьняк]], [[Пімен Панчанка]], [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пятро Садоўскі]], [[Алесь Суша (культуролаг)|Алесь Суша]], [[Сымон Свістуновіч]], [[Кастусь Тарасаў]], [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]], [[Алег Трусаў]], [[Генадзь Тумаш]], [[Ігар Чарняўскі]], [[Міхась Чарняўскі]], [[Яўген Феліксавіч Шунейка|Яўген Шунейка]], [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], пазней па рэкамендацыі апошняга кааптаваны А. Жураўлёў. Аргкамітэт з’яўляўся калегіяльным органам. [[11.11]].1988 Аргкамітэт прыняў адозву «Да грамадзян Беларусі», у якой акрэсліў палітычную пазіцыю руху і заявіў, што БНФ «падтрымлівае распачатую лепшымі сіламі КПСС перабудову грамадства на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму», «выступае за дэмакратыю… супраць манаполіі ўлады бюракратычных сіл», «за рэальны суверэнітэт Беларусі, абвешчаны Канстытуцыямі БССР і СССР», «за падпарадкаванне эканомікі інтарэсам чалавека, за сацыяльную справядлівасць, за непарушнасць правоў чалавека, за прававую дзяржаву, за экалагічна чыстую Беларусь, за адраджэнне і дзяржаўнасць беларускай мовы». Аргкамітэт заклікаў ствараць групы падтрымкі БНФ і выдаў рэкамендацыі па іх стварэнні. Вызваленыя партыйныя, камсамольскія і прафсаюзныя кіраўнікі маглі быць толькі радавымі членамі груп падтрымкі. Першым друкаваным выданнем Фронту стала распаўсюджанае самвыдавецкім чынам «Інфармацыйнае паведамленне» з гэтымі дакументамі. У снежні 1988 выйшаў № 1 [[Навіны БНФ «Адраджэньне» (1988)|"Навін Беларускага Народнага Фронту за перабудову «Адраджэньне»]]. 3 № 2 «Навіны БНФ» публікавалі "Матэрыялы да праекту Праграмы БНФ «Адраджэньне». 3 кастрычніка 1988 пачалі стварацца групы падтрымкі БНФ «Адраджэньне» на прадпрыемствах, ва ўстановах, па месцы жыхарства. Ядро БНФ склалі дзеячы нацыянальнай інтэлігенцыі, людзі нацыянальна-адраджэнскай і незалежніцкай арыентацыі, актывісты агульнадэмакратычнага, праваабарончага кірунку<ref>В. Вячорка (1993)</ref>. Важнай часткай Фронту стаў рух малазёжных нацыянальна-культурных і дэмакратычных арганізацый, які з 1987 ладзіў свае Вальныя Соймы і ў студзені 1989 аформіўся ў Канфедэрацыю беларускіх маладзёжных суполак (66 арганізацый). Канфедэрацыя ўвайшла ў БНФ як аддзел. Фронт, як шырокі рух, у зваротах Аргкамітэта выступіў за кансалідацыю грамадства, за дыялог з уладамі, з ідэалагічнымі апанентамі. Аднак камуністычнае кіраўніцтва рэспублікі сустрэла ўзнікненне руху варожа і распачало барацьбу з ім. 30.10.1988 адбыўся гвалтоўны, з выкарыстаннем газаў, разгон арганізаванага Канфедэрацыяй беларускіх суполак [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгу-рэквіему «Дзяды»]] ў Мінску, пасля чаго Аргкамітэт БНФ выступіў з заявай аб недаверы кіраўніцтву рэспублікі. У афіцыйных сродках масавай інфармацыі была разгорнута кампанія паклёпу на БНФ і яго дзеячаў, распачаліся ганенні на лідараў актывістаў БНФ. Аргкамітэт БНФ пакінулі некаторыя яго ўдзельнікі — члены КПСС. [[19.2]].[[1989]] на стадыёне [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] ў Мінску адбыўся першы ў БССР дазволены ўладамі апазіцыйны палітычны мітынг, арганізаваны БНФ. На мітынгу выступалі лідары Фронту, а таксама кандыдаты ў народныя дэпутаты СССР, якіх падтрымліваў БНФ. Перадвыбарчым лозунгам Фронту быў заклік «Заводы — рабочым, зямля — сялянам, улада — народу». Шэраг кандыдатаў, каго БНФ прапагандаваў і падтрымліваў на выбарах, сталі народнымі дэпутатамі СССР ([[Алесь Адамовіч|А. Адамовіч]] і [[Васіль Быкаў|В. Быкаў]] — па спісах творчых саюзаў, С. Габрусеў, [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. Дабравольскі]], А. Жураўлёў, М. Ігнатовіч, [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. Шушкевіч]] — ад выбарчых акруг). Устаноўчы з’езд БНФ адбыўся 24—25.6.1989 у [[Вільня|Вільні]]. На правядзенне яго ў Мінску Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР не даў згоды. У працы з’езда бралі ўдзел 399 дэлегатаў. З’езд прыняў Статут і Праграму руху. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць». У раздзеле «Суверэнітэт» выкладзена патрабаванне дакладных юрыдычных гарантый права выхаду рэспублікі са складу [[СССР]], вяршэнства законаў [[БССР]] на яе тэрыторыі, рэальнага суверэнітэту рэспублікі як найважнейшай умовы выйсця з эканамічнага, экалагічнага, культурнага крызісу. Праграма выступала за адмену канстытуцыйнага замацавання кіраўнічай ролі [[КПСС]], за шматпартыйнасць і юрыдычныя гарантыі для правоў і свабод асобы. Асноўнымі праграмнымі палажэннямі па эканоміцы былі: эканамічная самастойнасць рэспублікі, разнастайнасць і роўнасць форм уласнасці, інтэграцыя эканомікі Беларусі ў еўрапейскую эканамічную структуру. Праграма патрабавала надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай мовы рэспублікі і выступала супраць агульнанароднага нацыянальна-рускага двухмоўя. БНФ выступіў з прапановамі стварыць Таварыства беларускай мовы, міжнароднае беларускае таварыства. Былі прыняты ўхвалы: «Аб пераадоленні вынікаў Чарнобыльскай катастрофы» (у т.л. зварот да народаў СССР і краін-членаў ААН у сувязі з вынікамі Чарнобыля для Беларусі), «Аб палітычным плюралізме», «Аб праекце Канстытуцыі БССР», «Аб міжнацыянальных адносінах на Беларусі», «Аб свабодзе сумлення і беларускай мове ў рэлігійным жыцці на Беларусі», «Аб беларускай нацыянальнай сімволіцы», «Пра дзяржаўнасць беларускай мовы», «Аб беларуска-літоўскіх дачыненнях». З’езд выбраў Сойм БНФ. Старшынёй Сойму БНФ выбраны [[З. Пазьняк]], яго намеснікамі [[Ю. Хадыка]] і [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачоў]]. Дакументы на рэгістрацыю БНФ пададзены [[12.7]].[[1989]], Статут БНФ зарэгістраваны Міністэрствам юстыцыі БССР [[19.6]].[[1991]]. == Дзейнасць БНФ == БНФ удзельнічаў у выбарах народных дэпутатаў БССР і дэпутатаў мясцовых Саветаў (сакавік—красавік 1990). У красавіку 1989 камісія падрыхтоўкі праграмных дакументаў БНФ распрацавала праекты законаў аб выбарах у Вярхоўны і мясцовы Саветы БССР. 13.7.1989 Сойм Фронту ўхваліў зварот да дэпутатаў [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] з патрабаваннямі: прыняць дэмакратычныя выбарчыя законы; надаць публічнасць чарнобыльскаму пытанню, спыніць вытворчасць харчовай прадукцыі на заражаных тэрыторыях, абвясціць Беларусь бяз’ядзернай зонай; асудзіць сталінізм як антычалавечую з’яву і рэабілітаваць бязвінна пацярпелых ад таталітарнага рэжыму. БНФ узначальваў масавыя пратэсты і мітынгі супраць антыдэмакратычных праектаў законаў аб выбарах народных дэпутатаў БССР і мясцовых Саветаў, якія Вярхоўны Савет БССР разглядаў і прымаў у кастрычніку 1989. У выніку грамадскіх акцый некаторыя палажэнні законапраектаў (выбары ад грамадскіх арганізацый, акрамя аб’яднанняў інвалідаў і ветэранаў, правядзенне акруговых выбарчых сходаў для адбору кандыдатаў) не былі прынятыя. Фронт арганізоўваў вылучэнне кандыдатаў у дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР праз сходы па месцы жыхарства, сходы працоўных калектываў, пры дапамозе грамадскіх арганізацый, падтрымліваў дэмакратычна настроеных кандыдатаў. Выбарчая кампанія БНФ ішла пад лозунгамі «Галасую за Беларусь», «Беларусь, вяртайся ў Еўропу». У выбарчай платформе БНФ «Галасую за Беларусь!», прынятай 9.12.1989, упершыню сфармулявана патрабаванне поўнай незалежнасці Беларусі, заяўлялася, што БНФ «ідзе да выбараў з ідэямі палітычнага і эканамічнага плюралізму, культурнага адраджэння, з ідэямі дэмакратыі, свабоды і суверэнітэту Беларусі… БНФ адстойвае ідэі незалежнасці, рэальнага суверэнітэту Беларусі, бачыць у гэтым найважнейшую палітычную мэту, што стаіць перад грамадствам». [[10 лютага]] [[1990]] года на Усебеларускім дэмакратычным форуме, скліканым у Мінску па ініцыятыве БНФ, быў утвораны перадвыбарчы Беларускі дэмакратычны блок (БДБ), у які, апрача БНФ, што не быў зарэгістраваны і таму не меў права вылучаць кандыдатаў, увайшлі афіцыйна зарэгістраваныя [[Таварыства беларускай мовы]], [[Беларускі экалагічны саюз]], творчыя саюзы, Саюз кааператараў Беларусі, Рабочы саюз Беларусі, Беларускі сялянскі саюз. [[25 лютага]] [[1990]] на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна]] ў Мінску адбыўся шматтысячны выбарчы мітынг БНФ, які закончыўся паходам да будынка рэспубліканскага тэлебачання, кіраўніцтва якога па патрабаванні мітынгоўцаў прадаставіла прамы эфір лідарам Фронту. Аднак апарат КПБ кантраляваў выбарчыя камісіі і афіцыйныя сродкі масавай інфармацыі. Камуністычная партыя, адміністрацыйныя структуры вялі кампанію, скіраваную супраць кандыдатаў, якіх падтрымліваў БНФ. Кандыдаты БДБ вылучаліся ў 150 акругах з 310, з іх сталі дэпутатамі 60 чал. [[24.3]].1990 БНФ склікаў ІІ Усебеларускі дэмакратычны форум, дзе была створана «Дэмакратычная плынь» у [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўным Савеце БССР]] з каардынатарамі [[В. Голубеў|В. Голубевым]], [[Алег Трусаў|А. Трусавым]], [[Яўген Цумараў|Я. Цумаравым]], [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. Шушкевічам]]. 27.3.1990 створана дэпутацкая група «Дэмакратычная плынь» на платформе БДБ у Мінскім гарсавеце. Аднак не ўсе дэпутаты, чыё вылучэнне арганізоўваў і чыю выбарчую кампанію вёў БНФ, увайшлі ў дэмакратычныя і фронтаўскія дэпутацкія групы. У той жа час да БНФ далучыліся некаторыя іншыя дэпутаты. 3 14.5.1990 «Дэмакратычная плынь» у Вярхоўным Савеце БССР аформілася ў Дэмакратычны клуб з даволі размытай платформай. Сфарміраваліся апазіцыя БНФ (37 чал.) і фракцыя БНФ, куды на 1.10.1991 уваходзілі дэпутаты: М. Аксаміт, М. Алампіеў, [[С. Антончык]], [[Л. Баршчэўскі]], [[Юрый Адамавіч Беленькі|Ю. Беленькі]], В. Галубовіч, [[I. Гермянчук]], [[В. Голубеў]], [[Г. Грушавы]], У. Грыбанаў, Б. Гюнтар, Л. Дзейка, [[Уладзімір Мікалаевіч Заблоцкі|У. Заблоцкі]], [[Л. Зданевіч]], В. Какоўка, М. Крыжаноўскі, В. Малашка, М. Маркевіч, [[С. Навумчык]], У. Новік, Я. Новікаў, [[З. Пазьняк]], С. Папкоў, I. Пырх, [[П. Садоўскі]], У. Станкевіч, [[Г. Сямдзянава]], [[А. Трусаў]]. Каардынатары апазіцыі — [[Л. Баршчэўскі]], [[В. Голубеў]], [[С. Навумчык]], сакратар апазіцыі — У. Новік. [[27 ліпеня]], пасля прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]] З. Пазьняк зачытаў заяву, у якой казалася, што ''«ў Вярхоўным Савеце ў асобе большасьці дэпутатаў дамінуе сіла, не гатовая да выпрацоўкі і прыняцьця радыкальных праграмаў і законаў, якія даўно насьпелі ў грамадзтве. Усе спробы дэмакратычных дэпутатаў палепшыць становішча ні да чаго не прывялі. У сувязі з гэтым дэмакратычныя дэпутаты і дэпутацкая група Беларускага Народнага Фронту заяўляюць аб стварэньні дэпутацкай апазыцыі ў Вярхоўным Савеце»''. У верасні 1990 Сойм БНФ пацвердзіў імкненне руху да адраджэння незалежнай і дэмакратычнай Беларусі, выказаў занепакоенасць захопліваннем нерухомай маёмасці партакратыяй. Сойм падкрэсліў, што БНФ павінен узяць на сябе палітычную ініцыятыву ў ажыццяўленні дэкамунізацыі эканамічнага, палітычнага і культурнага жыцця рэспублікі, прымусовым адчужэнні на карысць мясцовай улады маёмасці КПСС — КПБ. Сойм заявіў, што беларускі шлях да незалежнасці ідзе праз прыняцце пакета адпаведных законаў, праз забарону дзейнасці ў Рэспубліцы талітарных сіл, якімі кіруюць з замежных асяродкаў; праз роспуск КДБ і вывад савецкага войска з Беларусі; праз няўдзел у саюзным дагаворы і заключэнне прамых пагадненняў з іншымі дзяржавамі. Сойм рэкамендаваў суполкам, радам Фронту ствараць апазіцыйныя фракцыі БНФ у саветах і надалей не браць на сябе адказнасці за антынародныя рашэнні, згуртавацца з забастовачнымі камітэтамі, спрыяць іх каардынацыі і вылучэнню імі палітычных патрабаванняў, каардынаваць дзейнасць з усімі палітычнымі сіламі, якія стаяць на грунце незалежнасці і дэкамунізацыі Беларусі, утвараць вайсковыя камісіі, разгарнуць асветную працу. [[Файл:Minsk 1990-11-07 meeting f.jpg|thumb|[[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|Мітынг 7 лістапада 1990 года, Мінск]]]] БНФ правёў шмат акцый. Напрыклад, [[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|мітынг 7 лістапада 1990 года]] ў Мінску, у Брэсце і інш. ІІ з’езд БНФ «Адраджэньне» адбыўся 23—24.3.1991 у Мінску. У палітычным спавешчанні, з якім выступіў [[З. Пазьняк]], было падкрэслена, што савецкая імперыя вычарпала свае рэсурсы, і альтэрнатывы незалежнасці няма. Камуністычны рэжым не паддаецца рэфармаванню, таму рух за два гады прайшоў шлях ад спадзяванняў на супрацоўніцтва з «лепшымі сіламі КПСС» да прынцыповага антыкамунізму. Праца БНФ мусіць скіроўвацца на інтэграцыю грамадства рэспублікі, на адраджэнне нацыянальнай і грамадзянскай супольнасці. Базай для дэмакратыі з’яўляецца прыватная ўласнасць, культурны, свядомы і свабодны чалавек. З’езд прыняў Праграмную заяву «Свабода — Незалежнасць — Адраджэнне». 3 назвы руху скасаваныя словы «за перабудову». Падкрэслена, што праз здабыццё суверэнітэту рэспубліка зможа вярнуцца ў сям’ю еўрапейскіх народаў, аднавіць маральныя, культурныя і сацыяльныя каштоўнасці. Адроджаная нацыя сама распарадзіцца плёнам сваёй працы і знойдзе паратунак ад вынікаў Чарнобыля. Беларускі шлях да незалежнасці ідзе праз выкананне Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце і прыняцце адпаведных законаў, у т.л. аб грамадзянстве, аб стварэнні беларускіх вайсковых фарміраванняў, праз падрыхтоўку ўмоў для правядзення выбараў ва Усебеларускі Устаноўчы Сойм, які надалей вызначыць формы дзяржаўнага ўладкавання Беларусі. Палітычная свабода немагчымая без свабоды эканамічнай, таму неабходна вяртанне да прыватнай уласнасці пры недапушчэнні апаратнага варыянта прыватызацыі. Вызначана стаўленне да камуністычнай партыі як да злачыннай арганізацыі, падкрэслена, што члены кампартыі нясуць толькі палітычную і маральную адказнасць за злачынствы. Дэкларавана, што БНФ застаецца шырокім грамадска-палітычным рухам, а яго асноўная сацыяльная база — шырокія пласты беспартыйных і сяброў дэмакратычных партый. З’езд ухваліў Зварот да народа Беларусі ў сувязі з рэферэндумам аб будучыні СССР, дзе заявіў пра неправамернасць яго правядзення на тэрыторыі Беларусі і сцвердзіў, што апора БНФ — мільён жыхароў рэспублікі, якія адказалі на пытанне рэферэндуму «не». З’езд унёс змены ў Статут. Кіраўнічы орган БНФ — Сойм — фарміраваўся з дзвюх частак, адна з якіх непасрэдна выбіраецца з’ездам, а другая складаецца з прадстаўнікоў партый і арганізацый, што ўваходзяць у рух як калектыўныя сябры, а таксама з прадстаўнікоў тэрытарыяльных арганізацый БНФ. Вызначаны статус сяброў і прыхільнікаў БНФ, для першых уведзена фіксаванае сяброўства. У БНФ арганізацыйна ўвайшлі Нацыянальна-дэмакратычная партыя Беларусі (НДПБ), Ліга жанчын Беларусі, Мінскі гарадскі бацькоўскі камітэт беларускамоўных класаў. Выбраны Сойм БНФ. Старшынёй БНФ выбраны [[З. Пазьняк]], яго намеснікамі — [[В. Голубеў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Заблоцкі|У. Заблоцкі]], [[Ю. Хадыка]]. БНФ арганізоўваў чарнобыльскія і экалагічныя акцыі: мітынгі, зборы подпісаў, жалобныя набажэнствы ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Наваполацк]]у, [[Нароўля|Нароўлі]], [[Ветка|Ветцы]] і інш., экспедыцыі ў Чэрыкаўскі, Слаўгарадскі і іншыя раёны. 30.9.1989 у Мінску адбыліся шэсце і мітынг «[[Чарнобыльскі шлях]]». Арганізаваная БНФ Асамблея народаў «Чарнобыльскі шлях» (25—26.11.1989, Мінск) абнародавала інфармацыю пра вынікі [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофы]], прапанавала падыходы да іх мінімізацыі, выступіла супраць т.зв. «35-бэрнай канцэпцыі» бяспечнага пражывання на забруджаных тэрыторыях Міністэрства аховы здароўя СССР, падтрымала распрацаваную беларускімі вучонымі канцэпцыю адсялення, звярнулася да сусветнай супольнасці з заклікам аб дапамозе. Народны трыбунал, які адбыўся ў рамках Асамблеі, сцвердзіў віну кіраўніцтва СССР, БССР і іншых рэспублік у замоўчванні і скажэнні інфармацыі аб катастрофе, запатрабаваў следства і пакарання вінаватых. Народны трыбунал па разглядзе эфектыўнасці пераадолення вынікаў чарнобыльскай катастрофы прайшоў у Мінску 27.4.1991. Прадстаўнікі БНФ удзельнічалі ў слуханнях вынікаў грамадскага расследавання «Чарнобыльская катастрофа і правы чалавека» (Кіеў, 1991). З красавіка 1989 дзейнічаў Камітэт БНФ «Дзеці Чарнобыля» (да 1991 старшыня [[Г. Грушавы]], з 1991 каардынатары В. Буйвал, [[Г. Вашчанка]], старшыня Камітэта БНФ «Дзеці Чарнобыля» ў Магілёве Н. Рослава), які ажыццяўляў гуманітарную дапамогу жыхарам пацярпелых раёнаў, каардынаваў дзейнасць замежных дабрачынных арганізацый, ажыццяўляў грамадскі кантроль за размеркаваннем ахвяраванняў, арганізоўваў аздараўленчы адпачынак дзяцей у чыстых зонах Беларусі і за яе межамі. [[Красавіцкія забастоўкі ў Беларусі (1991)]] у [[Мінск]]у, [[Салігорск]]у, [[Орша|Оршы]] і іншых гарадах Беларусі сталі значнай палітычнай падзеяй. 5.7.1989 у Мінску на сходзе рабочых са сталічных груп падтрымкі БНФ была створана ініцыятыўная група Рабочага саюза Беларусі (РСБ), да 1991 аргкамітэт РСБ дзейнічаў на правах камісіі БНФ. Мясцовыя рады і суполкі БНФ удзельнічалі ў арганізацыі рабочага руху і забастовак у Гомелі і Салігорску (1989, 1990). Фронт удзельнічаў у наданні рабочым забастоўкам палітычнага характару. Многія актывісты БНФ сталі лідарамі рабочага руху ([[С. Антончык]], Г. Мухін, Г. Быкаў у Мінску, I. Юргевіч у Салігорску). БНФ падтрымаў забастоўку і шэсце на Мінск салігорскіх шахцёраў (красавік 1992), якія дамагаліся падпісання генеральнага тарыфнага пагаднення з дзяржавай, і правёў мітынг у іх падтрымку на сталічнай плошчы Незалежнасці 16.4.1992. 3 першых гадзін спробы дзяржаўнага перавароту ў СССР 19—21 жніўня 1991 БНФ распачаў інфармаванне грамадства і арганізацыю пратэстаў. У заяве апазіцыі БНФ у Вярхоўным Савеце, у сумеснай заяве БНФ і дэмакратычных партый (19 жніўня 1991 года) падзеі былі кваліфікаваны як спроба путчу, антыканстытуцыйнага дзяржаўнага перавароту. У Мінску і іншых гарадах краіны штодня адбываліся ладжаныя БНФ мітынгі пратэсту. Выдадзены спецвыпуск газеты «Навіны БНФ», шматлікія лістоўкі. 22 жніўня 1991 года парламенцкая апазіцыя БНФ агучыла спецыяльную заяву, у якой канстатаваўся крах спробы камуністычна-вайсковага путчу ў СССР. У заяве таксама сцвярджалася, што [[Мікалай Дземянцей]] больш не мае маральнага права займаць пасаду Старшыні Вярхоўнага Савета. Апазіцыя БНФ у Вярхоўным Савеце выступіла таксама з патрабаваннем зняцця з пасад міністра юстыцыі, старшыні Дзяржкамітэта па тэлебачанні і радыёвяшчанні і іншых дзяржаўных службоўцаў, што падтрымалі путч. У дні працы нечарговай сесіі Вярхоўнага Савета (25—26.8.1991) на плошчы Леніна ў Мінску праходзіў кругласутачны мітынг, арганізаваны БНФ, дзе ствараліся дружыны нацыянальнай гвардыі. Сесія прыняла рашэнні аб наданні Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларусі статуса канстытуцыйнага закону; аб дэпартызацыі; аб прыпыненні дзейнасці КПБ — КПСС. Дружыны БНФ, дэпутаты розных узроўняў — сябры БНФ бралі ўдзел у апячатванні ўстаноў камуністычнай партыі ў Мінску і іншых гарадах. Пасля надання 25.8.1991 Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі канстытуцыйнага статуса Управа БНФ прыняла зварот «Да народу Беларусі», дзе было заяўлена: «Векавое змаганне пакаленняў нашых продкаў, барацьба Беларускага Народнага Фронту, усіх дэмакратычных сілаў нашае Бацькаўшчыны прывяла да перамогі. Беларусь — незалежная дзяржава!». Сойм БНФ 7.9.1991 сцвердзіў, што гістарычная магчымасць Беларусі вярнуць сваю незалежнасць была ажыццёўлена дзякуючы ўсёй папярэдняй дзейнасці і слушнай тактыцы БНФ «Адраджэньне», і адзначыў, што незалежнасць і першыя парасткі дэмакратыі знаходзяцца пад унутранай і знешняй пагрозай. Сойм пацвердзіў адмоўнае стаўленне БНФ да заключэння Саюзнага дагавору, прапанаваў тэрміновыя захады для абароны інтарэсаў незалежнасці Беларусі, запатрабаваў распачынаць раздзяржаўленне, прыватызацыю, уводзіць нацыянальную валюту. Вярхоўны Савет павінен неадкладна прыняць закон аб выбарах на шматпартыйнай аснове, вызначыць дату правядзення выбараў і самараспусціцца. У звароце да былых камуністаў падкрэслівалася, што БНФ выступае за яднанне ўсіх грамадзян у адстойванні незалежнасці Беларусі. У дні нечарговай сесіі Вярхоўнага Савета (17—20.9.1991) на плошчы Незалежнасці ў Мінску адбываўся бесперапынны мітынг БНФ з патрабаваннямі: рашучай абароны незалежнасці рэспублікі, стварэння ўласных узброеных сіл і міністэрства абароны, прыняцця законаў аб грамадзянстве, абароне межаў і інш.; канчатковага спынення дзейнасці КПСС і нацыяналізацыі яе маёмасці (з выкарыстаннем на справы адукацыі, культуры, аховы здароўя); адстаўкі Савета Міністраў; прыняцця назвы дзяржавы Рэспубліка Беларусь, вяртання спрадвечных герба і сцяга, назвы Менск; новага дэмакратычнага Закону аб выбарах і прызначыць выбары сёлета. Сесія зацвердзіла назву краіны — Рэспубліка Беларусь, дзяржаўны [[Пагоня|герб «Пагоня»]] і [[бела-чырвона-белы сцяг]]. 12—13.10.1991 БНФ правёў у Мінску навукова-практычную канферэнцыю «Незалежнасць і адраджэнне», якая сцвердзіла, што новая сітуацыя вымагае ўдакладнення і развіцця праграмных палажэнняў руху, аб’яднання намаганняў навукоўцаў, палітыкаў і практыкаў у распрацоўцы шляхоў і ажыццяўленні выхаду рэспублікі з крызісу. 13.12.1991 Сойм БНФ канстатаваў слушнасць прагнозаў фронту адносна палітычнай бесперспектыўнасці савецкай імперыі, вітаў фактычны канец існавання СССР і падкрэсліў, што [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў]] — часовае ўтварэнне. 9.11.1991 Сойм БНФ прыняў Зварот да народа Беларусі, дзе было абвешчана, што калі да канца года Вярхоўны Савет не прыме заканадаўчых актаў, якія забяспечаць незалежнасць Беларусі і ажыццяўленне эканамічных рэформ, не адправіць у адстаўку ўрад, БНФ распачне падрыхтоўку да рэферэндуму, які павінен вырашыць пытанні датэрміновага роспуску Вярхоўнага Савета, прыняцця закону аб выбарах на шматпартыйнай аснове, распрацаванага апазіцыяй БНФ, і новых выбарах паводле гэтага закону. Да супрацоўніцтва ў справе рэферэндуму БНФ запрасіў дэмакратычныя сілы краіны. 11.1.1992 на пашыраным пасяджэнні Сойма БНФ была прынята Супольная заява кіраўніцтва Абяднанай дэмакратычнай партыі Беларусі ([[АДПБ]]), БНФ, Беларускай сялянскай партыі (БСП), Беларускай хрысціянска-дэмакратычшй злучнасці ([[БХДЗ]]), Мінскага гарадскога страйкавага камітэта і Свабоднага прафсаюза Беларусі, якая абвясціла пра стварэнне супольнай ініцыятыўнай групы для правядзення рэферэндуму. У той жа дзень адбылася ўстаноўчая канферэнцыя ініцыятыўнай групы рэферэндуму, сфармулявана мэта рэферэндуму, старшынёй групы абраны сябра Сойма БНФ [[Уладзімір Анцулевіч]]. У ходзе перамоў з Цэнтральнай выбарчай камісіяй было канчаткова сфармулявана пытанне, якое меркавалася вынесці на рэферэндум: «Ці лічыце Вы неабходным правядзенне ўвосень 1992 г. выбараў у вышэйшы орган дзяржаўнай улады Рэспублікі Беларусь на падставе „Закону аб выбарах народных дэпутатаў Беларусі“, праект якога ўнесены апазіцыяй БНФ у Вярхоўным Савеце, і ў сувязі з гэтым датэрміновы роспуск цяперашняга Вярхоўнага Савета?». Да наступнай супольнай заявы «Рэферэндум — гэта мірны шлях выйсьця з крызісу» ад 8.2.1992 далучылася і Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада (БСДГ). У падтрымку рэферэндуму прайшоў шэраг мітынгаў у Мінску і іншых гарадах краіны. 13.2.1992 фармулёўка пытання і ініцыятыўная група рэферэндуму ў складзе 1200 чал. былі зарэгістраваны, пачаўся збор подпісаў. 13 красавіка ініцыятыўная група перадала падпісныя лісты з 446601 подпісам Цэнтральнай камісіі па рэферэндуме, якая пасля іх праверкі 11.5.1992 прызнала ў сваім заключэнні законнасць і сапраўднасць пераважнай болыыасці сабраных подпісаў. Аднак Вярхоўны Савет 29.10.1992 насуперак высновам Цэнтральнай камісіі па рэферэндуме прыняў пастанову, якой забараніў правядзенне рэферэндуму. Студзеньскі (1992) Сойм БНФ прыняў Заяву «Пра вайсковую палітыку Беларусі», дзе запатрабаваў неадкладнага прывядзення да прысягі на вернасць Беларусі ўсіх войск на яе тэрыторыі. 8.9.1992 у Мінску, Салігорску, Гродне і інш. была праведзена сімвалічная прысяга на вернасць Бацькаўшчыне, ладжаная БНФ і [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|Беларускім згуртаваннем вайскоўцаў]] (БЗВ). 25.9.1992 Сойм БНФ «Адраджэньне» з прадстаўнікамі іншых партый і БЗВ правёў канферэнцыю «Беларускае войска: сучаснасць і будучыня». Ва ўхвале «Беларусі патрэбна надзейнае войска» ўдзельнікі ахарактарызавалі вайсковую палітыку ўлад як супярэчную інтарэсам Беларусі, асудзілі падпісанне 20.7.1992 вайсковых пагадненняў Беларусі з Расіяй, запатрабавалі рашучых дзеянняў супраць карупцыі вайсковай наменклатуры, асудзілі ганенні на патрыятычна настроеных афіцэраў з БЗВ. БНФ ладзіў штогадовыя ўшанаванні [[Дзень Волі|Дня незалежнасці Беларусі]] [[25 сакавіка]], Дня памяці продкаў Дзяды, угодкі перамогі пад Грунвальдам і інш. БНФ удзельнічаў у працы Грамадзянскага форуму Беларусі, у іншых супольных акцыях і мерапрыемствах з БСДГ, АДПБ, НДПБ, БСП, БХДЗ, іншымі палітычнымі і грамадска-палітычнымі арганізацыямі дэмакратычнага кірунку. У маі 1993 г. на III з’ездзе БНФ было вырашана стварыць адпаведную партыю, каб мець заканадаўчыя падставы для ўдзелу ў выбарах Вярхоўнага Савета Беларусі XIII склікання. У снежні 1994 года дэпутат апазіцыі БНФ [[Сяргей Антончык]] выступіў з дакладам аб карупцыі ў бліжэйшым атачэнні новаабранага прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Шэраг СМІ не змаглі надрукаваць гэты даклад і выйшлі з «белымі плямамі»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29782625.html svaboda.org]</ref>. Напярэдадні [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэфэрэндуму 1995 года]], які быў ініцыяваны прэзідэнтам А. Лукашэнкам і тычыўся пазбаўлення «Пагоні» і бел-чырвона-белага сцяга статусу дзяржаўных сімваляў, а беларускай мовы — статусу адзінай дзяржаўнай мовы, эканамічнай інтэграцыі з Расіяй і права прэзідэнта распускаць парламент, дэпутаты апазіцыі БНФ абвясцілі галадоўку на знак пратэсту. Уначы з 11 на 12 красавіка яны былі [[Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету Беларусі (1995)|гвалтоўна выдаленыя]] з [[Дом урада (Мінск)|будынку Вярхоўнага Савета]]. V з’езд (ліпень 1995) тычыўся абрання новага кіраўніка БНФ. Перамог [[Зянон Пазняк]], хоць на пасаду старшыні Сойму БНФ балатаваліся яшчэ два чалавекі, у тым ліку і [[Юрый Хадыка]]. На гэтым жа з’ездзе была ўхвалена праграма «Стратэгія абароны незалежнасці», у якой галоўнай задачай выступала стварэнне «шырокага, масавага радыкальнага нацыянальна-вызвольнага руху», які павінен быў выкарыстоўваць «канкрэтную тактыку дзеянняў, зыходзячы з сітуацыі». На VI з’ездзе БНФ у верасні 1999 галоўнае пытанне зноў палягала ў выбары кіраўніка. На гэты раз канкурэнтам Зянона Пазняка стаў [[Вінцук Вячорка]]. Абодва прэтэндэнты атрымалі амаль аднолькавую колькасць галасоў дэлегатаў. Кампрамісу дасягнуць не ўдалося, што прывяло неўзабаве да расколу БНФ і стварэння адпаведных партый ([[Партыя БНФ]] і [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ]]). == Міжнароднае супрацоўніцтва == Па-за межамі Рэспублікі Беларусь рады і суполкі БНФ дзейнічалі ў [[Вільня|Вільні]], [[Рыга|Рызе]], [[Масква|Маскве]]. БНФ меў прадстаўнікоў у Польшчы, ЗША і Канадзе. Фронт падтрымліваў кантакты і каардынаваў дзейнасць з асноўнымі асяродкамі беларускай эміграцыі на Захадзе і з беластоцкімі беларускімі згуртаваннямі (найперш з [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне|Беларускім дэмакратычным аб’яднаннем]]). Адной з форм такой каардынацыі сталі сімпозіумы «Белавежа-90» (5—8.10. 1990) і «Белавежа-91» (27—29.9.1991) у в. [[Белавежа]] на Беласточчыне. Прадстаўнікі Фронту бралі ўдзел у з’ездах і канферэнцыях Народных франтоў Эстоніі і Латвіі, літоўскага «[[Саюдзіс]]а», Народнага руху Украіны. БНФ выступіў за адраджэнне ідэі Балта-Чарнаморскай супольнасці, у склад якой уваходзілі б [[Эстонія]], [[Латвія]], [[Летува]], [[Беларусь]], [[Украіна]]. 23— 24.11.1990 у Мінску адбылася скліканая БНФ міжнародная нарада дэлегацый дэпутацкіх груп з Беларусі, Украіны, Літвы, Латвіі. Дэлегацыі прынялі палітычную заяву, ухвалы аб эканамічным і гуманітарным супрацоўніцтве краін, прадстаўленых на нарадзе, аб стварэнні нацыянальных узброеных сіл у гэтых краінах. БНФ удзельнічаў у гадавых канферэнцыях Міжнароднай хельсінкскай федэрацыі, у міжнароднай канферэнцыях па правах чалавека, у працы Дэмакратычнага кангрэсу — каардынацыйнай нарады Дэмакратычных палітычных партый і рухаў рэспублік СССР (1990—91) і інш. == Рэгіянальныя структуры == Найбольш значныя мясцовыя Рады БНФ дзейнічалі ў [[Мінск]]у, абласных гарадах, а таксама ў [[Пінск]]у, [[Наваполацк]]у, Івацэвічах, [[Салігорск]]у, [[Слаўгарад]]зе, Маладзечне і інш. == Друкаваныя органы == Цэнтральны друкаваны орган — газета [[Навіны БНФ «Адраджэньне» (1988)|Навіны БНФ «Адраджэньне»]] (з 1988 да 1992 рэдактар [[А. Суша]]). Перыядычныя выданні мясцовых радаў БНФ: «Абуджэньне», «Ратуша» (Магілёў), «Шлях» (Брэст — Баранавічы), «Атава» (Гомель), «Раніца» (Маладзечна), «Куцейна» (Орша), «Сумленьне» (Слуцк), «Івейская крыніца» (Іўе), «Прамень», «Пагоня» (Лепель), «Сьвіслач» (Мінск, Ленінскі р-н), «Грамада» (Мінск, Савецкі р-н), «Прамень» (Мінскі гадзіннікавы завод), «Наш голас» (Івацэвічы). Дзейнасць БНФ шырока асвятлялі газеты [[Свабода (1990)|«Свабода»]] (Мінск; да № 5—6, 1990 выдавалася як орган Выбарчай камісіі БНФ), [[Беларус (1950)|«Беларус»]] (Нью-Ёрк), [[Пагоня (1992)|«Пагоня»]] (Гродна), «Выбар» (Віцебск), «Народная трыбуна» (Ліда). == 2000-я гады == У 1999 годдзе назва была змененая на БНФ «Адраджэньне», пасля забароны ўжываць у назвах грамадскіх аб’яднанняў азначэнне «народны». Аб’яднанне структурна-юрыдычна адасобленае ад [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]], хоць склад кіраўніцтва палітычнай партыі і руху з’яўляецца ідэнтычным — абедзве арганізацыі ўзначальвае старшыня [[Рыгор Кастусёў]], супадае і склад Сойму як кіруючага органу. Паводле статуту, Грамадскае аб’яднанне БНФ «Адраджэньне» — гэта дабраахвотнае аб’яднанне грамадзян у рух за рэалізацыю грамадзянскіх, эканамічных, сацыяльных і культурных правоў. Мэтай руху ёсць пабудова дэмакратычнага грамадства і дэмакратычнай праўнай дзяржавы, адраджэнне беларускай нацыі на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму, развіццё культуры карэннай нацыянальнасці ды ўсіх нацыянальных супольнасцяў на Беларусі. У 2021 годзе Вярхоўны суд Беларусі прыняў іск Міністэрства юстыцыі аб ліквідацыі ГА БНФ «Адраджэньне»<ref>[https://novychas.by/hramadstva/sud-pa-sprave-ab-likvidacyi-ha-bnf-adradzenne-pr novychas.by]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Праграмныя дакументы БНФ «Адраджэньне»: Зварот да грамадзян Беларусі, Праграма, Статут, Ухвалы (рэзалюцыі) Устаноўчага зьезду. — Мн., 1989. * Уліцёнак А. Іншадумцы. — Мн., 1991. * Пазьняк З. Сапраўднае аблічча. — Мн., 1992. * Палітычныя партыі і грамадска-палітычныя рухі Беларусі. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.; № 17). * Беларусь на шляхах незалежнасці. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.). * Палітычныя лідэры: дзяржаўныя структуры — партыі і рухі. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.; № 20). * [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Беларускі народны фронт «Адраджэньне» // {{Крыніцы/ЭГБ|1}}. * Апазіцыя Беларускага Народнага Фронту ў Вярхоўным Савеце Беларусі ХІІ склікання: дакументы, факты, каментарыі / укладанне А. В. Кур’яновіча. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 800 с. * Яўменаў, Л. Ф., Дзмітрук, А. А. Беларускі народны фронт «Адраджэньне» / Л. Ф. Яўменаў, А. А. Дзмітрук // {{крыніцы/БЭ|2|}}. — С. 450—451. == Спасылкі == * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=158380 Кур’яновіч А. «Галасую за Беларусь!»…] — nashaniva.by [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт «Адраджэньне»| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1945—1990)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Народныя франты]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)]] 8k6mr1re154vwnsadhbzjnc54fskawh 5158288 5158287 2026-06-25T11:44:17Z 5158288 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Беларускі народны фронт }} {{Арганізацыя|лагатып = Belarusian Popular Front flag.png}} [[File:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb|300px|Мітынг БНФ ва ўрочышчы [[Курапаты]], 1989]] '''Беларускі народны фронт «Адраджэньне», БНФ''' — грамадска-палітычны рух за пераўтварэнне грамадства і адраджэнне беларускай нацыі на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму, развіццё культуры, за фактычную дзяржаўную незалежнасць Беларусі. Аргкамітэт Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэньне» быў створаны [[19 кастрычніка]] [[1988]] года па прапанове [[З. Пазняк]]а. [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчы з’езд]] адбыўся ў [[Вільня|Вільні]] 24-25 чэрвеня [[1989]] года. БНФ актыўна ўдзельнічаў у выбарах народных дэпутатаў [[БССР]] (сакавік-красавік [[1990]]). У Вярхоўным Савеце БССР была сфарміравана [[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»|фракцыя БНФ]]. У [[1993]] годзе створана [[партыя БНФ]]. Грамадскае аб’яднанне «Беларускі Народны Фронт „Адраджэньне“» пры тым юрыдычна працягвала існаваць, было ліквідавана 10 лістапада 2021 года [[Вярхоўны суд Беларусі|Вярхоўным судом Беларусі]]<ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31555306.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211112150133/https://svb1234.azureedge.net/a/31555306.html |date=12 лістапада 2021 }}</ref> ў час [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]]. == Статут, мэты і задачы == Паводле Статута, БНФ аб’ядноўваў людзей незалежна ад іх сацыяльнага становішча, прафесійнай, нацыянальнай, партыйнай, рэлігійнай прыналежнасці. Метады палітычнай дзейнасці БНФ — удзел у выбарах, масавыя палітычныя акцыі, вывучэнне і аналіз становішча ў розных сферах жыцця Беларусі, распрацоўка праграм, канцэпцый, законапраектаў, культурна-асветная дзейнасць. БНФ бачыў прычыну эканамічнага, палітычнага, культурнага, экалагічнага крызісаў у адсутнасці рэальнай дзяржаўнай незалежнасці Беларусі і ў шматгадовым панаванні ў рэспубліцы камуністычнай улады. БНФ лічыў, што адраджэнне дэмакратычнага грамадства, стварэнне здаровай эканомікі, вяртанне да нацыянальна-культурных і маральных каштоўнасцяў магчыма толькі пры ліквідацыі таталітарнай сістэмы, пры нацыянальнай кансалідацыі. Паводле Праграмнай заявы БНФ (1991), толькі ў незалежнай Беларусі магчыма існаванне грамадства, заснаванага на свабодзе асобы і агульначалавечых каштоўнасцях. Раўнацэннымі і ўзаемазвязанымі задачамі БНФ былі — аднаўленне грамадзянскай супольнасці і нацыянальна-культурнае адраджэнне. Галоўная мэта БНФ — свабодны чалавек у адроджанай незалежнай Беларусі. == Утварэнне БНФ == [[Файл:2008.06.16. Zianon Pazniak Fot Mariusz Kubik 03.JPG|міні|150пкс|Зянон Пазняк, лідар БНФ ''(фота 2008 г.)'']] Арганізацыйны камітэт БНФ за перабудову «Адраджэньне» ўтвораны [[19]] кастрычніка [[1988]] г. па прапанове [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] на ўстаноўчым сходзе Беларускага гісторыка-асветнага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]», заснавальнікамі якога выступілі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], Саюз кінематаграфістаў Беларусі, Саюз мастакоў Беларусі і рэдакцыя газеты [[Літаратура і мастацтва (газета)|«Літаратура і мастацтва»]]. На сходзе ў мінскім Доме кіно (цяпер [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены]]) прысутнічала каля 400 чал.— творчая, навуковыя і тэхнічная інтэлігенцыя, рабочыя, моладзь з аб’яднанняў [[Талака (таварыства)|«Талака»]] і [[Літаратурнае таварыства Тутэйшыя|«Тутэйшыя»]]. У Аргкамітэт увайшлі [[Рыгор Барадулін]], [[Алег Паўлавіч Белавусаў|Алег Белавусаў]], [[Васіль Быкаў]], [[Алесь Бяляцкі]], Анатоль Варава, [[Вінцук Вячорка]], [[Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Грыцкевіч]], [[П. Дзмітрук]], [[Юрый Дракахруст]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|Міхаіл Дубянецкі]], [[Алесь Емяльянаў]], [[Вячаслаў Жыбуль]], [[Уладзімір Конан]], [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўген Кулік]], [[Мікола Купава]], [[Адам Мальдзіс]], [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксей Марачкін]], [[Валерый Васілевіч Маслюк|Валерый Маслюк]], [[Зянон Пазьняк]], [[Пімен Панчанка]], [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пятро Садоўскі]], [[Алесь Суша (культуролаг)|Алесь Суша]], [[Сымон Свістуновіч]], [[Кастусь Тарасаў]], [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]], [[Алег Трусаў]], [[Генадзь Тумаш]], [[Ігар Чарняўскі]], [[Міхась Чарняўскі]], [[Яўген Феліксавіч Шунейка|Яўген Шунейка]], [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], пазней па рэкамендацыі апошняга кааптаваны А. Жураўлёў. Аргкамітэт з’яўляўся калегіяльным органам. [[11.11]].1988 Аргкамітэт прыняў адозву «Да грамадзян Беларусі», у якой акрэсліў палітычную пазіцыю руху і заявіў, што БНФ «падтрымлівае распачатую лепшымі сіламі КПСС перабудову грамадства на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму», «выступае за дэмакратыю… супраць манаполіі ўлады бюракратычных сіл», «за рэальны суверэнітэт Беларусі, абвешчаны Канстытуцыямі БССР і СССР», «за падпарадкаванне эканомікі інтарэсам чалавека, за сацыяльную справядлівасць, за непарушнасць правоў чалавека, за прававую дзяржаву, за экалагічна чыстую Беларусь, за адраджэнне і дзяржаўнасць беларускай мовы». Аргкамітэт заклікаў ствараць групы падтрымкі БНФ і выдаў рэкамендацыі па іх стварэнні. Вызваленыя партыйныя, камсамольскія і прафсаюзныя кіраўнікі маглі быць толькі радавымі членамі груп падтрымкі. Першым друкаваным выданнем Фронту стала распаўсюджанае самвыдавецкім чынам «Інфармацыйнае паведамленне» з гэтымі дакументамі. У снежні 1988 выйшаў № 1 [[Навіны БНФ «Адраджэньне» (1988)|"Навін Беларускага Народнага Фронту за перабудову «Адраджэньне»]]. 3 № 2 «Навіны БНФ» публікавалі "Матэрыялы да праекту Праграмы БНФ «Адраджэньне». 3 кастрычніка 1988 пачалі стварацца групы падтрымкі БНФ «Адраджэньне» на прадпрыемствах, ва ўстановах, па месцы жыхарства. Ядро БНФ склалі дзеячы нацыянальнай інтэлігенцыі, людзі нацыянальна-адраджэнскай і незалежніцкай арыентацыі, актывісты агульнадэмакратычнага, праваабарончага кірунку<ref>В. Вячорка (1993)</ref>. Важнай часткай Фронту стаў рух малазёжных нацыянальна-культурных і дэмакратычных арганізацый, які з 1987 ладзіў свае Вальныя Соймы і ў студзені 1989 аформіўся ў Канфедэрацыю беларускіх маладзёжных суполак (66 арганізацый). Канфедэрацыя ўвайшла ў БНФ як аддзел. Фронт, як шырокі рух, у зваротах Аргкамітэта выступіў за кансалідацыю грамадства, за дыялог з уладамі, з ідэалагічнымі апанентамі. Аднак камуністычнае кіраўніцтва рэспублікі сустрэла ўзнікненне руху варожа і распачало барацьбу з ім. 30.10.1988 адбыўся гвалтоўны, з выкарыстаннем газаў, разгон арганізаванага Канфедэрацыяй беларускіх суполак [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгу-рэквіему «Дзяды»]] ў Мінску, пасля чаго Аргкамітэт БНФ выступіў з заявай аб недаверы кіраўніцтву рэспублікі. У афіцыйных сродках масавай інфармацыі была разгорнута кампанія паклёпу на БНФ і яго дзеячаў, распачаліся ганенні на лідараў актывістаў БНФ. Аргкамітэт БНФ пакінулі некаторыя яго ўдзельнікі — члены КПСС. [[19.2]].[[1989]] на стадыёне [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] ў Мінску адбыўся першы ў БССР дазволены ўладамі апазіцыйны палітычны мітынг, арганізаваны БНФ. На мітынгу выступалі лідары Фронту, а таксама кандыдаты ў народныя дэпутаты СССР, якіх падтрымліваў БНФ. Перадвыбарчым лозунгам Фронту быў заклік «Заводы — рабочым, зямля — сялянам, улада — народу». Шэраг кандыдатаў, каго БНФ прапагандаваў і падтрымліваў на выбарах, сталі народнымі дэпутатамі СССР ([[Алесь Адамовіч|А. Адамовіч]] і [[Васіль Быкаў|В. Быкаў]] — па спісах творчых саюзаў, С. Габрусеў, [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. Дабравольскі]], А. Жураўлёў, М. Ігнатовіч, [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. Шушкевіч]] — ад выбарчых акруг). Устаноўчы з’езд БНФ адбыўся 24—25.6.1989 у [[Вільня|Вільні]]. На правядзенне яго ў Мінску Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР не даў згоды. У працы з’езда бралі ўдзел 399 дэлегатаў. З’езд прыняў Статут і Праграму руху. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць». У раздзеле «Суверэнітэт» выкладзена патрабаванне дакладных юрыдычных гарантый права выхаду рэспублікі са складу [[СССР]], вяршэнства законаў [[БССР]] на яе тэрыторыі, рэальнага суверэнітэту рэспублікі як найважнейшай умовы выйсця з эканамічнага, экалагічнага, культурнага крызісу. Праграма выступала за адмену канстытуцыйнага замацавання кіраўнічай ролі [[КПСС]], за шматпартыйнасць і юрыдычныя гарантыі для правоў і свабод асобы. Асноўнымі праграмнымі палажэннямі па эканоміцы былі: эканамічная самастойнасць рэспублікі, разнастайнасць і роўнасць форм уласнасці, інтэграцыя эканомікі Беларусі ў еўрапейскую эканамічную структуру. Праграма патрабавала надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай мовы рэспублікі і выступала супраць агульнанароднага нацыянальна-рускага двухмоўя. БНФ выступіў з прапановамі стварыць Таварыства беларускай мовы, міжнароднае беларускае таварыства. Былі прыняты ўхвалы: «Аб пераадоленні вынікаў Чарнобыльскай катастрофы» (у т.л. зварот да народаў СССР і краін-членаў ААН у сувязі з вынікамі Чарнобыля для Беларусі), «Аб палітычным плюралізме», «Аб праекце Канстытуцыі БССР», «Аб міжнацыянальных адносінах на Беларусі», «Аб свабодзе сумлення і беларускай мове ў рэлігійным жыцці на Беларусі», «Аб беларускай нацыянальнай сімволіцы», «Пра дзяржаўнасць беларускай мовы», «Аб беларуска-літоўскіх дачыненнях». З’езд выбраў Сойм БНФ. Старшынёй Сойму БНФ выбраны [[З. Пазьняк]], яго намеснікамі [[Ю. Хадыка]] і [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачоў]]. Дакументы на рэгістрацыю БНФ пададзены [[12.7]].[[1989]], Статут БНФ зарэгістраваны Міністэрствам юстыцыі БССР [[19.6]].[[1991]]. == Дзейнасць БНФ == БНФ удзельнічаў у выбарах народных дэпутатаў БССР і дэпутатаў мясцовых Саветаў (сакавік—красавік 1990). У красавіку 1989 камісія падрыхтоўкі праграмных дакументаў БНФ распрацавала праекты законаў аб выбарах у Вярхоўны і мясцовы Саветы БССР. 13.7.1989 Сойм Фронту ўхваліў зварот да дэпутатаў [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] з патрабаваннямі: прыняць дэмакратычныя выбарчыя законы; надаць публічнасць чарнобыльскаму пытанню, спыніць вытворчасць харчовай прадукцыі на заражаных тэрыторыях, абвясціць Беларусь бяз’ядзернай зонай; асудзіць сталінізм як антычалавечую з’яву і рэабілітаваць бязвінна пацярпелых ад таталітарнага рэжыму. БНФ узначальваў масавыя пратэсты і мітынгі супраць антыдэмакратычных праектаў законаў аб выбарах народных дэпутатаў БССР і мясцовых Саветаў, якія Вярхоўны Савет БССР разглядаў і прымаў у кастрычніку 1989. У выніку грамадскіх акцый некаторыя палажэнні законапраектаў (выбары ад грамадскіх арганізацый, акрамя аб’яднанняў інвалідаў і ветэранаў, правядзенне акруговых выбарчых сходаў для адбору кандыдатаў) не былі прынятыя. Фронт арганізоўваў вылучэнне кандыдатаў у дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР праз сходы па месцы жыхарства, сходы працоўных калектываў, пры дапамозе грамадскіх арганізацый, падтрымліваў дэмакратычна настроеных кандыдатаў. Выбарчая кампанія БНФ ішла пад лозунгамі «Галасую за Беларусь», «Беларусь, вяртайся ў Еўропу». У выбарчай платформе БНФ «Галасую за Беларусь!», прынятай 9.12.1989, упершыню сфармулявана патрабаванне поўнай незалежнасці Беларусі, заяўлялася, што БНФ «ідзе да выбараў з ідэямі палітычнага і эканамічнага плюралізму, культурнага адраджэння, з ідэямі дэмакратыі, свабоды і суверэнітэту Беларусі… БНФ адстойвае ідэі незалежнасці, рэальнага суверэнітэту Беларусі, бачыць у гэтым найважнейшую палітычную мэту, што стаіць перад грамадствам». [[10 лютага]] [[1990]] года на Усебеларускім дэмакратычным форуме, скліканым у Мінску па ініцыятыве БНФ, быў утвораны перадвыбарчы Беларускі дэмакратычны блок (БДБ), у які, апрача БНФ, што не быў зарэгістраваны і таму не меў права вылучаць кандыдатаў, увайшлі афіцыйна зарэгістраваныя [[Таварыства беларускай мовы]], [[Беларускі экалагічны саюз]], творчыя саюзы, Саюз кааператараў Беларусі, Рабочы саюз Беларусі, Беларускі сялянскі саюз. [[25 лютага]] [[1990]] на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна]] ў Мінску адбыўся шматтысячны выбарчы мітынг БНФ, які закончыўся паходам да будынка рэспубліканскага тэлебачання, кіраўніцтва якога па патрабаванні мітынгоўцаў прадаставіла прамы эфір лідарам Фронту. Аднак апарат КПБ кантраляваў выбарчыя камісіі і афіцыйныя сродкі масавай інфармацыі. Камуністычная партыя, адміністрацыйныя структуры вялі кампанію, скіраваную супраць кандыдатаў, якіх падтрымліваў БНФ. Кандыдаты БДБ вылучаліся ў 150 акругах з 310, з іх сталі дэпутатамі 60 чал. [[24.3]].1990 БНФ склікаў ІІ Усебеларускі дэмакратычны форум, дзе была створана «Дэмакратычная плынь» у [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўным Савеце БССР]] з каардынатарамі [[В. Голубеў|В. Голубевым]], [[Алег Трусаў|А. Трусавым]], [[Яўген Цумараў|Я. Цумаравым]], [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. Шушкевічам]]. 27.3.1990 створана дэпутацкая група «Дэмакратычная плынь» на платформе БДБ у Мінскім гарсавеце. Аднак не ўсе дэпутаты, чыё вылучэнне арганізоўваў і чыю выбарчую кампанію вёў БНФ, увайшлі ў дэмакратычныя і фронтаўскія дэпутацкія групы. У той жа час да БНФ далучыліся некаторыя іншыя дэпутаты. 3 14.5.1990 «Дэмакратычная плынь» у Вярхоўным Савеце БССР аформілася ў Дэмакратычны клуб з даволі размытай платформай. Сфарміраваліся апазіцыя БНФ (37 чал.) і фракцыя БНФ, куды на 1.10.1991 уваходзілі дэпутаты: М. Аксаміт, М. Алампіеў, [[С. Антончык]], [[Л. Баршчэўскі]], [[Юрый Адамавіч Беленькі|Ю. Беленькі]], В. Галубовіч, [[I. Гермянчук]], [[В. Голубеў]], [[Г. Грушавы]], У. Грыбанаў, Б. Гюнтар, Л. Дзейка, [[Уладзімір Мікалаевіч Заблоцкі|У. Заблоцкі]], [[Л. Зданевіч]], В. Какоўка, М. Крыжаноўскі, В. Малашка, М. Маркевіч, [[С. Навумчык]], У. Новік, Я. Новікаў, [[З. Пазьняк]], С. Папкоў, I. Пырх, [[П. Садоўскі]], У. Станкевіч, [[Г. Сямдзянава]], [[А. Трусаў]]. Каардынатары апазіцыі — [[Л. Баршчэўскі]], [[В. Голубеў]], [[С. Навумчык]], сакратар апазіцыі — У. Новік. [[27 ліпеня]], пасля прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]] З. Пазьняк зачытаў заяву, у якой казалася, што ''«ў Вярхоўным Савеце ў асобе большасьці дэпутатаў дамінуе сіла, не гатовая да выпрацоўкі і прыняцьця радыкальных праграмаў і законаў, якія даўно насьпелі ў грамадзтве. Усе спробы дэмакратычных дэпутатаў палепшыць становішча ні да чаго не прывялі. У сувязі з гэтым дэмакратычныя дэпутаты і дэпутацкая група Беларускага Народнага Фронту заяўляюць аб стварэньні дэпутацкай апазыцыі ў Вярхоўным Савеце»''. У верасні 1990 Сойм БНФ пацвердзіў імкненне руху да адраджэння незалежнай і дэмакратычнай Беларусі, выказаў занепакоенасць захопліваннем нерухомай маёмасці партакратыяй. Сойм падкрэсліў, што БНФ павінен узяць на сябе палітычную ініцыятыву ў ажыццяўленні дэкамунізацыі эканамічнага, палітычнага і культурнага жыцця рэспублікі, прымусовым адчужэнні на карысць мясцовай улады маёмасці КПСС — КПБ. Сойм заявіў, што беларускі шлях да незалежнасці ідзе праз прыняцце пакета адпаведных законаў, праз забарону дзейнасці ў Рэспубліцы талітарных сіл, якімі кіруюць з замежных асяродкаў; праз роспуск КДБ і вывад савецкага войска з Беларусі; праз няўдзел у саюзным дагаворы і заключэнне прамых пагадненняў з іншымі дзяржавамі. Сойм рэкамендаваў суполкам, радам Фронту ствараць апазіцыйныя фракцыі БНФ у саветах і надалей не браць на сябе адказнасці за антынародныя рашэнні, згуртавацца з забастовачнымі камітэтамі, спрыяць іх каардынацыі і вылучэнню імі палітычных патрабаванняў, каардынаваць дзейнасць з усімі палітычнымі сіламі, якія стаяць на грунце незалежнасці і дэкамунізацыі Беларусі, утвараць вайсковыя камісіі, разгарнуць асветную працу. [[Файл:Minsk 1990-11-07 meeting f.jpg|thumb|[[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|Мітынг 7 лістапада 1990 года, Мінск]]]] БНФ правёў шмат акцый. Напрыклад, [[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|мітынг 7 лістапада 1990 года]] ў Мінску, у Брэсце і інш. ІІ з’езд БНФ «Адраджэньне» адбыўся 23—24.3.1991 у Мінску. У палітычным спавешчанні, з якім выступіў [[З. Пазьняк]], было падкрэслена, што савецкая імперыя вычарпала свае рэсурсы, і альтэрнатывы незалежнасці няма. Камуністычны рэжым не паддаецца рэфармаванню, таму рух за два гады прайшоў шлях ад спадзяванняў на супрацоўніцтва з «лепшымі сіламі КПСС» да прынцыповага антыкамунізму. Праца БНФ мусіць скіроўвацца на інтэграцыю грамадства рэспублікі, на адраджэнне нацыянальнай і грамадзянскай супольнасці. Базай для дэмакратыі з’яўляецца прыватная ўласнасць, культурны, свядомы і свабодны чалавек. З’езд прыняў Праграмную заяву «Свабода — Незалежнасць — Адраджэнне». 3 назвы руху скасаваныя словы «за перабудову». Падкрэслена, што праз здабыццё суверэнітэту рэспубліка зможа вярнуцца ў сям’ю еўрапейскіх народаў, аднавіць маральныя, культурныя і сацыяльныя каштоўнасці. Адроджаная нацыя сама распарадзіцца плёнам сваёй працы і знойдзе паратунак ад вынікаў Чарнобыля. Беларускі шлях да незалежнасці ідзе праз выкананне Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце і прыняцце адпаведных законаў, у т.л. аб грамадзянстве, аб стварэнні беларускіх вайсковых фарміраванняў, праз падрыхтоўку ўмоў для правядзення выбараў ва Усебеларускі Устаноўчы Сойм, які надалей вызначыць формы дзяржаўнага ўладкавання Беларусі. Палітычная свабода немагчымая без свабоды эканамічнай, таму неабходна вяртанне да прыватнай уласнасці пры недапушчэнні апаратнага варыянта прыватызацыі. Вызначана стаўленне да камуністычнай партыі як да злачыннай арганізацыі, падкрэслена, што члены кампартыі нясуць толькі палітычную і маральную адказнасць за злачынствы. Дэкларавана, што БНФ застаецца шырокім грамадска-палітычным рухам, а яго асноўная сацыяльная база — шырокія пласты беспартыйных і сяброў дэмакратычных партый. З’езд ухваліў Зварот да народа Беларусі ў сувязі з рэферэндумам аб будучыні СССР, дзе заявіў пра неправамернасць яго правядзення на тэрыторыі Беларусі і сцвердзіў, што апора БНФ — мільён жыхароў рэспублікі, якія адказалі на пытанне рэферэндуму «не». З’езд унёс змены ў Статут. Кіраўнічы орган БНФ — Сойм — фарміраваўся з дзвюх частак, адна з якіх непасрэдна выбіраецца з’ездам, а другая складаецца з прадстаўнікоў партый і арганізацый, што ўваходзяць у рух як калектыўныя сябры, а таксама з прадстаўнікоў тэрытарыяльных арганізацый БНФ. Вызначаны статус сяброў і прыхільнікаў БНФ, для першых уведзена фіксаванае сяброўства. У БНФ арганізацыйна ўвайшлі Нацыянальна-дэмакратычная партыя Беларусі (НДПБ), Ліга жанчын Беларусі, Мінскі гарадскі бацькоўскі камітэт беларускамоўных класаў. Выбраны Сойм БНФ. Старшынёй БНФ выбраны [[З. Пазьняк]], яго намеснікамі — [[В. Голубеў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Заблоцкі|У. Заблоцкі]], [[Ю. Хадыка]]. БНФ арганізоўваў чарнобыльскія і экалагічныя акцыі: мітынгі, зборы подпісаў, жалобныя набажэнствы ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Наваполацк]]у, [[Нароўля|Нароўлі]], [[Ветка|Ветцы]] і інш., экспедыцыі ў Чэрыкаўскі, Слаўгарадскі і іншыя раёны. 30.9.1989 у Мінску адбыліся шэсце і мітынг «[[Чарнобыльскі шлях]]». Арганізаваная БНФ Асамблея народаў «Чарнобыльскі шлях» (25—26.11.1989, Мінск) абнародавала інфармацыю пра вынікі [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофы]], прапанавала падыходы да іх мінімізацыі, выступіла супраць т.зв. «35-бэрнай канцэпцыі» бяспечнага пражывання на забруджаных тэрыторыях Міністэрства аховы здароўя СССР, падтрымала распрацаваную беларускімі вучонымі канцэпцыю адсялення, звярнулася да сусветнай супольнасці з заклікам аб дапамозе. Народны трыбунал, які адбыўся ў рамках Асамблеі, сцвердзіў віну кіраўніцтва СССР, БССР і іншых рэспублік у замоўчванні і скажэнні інфармацыі аб катастрофе, запатрабаваў следства і пакарання вінаватых. Народны трыбунал па разглядзе эфектыўнасці пераадолення вынікаў чарнобыльскай катастрофы прайшоў у Мінску 27.4.1991. Прадстаўнікі БНФ удзельнічалі ў слуханнях вынікаў грамадскага расследавання «Чарнобыльская катастрофа і правы чалавека» (Кіеў, 1991). З красавіка 1989 дзейнічаў Камітэт БНФ «Дзеці Чарнобыля» (да 1991 старшыня [[Г. Грушавы]], з 1991 каардынатары В. Буйвал, [[Г. Вашчанка]], старшыня Камітэта БНФ «Дзеці Чарнобыля» ў Магілёве Н. Рослава), які ажыццяўляў гуманітарную дапамогу жыхарам пацярпелых раёнаў, каардынаваў дзейнасць замежных дабрачынных арганізацый, ажыццяўляў грамадскі кантроль за размеркаваннем ахвяраванняў, арганізоўваў аздараўленчы адпачынак дзяцей у чыстых зонах Беларусі і за яе межамі. [[Красавіцкія забастоўкі ў Беларусі (1991)]] у [[Мінск]]у, [[Салігорск]]у, [[Орша|Оршы]] і іншых гарадах Беларусі сталі значнай палітычнай падзеяй. 5.7.1989 у Мінску на сходзе рабочых са сталічных груп падтрымкі БНФ была створана ініцыятыўная група Рабочага саюза Беларусі (РСБ), да 1991 аргкамітэт РСБ дзейнічаў на правах камісіі БНФ. Мясцовыя рады і суполкі БНФ удзельнічалі ў арганізацыі рабочага руху і забастовак у Гомелі і Салігорску (1989, 1990). Фронт удзельнічаў у наданні рабочым забастоўкам палітычнага характару. Многія актывісты БНФ сталі лідарамі рабочага руху ([[С. Антончык]], Г. Мухін, Г. Быкаў у Мінску, I. Юргевіч у Салігорску). БНФ падтрымаў забастоўку і шэсце на Мінск салігорскіх шахцёраў (красавік 1992), якія дамагаліся падпісання генеральнага тарыфнага пагаднення з дзяржавай, і правёў мітынг у іх падтрымку на сталічнай плошчы Незалежнасці 16.4.1992. 3 першых гадзін спробы дзяржаўнага перавароту ў СССР 19—21 жніўня 1991 БНФ распачаў інфармаванне грамадства і арганізацыю пратэстаў. У заяве апазіцыі БНФ у Вярхоўным Савеце, у сумеснай заяве БНФ і дэмакратычных партый (19 жніўня 1991 года) падзеі былі кваліфікаваны як спроба путчу, антыканстытуцыйнага дзяржаўнага перавароту. У Мінску і іншых гарадах краіны штодня адбываліся ладжаныя БНФ мітынгі пратэсту. Выдадзены спецвыпуск газеты «Навіны БНФ», шматлікія лістоўкі. 22 жніўня 1991 года парламенцкая апазіцыя БНФ агучыла спецыяльную заяву, у якой канстатаваўся крах спробы камуністычна-вайсковага путчу ў СССР. У заяве таксама сцвярджалася, што [[Мікалай Дземянцей]] больш не мае маральнага права займаць пасаду Старшыні Вярхоўнага Савета. Апазіцыя БНФ у Вярхоўным Савеце выступіла таксама з патрабаваннем зняцця з пасад міністра юстыцыі, старшыні Дзяржкамітэта па тэлебачанні і радыёвяшчанні і іншых дзяржаўных службоўцаў, што падтрымалі путч. У дні працы нечарговай сесіі Вярхоўнага Савета (25—26.8.1991) на плошчы Леніна ў Мінску праходзіў кругласутачны мітынг, арганізаваны БНФ, дзе ствараліся дружыны нацыянальнай гвардыі. Сесія прыняла рашэнні аб наданні Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларусі статуса канстытуцыйнага закону; аб дэпартызацыі; аб прыпыненні дзейнасці КПБ — КПСС. Дружыны БНФ, дэпутаты розных узроўняў — сябры БНФ бралі ўдзел у апячатванні ўстаноў камуністычнай партыі ў Мінску і іншых гарадах. Пасля надання 25.8.1991 Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі канстытуцыйнага статуса Управа БНФ прыняла зварот «Да народу Беларусі», дзе было заяўлена: «Векавое змаганне пакаленняў нашых продкаў, барацьба Беларускага Народнага Фронту, усіх дэмакратычных сілаў нашае Бацькаўшчыны прывяла да перамогі. Беларусь — незалежная дзяржава!». Сойм БНФ 7.9.1991 сцвердзіў, што гістарычная магчымасць Беларусі вярнуць сваю незалежнасць была ажыццёўлена дзякуючы ўсёй папярэдняй дзейнасці і слушнай тактыцы БНФ «Адраджэньне», і адзначыў, што незалежнасць і першыя парасткі дэмакратыі знаходзяцца пад унутранай і знешняй пагрозай. Сойм пацвердзіў адмоўнае стаўленне БНФ да заключэння Саюзнага дагавору, прапанаваў тэрміновыя захады для абароны інтарэсаў незалежнасці Беларусі, запатрабаваў распачынаць раздзяржаўленне, прыватызацыю, уводзіць нацыянальную валюту. Вярхоўны Савет павінен неадкладна прыняць закон аб выбарах на шматпартыйнай аснове, вызначыць дату правядзення выбараў і самараспусціцца. У звароце да былых камуністаў падкрэслівалася, што БНФ выступае за яднанне ўсіх грамадзян у адстойванні незалежнасці Беларусі. У дні нечарговай сесіі Вярхоўнага Савета (17—20.9.1991) на плошчы Незалежнасці ў Мінску адбываўся бесперапынны мітынг БНФ з патрабаваннямі: рашучай абароны незалежнасці рэспублікі, стварэння ўласных узброеных сіл і міністэрства абароны, прыняцця законаў аб грамадзянстве, абароне межаў і інш.; канчатковага спынення дзейнасці КПСС і нацыяналізацыі яе маёмасці (з выкарыстаннем на справы адукацыі, культуры, аховы здароўя); адстаўкі Савета Міністраў; прыняцця назвы дзяржавы Рэспубліка Беларусь, вяртання спрадвечных герба і сцяга, назвы Менск; новага дэмакратычнага Закону аб выбарах і прызначыць выбары сёлета. Сесія зацвердзіла назву краіны — Рэспубліка Беларусь, дзяржаўны [[Пагоня|герб «Пагоня»]] і [[бела-чырвона-белы сцяг]]. 12—13.10.1991 БНФ правёў у Мінску навукова-практычную канферэнцыю «Незалежнасць і адраджэнне», якая сцвердзіла, што новая сітуацыя вымагае ўдакладнення і развіцця праграмных палажэнняў руху, аб’яднання намаганняў навукоўцаў, палітыкаў і практыкаў у распрацоўцы шляхоў і ажыццяўленні выхаду рэспублікі з крызісу. 13.12.1991 Сойм БНФ канстатаваў слушнасць прагнозаў фронту адносна палітычнай бесперспектыўнасці савецкай імперыі, вітаў фактычны канец існавання СССР і падкрэсліў, што [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў]] — часовае ўтварэнне. 9.11.1991 Сойм БНФ прыняў Зварот да народа Беларусі, дзе было абвешчана, што калі да канца года Вярхоўны Савет не прыме заканадаўчых актаў, якія забяспечаць незалежнасць Беларусі і ажыццяўленне эканамічных рэформ, не адправіць у адстаўку ўрад, БНФ распачне падрыхтоўку да рэферэндуму, які павінен вырашыць пытанні датэрміновага роспуску Вярхоўнага Савета, прыняцця закону аб выбарах на шматпартыйнай аснове, распрацаванага апазіцыяй БНФ, і новых выбарах паводле гэтага закону. Да супрацоўніцтва ў справе рэферэндуму БНФ запрасіў дэмакратычныя сілы краіны. 11.1.1992 на пашыраным пасяджэнні Сойма БНФ была прынята Супольная заява кіраўніцтва Абяднанай дэмакратычнай партыі Беларусі ([[АДПБ]]), БНФ, Беларускай сялянскай партыі (БСП), Беларускай хрысціянска-дэмакратычшй злучнасці ([[БХДЗ]]), Мінскага гарадскога страйкавага камітэта і Свабоднага прафсаюза Беларусі, якая абвясціла пра стварэнне супольнай ініцыятыўнай групы для правядзення рэферэндуму. У той жа дзень адбылася ўстаноўчая канферэнцыя ініцыятыўнай групы рэферэндуму, сфармулявана мэта рэферэндуму, старшынёй групы абраны сябра Сойма БНФ [[Уладзімір Анцулевіч]]. У ходзе перамоў з Цэнтральнай выбарчай камісіяй было канчаткова сфармулявана пытанне, якое меркавалася вынесці на рэферэндум: «Ці лічыце Вы неабходным правядзенне ўвосень 1992 г. выбараў у вышэйшы орган дзяржаўнай улады Рэспублікі Беларусь на падставе „Закону аб выбарах народных дэпутатаў Беларусі“, праект якога ўнесены апазіцыяй БНФ у Вярхоўным Савеце, і ў сувязі з гэтым датэрміновы роспуск цяперашняга Вярхоўнага Савета?». Да наступнай супольнай заявы «Рэферэндум — гэта мірны шлях выйсьця з крызісу» ад 8.2.1992 далучылася і Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада (БСДГ). У падтрымку рэферэндуму прайшоў шэраг мітынгаў у Мінску і іншых гарадах краіны. 13.2.1992 фармулёўка пытання і ініцыятыўная група рэферэндуму ў складзе 1200 чал. былі зарэгістраваны, пачаўся збор подпісаў. 13 красавіка ініцыятыўная група перадала падпісныя лісты з 446601 подпісам Цэнтральнай камісіі па рэферэндуме, якая пасля іх праверкі 11.5.1992 прызнала ў сваім заключэнні законнасць і сапраўднасць пераважнай болыыасці сабраных подпісаў. Аднак Вярхоўны Савет 29.10.1992 насуперак высновам Цэнтральнай камісіі па рэферэндуме прыняў пастанову, якой забараніў правядзенне рэферэндуму. Студзеньскі (1992) Сойм БНФ прыняў Заяву «Пра вайсковую палітыку Беларусі», дзе запатрабаваў неадкладнага прывядзення да прысягі на вернасць Беларусі ўсіх войск на яе тэрыторыі. 8.9.1992 у Мінску, Салігорску, Гродне і інш. была праведзена сімвалічная прысяга на вернасць Бацькаўшчыне, ладжаная БНФ і [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|Беларускім згуртаваннем вайскоўцаў]] (БЗВ). 25.9.1992 Сойм БНФ «Адраджэньне» з прадстаўнікамі іншых партый і БЗВ правёў канферэнцыю «Беларускае войска: сучаснасць і будучыня». Ва ўхвале «Беларусі патрэбна надзейнае войска» ўдзельнікі ахарактарызавалі вайсковую палітыку ўлад як супярэчную інтарэсам Беларусі, асудзілі падпісанне 20.7.1992 вайсковых пагадненняў Беларусі з Расіяй, запатрабавалі рашучых дзеянняў супраць карупцыі вайсковай наменклатуры, асудзілі ганенні на патрыятычна настроеных афіцэраў з БЗВ. БНФ ладзіў штогадовыя ўшанаванні [[Дзень Волі|Дня незалежнасці Беларусі]] [[25 сакавіка]], Дня памяці продкаў Дзяды, угодкі перамогі пад Грунвальдам і інш. БНФ удзельнічаў у працы Грамадзянскага форуму Беларусі, у іншых супольных акцыях і мерапрыемствах з БСДГ, АДПБ, НДПБ, БСП, БХДЗ, іншымі палітычнымі і грамадска-палітычнымі арганізацыямі дэмакратычнага кірунку. У маі 1993 г. на III з’ездзе БНФ было вырашана стварыць адпаведную партыю, каб мець заканадаўчыя падставы для ўдзелу ў выбарах Вярхоўнага Савета Беларусі XIII склікання. У снежні 1994 года дэпутат апазіцыі БНФ [[Сяргей Антончык]] выступіў з дакладам аб карупцыі ў бліжэйшым атачэнні новаабранага прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Шэраг СМІ не змаглі надрукаваць гэты даклад і выйшлі з «белымі плямамі»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29782625.html svaboda.org]</ref>. Напярэдадні [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэфэрэндуму 1995 года]], які быў ініцыяваны прэзідэнтам А. Лукашэнкам і тычыўся пазбаўлення «Пагоні» і бел-чырвона-белага сцяга статусу дзяржаўных сімваляў, а беларускай мовы — статусу адзінай дзяржаўнай мовы, эканамічнай інтэграцыі з Расіяй і права прэзідэнта распускаць парламент, дэпутаты апазіцыі БНФ абвясцілі галадоўку на знак пратэсту. Уначы з 11 на 12 красавіка яны былі [[Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету Беларусі (1995)|гвалтоўна выдаленыя]] з [[Дом урада (Мінск)|будынку Вярхоўнага Савета]]. V з’езд (ліпень 1995) тычыўся абрання новага кіраўніка БНФ. Перамог [[Зянон Пазняк]], хоць на пасаду старшыні Сойму БНФ балатаваліся яшчэ два чалавекі, у тым ліку і [[Юрый Хадыка]]. На гэтым жа з’ездзе была ўхвалена праграма «Стратэгія абароны незалежнасці», у якой галоўнай задачай выступала стварэнне «шырокага, масавага радыкальнага нацыянальна-вызвольнага руху», які павінен быў выкарыстоўваць «канкрэтную тактыку дзеянняў, зыходзячы з сітуацыі». На VI з’ездзе БНФ у верасні 1999 галоўнае пытанне зноў палягала ў выбары кіраўніка. На гэты раз канкурэнтам Зянона Пазняка стаў [[Вінцук Вячорка]]. Абодва прэтэндэнты атрымалі амаль аднолькавую колькасць галасоў дэлегатаў. Кампрамісу дасягнуць не ўдалося, што прывяло неўзабаве да расколу БНФ і стварэння адпаведных партый ([[Партыя БНФ]] і [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ]]). == Міжнароднае супрацоўніцтва == Па-за межамі Рэспублікі Беларусь рады і суполкі БНФ дзейнічалі ў [[Вільня|Вільні]], [[Рыга|Рызе]], [[Масква|Маскве]]. БНФ меў прадстаўнікоў у Польшчы, ЗША і Канадзе. Фронт падтрымліваў кантакты і каардынаваў дзейнасць з асноўнымі асяродкамі беларускай эміграцыі на Захадзе і з беластоцкімі беларускімі згуртаваннямі (найперш з [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне|Беларускім дэмакратычным аб’яднаннем]]). Адной з форм такой каардынацыі сталі сімпозіумы «Белавежа-90» (5—8.10. 1990) і «Белавежа-91» (27—29.9.1991) у в. [[Белавежа]] на Беласточчыне. Прадстаўнікі Фронту бралі ўдзел у з’ездах і канферэнцыях Народных франтоў Эстоніі і Латвіі, літоўскага «[[Саюдзіс]]а», Народнага руху Украіны. БНФ выступіў за адраджэнне ідэі Балта-Чарнаморскай супольнасці, у склад якой уваходзілі б [[Эстонія]], [[Латвія]], [[Летува]], [[Беларусь]], [[Украіна]]. 23— 24.11.1990 у Мінску адбылася скліканая БНФ міжнародная нарада дэлегацый дэпутацкіх груп з Беларусі, Украіны, Літвы, Латвіі. Дэлегацыі прынялі палітычную заяву, ухвалы аб эканамічным і гуманітарным супрацоўніцтве краін, прадстаўленых на нарадзе, аб стварэнні нацыянальных узброеных сіл у гэтых краінах. БНФ удзельнічаў у гадавых канферэнцыях Міжнароднай хельсінкскай федэрацыі, у міжнароднай канферэнцыях па правах чалавека, у працы Дэмакратычнага кангрэсу — каардынацыйнай нарады Дэмакратычных палітычных партый і рухаў рэспублік СССР (1990—91) і інш. == Рэгіянальныя структуры == Найбольш значныя мясцовыя Рады БНФ дзейнічалі ў [[Мінск]]у, абласных гарадах, а таксама ў [[Пінск]]у, [[Наваполацк]]у, Івацэвічах, [[Салігорск]]у, [[Слаўгарад]]зе, Маладзечне і інш. == Друкаваныя органы == Цэнтральны друкаваны орган — газета [[Навіны БНФ «Адраджэньне» (1988)|Навіны БНФ «Адраджэньне»]] (з 1988 да 1992 рэдактар [[А. Суша]]). Перыядычныя выданні мясцовых радаў БНФ: «Абуджэньне», «Ратуша» (Магілёў), «Шлях» (Брэст — Баранавічы), «Атава» (Гомель), «Раніца» (Маладзечна), «Куцейна» (Орша), «Сумленьне» (Слуцк), «Івейская крыніца» (Іўе), «Прамень», «Пагоня» (Лепель), «Сьвіслач» (Мінск, Ленінскі р-н), «Грамада» (Мінск, Савецкі р-н), «Прамень» (Мінскі гадзіннікавы завод), «Наш голас» (Івацэвічы). Дзейнасць БНФ шырока асвятлялі газеты [[Свабода (1990)|«Свабода»]] (Мінск; да № 5—6, 1990 выдавалася як орган Выбарчай камісіі БНФ), [[Беларус (1950)|«Беларус»]] (Нью-Ёрк), [[Пагоня (1992)|«Пагоня»]] (Гродна), «Выбар» (Віцебск), «Народная трыбуна» (Ліда). == 2000-я гады == У 1999 годдзе назва была змененая на БНФ «Адраджэньне», пасля забароны ўжываць у назвах грамадскіх аб’яднанняў азначэнне «народны». Аб’яднанне структурна-юрыдычна адасобленае ад [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]], хоць склад кіраўніцтва палітычнай партыі і руху з’яўляецца ідэнтычным — абедзве арганізацыі ўзначальвае старшыня [[Рыгор Кастусёў]], супадае і склад Сойму як кіруючага органу. Паводле статуту, Грамадскае аб’яднанне БНФ «Адраджэньне» — гэта дабраахвотнае аб’яднанне грамадзян у рух за рэалізацыю грамадзянскіх, эканамічных, сацыяльных і культурных правоў. Мэтай руху ёсць пабудова дэмакратычнага грамадства і дэмакратычнай праўнай дзяржавы, адраджэнне беларускай нацыі на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму, развіццё культуры карэннай нацыянальнасці ды ўсіх нацыянальных супольнасцяў на Беларусі. У 2021 годзе Вярхоўны суд Беларусі прыняў іск Міністэрства юстыцыі аб ліквідацыі ГА БНФ «Адраджэньне»<ref>[https://novychas.by/hramadstva/sud-pa-sprave-ab-likvidacyi-ha-bnf-adradzenne-pr novychas.by]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Праграмныя дакументы БНФ «Адраджэньне»: Зварот да грамадзян Беларусі, Праграма, Статут, Ухвалы (рэзалюцыі) Устаноўчага зьезду. — Мн., 1989. * Уліцёнак А. Іншадумцы. — Мн., 1991. * Пазьняк З. Сапраўднае аблічча. — Мн., 1992. * Палітычныя партыі і грамадска-палітычныя рухі Беларусі. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.; № 17). * Беларусь на шляхах незалежнасці. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.). * Палітычныя лідэры: дзяржаўныя структуры — партыі і рухі. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.; № 20). * [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Беларускі народны фронт «Адраджэньне» // {{Крыніцы/ЭГБ|1}}. * Апазіцыя Беларускага Народнага Фронту ў Вярхоўным Савеце Беларусі ХІІ склікання: дакументы, факты, каментарыі / укладанне А. В. Кур’яновіча. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 800 с. * Яўменаў, Л. Ф., Дзмітрук, А. А. Беларускі народны фронт «Адраджэньне» / Л. Ф. Яўменаў, А. А. Дзмітрук // {{крыніцы/БЭ|2|}}. — С. 450—451. == Спасылкі == * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=158380 Кур’яновіч А. «Галасую за Беларусь!»…] — nashaniva.by [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт «Адраджэньне»| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1945—1990)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Народныя франты]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)]] bbsqw9cvsanxg4f3nret3rfm7qzq92w 0 56293 5157910 4689760 2026-06-24T12:25:22Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Дода]] у [[Дода (спявачка)]]: Вырашэнне неадназначнасці 4689760 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Дарóта «До́да» Рабчэ́ўская''' ({{lang-pl|Dorota Aqualiteja «Doda» Rabczewska}}; (н. {{ДН|15|2|1984}} г., [[Цяханаў]], [[Польшча]]) — польская [[Рок-музыка|рок]]- і поп-спявачка. == Дыскаграфія == === Альбомы === ==== з гуртом ==== * 2002 ''Virgin'' * 2004 ''Bimbo'' * 2005 ''Ficca'' * 2016 ''Choni'' ==== сола ==== * 2007 ''Diamond Bitch'' * 2011 ''The Seven Temptations'' * 2019 ''Dorota'' * 2022 ''Aquaria'' === Сінглы === ==== з гуртом ==== * 2002: «To Ty» * 2002: «Mam Tylko Ciebie» * 2004: «Dżaga» * 2004: «Kolejny Raz» * 2005: «Nie Zawiedź Mnie» * 2005: «Znak Pokoju» * 2005: «2 bajki» * 2006: «Szansa» * 2016: "Niebezpieczna Kobieta " * 2016: «Kopiuj Wklej» * 2017: «Sens» ==== сола ==== * 2007: «Katharsis» * 2007: «To Jest To» * 2008: «Nie Daj Się» * 2009: «Dziękuję» * 2010: «Bad Girls» * 2010: «My Way or No Way» * 2011: «Electrode» * 2011: «Kac Wawa» * 2012: «Twa Energia» * 2012: «Fuck It!» * 2013 «Electrode» * 2013 «Wkręceni (High life)» * 2014 "Riotka " * 2015 «Not over you» * 2015 "Nie pytaj mnie " == тур == * Diamond Tour (2007—2010) * Rock’n’Roll Palace Tour (2010—2011) * The Seven Temptations Tour (2011—2013) * Fly High Tour (2013—2015) * Anty Tour (2014-present) * Riotka Tour (2015-present) == Фільмаграфія == * 2006 — ''Asterix i wikingowie'' * 2008 — ''Serce na dłoni'' * 2018 — ''Pitbull. Ostatni pies'' {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Doda}} * [http://dodaqueen.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-pl}} {{ref-en}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Музыканты Польшчы]] f7ymxb4m6y4xljsi7bae64aw3qwshyz 5158079 5157910 2026-06-24T19:29:55Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5158079 wikitext text/x-wiki {{музыкант}} '''Дарóта «До́да» Рабчэ́ўская''' ({{lang-pl|Dorota Aqualiteja «Doda» Rabczewska}}; (н. {{ДН|15|2|1984}} г., [[Цяханаў]], [[Польшча]]) — польская [[Рок-музыка|рок]]- і поп-спявачка. == Дыскаграфія == === Альбомы === ==== з гуртом ==== * 2002 ''Virgin'' * 2004 ''Bimbo'' * 2005 ''Ficca'' * 2016 ''Choni'' ==== сола ==== * 2007 ''Diamond Bitch'' * 2011 ''The Seven Temptations'' * 2019 ''Dorota'' * 2022 ''Aquaria'' === Сінглы === ==== з гуртом ==== * 2002: «To Ty» * 2002: «Mam Tylko Ciebie» * 2004: «Dżaga» * 2004: «Kolejny Raz» * 2005: «Nie Zawiedź Mnie» * 2005: «Znak Pokoju» * 2005: «2 bajki» * 2006: «Szansa» * 2016: "Niebezpieczna Kobieta " * 2016: «Kopiuj Wklej» * 2017: «Sens» ==== сола ==== * 2007: «Katharsis» * 2007: «To Jest To» * 2008: «Nie Daj Się» * 2009: «Dziękuję» * 2010: «Bad Girls» * 2010: «My Way or No Way» * 2011: «Electrode» * 2011: «Kac Wawa» * 2012: «Twa Energia» * 2012: «Fuck It!» * 2013 «Electrode» * 2013 «Wkręceni (High life)» * 2014 "Riotka " * 2015 «Not over you» * 2015 "Nie pytaj mnie " == тур == * Diamond Tour (2007—2010) * Rock’n’Roll Palace Tour (2010—2011) * The Seven Temptations Tour (2011—2013) * Fly High Tour (2013—2015) * Anty Tour (2014-present) * Riotka Tour (2015-present) == Фільмаграфія == * 2006 — ''Asterix i wikingowie'' * 2008 — ''Serce na dłoni'' * 2018 — ''Pitbull. Ostatni pies'' {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Doda}} * [http://dodaqueen.com/ Афіцыйны сайт] {{ref-pl}} {{ref-en}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-24}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Музыканты Польшчы]] 9kkljfi0ptcjg5jz0ikd7pvpx46hz9m 0 56337 5157959 478675 2026-06-24T13:48:12Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Дода (спявачка)]] 5157959 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дода (спявачка)]] 7e6zphl2zlcifik4oidbi8fv7rykfvr 0 56338 5157961 478676 2026-06-24T13:48:34Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Дода (спявачка)]] 5157961 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дода (спявачка)]] 7e6zphl2zlcifik4oidbi8fv7rykfvr 0 56339 5157960 478678 2026-06-24T13:48:23Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Дода (спявачка)]] 5157960 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дода (спявачка)]] 7e6zphl2zlcifik4oidbi8fv7rykfvr 0 57023 5158186 4960015 2026-06-25T06:01:28Z 5158186 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Гавары праўду |лагатып = [[Файл:Гавары праўду.png]] |дата заснавання = [[25 лютага]] [[2010]] года |дата роспуску = ліквідавана [[8 кастрычніка]] [[2021]] года |тып = Грамадская арганізацыя |назва пасады кіраўніка = Старшыня |кіраўнік = [[Таццяна Караткевіч]], [[Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў|Андрэй Дзмітрыеў]] |афіцыйны сайт = http://zapraudu.by/ |місія = агучванне і вырашэнне праблем грамадзян |месца знаходжання = Беларусь }} '''«Гавары́ пра́ўду»''' — грамадская арганізацыя ў Рэспубліцы Беларусь, якая існавала ў 2017—2021 гг. Яна была распачатая [[25 лютага]] [[2010]] года як кампанія даследча-асветніцкай установай «Рух наперад»<ref name="ej">{{cite web|url=http://www.ej.by/sociaty/2010-07-07/chozyaystvenniy_sud_ne_likvidiroval_organizaciyu-i.html|title=Хозяйственный суд не ликвидировал организацию-инициатора кампании «Говори правду»|date=07.07.2010|work=Ежедневник|publisher=ОДО «Интер-Смит»|access-date=2010-07-08|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSHz9SZ?url=http://www.ej.by/news/sociaty/2010/07/07/chozyaystvenniy_sud_ne_likvidiroval_organizaciyu-i.html|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> і падтрыманая шэрагам грамадскіх дзеячаў. Ініцыятарам і лідарам кампаніі з’яўляецца беларускі паэт [[Уладзімір Някляеў]]. Доўгі час мэтай кампаніі дэклараваўся збор і распаўсюджванне рэальнай інфармацыі аб становішчы спраў у грамадстве і дзяржаве, і толькі праз паўгода Някляеў абвясціў рэальную мэту кампаніі — перамога на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах 2010 года]]<ref>[http://naviny.by/rubrics/opinion/2010/08/24/ic_articles_410_170180/ Уладзімір Някляеў. Праўда. Накіды на закіды намесніка старшыні «Маладога фронту» Івана Шылы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222212213/http://naviny.by/rubrics/opinion/2010/08/24/ic_articles_410_170180/ |date=22 лютага 2015 }}</ref>. У маі 2010 года дзясяткі актывістаў кампаніі падвергліся пераследу з боку беларускіх улад<ref name="fidh"/><ref name="Buzek"/><ref>{{cite web|url=http://www.russian.rfi.fr/evropa/20100520-belorusskie-vlasti-protiv-kampanii-govori-pravdu|title=Белорусские власти против кампании «Говори правду!»|author=Дако Е.|date=21 мая 2010|publisher=Международное французское радио|access-date=2010-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120527051420/http://www.russian.rfi.fr/evropa/20100520-belorusskie-vlasti-protiv-kampanii-govori-pravdu|archive-date=27 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Калиновская Т.|загаловак=Опасная правда|спасылка=http://www.belmarket.by/ru/78/20/6056/|выданне=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|тып=газета|год=2010|выпуск=20 (906)}}</ref>. Кампанія стала базай для вылучэння Уладзіміра Някляева кандыдатам на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбарах]] 2010 года і працягнулася пасля іх завяршэння. 8 красавіка 2015 года Уладзімір Някляеў заявіў пра свой выхад з кампаніі «Гавары праўду». Прычынай выхаду ён назваў няздольнасць апазіцыі высунуць адзінага кандыдата і вызначыць супольную праграму на прэзідэнцкіх выбарах<ref>[http://belapan.com/archive/2015/04/08/769851/ Владимир Некляев заявил о выходе из оппозиционных структур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305204437/http://belapan.com/archive/2015/04/08/769851/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. 28 мая новым кіраўніком кампаніі абраны [[Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў|Андрэй Дзмітрыеў]]<ref>{{cite web|datepublished=28.05.2015|url=http://news.tut.by/politics/449754.html|title=Кампанию "Говори правду" вместо Некляева возглавил Андрей Дмитриев|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=2015-5-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150530185248/http://news.tut.by/politics/449754.html|archive-date=30 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. 20 мая 2020 года Цэнтрвыбаркам Беларусі зарэгістраваў ініцыятыўную групу Андрэя Дзмітрыева, кандыдата ў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнты]]. 8 кастрычніка 2021 года ў час [[пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у Беларусі пасля прэзідэнцкіх выбараў Вярхоўны суд задаволіў пазоў Міністэрства юстыцыі і ліквідаваў грамадскае аб’яднанне «Гавары праўду»<ref>[https://d3rebrwga7u6ai.cloudfront.net/?c=ar&i=278977 Nashaniva.com]</ref>. == Першы зварот == [[Файл:Uladzimir Niakliajew.jpg|thumb|left|Ініцыятар і лідар кампаніі паэт [[Уладзімір Някляеў]].]] Упершыню ідэя кампаніі была агучана 24 лютага 2010 года на святкаванні 75-гадовага юбілею народнага паэта Беларусі [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]]. Тады [[Уладзімір Някляеў]] сказаў<ref name="face">[http://www.facebook.com/nekliaev#!/nekliaev?v=info Информация] в [[Facebook]]</ref>: {{цытата|«Нельга жыць па законах хлусні. Трэба гаварыць праўду, змагацца за праўду — і праўда пераможа!»}} 25 лютага Уладзімір Някляеў апублікаваў зварот да грамадзян Рэспублікі Беларусь «Скажам праўду разам»<ref>{{cite web|url=http://niakliaeu.livejournal.com/2242.html|title=Скажам праўду разам!|author=Некляев В.|date=1 марта 2010|lang=be|access-date=2010-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120426002307/http://niakliaeu.livejournal.com/2242.html|archive-date=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=19&news=58073&newsPage=0|title=Кампания «Говори правду!» охватит всю Беларусь|date=24.02.2010|work=«Белорусский партизан»|access-date=2010-07-06|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSLovIH?url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Да гэтага звароту далучыліся гісторык і праваабаронца Таццяна Працько, заснавальнік фонду «Дзецям Чарнобыля» прафесар Генадзь Грушавы, старшыня [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] [[Жанна Мікалаеўна Літвіна|Жанна Літвіна]], акадэмік [[Радзім Гаўрылавіч Гарэцкі|Радзім Гарэцкі]], Народная артыстка Беларусі Зінаіда Бандарэнка, міжнародны гросмайстар па шахматах [[Віктар Купрэйчык]], паэты [[Генадзь Бураўкін]] і [[Рыгор Барадулін]], палітолаг [[Аляксандр Фядута]]. Прэс-канферэнцыя арганізатараў кампаніі адбылася ў мінскім гатэлі «[[Crowne Plaza]]»<ref name="naviny1">{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/02/25/ic_news_116_326598/|title=В Беларуси развернута гражданская кампания «Говори правду!»|date=25.02.2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140725080044/http://naviny.by/rubrics/society/2010/02/25/ic_news_116_326598/|archive-date=25 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Як заявіў Някляеў<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/02/25/ic_media_video_116_3937/|title=Владимир Некляев: белорусское общество живет в условиях обмана и не замечает его|date=25.02.2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-17}}</ref><ref name="naviny3">{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/20/ic_media_infografic_116_3947/|title=География преследования активистов|date=20.05.2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725012002/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/20/ic_media_infografic_116_3947/|archive-date=25 ліпеня 2010|url-status=dead}}</ref>: {{цытата|«Мэта кампаніі — абудзіць беларускае грамадства, якое жыве ва ўмовах падману і як бы не заўважае яго».}} == Ход кампаніі == [[Файл:BalloonsGP.jpg|thumb|Раздача сімволікі ў [[Брэст|Брэсце]].]] === Паштоўка «Гавары праўду!» === Першай акцыяй стала масавае распаўсюджванне паштовак з лагатыпам кампаніі, у якіх грамадзянам прапаноўвалася напісаць аб мясцовых праблемах у Адміністрацыю Прэзідэнта Беларусі<ref name="naviny1"/><ref>{{cite web|url=http://zapraudu.info/about-company/|title=О компании|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150311154600/http://zapraudu.info/about-company/|archive-date=11 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.open.by/country/21510|title=Белорусов призвали писать правду на открытках и отправлять в Администрацию президента|author=Вишневецкая И.|date=1 марта 2010|work=OPEN.by|publisher=Открытый контакт|access-date=2010-07-21|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSUnUxo?url=http://news.open.by/country/21510|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. 19 красавіка 2010 года Някляеў паспрабаваў перадаць частку паштовак асабіста, аднак у Адміністрацыі Прэзідэнта адмовіліся прымаць у яго паштоўкі на падставе таго, што ён не з’яўляецца афіцыйным прадстаўніком іх аўтараў<ref>{{cite web|url=http://euramost.org/index.php?artc=13505|title=Владимир Некляев: «Везде, где народ пытается написать президенту правду, ему мешают»|author=Слушны В.|date=19 апреля 2010|publisher=Euramost|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230956/http://euramost.org/index.php?artc=13505|archive-date=25 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2010/04/19/media_try_again_v1/|title=Владимир Некляев: Только с правдой жизнь настоящая, все остальное — фикция|date=19 апреля 2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405231513/http://belapan.com/archive/2010/04/19/media_try_again_v1/|archive-date=5 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Адначасова Уладзімір Някляеў і іншыя актывісты кампаніі арганізавалі шэраг паездак па краіне, у рамках якіх праводзіліся сустрэчы з насельніцтвам па абмеркаванні праблем, якія хвалявалі людзей. У некаторых выпадках прыцягненне ўвагі і галоснае абмеркаванне дапамагло вырашыць тыя ці іншыя мясцовыя пытанні ці прынамсі актывізаваць іх рашэнне<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/buda-n-k-damagl-sya-palyapshennya-mova-pratsy|title=Будаўнікі дамагліся паляпшэння ўмоваў працы|author=Няўрыда В.|date=11 мая 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914043123/http://zapraudu-mirror.info/article/buda-n-k-damagl-sya-palyapshennya-mova-pratsy|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Говори правду — сработает!|спасылка=http://www.sn-plus.com/politics/915-2010-05-02-17-20-11.html|выданне=Свободные новости плюс|тып=газета|год=2 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203060836/http://www.sn-plus.com/politics/915-2010-05-02-17-20-11.html|archive-date=3 лютага 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140203060836/http://www.sn-plus.com/politics/915-2010-05-02-17-20-11.html|archivedate=3 лютага 2014}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Седун Н.|загаловак=Кампания «Говори правду» помогает жителям Беларуси достучаться до властей|спасылка=http://gazetaby.com/index.php?sn_nid=27828&sn_cat=35|выданне=Солидарность|тып=газета|год=3 апреля 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/led-tronulsya|author=Пономарёв С.|title=Лед тронулся…|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-20|datepublished=3 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914014958/http://zapraudu-mirror.info/article/led-tronulsya|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. === Маніторынг мясцовых выбараў === Перад пачаткам пасяджэння Цэнтральнай камісіі па выбарах і рэферэндумах у Рэспубліцы Беларусь, прысвечанага вынікам мясцовых выбараў у краіне, у камісію кіраўніцтвам кампаніі «Гавары праўду» была перададзена аналітычная справаздача. Уладзімір Някляеў сцвярджаў, што «гэта можна назваць чым заўгодна, толькі не выбарамі. Да народа на гэтых выбарах паставіліся проста з пагардай. Для людзей ніякага выбару на гэтых выбарах не было. Выбары прайшлі па самай жорсткай схеме, якая толькі магла быць»<ref name="monitor">{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/vybory-v-mestnye-sovety-itogi-monitoringa-ot-kampanii-govori-pravdu-foto|author=Рымашевская Ю.|date=30 апреля 2010|title=Выборы в местные Советы: итоги мониторинга от кампании «Говори правду!»|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914015112/http://zapraudu-mirror.info/article/vybory-v-mestnye-sovety-itogi-monitoringa-ot-kampanii-govori-pravdu-foto|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Адзін з членаў мінскай гарадской выбарчай камісіі і аўтараў маніторынгу Сяргей Вазняк сказаў<ref name="monitor"/>: {{цытата|Я лічу, што ўчастковыя выбарчыя камісіі на гэтых выбарах не вялі падлік галасоў як калегіяльны орган — і гэта самае галоўнае парушэнне.}} У справаздачы адзначалася, у прыватнасці, што ў склад участковых выбарчых камісій былі ўключаны 93 % членаў ад колькасці пададзеных заяў прапрэзідэнцкіх партый і толькі 14 % — ад апазіцыйных. Аўтары маніторынгу лічаць, што прычына ў тым, што менавіта ва ўчастковых камісіях адбываецца найбольшая колькасць фальсіфікацый. Быў адзначаны беспрэцэдэнтны ціск улад на кандыдатаў і актывістаў з мэтай прымусіць адмовіцца ад удзелу ў выбарах<ref>Інфармацыя пра ціск пацвярджаецца таксама шэрагам іншых крыніц: * {{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/01/ic_news_112_326788/|title=В Гродненской области оказывают давление на родственников кандидатов в депутаты|date=01 марта 2010|work=Naviny.by|publisher=БелаПАН|access-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406225531/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/03/01/ic_news_112_326788/|archive-date=6 красавіка 2015|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/7373/|title=Выборы в местные Советы депутатов Республики Беларусь 24 созыва. Предварительные выводы.|date=5 марта 2010|publisher=Правозащитный центр «Весна»|access-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110801142559/http://spring96.org/ru/news/7373|archive-date=1 жніўня 2011|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5325415,00.html|title=Мандат депутата местного совета не привлекает белорусов|author=Быковский П.|date=5 марта 2010|publisher=Нямецкая хваля|access-date=2010-07-27|archive-url=http://www.webcitation.org/60wSdHJsx|archive-date=2011-08-15}}</ref>. У справаздачы сцвярджалася, што ў выніку такіх дзеянняў улад апазіцыйна настроеная да палітыкі ўлад частка грамадства, якая на думку аўтараў складала каля 30 %, практычна не была прадстаўленая ў сістэме мясцовых саветаў<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/sites/default/files/imce_images/Analytical_bulletin_2010_ru.pdf|title=Выборы депутатов местных Советов депутатов Республики Беларусь 2010 г.|date=2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|description=Аналитический бюллетень|access-date=2010-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914024552/http://zapraudu-mirror.info/sites/default/files/imce_images/Analytical_bulletin_2010_ru.pdf|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. === Акцыя «Я за вуліцу Быкава!» === [[Файл:UlitsaBykova.jpg|thumb|Збор подпісаў пад акцыяй «Я за вуліцу [[Васіль Быкаў|Быкава]]!».]] Напярэдадні 65-гадовага юбілею [[Дзень Перамогі|перамогі]] [[СССР]] у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]] кампанія «Гавары праўду» пачала акцыю па ўшанаванні памяці вядомага беларускага пісьменніка і франтавіка [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]]. Быў абвешчаны збор подпісаў за прысваенне імя Быкава станцыі метро ў Мінску, якая стала зноў будавацца, а таксама вуліцам у [[Мінск]]у і [[Гродна|Гродне]]<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/unyaklyae-mya-vas-lya-bykava-vul-tsam-belarus|title=«ЗА!» ушанаванне памяці Васіля Быкава|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914042614/http://zapraudu-mirror.info/article/unyaklyae-mya-vas-lya-bykava-vul-tsam-belarus|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belaruspartizan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=61892&newsPage=0|title=Некляев предложил переименовать Ульяновскую в улицу Василя Быкова|date=7 мая 2010|work=Белорусский партизан|access-date=2010-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630045039/http://belaruspartizan.org/bp-forte/?page=100|archive-date=30 чэрвеня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62107&newsPage=0|title=Парижскую Коммуну хотят переименовать в честь Быкова|date=13 мая 2010|work=Белорусский партизан|access-date=2010-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSfvnNe?url=http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Збор подпісаў у Мінску быў пачаты [[9 мая]] [[2010]] года. Адна з прапаноў — перайменаваць у вуліцу Быкава мінскую вуліцу Ульянаўскую, якая знаходзіцца недалёка ад [[Вуліца Леніна (Мінск)|вуліцы Леніна]] (дзве вуліцы ў гонар аднаго чалавека)<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/9-maya-startava-zbor-podp-sa-za-vul-tsu-bykava-m-nsku|author=Рымашэўская Ю.|date=9 мая 2010|title=9 мая стартаваў збор подпісаў за вуліцу Быкава ў Мінску|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914043832/http://zapraudu-mirror.info/article/9-maya-startava-zbor-podp-sa-za-vul-tsu-bykava-m-nsku|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[11 мая]] пачаўся збор подпісаў за «вуліцу Быкава» у Гродне, дзе пісьменнік пражыў 25 гадоў<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/khai-grodne-budze-vul-tsa-bykava|title=У Гродне будзе вуліца Быкава?|author=Васько А.|date=12 мая 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914022656/http://zapraudu-mirror.info/article/khai-grodne-budze-vul-tsa-bykava|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Паводле сцвярджэння арганізатараў, да [[19 чэрвеня]] ў Мінску і іншых гарадах за ўшанаванне памяці Быкава ў сталіцы былі сабраны 65 тысяч подпісаў і 5 тысяч подпісаў да гэтага часу былі сабраны ў Гродне<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/19-chervenya-dzen-narodz-na-bykava-vyn-k-aktsy-za-vul-tsy-bykava|author=Рымашэўская Ю.|date=19 чэрвеня 2010|title=19 чэрвеня — Дзень народзінаў Быкава. Вынікі акцыі «ЗА вуліцы Быкава»|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913231041/http://zapraudu-mirror.info/article/19-chervenya-dzen-narodz-na-bykava-vyn-k-aktsy-za-vul-tsy-bykava|archive-date=13 верасня 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.news.open.by/country/30109|title=За присвоение улицам Минска и Гродно имени Василя Быкова собрано семьдесят тысяч подписей граждан|date=23 июня 2010|publisher=Open.by|access-date=2010-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSgxKic?url=http://www.news.open.by/country/30109|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. За вуліцу Быкава ў Мінску падпісаліся шэраг вядомых у Беларусі людзей: пісьменнік [[Генадзь Бураўкін]], першы прэм’ер-міністр Беларусі [[Вячаслаў Кебіч]], прафсаюзны дзеяч [[Аляксандр Іванавіч Бухвостаў|Аляксандр Бухвостаў]], акадэмік [[Аляксандр Вайтовіч]] і многія іншыя<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/keb-ch-bura-k-n-vaitov-ch-bukhvosta-za-shanavanne-pamyats-bykava|author=Міклашова Я.|date=18 мая 2010|title=Кебіч, Бураўкін, Вайтовіч, Бухвостаў за ўшанаванне памяці Быкава|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913232100/http://zapraudu-mirror.info/article/keb-ch-bura-k-n-vaitov-ch-bukhvosta-za-shanavanne-pamyats-bykava|archive-date=13 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[30 чэрвеня]] 2010 года Гродзенская гарадская камісія па тапаніміцы рэкамендавала надаць імя Васіля Быкава новай вуліцы, якая будавалася ў бягучым годзе<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2087232.html|title=Горадня: першы крок да вуліцы Васіля Быкава|date=30.06.2010|publisher=Радио Свобода|lang=be|access-date=2010-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113807/http://www.svaboda.org/content/article/2087232.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>, аднак пра сувязь дадзенай рэкамендацыі са зборам подпісаў інфармацыі не было. [[12 ліпеня]] ў Мінгарвыканкам былі перададзены 105 тысяч подпісаў пад патрабаваннем перайменаваць у гонар Быкава адну са сталічных вуліц<ref>{{cite web|url=http://telegraf.by/2010/07/nekljaev-peredal-v-mingorispolkom-105-tis-podpisej-za-ulicu-bikova.html|title=Некляев передал в Мингорисполком 105 тыс. подписей за улицу Быкова|date=12 июля 2010|publisher=[[Telegraf.by]]|access-date=2010-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSjhEuA?url=http://telegraf.by/2010/07/nekljaev_peredal_v_mingorispolkom_105_tis_podpisej_za_ulicu_bikova|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/176638.html|title=В Мингорисполком передано 105 тысяч подписей за улицу Быкова|date=13 июля 2010|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=2010-07-22|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSm4QTi?url=http://news.tut.by/society/176638.html|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. [[16 ліпеня]] гродзенскія актывісты кампаніі перадалі ў гарвыканкам наступныя прапановы: * Прысвоіць імя Васіля Быкава адной з вуліц ці плошчаў Гродна. * Усталяваць мемарыяльную дошку на доме, дзе жыў Быкаў. * Палепшыць умовы дзейнасці музея Быкава ў Гродне. * Правесці для выбару вуліцы ці плошчы з мэтай прысваення імя Быкава грамадскія слуханні ў выглядзе «круглага стала». За гэтыя прапановы былі сабраны 7414 подпісаў<ref>{{cite web|url=http://www.zapraudu-mirror.info/article/grodna-svyatkue-600-goddze-grunvaldskai-b-tvy|title=У дзень святкавання 600-годдзя Грунвальду гарадзенцы перадалі подпісы ЗА вуліцы Быкава|author=Рымашэўская Ю.|date=16 ліпеня 2010|work=«Говори правду!»|publisher=«Движение вперёд»|lang=be|access-date=2010-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914002658/http://www.zapraudu-mirror.info/article/grodna-svyatkue-600-goddze-grunvaldskai-b-tvy|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[21 ліпеня]] на пасяджэнні Гродзенскага гарвыканкама было разгледжана пытанне аб павелічэнні плошчы дзеючага музея Быкава з рашэннем выдзеліць яму дадатковы пакой. Пытанне аб назве вуліцы не разглядалася<ref>{{артыкул|аўтар=Пілецкі А.|загаловак=Рашэнне аб вуліцы Быкава ў Гродне адкладваецца|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=41265|мова=be|выданне=Наша ніва|тып=газета|месца={{Мн.}}|год=22 ліпеня 2010}}</ref>. === Сто твараў беспрацоўя === [[Файл:100litz.jpg|thumb|Прэзентацыя кнігі «Сто твараў беспрацоўя».]] [[2 чэрвеня]] на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] пад Мінскам кіраўнікі кампаніі прэзентавалі зборнік «100 твараў беспрацоўя», прысвечаны праблеме занятасці ў Беларусі. У зборніку выкладаліся гісторыі 100 чалавек, якія доўгі час не маглі знайсці працу. Сярод іх як вядомыя ў краіне людзі, гэтак і простыя грамадзяне Беларусі<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/02/ic_news_116_332304/ Состоялась презентация сборника «100 лиц безработицы», выпущенного кампанией «Говори правду!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725142849/http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/02/ic_news_116_332304/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://www.nv-online.info/by/79/300/15109/ Уладзіміру Някляеву месца на зямлі не знайшлося…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725134526/http://www.nv-online.info/by/79/300/15109/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. Уладзімір Някляеў сказаў, што ініцыятары кампаніі «Гавары праўду» падтрымлівалі праграму кандыдата ў Прэзідэнты Беларусі ад Аб’яднанай грамадзянскай партыі [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]] «Мільён новых працоўных месцаў для Беларусі»<ref>[http://www.nv-online.info/by/78/211/15062/ Кампанія «Гавары праўду» падпісваецца пад эканамічнай праграмай Раманчука] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725160805/http://www.nv-online.info/by/78/211/15062/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. === Рэгіянальныя акцыі === Акрамя агульнарэспубліканскіх, актывісты кампаніі ініцыявалі таксама шэраг мясцовых акцый. Напрыклад, у [[Магілёў|Магілёве]] [[2 чэрвеня]] пачаўся збор подпісаў за рэканструкцыю адной з мясцовых дарог<ref>{{cite web|url=http://www.zapraudu-mirror.info/article/mogilev-nachalsya-sbor-podpisei-za-rekonstruktsiyu-dorogi-foto|title=Могилев: начался сбор подписей за реконструкцию дороги|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-21|datepublished=2 июня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914035421/http://www.zapraudu-mirror.info/article/mogilev-nachalsya-sbor-podpisei-za-rekonstruktsiyu-dorogi-foto|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>, а [[10 чэрвеня]] — за публікацыю ў мясцовых СМІ графіка прыёму грамадзян дэпутатамі мясцовых Саветаў<ref>[http://www.zapraudu-mirror.info/article/u-mag-leve-aktyv-sty-kampan-kazhy-pra-du-n-tsyyaval-zbor-podp-sa У Магілёве актывісты кампаніі «Кажы Праўду!» ініцыявалі збор подпісаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914035237/http://www.zapraudu-mirror.info/article/u-mag-leve-aktyv-sty-kampan-kazhy-pra-du-n-tsyyaval-zbor-podp-sa |date=14 верасня 2017 }}</ref>. Шэраг акцый у чэрвені прайшоў таксама ў [[Брэст|Брэсце]], [[Горкі|Горках]], [[Орша|Оршы]] і іншых гарадах [[Беларусь|Беларусі]]<ref>{{cite web|url=http://www.zapraudu-mirror.info/category/aktsii|title=Акции|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914042058/http://www.zapraudu-mirror.info/category/aktsii|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[28 чэрвеня]] актывісты кампаніі правялі экалагічную акцыю — займаліся ачысткай ад смецця возера Свяцілаўскага ў [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>{{артыкул|аўтар=Зеленкова А.|загаловак=Активисты кампании «Говори правду» провели экологическую акцию|спасылка=http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=29712&sn_cat=35|выданне=Солидарность|тып=газета|месца={{Мн.}}|год=29.06.2010}}</ref>. Аналагічная акцыя была праведзена [[10 ліпеня]] ў Оршы — з дапамогай гарвыканкама актывісты кампаніі ачысцілі ад смецця раку Куцеенка<ref>{{артыкул|аўтар=Корбут В.|загаловак=Оршанские власти готовы сотрудничать с «Говори правду» |спасылка=http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=29852&sn_cat=35|выданне=Солидарность|тып=газета|год=5 июля 2010}}</ref><ref>{{cite web|author=Казак И.|url=http://zapraudu-mirror.info/article/chinovniki-i-aktivisty-dovolny-sotrudnichestvom|title=Чиновники и активисты довольны сотрудничеством|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-26|datepublished=12 июля 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914042747/http://zapraudu-mirror.info/article/chinovniki-i-aktivisty-dovolny-sotrudnichestvom|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[28 ліпеня]] была ачышчана ад смецця тэрыторыя лесапарку ў Гродне<ref>{{cite web|author=Казак И.|url=http://zapraudu-mirror.info/article/v-grodno-aktivistov-govori-pravdu-prinyali-za-brsm|title=В Гродно активистов «Говори правду!» приняли за БРСМ|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-30|datepublished=29 июля 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914024319/http://zapraudu-mirror.info/article/v-grodno-aktivistov-govori-pravdu-prinyali-za-brsm|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Некалькі акцый па ачыстцы берагоў мясцовых вадаёмаў ад смецця былі праведзены таксама ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>{{cite web|author=Мирный Д.|url=http://zapraudu-mirror.info/article/ekologicheskie-aktsii-na-brestchine-nabirayut-khod|title=Экологические акции на Брестчине набирают ход|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперёд»|access-date=2010-07-30|datepublished=26 июля 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914015002/http://zapraudu-mirror.info/article/ekologicheskie-aktsii-na-brestchine-nabirayut-khod|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. === Прэзідэнцкія выбары 2010 года === Шэраг аглядальнікаў выказалі меркаванне пра тое, што кампанія звязана з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкімі выбарамі]] і можа стаць рэсурсам для вылучэння кандыдата ў [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнты]]<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/18/ic_articles_112_167859/|title=«Говорящих правду» лишают голоса|date=18 мая 2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124153548/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/18/ic_articles_112_167859/|archive-date=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5592574,00.html|title=Эксперты: Неофициально президентская кампания в Беларуси уже началась |author=Быковский П.|date=20.05.2010|publisher=Немецкая волна|access-date=2010-07-12}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/transcript/2064453.html|title=Будучыя прэзыдэнцкія выбары ў люстэрку канфліктаў і тэндэцый году|quote=Максімюк: Па-мойму, кампанія з самага пачатку задумвалася як стартавая пляцоўка для прэзыдэнцкага прэтэндэнта. Улады апошнімі дзеяньнямі толькі прыскорылі гэты працэс, выразна ткнуўшы пальцам ва Ўладзіміра Някляева|date=07.06.2010|lang=be|access-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706092519/http://www.svaboda.org/content/transcript/2064453.html|archive-date=6 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Раскольников Р.|загаловак=И хочет, и «не колется»!|спасылка=http://www.belgazeta.by/20100322.11/020410671/|выданне=Белгазета|месца=Мн.|год=22.03.2010|выпуск=11 (734)}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Сам Уладзімір Някляеў да [[2 верасня]] адмаўляў дапушчэнні аб тым, што ён будзе вылучаць сваю кандыдатуру<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/02/25/ic_news_112_326610/|title=Владимир Некляев заявил, что не хочет быть президентом|date=25.02.2010|work=Naviny.by|publisher=БелаПАН|access-date=2010-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124153533/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/02/25/ic_news_112_326610/|archive-date=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.euroradio.fm/ru/1136/reports/44476/?&x=0|title=Некляев создал аполитичную кампанию и оказался в политике|author=Лукашук З.|date=25.02.2010|publisher=Европейское радио для Беларуси|access-date=2010-07-15|archive-url=https://www.webcitation.org/656qQhChW?url=http://old.euroradio.fm/ru/1136/reports/44476?x=0|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> альбо казаў, што прыме рашэнне не раней, чым выбары будуць афіцыйна абвешчаныя<ref>{{cite web|url=http://euramost.org/index.php?artc=13779|title=Загадка политической неопределённости Некляева|author=Крамчук Д.|date=17 июля 2010|publisher=Euramost|access-date=2010-07-21|archive-url=https://archive.today/20120720070715/http://euramost.org/index.php?artc=13779|archive-date=20 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. [[19 ліпеня]] на сустрэчы з беларускімі прадпрымальнікамі Някляеў абвясціў, што плануе стаць дэлегатам 4-га [[Усебеларускі народны сход|Усебеларускага народнага сходу]], які, меркавана, мусіў адбыцца восенню 2010 года. Ён лічыў, што для гэтага дастаткова сабраць 20 тысяч подпісаў грамадзян<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/07/19/ic_media_video_112_4477/|title=Некляев пойдет на Всебелорусское народное собрание|date=19 июля 2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124153937/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/07/19/ic_media_video_112_4477/|archive-date=24 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref><ref>[http://news.date.bs/politics_182776.html Владимир Некляев намерен «разбудить» делегатов Собрания]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://imperiya.by/news.html?id=52362 В Бресте набирает обороты кампания по избранию Некляева делегатом четвёртого Всебелорусского народного собрания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120127115134/http://imperiya.by/news.html?id=52362 |date=27 студзеня 2012 }}</ref>. У інтэрв’ю газеце «Беларусы і рынак» Някляеў пагадзіўся з тым, што гэты крок азначае пераход кампаніі ад чыста грамадскай дзейнасці ў палітычнае поле<ref>{{артыкул|аўтар=Быковский П.|загаловак=Владимир Некляев переходит на политическое поле|спасылка=http://www.belmarket.by/ru/86/25/6688/|выданне=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|тып=газета|месца=Мн.|год=2010|выпуск=28 (914)}}</ref>. [[27 жніўня]] быў падведзены прамежкавы вынік дзейнасці кампаніі. На прэс-канферэнцыі арганізатары паведамілі журналістам, што за перыяд з пачатку кампаніі былі праведзены каля 80 акцый у 33 гарадах і вёсках краіны. У выніку сабраны 55 тысяч подпісаў пад патрабаваннямі вырашыць шэраг мясцовых праблем. Уладзімір Някляеў заявіў, што актывістам удалося дайсці са сваімі ініцыятывамі да грамадзян Беларусі і сацыяльная накіраванасць кампаніі дапамагла людзям вастрэй адчуць, што вырашаць праблемы неабходна на глабальным узроўні, у маштабах краіны. Ён сцвярджаў, што шэраг мясцовых чыноўнікаў спачувальна паставіўся да кампаніі «Гавары праўду»<ref>{{cite web|url=http://belapan.info/archive/2010/08/28/ru_media_nekliaev_ph/|title=Владимир Некляев подвел итоги социальной деятельности кампании «Говори правду!»|date=28 августа 2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-09-10|archive-url=https://www.webcitation.org/656qU3rSP?url=http://belapan.info/archive/2010/08/28/ru_media_nekliaev_ph/|archive-date=31 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. [[2 верасня]] [[2010]] года ў эфіры радыёстанцыі «[[Эхо Москвы]]» Някляеў абвясціў аб сваім намеры балатавацца ў прэзідэнты Беларусі на бліжэйшых [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарах]]<ref>{{cite web|url=http://echo.msk.ru/blog/video/707676-echo/|title=«Разворот»: Предстоящие выборы президента Беларуси|date=2 сентября 2010|work=Видеорадио|publisher=[[Эхо Москвы]]|access-date=2010-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905084255/http://www.echo.msk.ru/blog/video/707676-echo|archive-date=5 верасня 2010|url-status=dead}}</ref>, а [[23 верасня]] падаў заяўку на рэгістрацыю ініцыятыўнай групы па вылучэнні кандыдатам у прэзідэнты. Групу ўзначаліў адзін з бліжэйшых паплечнікаў Някляева па кампаніі «Гавары праўду» Андрэй Дзмітрыеў<ref>[https://web.archive.org/web/20101011114112/http://www.rec.gov.by/pdf/prb2010/sved1.pdf Сведения о представлении документов и о регистрации инициативных групп избирателей по выдвижению кандидатов в Президенты Республики Беларусь]</ref>. Колькасць ініцыятыўнай групы склала 3275 чалавек<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2169121.html Някляеў павялічыў склад ініцыятыўнай группы да 3 275 чалавек]</ref>, за вылучэнне Някляева былі сабраны 193 829 подпісаў<ref>[http://news.mail.ru/politics/4717468/ ЦИК уполномочен уточнить: за Некляева сдано более 193 тысяч подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111111151/http://news.mail.ru/politics/4717468/ |date=11 студзеня 2012 }}</ref><ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2208487.html Лазавік: Гэта ня мы, гэта Word «скраў» подпісы Някляева]</ref>. Паводле афіцыйных дадзеных, якія Някляеў і яго прыхільнікі аспрэчвалі як сфальсіфікаваныя<ref>[http://charter97.org/ru/news/2010/12/18/34774/ Санников и Некляев предоставили доказательства фальсификации выборов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903175019/http://www.charter97.org/ru/news/2010/12/18/34774/ |date=3 верасня 2014 }}</ref>, за Някляева прагаласавалі 1,78 % ад тых, хто прыйшоў на выбары<ref>[http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB-soob9.pdf Сообщение Центральной комиссии Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов об итогах выборов Президента Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161012100420/http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB-soob9.pdf |date=12 кастрычніка 2016 }}</ref>. == Дзейнасць кампаніі пасля прэзідэнцкіх выбараў == У [[2011]] годзе актывісты кампаніі вярнулася да грамадска-палітычнай дзейнасці. Асновай яе стала ідэя «новай большасці», згодна з якой прыкладна 60 працэнтаў выбаршчыкаў не падтрымлівае ні ўладу, ні апазіцыю і інтарэсы гэтай часткі насельніцтва ніхто не прадстаўляе і «грамадзянскі дагавор» — форма супрацоўніцтва паміж грамадзянамі і актывістамі кампаніі па прадстаўленні інтарэсаў першых перад ўладнымі структурамі<ref>{{cite web |url = http://zapraudu.info/civil-contract/ |title = ГРАЖДАНСКИЙ ДОГОВОР |publisher = Гавары Праўду |access-date = 2012-7-1 |archive-url = https://www.webcitation.org/69fF8RaKU?url=http://zapraudu.info/civil-contract/ |archive-date = 4 жніўня 2012 |url-status = dead }}</ref>. Найбольш вядомай акцыяй у [[2012]] годзе стала барацьба за правы жыхароў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і членаў дачных таварыстваў у ходзе абмеркавання праекта будаўніцтва кітайска-беларускага індустрыяльнага парку. У ходзе абмеркавання гэтага праекта актывісты кампаніі падвяргаліся пераследам і арыштам<ref>{{cite web |url = http://charter97.org/ru/news/2012/2/21/48288/ |title = Проект китайского технопарка засекречен |publisher = Хартия'97 |access-date = 2012-7-1 |archive-url = https://www.webcitation.org/69fFAKc4f?url=http://charter97.org/ru/news/2012/2/21/48288/ |archive-date = 4 жніўня 2012 |url-status = live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.sn-plus.com/component/content/article/46-2009-09-03-10-19-23/7502-l---------l-r.html |title = «Китайский технопарк будем строить, как бы этого не хотелось «Говори правду!» |publisher = Свободные новости плюс |access-date = 2012-7-1 |archive-url = https://www.webcitation.org/69fFEQw5I?url=http://www.sn-plus.com/component/content/article/46-2009-09-03-10-19-23/7502-l---------l-r.html |archive-date = 4 жніўня 2012 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2012/05/11/ic_media_video_116_6809/ |title=Андрея Дмитриева на день рождения оставили без собойки |publisher=Белорусские новости |access-date=2012-7-1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150328210336/http://naviny.by/rubrics/society/2012/05/11/ic_media_video_116_6809/ |archive-date=28 сакавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. === Парламенцкія выбары 2012 года === На выбарах у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палату прадстаўнікоў]] Рэспублікі Беларусь кампанія «Гавары праўду» вылучыла 25 прэтэндэнтаў на дэпутацкія месцы па ўсёй краіне, у падтрымку якіх былі сабраны прыкладна 40 тысяч подпісаў<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/08/13/ic_news_623_399578/|title = Сорок тысяч подписей собрали активисты кампании «Говори правду!» за своих кандидатов|date = 13.08.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219201047/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/08/13/ic_news_623_399578/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[22 жніўня]] [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральная выбарчая камісія]] зарэгістравала ў якасці кандыдатаў толькі палову з іх<ref>{{Cite web|url = http://nn.by/?c=ar&i=78826|title = Лябедзьку і Янукевіча зарэгістравалі, Ляўковіча — не|date = 22.08.2012}}</ref>. З [[8 верасня|8]]-га па [[22 верасня|22]]-га верасня кампанія праводзіла тэматычныя пікеты ў падтрымку кандыдатаў. Так, [[12 верасня]] ў Мінску пікет у падтрымку Таццяны Караткевіч прайшоў у форме дэбатаў паміж лідарам «Гавары праўду» Уладзімірам Някляевым і філосафам Аляксандрам Мацкевічам<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/12/ic_media_photo_623_5741/#prettyPhoto|title = Некляев и Мацкевич устроили дебаты в центре Минска|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150220004729/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/12/ic_media_photo_623_5741/#prettyPhoto|archive-date = 20 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, а [[13 верасня]] на пікеце каля мінскага [[Камароўскі рынак|Камароўскага рынку]] мінакам прапаноўвалася сярод 110 фотаздымкаў дэпутатаў ніжняй палаты парламента адшукаць таго, хто быў абраны ў іх акрузе на парламенцкіх выбарах 2008 года<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/13/ic_articles_623_179192/|title = На Комаровке разыскивали действующих депутатов|work = Белорусские новости|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219201051/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/13/ic_articles_623_179192/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[14 верасня]] па ўсёй краіне адбыліся пікеты пад агульнай назвай «Шукаем праўду»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/14/ic_news_623_401410/|title = Кандидаты в депутаты проводят единый день «Ищем правду»|date = 14.09.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219200616/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/14/ic_news_623_401410/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, а [[15 верасня]] ў Брэсце кандыдаты ў дэпутаты Ганна Канюс і Ігар Маслоўскі, якія падтрымліваліся кампаніяй «Гавары праўду!», правялі тэматычны перадвыбарчы пікет «Крок у Еўропу»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/16/ic_news_623_401508/|title = Брестские кандидаты в депутаты провели пикет «Шаг в Европу»|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219200641/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/16/ic_news_623_401508/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[22 верасня]] ў Мінску прайшоў заключны пікет ўсіх кандыдатаў ад «Гавары праўду»<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2012/09/22/media_piket_gp/|title = Заключительный агитационный пикет кампании "Говори правду!" прошел под девизом "Мы не кідаем"|date = 22.09.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219202545/http://belapan.com/archive/2012/09/22/media_piket_gp/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Акрамя таго, «Гавары праўду» прыняла ўдзел у кампаніі байкоту парламенцкіх выбараў у 101-й мінскай выбарчай акрузе<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/15/ic_news_623_401492/|title = Партия БНФ возьмет под наблюдение один из избирательных округов Минска|date = 15.09.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219202431/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/15/ic_news_623_401492/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Актывісты моладзевай арганізацыі «Гавары праўду» «Zмена» [[17 верасня|17]] і [[18 верасня]] правялі пікеты ў падтрымку байкоту парламенцкіх выбараў<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/17/ic_media_photo_623_5750/#prettyPhoto|title = «Zмена» предложила избирателям пустить голоса коту под хвост|work = Белорусские новости|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150220005708/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/17/ic_media_photo_623_5750/#prettyPhoto|archive-date = 20 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/18/ic_articles_623_179248/|title = Милиция пресекла раздачу борща избирателям|date = 18.09.2012|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219200609/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/18/ic_articles_623_179248/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Удзельнікі пікету 18 верасня былі затрыманыя і пасля прысуджаныя да штрафаў і адміністрацыйных арыштаў. Паводле вынікаў выбараў ніводны з кандыдатаў ад «Гавары праўду» не быў абраны дэпутатам парламента. Увечары [[23 верасня]] пасля закрыцця выбарчых участкаў лідар кампаніі Уладзімір Някляеў заявіў, што «кандыдаты ў дэпутаты ў рэгіёнах, якія бліскуча правялі кампанію, нягледзячы на ​​ціск з двух бакоў, з боку ўлады і з боку прыхільнікаў байкоту, ужо сталі рэгіянальнымі лідарамі»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/23/ic_news_623_402018/|title = Оппозиция заявляет о достижении поставленных на выборы-2012 целей|access-date = 27 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219202221/http://naviny.by/rubrics/elections/2012/09/23/ic_news_623_402018/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. === Дзейнасць «Гавары праўду» ў 2013 годзе === ==== «Народны рэферэндум» ==== У маі [[2013]] года лідарамі «Гавары праўду» ў саюзе з шэрагам іншых арганізацый быў анансаваны {{нп4|Народны рэферэндум, Беларусь|«Народны рэферэндум»|ru|Народный референдум (Белоруссия)}} па важных для краіны пытаннях. Шэсць пытанняў, якія выносіліся для падтрымкі шляхам збору подпісаў, былі абвешчаны ў снежні 2013 года. У [[2014]] годзе ў падтрымку «Народнага рэферэндуму» былі сабраны, паводле сцвярджэнняў арганізатараў, каля 70 тысяч подпісаў. ==== Іншыя ініцыятывы ==== [[5 жніўня]] 2013 года «Гавары праўду» выступіла з ініцыятывай абавязаць супрацоўнікаў міліцыі працаваць толькі ў форменнай вопратцы. Адпаведны зварот быў накіраваны [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаце прадстаўнікоў]], [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савету Міністраў]] і грамадскаму савету пры Міністэрстве ўнутраных спраў. Паводле слоў прадстаўнікоў кампаніі, падставай для звароту стала тое, што «шырока вядомыя выпадкі, калі асобы ў цывільным адзенні затрымліваюць грамадскіх актывістаў і незаконна складаюць у дачыненні да іх адміністрацыйныя пратаколы, а супрацоўнікі {{нп4|Міліцыя|міліцыі|ru|Милиция}} ў цывільным адзенні, не прадстаўляючыся па форме, праводзяць запіс масавых мерапрыемстваў на відэа»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2013/08/05/ic_news_116_422286/|title = «Говори правду!» предлагает обязать сотрудников милиции работать только в форменной одежде|date = 05.08.2013|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222185423/http://naviny.by/rubrics/society/2013/08/05/ic_news_116_422286/|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[12 снежня]] «Гавары праўду» абвясціла аб пачатку акцыі «Разам супраць абдзіралаўкі», мэта якой — павялічыць грамадскі ціск на ўладу, каб яна «перастала латаць бюджэтныя дзіркі грашыма насельніцтва». Пачатак акцыі быў прымеркаваны да разгляду ў Палаце прадстаўнікоў дзяржаўнага бюджэту на 2014 год і прыняцця ў першым чытанні законапраекта, які ўводзіў дзяржаўную пошліну за выдачу дазволу на допуск транспартнага сродку да ўдзелу ў дарожным руху. Каменціруючы акцыю «Разам супраць абдзіралаўкі», лідар кампаніі [[Уладзімір Някляеў]] заявіў, што «цяперашняя эканамічная мадэль стратная, але за свае памылкі кіраўніцтва краіны прымушае расплачвацца простых грамадзян, уводзячы ўсё новыя паборы»<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2013/12/12/ic_articles_116_183939/|title = «Вместе против обдираловки» — новая акция кампании «Говори правду!»|work = Белорусские новости|date = 12.12.2013|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222185347/http://naviny.by/rubrics/society/2013/12/12/ic_articles_116_183939/|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Напярэдадні [[Новы год|Новага года]] [[26 снежня]] прадстаўнікі кампаніі «Гавары праўду» перадалі ў Палату прадстаўнікоў звароты да кожнага з дэпутатаў, папрасіўшы іх адказаць на тры пытанні «для інфарміравання выбаршчыкаў, інтарэсы якіх яны прадстаўляюць і абараняюць у вышэйшым заканадаўчым органе краіны». Дэпутатам былі зададзены наступныя пытанні: 1) Як вядома, Палата прадстаўнікоў прыняла ў другім чытанні законапраект, які ўводзіць дзяржаўную пошліну за выдачу дазволу на допуск транспартнага сродку да ўдзелу ў дарожным руху. Просім паведаміць, як асабіста вы галасавалі па гэтым пытанні? 2) Пачынаючы з [[2011]] года беларуская [[Эканоміка Беларусі|эканоміка]] знаходзіцца ў цяжкім стане — якія ініцыятывы для развіцця беларускай эканомікі вы прапаноўвалі? 3) Палата прадстаўнікоў ухваліла бюджэт [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] на [[2014]] год — як вы ставіцеся да выдзялення 15 млрд рублёў на сайт Прэзідэнта, чаму падтрымалі рост выдаткаў на сілавы блок, ухваліўшы пры гэтым фактычнае скарачэнне (з улікам інфляцыі) выдаткаў на {{нп4|Ахова здароўя ў Беларусі|ахову здароўя|ru|Здравоохранение в Белоруссии}} і [[Асвета на Беларусі|адукацыю]]?<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/politic/2013/12/27/ic_media_video_112_8231/|title = «Говори правду!» задала депутатам три вопроса не в бровь|work = Белорусские новости|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222201135/http://naviny.by/rubrics/politic/2013/12/27/ic_media_video_112_8231/|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. У студзені — лютым 2014 былі атрыманы адказы на звароты, прычым са 107 дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў адказала толькі трое<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/opinion/2014/02/23/ic_articles_410_184683/|title = Андрей Дмитриев. ПРАВДА. Три депутата на сундук «мертвеца»|work = Белорусские новости|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222185426/http://naviny.by/rubrics/opinion/2014/02/23/ic_articles_410_184683/|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. === Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў 2014 года === На выбарах у мясцовыя Саветы дэпутатаў Рэспублікі Беларусь кампанія «Гавары праўду» вылучыла 487 прэтэндэнтаў, з якіх 107 былі зарэгістраваныя кандыдатамі ў дэпутаты<ref>{{Cite web|url = http://belapan.by/archive/2014/02/24/media_gp_v1/|title = Из 487 человек, выдвинутых кампанией "Говори правду", лишь 107 зарегистрированы кандидатами в депутаты|work = БелаПАН|date = 24.02.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219221458/http://belapan.by/archive/2014/02/24/media_gp_v1/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, у тым ліку адзін з каардынатараў кампаніі Сяргей Вазняк. Маштабныя перадвыбарчыя пікеты кандыдатаў ад «Гавары праўду» праводзіліся ў [[Мінск]]у<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/02/23/media_gp_piket/;|title = На пикете кандидата в депутаты Сергея Возняка кампания "Говори правду" представила результаты своей деятельности в Беларуси|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219210542/http://belapan.com/archive/2014/02/23/media_gp_piket/;|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = Читать полностью: http://naviny.by/rubrics/abroad/2014/03/02/ic_articles_118_184756/|title = В Минске задерживают людей, которые не поддерживают идеи Владимира Путина|date = 02.03.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219211131/http://naviny.by/rubrics/abroad/2014/03/02/ic_articles_118_184756/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/elections/2014/03/21/ic_news_623_433776/|title = Дмитриев: власти еще больше уменьшили пространство для оппозиции на выборах|date = 21.03.2014}}</ref>, [[Брэст|Брэсце]]<ref>{{Cite web|url = http://www.racyja.com/?id=104&zoom=22547#.UxbEUWR_uGY|title = Перадвыбарчы пікет у Берасці|work = Беларускае Радыё Рацыя}}</ref>, [[Орша|Оршы]]<ref>{{Cite web|url = http://www.svaboda.org/content/article/25288237.html|title = Першы агітацыйны пікет у Воршы: людзі баяцца падыходзіць|work = Радыё Свабода}}</ref>, [[Рагачоў|Рагачове]]<ref>{{Cite news|title = Активисты кампании "Говори правду" провели в Рогачеве акцию "Один день с кандидатом"|url = http://belapan.com/archive/2014/03/12/media_gp_rogachev|date = 12.03.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219210353/http://belapan.com/archive/2014/03/12/media_gp_rogachev|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, [[Мікашэвічы|Мікашэвічах]]<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/03/08/ic_news_116_433148/|title = В Микашевичах кандидаты от «Говори правду» поздравили дам с праздником весны|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219221749/http://naviny.by/rubrics/society/2014/03/08/ic_news_116_433148/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Актывісты «Гавары праўду» таксама прынялі ўдзел у кампаніі па назіранні за выбарамі «Права выбару»<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/03/24/690049_690068/|title = Наблюдатели кампании "Право выбора" зафиксировали непрозрачный подсчет голосов и ряд других нарушений в ходе местных выборов|work = БелаПАН|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219211512/http://belapan.com/archive/2014/03/24/690049_690068/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Паводле вынікаў выбараў у мясцовыя саветы прадстаўнікі кампаніі «Гавары праўду» Жанна Франкова і Анатоль Гоцман сталі дэпутатамі сельскіх саветаў у [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]]<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/04/03/692875/|title = Двое представителей "Говори правду" избраны депутатами местных советов|work = БелаПАН|date = 03.04.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150219210351/http://belapan.com/archive/2014/04/03/692875/|archive-date = 19 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. === Дзейнасць «Гавары праўду» ў 2014 годзе === Асноўным напрамкам дзейнасці рэгіянальных актывістаў «Гавары праўду» стала правядзенне кампаній па паляпшэнні стану дарог і дваровых тэрыторый, павышэнні якасці жыллёва-камунальных паслуг, павышэнні даступнасці дзіцячых садкоў, школ і ўстаноў аховы здароўя. Так, у першым паўгоддзі актывісты з Брэста праводзілі кампанію «Тысяча і адна ямка», накіраваную на паляпшэнне якасці дарожнага пакрыцця на вуліцах горада<ref>{{Cite web|url = http://virtualbrest.by/news25543.php|title = Улица Осипенко в Бресте будет реконструирована в 2014 году|work = Виртуальный Брест}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.bk-brest.by/ru/225/society/7831/|title = От Солнечной до «Юбилейки». Власти тянут с обустройством «проблемных» территорий в Бресте|work = Брестский курьер|date = 26.02.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223001128/http://www.bk-brest.by/ru/225/society/7831/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://euroradio.fm/ad-bresckih-uladau-patrabuyuc-apublikavac-plan-ramontu-darog|title = Ад брэсцкіх уладаў патрабуюць апублікаваць план рамонту дарог|work = Еўрарадыё|date = 07.04.2014}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://euroradio.by/paslya-goda-abskardzhvannyau-na-bresckay-vulicy-paklali-asfalt-fota|title = Пасля года абскарджванняў на брэсцкай вуліцы паклалі асфальт|work = Еўрарадыё|date = 12.05.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-date = 13 жніўня 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20220813144348/https://euroradio.by/paslya-goda-abskardzhvannyau-na-bresckay-vulicy-paklali-asfalt-fota|url-status = dead}}</ref>, а 8 чэрвеня 2014 г. актывісты абвясцілі аб пачатку больш маштабнай кампаніі «За лепшы Брэст», якая ахоплівала, акрамя рашэння сацыяльна-бытавых праблем, і паляпшэнне якасці навакольнага асяроддзя<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/06/09/ic_news_116_437278/|title = «За лучший Брест»: экс-кандидаты в депутаты на местных выборах от БСДП (Грамада) и «Говори правду» будут отстаивать интересы жителей города|work = Белорусские новости|date = 09.06.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223000129/http://naviny.by/rubrics/society/2014/06/09/ic_news_116_437278/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/07/06/ic_news_116_438491/|title = Брестские активисты «Говори правду» жалуются в Министерство ЖКХ на бездействие местных властей|work = Белорусские новости|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223010834/http://naviny.by/rubrics/society/2014/07/06/ic_news_116_438491/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/08/19/721051/|title = В Бресте начался сбор подписей за отмену сдачи местными властями в аренду участка реки Мухавец для промышленного лова рыбы|work = БелаПАН|date = 19.08.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223010711/http://belapan.com/archive/2014/08/19/721051/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Кампанія, накіраваная на добраўпарадкаванне горада і павышэнне якасці паслуг ЖКГ, праводзілася і актывістамі «Гавары праўду» з [[Мікашэвічы|Мікашэвічаў]]<ref>{{Cite web|url = http://www.racyja.com/hramadstva/prablemy-zhykharou-u-mikashevichakh-ne-vyr/|title = Праблемы жыхароў у Мікашэвічах – не вырашаюцца|work = Беларускае Радыё Рацыя|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223002435/http://www.racyja.com/hramadstva/prablemy-zhykharou-u-mikashevichakh-ne-vyr/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.racyja.com/hramadstva/zhykhary-mikashevichau-za-utulny-gorad/|title = Жыхары Мікашэвічаў – за ўтульны горад|work = Беларускае Радыё Рацыя|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223000202/http://www.racyja.com/hramadstva/zhykhary-mikashevichau-za-utulny-gorad/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. У сувязі з [[Расійскае ўварванне ў Крым|падзеямі]] [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|ва Украіне]] «Гавары праўду» ў красавіку—верасні 2014 года правялі серыю круглых сталоў з удзелам беларускіх незалежных экспертаў і грамадска-палітычных актывістаў. Першы круглы стол, які адбыўся 2 красавіка, называўся «Што гарантуе беларускую незалежнасць», у якасці экспертаў на ім выступалі палітычны аналітык [[Аляксандр Класкоўскі]] і палітолаг Юрый Чавусаў<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/04/02/media_nezalezhnasc/|title = Александр Класковский: Нужно создавать широкий плацдарм независимости Беларуси во всех сферах|work = БелаПАН|date = 02.04.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223000156/http://belapan.com/archive/2014/04/02/media_nezalezhnasc/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Энергетычная бяспека Беларусі, у тым ліку і будаўніцтва [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]], была тэмай круглага стала, які праводзіўся [[24 красавіка]]<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/04/24/ic_articles_116_185311|title = Белорусская АЭС может получиться и небезопасной, и неприбыльной|work = Белорусские новости|date = 24.04.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222235913/http://naviny.by/rubrics/society/2014/04/24/ic_articles_116_185311|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. Круглы стол, які адбыўся [[14 мая]], быў прысвечаны беларускай нацыянальнай і дзяржаўнай сімволіцы<ref>{{Cite web|url = http://belapan.by/archive/2014/05/14/media_gp_v3/|title = Андрей Дмитриев: Государство не должно быть разделенным на две части, иначе этим воспользуются его враги|work = БелаПАН|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223000300/http://belapan.by/archive/2014/05/14/media_gp_v3/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>, а круглы стол, які праводзіўся [[3 верасня]] — абмеркаванню новага праекта закона па барацьбе з карупцыяй<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/09/03/ic_news_116_441773/|title = Для эффективной борьбы с коррупцией в Беларуси необходима гласность и реформа судебной системы|work = Белорусские новости|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223010956/http://naviny.by/rubrics/society/2014/09/03/ic_news_116_441773/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[2 ліпеня]] 2014 года, напярэдадні [[Дзень незалежнасці Беларусі|Дня незалежнасці Беларусі]], «Гавары праўду» абвясціла аб пачатку нацыянальнай акцыі «Падтрымаем дзяцей вайны». Паводле інфармацыі «Гавары праўду», у Беларусі пражывае больш за 950 тысяч «дзяцей вайны» ва ўзросце 70 гадоў і старэй, якія не падпадаюць пад ўказ Прэзідэнта аб аказанні аднаразовай матэрыяльнай дапамогі да 70-годдзя [[Аперацыя «Баграціён»|вызвалення Беларусі]] ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, «бо іх прававы статус не ўстаноўлены законам „Аб ветэранах“, прынятым яшчэ ў [[1992]] годзе». У сувязі з гэтым лідар кампаніі [[Уладзімір Някляеў]] звярнуўся ў [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палату прадстаўнікоў]] і [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савет міністраў]] з просьбай «аднавіць, нарэшце, справядлівасць» у дачыненні да пакалення «дзяцей вайны» і афіцыйна зацвердзіць іх прававы статус, «як гэта зроблена ў некаторых рэспубліках былога СССР». Акрамя таго, кампанія разаслала віншавальныя лісты «дзецям вайны», якія падтрымлівалі «Гавары праўду» апошнія чатыры гады. Таксама планіравалася падрыхтаваць кнігу ўспамінаў да юбілейнага [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]]<ref>{{Cite web|url = http://naviny.by/rubrics/society/2014/07/02/ic_articles_116_185944|title = «Говори правду» начала национальную акцию «Поддержим детей войны»|work = Белорусские новости|date = 02.07.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150222235608/http://naviny.by/rubrics/society/2014/07/02/ic_articles_116_185944|archive-date = 22 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2014]] года кампанія выступіла з заявай з нагоды меркаванага размяшчэння расійскай ваеннай базы пад [[Бабруйск]]ам ў [[2016]] годзе. У заяве гаварылася, што «ў выпадку, калі канфлікт [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] і краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]], [[ЗША]] будзе нарастаць, новыя базы аднаго з бакоў робяць Беларусь аўтаматычна яе саюзнікам і мэтай для іншага, не дазваляючы рэалізаваць мірны патэнцыял Беларусі», у сувязі з чым «Гавары праўду» «паслядоўна выступае за рэалізацыю на практыцы канцэпцыі „адказнага суседства“, у аснове якой ляжыць прынцып шматвектарнага развіцця Беларусі і раўнапраўных, мірных адносін з нашымі знешнімі суседзямі»<ref>{{Cite web|url = http://belapan.com/archive/2014/10/16/733819/|title = Беларусь втягивает себя в военные планы другой страны, соглашаясь на размещение иностранных баз, заявляют в "Говори правду"|work = БелаПАН|date = 16.10.2014|access-date = 28 лютага 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150223010709/http://belapan.com/archive/2014/10/16/733819/|archive-date = 23 лютага 2015|url-status = dead}}</ref>. === Дзейнасць «Гавары праўду» ў 2015 годзе === [[8 красавіка]] [[2015]] году Уладзімір Някляеў заявіў пра свой выхад з усіх апазіцыйных структур. Ён патлумачыў гэта «няздольнасцю апазіцыі». Намеснік Някляева [[Андрэй Уладзіміравіч Дзмітрыеў|Андрэй Дзмітрыеў]] заявіў, што ў хуткім часе будзе абраны новы лідар кампаніі<ref>[http://news.tut.by/politics/443265.html Владимир Некляев заявил о выходе из оппозиционных структур] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150409152058/http://news.tut.by/politics/443265.html |date=9 красавіка 2015 }} // TUT.by {{Ref-ru}}</ref>. Актывіст кампаніі «Гавары праўду» [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч|Таццяна Караткевіч]] была высунута кандыдатам у прэзідэнты на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|выбарах 2015 года]]. Выбарчая кампанія праходзіла пад лозунгам «Мірныя змены — толькі ТаК!». Паводле дадзеных Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў, на прэзідэнцкіх выбарах 11 кастрычніка 2015 года за Таццяну Караткевіч прагаласавалі 271426 выбарцаў, што склала 4,4 % ад агульнага ліку людзей, якія прынялі ўдзел у выбарах<ref>{{Cite web|url = http://www.rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB2015-itog.pdf|title = Центральная комиссия Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов. СВЕДЕНИЯ о результатах голосования 11 октября 2015 года|access-date = 21 лютага 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20151017100153/http://rec.gov.by/sites/default/files/pdf/Elections-PRB2015-itog.pdf|archive-date = 17 кастрычніка 2015|url-status = dead}}</ref>. Такім чынам, Таццяна Караткевіч заняла другое месца пасля дзейнага прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі. === Рэгістрацыя === 15 траўня 2017 года Міністэрства юстыцыі Беларусі зарэгістравала Рэспубліканскае даследча-асветніцкае грамадскае аб’яднанне «Гавары праўду»<ref>http://minjust.gov.by/ru/news/1029/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170516223903/http://minjust.gov.by/ru/news/1029/ |date=16 мая 2017 }}</ref>. Рэгістрацыя адбылася з сёмай спробы. == Пераслед == * [[6 сакавіка]] [[2010]] года ў Мінску ў актывістаў кампаніі былі канфіскаваны без складання пратаколу канфіскацыі 9000 паштовак з лагатыпам кампаніі. Паводле слоў актывістаў, іх машына была спыненая супрацоўнікамі дарожна-патрульнай службы і пасля праверкі дакументаў міліцыянеры запатрабавалі перанесці паштоўкі, якія ляжалі ў салоне, у міліцэйскую машыну і праехаць з імі для дачы тлумачэнняў у РУУС Цэнтральнага раёна г. Мінска<ref>[http://charter97.org/ru/news/2010/3/6/27086/ Милиция конфисковала 9 тысяч открыток со словами «Говори правду»]</ref>. * [[11 сакавіка]] Уладзімір Някляеў прыбыў у рэдакцыю газеты «Барысаўскія навіны» для загадзя абвешчанай анлайн-канферэнцыі, але анансаваны тэлефонны нумар апынуўся адключаным<ref>[http://belaruspartizan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=59006&newsPage=0 Владимир Некляев: Традиции партизанки в Борисове сохранились…]</ref>. * [[25 красавіка]] ў [[Мазыр]]ы ў прыватным доме, у той час калі там праходзіла сустрэча Някляева з жыхарамі горада, міліцыя правяла ператрус на прадмет пошуку [[наркотык]]аў<ref>[http://belaruspartizan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=61287&newsPage=0 Владимира Некляева «сделали» наркоманом]</ref>. * [[1 мая]] ў Мінску 10 актывістаў кампаніі, якія раздавалі мінакам паветраныя шарыкі на [[Плошча Перамогі (Мінск)|Плошчы Перамогі]], былі затрыманыя міліцыяй, дастаўлены ў Цэнтральны РУУС і потым адпушчаныя без складання пратаколу<ref>{{Cite web |url=http://www.open.by/country/26469 |title=Активисты кампании «Говори правду!» провели на площади Победы своеобразное мероприятие |access-date=28 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220817102856/http://www.open.by/country/26469 |archive-date=17 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. === Масавыя ператрусы, канфіскацыі і затрыманні 18 мая 2010 года === [[18 мая]] ў офісы шэрага грамадскіх арганізацый і кватэры актывістаў кампаніі «Гавары праўду» адначасова па ўсёй рэспубліцы прыйшлі супрацоўнікі праваахоўных органаў<ref name="naviny3"/>. Прыкладна ў гадзіну дня журналістам сталі паступаць масавыя званкі з розных гарадоў аб тым, што міліцыя затрымлівае актывістаў кампаніі і спрабуе ўвайсці ў кватэры для правядзення ператрусаў. У офіс кампаніі ў Мінску праніклі некалькі чалавек у цывільным і загадалі нікому не пакідаць памяшкання. Толькі ў Мінску былі затрыманы паводле розных дадзеных ад 10 да 20 чалавек, якіх прывезлі ў Ленінскае РУУС і паведамілі, што яны праходзяць сведкамі па крымінальнай справе, распачатай на падставе часткі 1 артыкула 250 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь «Распаўсюд заведама ілжывай інфармацыі аб таварах і паслугах». Ператрусы і затрыманні прайшлі таксама ў [[Гродна|Гродне]], [[Гомель|Гомелі]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Брэст|Брэсце]], [[Бабруйск]]у, [[Салігорск]]у, [[Слонім]]е, [[Ваўкавыск]]у, [[Барысаў|Барысаве]], [[Бялынічы|Бялынічах]] і шэрагу іншых населеных пунктаў<ref name="ecolog">[http://zapraudu-mirror.info/article/ekologi-i-uchenye-belarusi-rossii-tadzhikistana-kazakhstana-i-izrailya-vystupili-v-zashchitu Экологи и ученые Беларуси, России, Таджикистана, Казахстана и Израиля выступили в защиту Ю. Воронежцева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914003048/http://zapraudu-mirror.info/article/ekologi-i-uchenye-belarusi-rossii-tadzhikistana-kazakhstana-i-izrailya-vystupili-v-zashchitu |date=14 верасня 2017 }}</ref>. У большасці выпадкаў канфіскоўвалася ўся [[камп’ютар]]ная тэхніка, носьбіты інфармацыі і друкаваныя матэрыялы<ref>[http://euramost.org/index.php?artc=13603 Атака на активистов кампании «Говори правду!»]</ref><ref name="euroradio1"/><ref>[http://www.interfax.by/mosaic/1072917 Около 20 активистов гражданской кампании «Говори правду!» задержаны в Минске] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120302090510/http://www.interfax.by/mosaic/1072917 |date=2 сакавіка 2012 }}</ref>. Ператрус прайшоў таксама ў офісе сацыялагічнай лабараторыі «NOVAK», якой кіраваў доктар навук прафесар [[Андрэй Вардамацкі]], дзе былі канфіскаваныя ўсе фінансавыя дакументы арганізацыі. Ператрус прайшоў таксама дома ў Андрэя Вардамацкага<ref name="euroradio1">[http://www.euroradio.fm/ru/1218/reports/47838/?&x=0 Спецслужбы разгромили офисы «Говори правду» по всей Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522051401/http://www.euroradio.fm/ru/1218/reports/47838/?&x=0 |date=22 мая 2010 }}</ref>. У былога народнага дэпутата СССР [[Юрый Варонежцаў|Юрыя Варонежцава]] ў Гомелі супрацоўнікі міліцыі канфіскавалі тры ноўтбукі, адзін з якіх належаў яго 10-гадовай дачцэ, камп’ютар сына, відэакамеру, мабільныя тэлефоны, носьбіты інфармацыі — дыскі, дыскеты, флэш-карты і відэакасеты, кнігі і некалькі тысяч долараў. [[20 мая]] Варонежцаў быў дапытаны ў якасці сведкі па крымінальнай справе<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/18/ic_news_116_331441/ После обыска активист ОГП из Гомеля Юрий Воронежцев остался без средств к существованию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629135854/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/18/ic_news_116_331441 |date=29 чэрвеня 2017 }}</ref>. Асабістыя грошы, сабраныя на лячэнне, былі канфіскаваныя таксама ў палітолага [[Святлана Навумава|Святланы Навумавай]]<ref>[http://zapraudu-mirror.info/article/ts-vernuts-aktyv-stam-gavary-pra-du-rechy-groshy Ці вернуць Актывістам «Гавары праўду» рэчы і грошы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914034115/http://zapraudu-mirror.info/article/ts-vernuts-aktyv-stam-gavary-pra-du-rechy-groshy |date=14 верасня 2017 }} {{ref-be}}</ref>. З офіса арганізацыі, паводле слоў Някляева, не вынеслі хіба што цвікі, забітыя ў сцяну<ref name="youtube1"/>. Па стане на [[29 ліпеня]] офіс заставаўся апячатаным<ref>{{cite web|url=http://zapraudu-mirror.info/article/nina-pokhlopko-okruzhili-po-polnoi-programme|title=Нина Похлопко: Окружили по полной программе…|author=Глебусь Г.|date=29 июля 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперед»|access-date=2010-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914034847/http://zapraudu-mirror.info/article/nina-pokhlopko-okruzhili-po-polnoi-programme|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Трое актывістаў кампаніі — сам Уладзімір Някляеў, галоўны рэдактар ​​газеты «Таварыш», член цэнтральнага бюро [[Беларуская партыя аб’яднаных левых «Справядлівы свет»|партыі «Справядлівы свет»]] Сяргей Вазняк і міжнародны каардынатар [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] Андрэй Дзмітрыеў былі затрыманыя на трое сутак і выпушчаныя [[21 мая]] без прад’яўлення абвінавачванняў<ref name="youtube1">[http://www.youtube.com/watch?v=4OKQqHIvlVs Освобождение Некляева, Возняка и Дмитриева] (видео)</ref><ref>[http://euramost.org/index.php?artc=13615 Задержанные активисты кампании «Говори правду» вышли на свободу]</ref>. Ім паведамілі, што яны праходзяць падазраванымі па ўзбуджанай МУС крымінальнай справе. Усяго ператрусам, допытам і затрыманням падвергліся 65 чалавек з 22 населеных пунктаў<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/2051403.html Някляеў: Кампанія «Гавары праўду!» не працуе на грошы Крамля]</ref>. === Версія МУС === Як адзначаецца ў [[прэс-рэліз]]е Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі ад [[21 мая]], падставай для затрымання актывістаў і канфіскацыі тэхнікі і дакументаў стала [[крымінальная справа]], узбуджаная ў дачыненні да кіраўніцтва выдавецкай фірмы ТАА «Дзіксэнд» паводле заявы яе ўладальнікаў, паколькі ўладальнікі заявілі аб «незаконным выкарыстанні гандлёвай назвы, юрыдычнага адрасу і іншых дадзеных іх фірмы на друкаванай прадукцыі ТАА „Дзіксэнд“». Далей у прэс-рэлізе сцвярджаецца, што ў ходзе правядзення аператыўна-следчых дзеянняў было ўстаноўлена, што друкаваная прадукцыя выраблялася ТАА «Дзіксэнд» «па замове кіраўнікоў руху „Наперад“ і грамадзянскай кампаніі „Гавары праўду!“ У. Някляева і С. Вазняка». МУС сцвярджала, што парушэнні заканадаўства з боку Някляева і Вазняка насілі «масавы і сістэматычны характар», але не ўдакладняла канкрэтныя супрацьпраўныя дзеянні, якія ім інкрымінаваліся<ref>{{cite web|url=http://mvd.gov.by/modules.php?name=News&file=print&sid=7371|title=Сообщение УИОС МВД|date=21 мая 2010|publisher=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|access-date=2010-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070628095219/http://www.mvd.gov.by/modules.php?name=News|archive-date=28 чэрвеня 2007|url-status=dead}}</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_news_116_331624/ МВД разъяснило основания для задержания активистов кампании «Говори правду!»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725172745/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_news_116_331624/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. МУС сцвярджала таксама, што ў выніку ператрусаў былі канфіскаваны «2 адзінкі агнястрэльнай зброі, 39 патронаў рознага калібру, 6 адзінак халоднай зброі, а таксама наркатычнае рэчыва расліннага паходжання». Усе гэтыя прадметы былі знойдзены ў кватэры актывісткі кампаніі Валянціны Матусевіч. Яе 25-гадовы сын, які, паводле яе слоў, амаль не меў ніякага дачынення да кампаніі быў арыштаваны і змешчаны ў «Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў»<ref name="matus2">[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=62692&newsPage=0 Валентина Матусевич: Вещи, которые нашли у нас дома, имеют 30-летнюю историю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727184600/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=62692&newsPage=0 |date=27 ліпеня 2014 }}</ref>. === Версія прыхільнікаў У. Някляева === Някляеў назваў узбуджэнне крымінальнай справы па гэтым артыкуле абсалютна неабгрунтаваным і палітычна матываваным<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_articles_116_167901/ Владимир Некляев: я думал, что выйду через три года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222210845/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_articles_116_167901/ |date=22 лютага 2015 }}</ref>. Сяргей Вазняк сцвярджаў, што за 4 тыдні да гэтых падзей ён прыйшоў у адну з друкарняў Мінска, каб ацаніць магчымасць друку матэрыялаў кампаніі «Гавары праўду!», аднак у далейшым ніякіх спраў з гэтай друкарняй не меў. Вазняк адзначыў, што прадстаўнікі органаў фінансавых расследаванняў ужо дапытвалі яго па гэтых абставінах яшчэ да затрымання. Ён гэтак жа, як і Някляеў, расцаніў ператрусы і затрыманні як палітычна матываваныя<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_media_video_116_4243/ Сергей Возняк: самая страшная мука на Окрестина — прослушивание Белорусского радио] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222212653/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/21/ic_media_video_116_4243/ |date=22 лютага 2015 }}</ref>. Дырэктар ТАА «Дзіксэнд» Аляксандр Болдыраў паведаміў беларускай рэдакцыі [[Радыё Свабода]], што ні аб якай крымінальнай справе, звязаным з яго прадпрыемствам, ён не ведае<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2049123.html|title=У фірме "Дзіксэнд" пра крымінальную справу ня ведаюць|date=21.05.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113433/http://www.svaboda.org/content/article/2049123.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Валянціна Матусевіч, у кватэры якой міліцыя знайшла зброю і наркотыкі, патлумачыла, што яе затрыманы міліцыяй сын некалькі разоў дзяжурыў у офісе кампаніі, а палітыкай амаль не цікавіўся<ref name="matus2"/>. [[Уладзімір Някляеў]] таксама сказаў, што не ведае Матусевіча, які нібыта быў яго ахоўнікам. Гэтую чутку абвергла і Валянціна Матусевіч<ref name="matus">[http://www.nv-online.info/by/76/300/14561/ Уладзімір Някляеў: «З актывістаў кампаніі „Гавары праўду!“ хочуць зрабіць злачынную банду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725154802/http://www.nv-online.info/by/76/300/14561/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62612&newsPage=0 Патроны в траве] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727210121/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62612&newsPage=0 |date=27 ліпеня 2014 }}</ref>. Някляеў таксама сказаў, што ахоўнікаў у яго не было зусім, а падчас ператрусу яго кватэры знойдзеныя ў ёй {{нп4|Мантажны патрон|будаўнічыя патроны|ru|Монтажный патрон}} супрацоўнікі праваахоўных органаў паспрабавалі паказаць у пратаколе як агнястрэльныя<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=WHCiZu49Ivw&feature=related Уладзімер Някляеў пра падрабязнасці арышту]</ref>. Валянціна Матусевіч патлумачыла карэспандэнтам, што «агнястрэльная зброя», знойдзеная ў яе кватэры — гэта адзін газавы і адзін {{нп4|Пнеўматычная зброя|пнеўматычны пісталет|ru|Пневматическое оружие}} (Мікіта прафесійна займаўся стральбой з пнеўматыкі), патроны былі не баявыя, а навучальныя, калекцыю нажоў збіраў бацька Мікіты 30 гадоў таму. А «наркатычнае рэчыва расліннага паходжання» — гэта трава, якую сама Валянціна выкарыстала як лячэбны {{нп4|кампрэс|кампрэс|ru|Компресс}}<ref name="matus"/>. === Пратэсты супраць пераследу === [[20 мая]] старшыня [[Еўрапарламент]]а [[Ежы Бузек]] выказаў «сур’ёзную занепакоенасць пагаршэннем сітуацыі з [[Правы чалавека|правамі чалавека]] ў Беларусі» ў сувязі з масавымі пераследамі актывістаў кампаніі «Гавары праўду». Ён сказаў, што [[Еўрасаюз]] можа перагледзець адносіны з Беларуссю і заклікаў беларускія ўлады «неадкладна спыніць рэпрэсіі і пераследы структур грамадзянскай супольнасці і вярнуцца на шлях дэмакратызацыі»<ref name="Buzek">{{cite web|url=http://www.ep-president.eu/president/view/en/press/press_release/2010/2010-May/press_release-2010-May-15.html|title=Jerzy Buzek Concerned about the Situation in Belarus|quote=I call on the Belarus authorities to stop immediately all repression and intimidation of civil society groups and to get back on the way to democratisation|date=19 May 2010|work=Official Site|publisher=[[Еўрапейскі парламент|European Parlament]]|lang=en|access-date=2010-07-23|archive-url=http://www.webcitation.org/656qVu4T2|archive-date=2012-01-31}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Гаджиев М.|загаловак=За «Говори правду» сказала Европа|спасылка=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=1372324&ThemesID=6|выданне=Коммерсантъ|тып=газета|год=21 мая 2010|выпуск=89 (4389)}}</ref>. Занепакоенасць рэпрэсіямі супраць кампаніі «Гавары праўду» ад імя краіны-старшыні [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] выказала пасольства [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{cite web|url=http://ukinbelarus.fco.gov.uk/en/news/?view=News&id=22265992|title=Statement on raids on the «Tell the Truth» civic campaign in Belarus|publisher=British Embassy in Belarus|access-date=2010-07-22|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120421175226/http://ukinbelarus.fco.gov.uk/en/news/?view=News&id=22265992|archive-date=21 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/21/ic_news_112_331653/|title=Посольство Великобритании глубоко озабочено ситуацией вокруг «Говори правду»|date=21 мая 2010|work=Naviny.by|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150501062726/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/05/21/ic_news_112_331653/|archive-date=1 мая 2015|url-status=dead}}</ref>. Аналагічны непакой выказаў часовы павераны [[ЗША]] ў Беларусі Марк Башэці<ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2010/05/25/eu_387548/|title=США озабочены репрессиями против активистов гражданской кампании «Говори правду!»|author=Коровенкова Т.|date=25 мая 2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-21|archive-url=https://www.webcitation.org/60wSwwYwb?url=http://belapan.com/archive/2010/05/25/eu_387548/|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> і {{нп4|Міжнародная федэрацыя за правы чалавека|Міжнародная федэрацыя правоў чалавека|ru|Международная федерация за права человека}} (FIDH)<ref name="fidh">{{cite web|url=http://www.fidh.org/Repressii-opyat-usilivayutsya|title=Репрессии опять усиливаются|date=3 июня 2010|publisher=Международная федерация за права человека|access-date=2010-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110731114310/http://www.fidh.org/Repressii-opyat-usilivayutsya|archive-date=31 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/34264/|title=Правозащитный центр «Весна». Совместное заявление Международной Федерации за права человека (FIDH) и Правозащитного центра «Весна»|quote=Международная Федерация за права человека (FIDH) и ее членская организация в Беларуси Правозащитный центр «Весна» выражают глубокую обеспокоенность по поводу волны новых репрессивных действий (обысков, допросов и арестов) в отношении активистов гражданского общества, правозащитников, независимых журналистов и представителей политической оппозиции, а также в связи с общим ухудшением состояния прав человека в стране|date=31 мая 2010|publisher=Правозащитный центр «Весна»|access-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110731110443/http://spring96.org/ru/news/34264|archive-date=31 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>. Кіраўнік дэлегацыі [[Еўрапарламент]]а па сувязях з Беларуссю польскі дэпутат {{нп4|Яцак Пратасевіч|Яцак Пратасевіч|be-x-old|Яцак Пратасевіч}} асудзіў «палітычна матываваныя» ператрусы і адзначыў, што пераследы з боку ўлад выкліканы тым, што дзейнасць кампаніі «была накіравана на забеспячэнне празрыстасці інфармацыі і маніторынг прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі»<ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/34184/|title=Глава делегации Европарламента по связям с Беларусью осудил «политически мотивированные» обыски активистов кампании «Говори правду!»|date=20 мая 2010|publisher=Правозащитный центр «Весна»|access-date=2010-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202150212/http://spring96.org/ru/news/34184|archive-date=2 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. Прадстаўнікі 33 грамадскіх арганізацый, у тым ліку вядомых навукоўцаў і эколагаў розных краін напісалі зварот у пракуратуру, [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністэрства ўнутраных спраў]] і [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|адміністрацыю прэзідэнта Беларусі]] з пратэстам супраць пераследу Юрыя Варонежцава і канфіскацыі асабістых рэчаў сям’і «сведкі па справе» і патрабаваннем аднавіць законнасць<ref name="ecolog"/><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/22/ic_news_116_331660/ Экологи и ученые выступили в защиту активиста «Говори правду!» Воронежцева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150318124932/http://naviny.by/rubrics/society/2010/05/22/ic_news_116_331660/ |date=18 сакавіка 2015 }}</ref>. Супраць пераследу кампаніі выступілі таксама іншыя арганізацыі і грамадскія дзеячы<ref>[http://www.nv-online.info/by/74/20/14361/ Рада «Беларускі ПЭН-цэнтр» пратэстуе супраць масавых вобшукаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305032011/http://www.nv-online.info/by/74/20/14361/ |date=5 сакавіка 2012 }}</ref><ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62533&newsPage=0 Литераторы США и Финляндии вступились за Некляева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727202512/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62533&newsPage=0 |date=27 ліпеня 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5588423,00.html|title=Штефан Малериус: Обыски активистов кампании «Говори правду» напоминают роман Кафки|author=Зарянка В.|date=19.05.2010|publisher=Нямецкая хваля|description=Интервью с главой белорусского бюро фонда имени Аденауэра|access-date=2010-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331134228/http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5588423,00.html|archive-date=31 сакавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. === Канфіскацыя подпісаў === У [[Мінск]]у за сабранымі подпісамі за наданне адной з вуліц і станцый метро імя [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] вялося, паводле слоў прэс-сакратара кампаніі Юліі Рымашэўскай, «самае сапраўднае паляванне»<ref name="skradzeny"/>. 10 тысяч подпісаў былі канфіскаваныя падчас ператрусу 18 мая ў офісе кампаніі. [[5 ліпеня]] з двара дома была эвакуяваная і апячатаная машына, у багажніку якой ляжалі яшчэ 30 тысяч подпісаў. [[9 ліпеня]] подпісы былі канфіскаваныя міліцыяй пры вобшуку машыны ў сувязі з вышэйзгаданай крымінальнай справай<ref name="bashur">{{cite web|author=Степнов А.|url=http://www.zapraudu-mirror.info/article/mashinu-mikhaila-bashury-obyskali-segodnya-utrom-v-ruvd-sovetskogo-raiona|title=Подписи за улицу Быкова, находившиеся в машине Михаила Башуры, конфискованы вместе с его личными вещами (видео)|date=9 июля 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперед»|access-date=2010-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914021511/http://www.zapraudu-mirror.info/article/mashinu-mikhaila-bashury-obyskali-segodnya-utrom-v-ruvd-sovetskogo-raiona|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[7 ліпеня]] невядомыя абрабавалі кватэру, якая была арандаваная з-за немагчымасці карыстацца офісам. Акрамя больш чым 50 тысяч подпісаў з кватэры не прапала нічога<ref name="skradzeny">{{cite web|author=Рымашэўская Ю.|url=http://zapraudu-mirror.info/article/skradzeny-rekv-zavany-100-tysyach-podp-sa-za-shanavanne-pamyats-vas-lya-bykava|title=Скрадзены і рэквізаваны 100 тысяч подпісаў за ўшанаванне памяці Васіля Быкава|date=7 июля 2010|work=«Говори правду»|publisher=«Движение вперед»|lang=be|access-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20170914003117/http://zapraudu-mirror.info/article/skradzeny-rekv-zavany-100-tysyach-podp-sa-za-shanavanne-pamyats-vas-lya-bykava|archive-date=14 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. Арганізатары кампаніі на прэс-канферэнцыі сцвярджалі, што ўсе сабраныя подпісы былі адсканаваныя і маюцца ў электронным выглядзе<ref>[http://www.zapraudu-mirror.info/article/aktsiya-dorogu-ulitsam-bykova-narod-progolosoval-za-bykova Акция «Дорогу — улицам Быкова». Народ проголосовал ЗА Быкова!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914014252/http://www.zapraudu-mirror.info/article/aktsiya-dorogu-ulitsam-bykova-narod-progolosoval-za-bykova |date=14 верасня 2017 }}</ref><ref>[http://udf.by/main_news/31894-kampaniya-govori-pravdu-dokazala-chto-po.html Кампания «Говори правду!» доказала, что по-настоящему собрала подписи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222201901/http://udf.by/main_news/31894-kampaniya-govori-pravdu-dokazala-chto-po.html |date=22 лютага 2015 }}</ref>. === Арышт Міхася Башуры === Увечары [[6 жніўня]] супрацоўнікі [[КДБ РБ|КДБ]] затрымалі актывіста кампаніі Міхася Башуру і перадалі супрацоўнікам Савецкага раённага ўпраўлення ўнутраных спраў горада Мінска, якое ў гэты ж дзень ўзбудзіла крымінальную справу па частцы 2 артыкула 380 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса]] (падробка, выраб, выкарыстанне альбо збыт падробленых дакументаў, штампаў, пячатак, бланкаў). Сцвярджаецца, што Башура завысіў свой даход, калі выступаў паручыцелем пры атрыманні крэдыту ў банку ў 2008 годзе. [[9 жніўня]] тэрмін папярэдняга затрымання быў падоўжаны да 10 сутак без прад’яўлення абвінавачванняў<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?newsPage=0&news=65685&backPage=13&page=100 Адвокат требует немедленного освобождения Михаила Башуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810195628/http://www.belaruspartisan.org//bp-forte//?page=100&backPage=13&news=65685&newsPage=0 |date=10 жніўня 2010 }}</ref>. [[17 жніўня]] Башуры было прад’яўленае абвінавачванне ў здзяйсненні злачынства па артыкулу 380 — па дзвюх частках адразу: падробка дакументаў у мэтах выкарыстання самім выканаўцам і тыя ж дзеянні, учыненыя па папярэдняй змове групай асоб. На час следства Башура быў пакінуты пад вартай<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/society/2010/08/17/ic_news_116_350809/|title=Михаилу Башуре предъявлено обвинение в подделке документов|date=17.08.2010|work=Naviny.by|publisher=БелаПАН|access-date=2010-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222203327/http://naviny.by/rubrics/society/2010/08/17/ic_news_116_350809/|archive-date=22 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. Праваабаронцы і Уладзімір Някляеў лічылі гэтую справу палітычна матываванай<ref>[http://naviny.by/rubrics/opinion/2010/08/10/ic_articles_410_170006/ Уладзімір Някляеў. ПРАЎДА. Краіна падробак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222204455/http://naviny.by/rubrics/opinion/2010/08/10/ic_articles_410_170006/ |date=22 лютага 2015 }}</ref><ref>[http://ru.delfi.lt/abroad/belorussia/storonnikov-neklyaeva-arestovyvayut-pod-lyubym-predlogom.d?id=35327267 Сторонников Некляева арестовывают под любым предлогом]</ref>. Някляеў сцвярджаў, што ўлады змянілі тактыку і цяпер запалохвалі ўсіх актывістаў<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2126072.html|title=Уладзімер Някляеў: Улады зьмянілі тактыку адносна кампаніі «Гавары праўду»|author=Грузьдзіловіч А.|date=12.08.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817225940/http://www.svaboda.org/content/article/2126072.html|archive-date=17 жніўня 2010|url-status=dead}}</ref>. У гэтыя ж дні былі забароненыя ўсе пікеты кампаніі ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], затрыманыя некалькі актывістаў, адзін з іх — Міхаіл Пашкевіч — быў аштрафаваны на 1,4 млн [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]]<ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2126113.html|title=Міліцыянты сарвалі пэрформанс кампаніі «Гавары праўду»|author=Абакунчык Г.|date=12.08.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831002559/http://www.svaboda.org/content/article/2126113.html|archive-date=31 жніўня 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2125273.html|title=На Магілёўшчыне забаранілі ўсе пікеты руху “Гавары праўду”|date=11.08.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222204155/http://www.svaboda.org/content/article/2125273.html|archive-date=22 лютага 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/2125273.html|title=Пашкевічу на Дзень моладзі — 40 базавых велічынь|date=12.08.2010|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2010-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20150222204155/http://www.svaboda.org/content/article/2125273.html|archive-date=22 лютага 2015|url-status=dead}}</ref>. === Ліквідацыя арганізацыі === [[3 чэрвеня]] афіцыйны арганізатар кампаніі — даследча-асветніцкая ўстанова «Рух наперад» — атрымала паведамленне з Мінгарвыканкама, у якім паведамлялася, што ў гаспадарчы суд Мінска быў пададзены пазоў аб пазбаўленні арганізацыі дзяржаўнай рэгістрацыі<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/04/ic_news_116_332439/ Организаторов кампании «Говори правду!» хотят лишить регистрации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725172545/http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/04/ic_news_116_332439/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref><ref>[http://news.tut.by/172349.html Учреждение «Движение вперед», проводящее кампанию «Говори правду!», могут лишить госрегистрации] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100608233218/http://news.tut.by/172349.html |date=8 чэрвеня 2010 }}</ref><ref name="naviny2">[http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/04/ic_articles_116_168096/ Кампанию «Говори правду!» хотят вывести за легитимные рамки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140725191852/http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/04/ic_articles_116_168096/ |date=25 ліпеня 2014 }}</ref>. [[10 чэрвеня]] суд прыняў да ўвагі довады юрыстаў «Руху наперад» аб немагчымасці прадставіць ўстаноўчыя дакументы, якія альбо былі канфіскаваныя следствам, альбо знаходзіліся ў апячатаным офісе і пагадзіўся запатрабаваць дакументы самастойна<ref name="sud1">[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/06/10/ic_news_112_332804/ Хозсуд будет истребовать учредительные документы «Движения вперед»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150326151529/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/06/10/ic_news_112_332804/ |date=26 сакавіка 2015 }}</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/10/ic_news_116_332795/ Организаторы кампании «Говори правду!» считают необоснованными претензии властей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150326140207/http://naviny.by/rubrics/society/2010/06/10/ic_news_116_332795/ |date=26 сакавіка 2015 }}</ref>. [[8 ліпеня]] суд адмовіў Мінгарвыканкаму ў ліквідацыі арганізацыі<ref name="ej"/><ref>{{артыкул|аўтар=Пілецкі А.|загаловак=«Гавары праўду» выйграла суд у Мінгарвыканкама|спасылка=http://nn.by/?c=ar&i=40727|мова=be|выданне=Наша Ніва|тып=газета|год=7 ліпеня 2010}}</ref>. Аднак у далейшым Мінгарвыканкам паспрабаваў аспрэчыць дагавор арэнды памяшкання. [[20 ліпеня]] прадстаўнік Мінгарвыканкама ў гаспадарчым судзе [[Мінск]]а заявіў, што памяшканне было арандавана пад офіс з парушэннем заканадаўства, паколькі гэта памяшканне гандлёвае<ref>{{cite web|url=http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=6764&sn_cat=6|title=Зачем власти судятся с кампанией «Говори правду»?|author=Косарев Г.|date=21 июля 2010|work=Завтра твоей страны|access-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305082603/http://www.zautra.by/art.php?sn_nid=6764&sn_cat=6|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Намеснік генеральнага дырэктара прадпрыемства «Ціна Влаці», якое валодала гэтым памяшканнем, прад’явіла ў судзе дакументы, у якіх паказана, што памяшканне з’яўлялася адміністрацыйным. Прадстаўнік «Руху наперад» Ніна Пахлопка лічыў, што адзінай мэтай зыску з’яўлялася ліквідацыя арганізацыі<ref>{{cite web|url=http://www.zapraudu-mirror.info/article/mingorispokom-vnov-natselilsya-na-likvidatsiyu-dvizheniya-vpered|title=Мингорисполком вновь нацелился на ликвидацию «Движения вперед»|author=Степнов А.|date=20 июля 2010|work=«Говори правду"|publisher=«Движение вперед»|access-date=2010-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913225039/http://www.zapraudu-mirror.info/article/mingorispokom-vnov-natselilsya-na-likvidatsiyu-dvizheniya-vpered|archive-date=13 верасня 2017|url-status=dead}}</ref>. [[29 ліпеня]] суддзя Андрэй Аляшкевіч задаволіў пазоў аб прызнанні «нікчэмным» дагавора аб арэндзе памяшкання, хоць напярэдадні ён гэты пазоў адхіліў<ref>{{cite web|url=http://www.regnum.ru/news/society/1310272.html|title=Белорусские власти оказывают давление на лидера кампании «Говори правду»|date=30 июля 2010|publisher=ИА «РЕГНУМ»|access-date=2010-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726101623/http://www.regnum.ru/news/society/1310272.html|archive-date=26 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Корбут В.|загаловак=«Говори правду!» переводят на нелегальное положение|спасылка=http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=30333&sn_cat=32|выданне=Солидарность|тып=газета|месца={{Мн.}}}}</ref><ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2010/07/30/401938/|title=Владимир Некляев: Кампания «Говори правду!» будет продолжена|date=30.07.2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-07-30|archive-url=https://www.webcitation.org/60wT81n0W?url=http://belapan.com/archive/2010/07/30/401938/|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У інтэрв’ю тэлеканалу «[[Белсат]]» Някляеў заявіў, што кампанія будзе працягнута ў межах новай арганізацыі<ref>{{cite web|url=http://www.belsat.eu/generator.php?p=1,10,27,9143,9144|title=«Гавары праўду!» будзе працаваць у межах навастворанай арганізацыі|date=31 июля 2010|publisher=Белсат|lang=be|access-date=2010-08-02|url-status=403}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[12 кастрычніка]] Гаспадарчы суд Мінска задаволіў іск Мінгарвыканкама аб пазбаўленні дзяржаўнай рэгістрацыі даследча-асветніцкай установы «Рух наперад» у сувязі з тым, што яго кіраўнікі падалі загадзя ілжывыя звесткі пры рэгістрацыі — дагавор арэнды офіса быў раней прызнаны нікчэмным, паколькі памяшканне не было прызначана для размяшчэння офіса. Прадстаўнікі арганізацыі лічылі рашэнне несправядлівым, не заснаваным на законе і заявілі, што абавязкова скарыстаюцца правам абскарджання<ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2010/10/12/417768/|title=Суд принял решение о ликвидации "Движения вперед"|date=12.10.2010|publisher=[[БелаПАН]]|access-date=2010-10-12|archive-url=https://www.webcitation.org/60wT99gE1?url=http://belapan.com/archive/2010/10/12/417768/|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў]], якія прайшлі ў снежні 2010 года, у якіх [[Уладзімір Някляеў]] прымаў удзел у якасці кандыдата, Міністэрства юстыцыі адмовіла ў рэгістрацыі рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Гавары праўду»<ref>[http://news.date.bs/incidents_217417.html Мінюст адмовіў у дзяржрэгістрацыі аб’яднання «Гавары праўду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110211164218/http://news.date.bs/incidents_217417.html |date=11 лютага 2011 }}</ref>. Далейшыя спробы рэгістрацыі таксама блакіраваліся беларускімі ўладамі. У прыватнасці, [[7 жніўня]] [[2013]] года Вярхоўны суд не задаволіў скаргу прадстаўнікоў кампаніі «Гавары праўду!» на адмову Міністэрства юстыцыі ў рэгістрацыі грамадскага аб’яднання<ref>{{cite web |datepublished = 07.08.2013 |url = http://eurobelarus.info/news/society/2013/08/07/verhovnyy-sud-soglasilsya-s-minyustom-po-povodu-neregistratsii-oo-govori-pravdu.html |title = Верховный суд согласился с Минюстом по поводу нерегистрации ОО «Говори правду!» |publisher = ЕвроБеларусь |access-date = 2013-08-24 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305012606/http://eurobelarus.info/news/society/2013/08/07/verhovnyy-sud-soglasilsya-s-minyustom-po-povodu-neregistratsii-oo-govori-pravdu.html |archive-date = 5 сакавіка 2016 |url-status = dead }}</ref>. === Рэпрэсіі пасля прэзідэнцкіх выбараў === У дзень выбараў, [[19 снежня]] [[2010]] года, Уладзімір Някляеў быў арыштаваны і [[29 снежня]] абвінавачаны ў арганізацыі масавых беспарадкаў. Акрамя Някляева, былі арыштаваныя Андрэй Дзмітрыеў, [[Сяргей Вітальевіч Вазняк|Сяргей Вазняк]], [[Аляксандр Фядута]] і Павел Вінаградаў. Усе яны былі асуджаныя за арганізацыю або ўдзел у масавых беспарадках, якія адбыліся ў ходзе акцыі пратэсту ўвечары 19 снежня<ref>{{cite web |url = http://belapan.com/archive/2011/05/20/472025/ |title = БелаПАН. Оглашены приговоры Некляеву, Рымашевскому, Дмитриеву, Федуте, Возняку и Положанко |publisher = belapan.com |access-date = 2012-2-2 |archive-url = https://www.webcitation.org/65Csjv6PW?url=http://belapan.com/archive/2011/05/20/472025/ |archive-date = 4 лютага 2012 |url-status = dead }}</ref>. Дадзеныя прысуды былі прызнаныя палітычна матываванымі шэрагам міжнародных праваабарончых арганізацый, а таксама ЗША і Еўрасаюзам. Някляеў і Фядута былі прызнаныя [[Вязень сумлення|вязнямі сумлення]]<ref name="amnesty">[http://amnesty.org.ru/node/1677 Беларусь призывают освободить узников совести, задержанных в связи с протестами после выборов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170418012459/https://amnesty.org.ru/node/1677/ |date=18 красавіка 2017 }}</ref>. == Меркаванні аб кампаніі == Старшыня «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]» (ТБМ) Алег Трусаў крытычна паставіўся да кампаніі ў сувязі з тым, што яе друкаваныя матэрыялы распаўсюджваліся на [[Руская мова|рускай мове]]<ref>{{cite web|url=http://www.euroradio.fm/ru/1219/news/47879/|title=ТБМ отказалось поддерживать кампанию «Говори правду»|date=19 мая 2010|publisher=Европейское радио для Беларуси|access-date=2010-07-26|archive-url=https://www.webcitation.org/60wTAwVBc?url=http://old.euroradio.fm/ru/1219/news/47879|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Апазіцыйны палітык [[Аляксандр Мілінкевіч]] лічыў памылковай ідэю зваротаў у Адміністрацыю Прэзідэнта і лічыў сумніўнымі мэты і крыніцы фінансавання кампаніі<ref>{{cite web|url=http://by.milinkevich.org/answers/data/ic_116/6076/rowselect-10?10/|title=«Як вы ставіцеся да грамадзянскай акцыі „Говори Правду!“?»|author=Мілінкевіч А. В.|date=07.06.2010|lang=be|access-date=2010-07-15|archive-url=http://www.webcitation.org/60wTCLjiA|archive-date=2011-08-15}}</ref>. Старшыня «[[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]» Анатоль Лябедзька раскрытыкаваў ідэю Някляева вылучацца дэлегатам Усебеларускага народнага сходу. Ён лічыў, што збор подпісаў будзе рэкламаваць гэтую неканстытуцыйную і дэкаратыўную структуру<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2010/07/22/ic_news_112_342737/ Лебедько подверг критике идею Некляева выдвигаться делегатом Всебелорусского народного собрания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150508072258/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/07/22/ic_news_112_342737 |date=8 мая 2015 }}</ref>. Аднак, беларускія палітолагі лічылі ідэю Някляева прадуманай {{нп4|Сувязі з грамадскасцю|піяр|ru|Связи с общественностью}}-акцыяй<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2010/08/10/ic_articles_112_169996/|title=Некляев решил сыграть на чужом поле|author=Класковский А.|date=10.08.2010|work=Naviny.by|publisher=БелаПАН|access-date=2010-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320154030/http://naviny.by/rubrics/politic/2010/08/10/ic_articles_112_169996/|archive-date=20 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Валерый Фёдаравіч Грышкавец|Валерый Грышкавец]] абвінаваціў Уладзіміра Някляева ў тым, што кампанія «Гавары праўду» створана для таго, каб вылучыць Някляева кандыдатам на [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]]. Някляеў адмаўляў гэта абвінавачванне і лічыў яго фантазіяй і спробай дыскрэдытацыі яго грамадскай дзейнасці<ref>{{cite web|url=http://euroradio.fm/ru/1312/news/51911/|title=Некляев: Кампания "Говори правду" создана не ради Нобелевской премии|author=Лукашук З.|date=20.08.10|publisher=Европейское радио для Беларуси|access-date=2010-09-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60wTFZzh8?url=http://old.euroradio.fm/ru/1312/news/51911|archive-date=14 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У канцы верасня [[2010]] года Беларускае тэлебачанне паказала 20-хвілінную перадачу, у якой сцвярджалася, што кампанія «Гавары праўду» займалася адмываннем грошай і нямэтавым расходаваннем сродкаў, якія замежныя фонды вылучалі з мэтай дэмакратызацыі беларускага грамадства<ref name="Сюжет БТ">[http://rutube.ru/tracks/3623079.html?v=ef3bb9837348ee0a4c2c204ba2c1f078 Белорусская оппозиция — правда о говорящих ложь]</ref>. У якасці прыкладаў адмывання грошай у сюжэце былі паказаны справаздачы аб выдаткоўванні сродкаў кампаніі, у якіх фігуравалі такія артыкулы як: падрыхтоўка машыны да тэхагляду, паслугі псіхолага, паслугі фларыста, паездкі ў [[Вільнюс]], на кожную з якіх былі спісаны больш за 1000 [[Долар ЗША|долараў ЗША]]. На наступны дзень на сайце «Гавары праўду» з’явіўся відэазварот, у якім адзін з кіраўнікоў кампаніі «Гавары праўду» Андрэй Дзмітрыеў адмаўляў агучаныя БТ абвінавачванні, называючы каментарыі да фактаў у перадачы «злучэннем маразму і запалёнай фантазіі». Дзмітрыеў звяртаў ўвагу на ананімнасць перадачы, у якой «няма ні аўтара, ні рэжысёра»<ref>[http://zapraudu-mirror.info/node/3184 Андрей Дмитриев комментирует очередной «шедевр» от БТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170914040801/http://zapraudu-mirror.info/node/3184 |date=14 верасня 2017 }}</ref>. У шэрагу незалежных інтэрнэт-выданняў (у прыватнасці, у «Салідарнасці»<ref>{{артыкул|аўтар=Буян Я.|загаловак=Почему Некляева и К взяли в оборот |спасылка=http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=28797&sn_cat=37|год=19 мая 2010|выданне=Солидарность|тып=газета}}</ref>, «Беларускім партызане»<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62792&newsPage=0 Некляевские миллионы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140727202605/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=62792&newsPage=0 |date=27 ліпеня 2014 }}</ref> ​​і іншых<ref>[http://www.belmy.by/articles/materials/tema/10240.html Некляев будет говорить правду за деньги из России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305124948/http://www.belmy.by/articles/materials/tema/10240.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>) выказваліся і абмяркоўваліся здагадкі, што кампанія Някляева фінансавалася расійскімі спонсарамі. Пасол Расіі ў Беларусі [[Аляксандр Аляксандравіч Сурыкаў|Аляксандр Сурыкаў]] заявіў з гэтай нагоды, што расійскі ўрад не займаецца фінансіраваннем беларускай апазіцыі<ref>[http://rian.ru/politics/20100611/245082542.html РФ не видит альтернативы Лукашенко на посту главы Беларуси — посол]</ref>. Эксперт кампаніі «Гавары праўду» [[Аляксандр Фядута]] сцвярджаў, што кампанія фінансуецца беларусамі, якія пражываюць у Расіі<ref>[http://udf.by/main_news/30888-feduta-dengi-na-kampaniyu-govori-pravdu-dali.html Федута: Деньги на кампанию «Говори правду!» дали белорусы, проживающие в России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100524103042/http://udf.by/main_news/30888-feduta-dengi-na-kampaniyu-govori-pravdu-dali.html |date=24 мая 2010 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/discussion/1/149203.html|title=Аляксандар Фядута|quote=гэта грошы беларусаў, якія часова жывуць у Расеі|publisher=[[Радыё Свабода]]|description=Анлайн-каферэнцыя|lang=be|access-date=2010-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100710000129/http://www.svaboda.org/discussion/1/149203.html|archive-date=10 ліпеня 2010|url-status=dead}}</ref>. Кандыдат філасофскіх навук, былы дырэктар Інфармацыйна-аналітычнага цэнтра НДІ ТПГУ Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Беларусі Юрый Баранчык<ref>{{cite web|url=http://mnenia.zahav.ru/AuthorProfile.aspx?aid=1584|title=Юрий Баранчик|publisher=Zahav.ru|access-date=2010-07-23|url-status=dead}}{{Недаступная спасылка}}</ref> адзначыў прынцыповую навізну кампаніі і ўдала знойдзеную [[Ідэалогія|ідэалагічную]] аснову. На думку Баранчыка, гэта «першы пасля 1994 года беларускі палітычны праект» — у тым сэнсе, што ён фінансуецца не знешнімі па адносінах да Беларусі сіламі, а беларусамі, якія пражываюць у Расіі. Баранчык лічыў, што гэты новы тып апазіцыі ў Беларусі мае вялікую будучыню, у адрозненне ад [[Беларускі нацыяналізм|нацыяналістаў]]<ref>{{cite web|url=http://belarus.regnum.ru/news/analitics/1286040.html|title=Репрессии в Беларуси: правда под ударом|author=Баранчик Ю.|date=21 мая 2010|publisher=ИА [[РЕГНУМ]]|access-date=2010-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111095737/http://belarus.regnum.ru/news/analitics/1286040.html|archive-date=11 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Тэхналагічнасць і крэатыўнасць кампаніі адзначаў палітолаг Валерый Карбалевіч<ref>{{cite web|url=http://belaruselections.info/current/local_elections_2010/analytics/0046572/|title=Верхушку сразу колбасит, когда играют не по ее правилам|author=Класковский А.|date=26 мая 2010|work=Выборы в Беларуси|publisher=БелаПАН|access-date=2010-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810185256/http://belaruselections.info/current/local_elections_2010/analytics/0046572/|archive-date=10 жніўня 2010}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уладзімір Някляеў]] * [[Святлана Навумава]] * [[Аляксандр Фядута]] * [[Цэнзура ў Беларусі]] * [[Таццяна Мікалаеўна Караткевіч]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commonscat|Gavary praudu|Кампанія «Гавары праўду»}} * [http://zapraudu.info/?lang=be Сайт кампаніі «Гавары праўду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101114073319/http://zapraudu.info/?lang=be |date=14 лістапада 2010 }} * [http://dzmitryeu.by/ Сайт вылучэнца ў прэзідэнты Беларусі ад арганізацыі «Гавары праўду» Андрэя Дзмітрыева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200603173355/http://dzmitryeu.by/ |date=3 чэрвеня 2020 }} * [http://bn.bk.of.by/news-1794 Уладзімір Някляеў: «Не трэба блытаць праўду пабытовую і праўду быцця…»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1971402.html Уладзімір Някляеў: «Мана — падмурак сённяшняй улады»] * {{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5466935,00.html|title=Владимир Некляев: Ложь в Беларуси стала государственной политикой и национальной идеей|author=Петровская Г.|date=14 апреля 2010|publisher=Немецкая волна|description=Интервью Deutsche Welle о целях и задачах кампании|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100524011219/http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5466935,00.html|archive-date=24 мая 2010|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://euramost.org/index.php?artc=13556|title=Татьяна Протько: «Выборы всегда активизируют население»|author=Павлов В.|date=3 мая 2010|publisher=Euramost|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230828/http://euramost.org/index.php?artc=13556|archive-date=25 красавіка 2012|url-status=dead}} * {{артыкул|аўтар=Качан В.|загаловак=Уладзімір Някляеў: «Не трэба блытаць праўду пабытовую і праўду быцця…»|спасылка=http://bk.of.by/news-1794|мова=be|выданне=Бабруйскі кур'ер|тып=газета|год=5 мая 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100512075905/http://www.bk.of.by/news-1794|archive-date=12 мая 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100512075905/http://www.bk.of.by/news-1794|archivedate=12 мая 2010}} * [http://bk-brest.by/ru/15/politics/342/ Свойство говорить правду. Владимир Некляев в гостях у брестчан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120425230954/http://bk-brest.by/ru/15/politics/342/ |date=25 красавіка 2012 }} * {{cite web|url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5466245,00.html|title=В Беларуси ищут духовного лидера нации|author=Алехнович А.|date=14 апреля 2010|publisher=Немецкая волна|access-date=2010-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20100421215658/http://www.dw-world.de/dw/article/0,,5466245,00.html|archive-date=21 красавіка 2010|url-status=dead}} * [http://www.ej.by/politics/2010-05-20/zachem_specslujby_belarusi_proveli_akciyu_govori.html Зачем спецслужбы Беларуси провели акцию «Говори правду»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100522123948/http://www.ej.by/politics/2010-05-20/zachem_specslujby_belarusi_proveli_akciyu_govori.html |date=22 мая 2010 }} * [http://www.russian.rfi.fr/evropa/20100520-belorusskie-vlasti-protiv-kampanii-govori-pravdu Белорусские власти против кампании «Говори правду!»] * {{артыкул|аўтар=Калиновская Т.|загаловак=Опасная правда|спасылка=http://www.belmarket.by/ru/78/20/6056/|выданне=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|тып=газета|год=2010|выпуск=20 (906)}} * [http://naviny.by/rubrics/elections/2011/02/23/ic_articles_623_172586/ Андрей Дмитриев: в Беларуси нет денег для оппозиции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150222202938/http://naviny.by/rubrics/elections/2011/02/23/ic_articles_623_172586/ |date=22 лютага 2015 }} — интервью заместителя руководителя кампании «Говори правду». === Фота і відэа === * [http://www.flickr.com/photos/zapraudu/sets/ Фотагалерэя] на [[Flickr]] * [http://www.youtube.com/watch?v=dTyGmeRIRbU Прэс-канферэнцыя ініцыятараў кампаніі] 25 лютага 2010 года. * [http://www.youtube.com/pravdaby Канал] на [[YouTube]] {{Партыі Беларусі}} [[Катэгорыя:2010 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] 99haub6o512vdx7nhqtafq83npoux4k 14 61161 5157895 2989980 2026-06-24T12:13:53Z Feeleman 163471 5157895 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2003|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2003]] [[Катэгорыя:2003]] n8qikvyyh6qpcz65noruv4f83j3e7mx 0 61239 5158197 5053759 2026-06-25T07:24:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158197 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Галандцы <br /> (''Nederlanders'') | image = <table border=0 align="right"> <tr> <td><small>[[File:Jan Lievens Portrait of Rembrandt.jpg|54x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Lucas Cranach d.Ä. (Werkst.) - Porträt des Erasmus von Rotterdam.jpg|43x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Cropped version of Jan Vermeer van Delft 002.jpg|51x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Christiaan Huygens-painting.jpeg|54x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Рэмбрант]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Эразм Ратэрдамскі|Эразм]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ян Вермер]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Хрысціян Гюйгенс]]</small></td> <tr> <td><small>[[File:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|57x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Sylvia Kristel (1973).jpg|53x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Cruyff (Selección de Holanda) - El Gráfico 2856.jpg|46x70px]]</small></td> <td><small>[[File:Paul Verhoeven Césars 2017 2.jpg|58x70px]]</small></td> </tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ван Гог]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Сільвія Крыстэль]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Ёхан Кройф]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Пол Верховен]]</small></td> <tr> </table> | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 13830200 (2023) | popplace = {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} — 12517000<br /> {{Сцягафікацыя|Бельгія}} — 192000 <br /> {{Сцягафікацыя|Германія}} — 192000 <br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} — 88000. <br /> {{Сцягафікацыя|Францыя}} — 88000 <br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} — 307000 <br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 147000 тыс. <br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} — 75000 <br /> | langs = [[Нідэрландская мова|нідэрландская (галандская)]] | rels = [[хрысціянства]] | related = [[фламандцы]], [[афрыканеры]], [[Бюргеры Шры-Ланкі|бюргеры]], [[фрызы]], [[немцы]] }} '''Нідэрла́ндцы''', або '''гала́ндцы''' ({{lang-nl|Nederlanders}}, {{Audio-nohelp|Nl-Nederlanders2.ogg|''слухаць''}}) — [[Еўропа|еўрапейскі]] народ, карэннае насельніцтва [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Агульная колькасць (2023 г.) — 13 830 200 чалавек<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/11659 Dutch]</ref>. Продкамі галандцаў былі [[германцы]], якія перасяліліся на тэрыторыю Нідэрландаў у [[1 тысячагоддзе да н.э.|1]] тысячагоддзі да н. э. Ужо да [[8 стагоддзе|VIII]] — [[9 стагоддзе|IX]] стст. на аснове мясцовых [[франкі|франкскіх]] дыялектаў склалася старажытная [[галандская мова]]. Аднак найважнейшую ролю ў вылучэнні асобнага галандскага [[этнас]]а і яго адасаблення ад блізкіх па мове [[Фламандцы|фламандцаў]] адыграла васьмідзесяцігадовая [[Нідэрландская рэвалюцыя]], у выніку якой узнікла [[Рэспубліка Злучаных правінцый]], дзе насельніцтва знаходзілася пад значным уплывам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. Мясцовае [[грамадства]] развівалася ў духу так званай «польдарнай мадэлі», што прадугледжвала высілкі кожнага чальца для агульнай справы, права яго голасу пры прыняцці рашэнняў, шанаванне прыватнага жыцця. Гэта мадэль сфарміравалася ў далёкім мінулым, калі стварэнне і падтрыманне [[польдар]]аў патрабавала супрацоўніцтва і дасягнення кампрамісу. Але яна застаецца актуальнай і ў нашы дні, што выяўляецца ў [[палітыка|палітыцы]], усталяванні сацыяльных сувязей, паўседзённым жыцці. Галандцы — адзін з першых еўрапейскіх народаў, які перажыў [[урбанізацыя|урбанізацыю]], спажывецкую рэвалюцыю, перайшоў ад двухразовага да чатырохразовага дзённага харчавання. Сучасная народная [[культура]] вызначаецца [[фестываль|фестывалямі]], што спалучаюць старыя і новыя традыцыі. == Паходжанне == Непасрэднымі продкамі галандаў былі старажытныя [[германцы]], якія мігрыравалі на тэрыторыю краіны каля [[750 да н.э.|750]] г. да н. э.<ref>[https://dutchreview.com/culture/are-the-dutch-actually-dutch/ Dutch DNA: are the Dutch actually Dutch?]</ref> У часы [[Гай Юлій Цэзар|Цэзара]] [[Рэйн]] з’яўляўся натуральнай мяжой паміж германцамі і [[Галы|галамі]]. Адным з найбуйнейшых германскіх народаў былі [[батавы]]. Пасля няўдалага паўстання супраць [[Старажытны Рым|рымлян]] у [[69]] — [[70]] гг. яны саступілі месца іншым плямёнам. У ранняе [[сярэднявечча]] значная частка тэрыторыі [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] была занята [[фрызы|фрызамі]] і [[Франкі|франкамі]]. Лічыцца, што да [[8 стагоддзе|VIII]] — [[9 стагоддзе|IX]] стст. на аснове мясцовых франкскіх [[дыялект]]аў сфарміравалася старажытная [[галандская мова]]<ref>[https://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/nl/nedling/taalgeschiedenis/oudnederlandse_teksten/ Het Oudnederlands]</ref>. У [[10 стагоддзе|X]] ст. у складзе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] вылучылася [[Галандыя (графства)|графства Галандыя]], якое ў перыяд свайго росквіту заняло землі паўночнага захаду Нідэрландаў. Астатнія тэрыторыі ўваходзілі ў шэраг дробных аўтаномных дзяржаў. Яны былі аб’яднаны [[Карл V Габсбург|Карлам V]] у [[Сямнаццаць правінцый]], якія перайшлі да [[Габсбургская Іспанія|іспанскай галіны Габсбургаў]]. У гады [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]] паўночныя правінцыі ператварыліся ў [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспубліку Злучаных правінцый]]<ref>[https://www.canonvannederland.nl/nl/opstand De Opstand]</ref>, а [[Паўднёвыя Нідэрланды]] засталіся ў складзе імперыі Габсбургаў і пазней сталі асобнай дзяржавай [[Бельгія]]й. Вылучэнню галандцаў у асобную [[нацыя|нацыю]] садзейнічала не толькі барацьба за палітычную незалежнасць, але таксама распаўсюджванне [[пратэстантызм]]у. У гады [[Рэфармацыя|Рэфармаыі]] большасць насельніцтва Злучаных правінцый прыняла [[кальвінізм]]<ref>[https://museeprotestant.org/en/notice/protestantism-in-the-low-countries/ Protestantism in the Low Countries]</ref>. Рэспубліка з’яўлялася важным прыстанкам для пратэстантаў розных плыняў, якія ратаваліся ад пераследу ў іншых краінах [[Еўропа|Еўропы]]. Гэта адасобіла галандцаў ад вельмі блізкіх па мове і культуры [[фламандцы|фламандцаў]], што падчас [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]] падтрымалі [[каталіцызм]]<ref>[https://www.expatica.com/be/moving/society-history/history-of-belgium-106907/ The history of Belgium]</ref>. == Культура == === Заняткі === У перыяд позняга [[сярэднявечча]] ўключэнне тэрыторыі [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] у склад [[Герцагства Бургундыя|Бургундыі]], а потым імперыі [[Габсбургскія Нідэрланды|Габсбургаў]] садзейнічала надзвычайна хуткаму [[эканоміка|эканамічнаму]] і [[дэмаграфія|дэмаграфічнаму]] ўздыму раней маланаселеных сельскіх зямель. У выніку [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]] ў [[1514]] г. 44 % насельніцтва пражывала ў нядаўна заснаваных [[горад|гарадах]]. Сучасныя даследаванні рэшткаў з позніх сярэднявечных пахаванняў сведчаць пра істотныя змены ў харчаванні і ладзе жыцця гараджан у параўнанні з сялянамі<ref>[https://doi.org/10.1002/oa.3051 Rachel Schats, IJk van Hattum, Lisette M. Kootker, Menno L.P. Hoogland, Andrea L. Waters-Rist Diet and urbanisation in medieval Holland. Studying dietary change through carious lesions and stable isotope analysis]</ref>. Гэта таксама паўплывала на заняткі мясцовых жыхароў, якія былі вымушаны пераходзіць ад [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]] да [[рамяство|рамяства]], мараходства, прамысловага [[рыбалоўства]], [[гандаль|гандлю]] і г. д. Асаблівасцю нідэрландскай сельскай гаспадаркі з’яўляецца яе ранні інтэнсіўны характар. З [[12 стагоддзе|XII]] ст. пашырэнне сельскагаспадарчых угоддзяў адбывалася дзякуючы асушэнню нізінных зямель і фарміраванню [[польдар]]аў<ref>[https://www.fao.org/fileadmin/templates/giahs/PDF/Dutch-Polder-System_2010.pdf The remarkable history of polder systems in The Netherlands]</ref>, прыдатных для развіцця [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Супольнае рэгуляванне польдараў і абарона ад [[паводка|паводак]] аб’ядноўвала сялян не толькі паміж сабою, але і з жыхарамі суседніх невялікіх гарадоў, што адначасова з’яўляліся спажыўцамі іх прадукцыі, а таксама наймаліся на працу ў сезон збору ўраджая. Пабудаваныя [[Канал (гідраграфія)|каналы]] служылі важнымі [[транспарт]]нымі артэрыямі, паколькі да [[Індустрыяльная рэвалюцыя|індустрыяльнай рэвалюцыі]] перавоз па вадзе каштаваў у 10 разоў танней, чым па сушы<ref>[https://agrifoodnetworks.org/article/the-dutch-used-to-be-capitalist-farmers-the-19th-century-forced-them-into-f The Dutch used to be capitalist farmers, the 19th century forced them into family farming]</ref>. У перыяд так званага «залатога веку» ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. сяляне ўжо не задавальнялі попыт на таннае [[Збожжавыя культуры|збожжа]], але бралі на адкорм жывёлу, якую завозілі з [[Данія|Даніі]] і паўночнай [[Германія|Германіі]], вырошчвалі [[кармавыя культуры]] і [[гародніна|гародніну]]<ref name="eh.net">[https://eh.net/encyclopedia/the-dutch-economy-in-the-golden-age-16th-17th-centuries/ Donald J. Harreld The Dutch Economy in the Golden Age (16th — 17th Centuries)]</ref>. Такім чынам сялянскія гаспадаркі былі шчыльна звязаны з [[рынак|рынкам]]. Падвышэнне колькасці беззямельных [[сям'я|сем’яў]]<ref>[https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/51838254/LandlesslabourLeuvenSept2017ppt.pdf Richard Paping The rise of landless households in the Dutch countryside ca. 1600—1900, especially in the nineteenth century ]</ref> вымушала іх чальцоў займацца адыходніцтвам для працы ў гарадах або браць надомную працу для вытворчасці [[пража|пражы]], перапрацоўкі [[малако|малака]], салення [[рыбы]] і г. д. Надомнымі рабочымі часцяком выступалі жанчыны і дзеці. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[індустрыялізацыя]] прывяла да [[Пралетарыят|пралетарызацыі]] многіх хатніх гаспадарак. Росквіт гарадской рамеснай вытворчасці таксама прыпаў на «залаты век». Так, [[Лейдэн]] нароўні з [[Францыя|французскім]] [[Ліён]]ам ператварыўся ў адзін з найбуйнейшых цэнтраў [[тэкстыль]]най вытворчасці ў [[Еўропа|Еўропе]]. Выраб [[тканіны|тканін]] ажыццяўляўся па сістэме «водпуску», пры якім ткачы і залежныя ад іх рабочыя атрымлівалі прывазную сыравіну ад [[Купецтва|купцоў]], якія плацілі здзельна за працу (купец захоўваў за сабой права ўласнасці на сыравіну на працягу усяго працэсу). Калі ў Лейдэне перапрацоўвалі пераважна [[поўсць]], то ў [[Харлем]]е — [[лён]]. [[Амстэрдам]] славіўся вытворчасцю [[Цукар|цукру]]<ref name="eh.net"/>. Колькасць [[Прафесія|прафесій]] стала пашыралася. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. большасць рамесных галін адчула заняпад. У XIX ст. яны былі выціснуты [[прамысловасць|прамысловасцю]]. Тым не меней, некаторыя традыцыйныя рамёствы захаваліся да нашых дзён — вытворчасць [[сыр]]у, [[шкло|шкла]], ювелірнай прадукцыі, [[ганчарства]] і г. д. Галандцы здаўна былі вядомыя як выдатныя мараплаўцы. Дзякуючы гэтаму ў «залаты век» яны здолелі пабудаваць жыццяздольную гандлёвую, а потым [[Каланіялізм|каланіяльную]] імперыю, якая праіснавала да сярэдзіны [[20 стагоддзе|XX]] ст.<ref>[https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/dutch-exploration-and-colonization Dutch Exploration And Colonization]</ref> Славутыя галандскія мараплаўцы: [[Вілем Янсзан]], [[Абел Янсзан Тасман|Абел Тасман]], [[Вілем Карнеліс Схаўтэн]], [[Якаб Рогевен]] і інш. Адным з найбольш паспяховых камерцыйных прадпрыемстваў, што дзейнічала ў заморскіх краінах, стала [[Галандская Ост-Індская кампанія]]. Аднак яе запісы паказваюць, што каманды галандскіх суднаў камплектаваліся не толькі з галандцаў. На іх служылі выхадцы з розных краін Еўропы і [[Азія|Азіі]]<ref>[https://bigthink.com/strange-maps/dutch-golden-age-wasnt-all-that-dutch/ Dutch Golden Age wasn’t all that Dutch]</ref>. Нешта падобнае можна ўбачыць і сёння. Галандскія маракі звычайна маюць высокую кваліфікацыю і імкнуцца заняць [[афіцэр]]скія пасады. У выніку ў галандскім [[флот|флоце]] працуе толькі каля 5000 галандскіх маракоў і каля 22 500 маракоў іншых нацыянальнасцей<ref>[https://www.kvnr.nl/en/labour Dutch shipping — Maritime labour market]</ref>. Яшчэ адным даўнім традыцыйным заняткам, звязаным з морам, было рыбалоўства. Прамысловае рыбалоўства пачало развівацца прыкладна з [[13 стагоддзе|XIII]] ст. Яго поспехі былі абумоўлены выкарыстаннем устойлівых [[судна]]ў ''haringbuis'' з вялікім корпусам і ўмяшчальным трумам, шырокіх сетак і працэсам хуткага свежавання і засолу рыбы адразу на караблі. Судны ўмяшчалі да 30 рыбакоў, якія праводзілі ў моры каля 8 тыдняў да вяртання ў [[порт]]. У [[15 стагоддзе|XV]] ст. крызіс здабычы рыбы ля берагоў [[Сканія|Сканіі]], дагэтуль асноўнага раёна лову [[Селядцовыя|селядцоў]], спрыяў хуткаму росквіту здабытчыкаў з [[Галандыя (гістарычная вобласць)|Галандыі]], [[Зеландыя (графства)|Зеландыі]] і [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]]<ref>[https://www.the-low-countries.com/article/the-fishy-history-of-dutch-herring The Fishy History of Dutch Herring]</ref>. Да XVII ст. лоў і гандаль салёнымі селядцамі сталі настолькі важнымі, што некаторыя гарады накшталт [[Энкхёйзен]]а памяшчалі выявы гэтых рыбін на свае [[герб]]ы. Занятак рыбалоўствам быў прыцягальны як для саміх рыбакоў, так і купцоў, паколькі не рэгуляваўся [[дзяржава]]й да [[1857]] г.<ref>[https://doi.org/10.1016/j.marpol.2020.104245 L. van Hoof, N.A. Steins, S. Smith, M. Kraan Change as a permanent condition: A history of transition processes in Dutch North Sea fisheries]</ref> Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] лоў рыбы перастаў адыгрываць вызначальную ролю ў эканоміцы Нідэрландаў. Устойлівае развіццё прыбярэжнага лову патрабуе ўкаранення новых тэхналогій і адукацыі, што ў сваю чаргу значна змяняе сацыяльнае аблічча галандскага рыбака. <gallery> Kuiper voor zijn werkplaats, RP-P-OB-15.076.jpg|Бондар каля сваёй майстэрні, малюнак XVII ст. Netherlands plate depicting shoemaker in shop, Delftware, 17th century - Bata Shoe Museum - DSC00284.JPG|[[Дэлфт|Дэлфцкі]] посуд XVII ст. з выявай працы шаўца The Beach at Scheveningen with Returning Fisherman (SM 1094).png| Вяртанне рыбакоў, малюнак [[1677]] г. Series of costume plates Dutch sailor PK-1969-T-110, PK-1969-T-109.tiff|Галандскі матрос, малюнак канца XVIII ст. James de Rijk - Peasant interior.jpg|Сяляне ў хляве з жывёлай, малюнак XIX ст. 10x15 Thuiswerkende wever te Meppel (foto 9e district), Bestanddeelnr 256-0492.jpg|Саматужны ткач за працай, год невядомы </gallery> === Паселішчы === [[Выява:Joost Cornelisz. Droochsloot - Schaatsers op de singel langs de stadsmuur van Utrecht, 1622.jpg|міні|Канал і гарадскі мур [[Утрэхт]]а, малюнак [[1622]] г.]] Ужо ў першай палове [[17 стагоддзе|XVII]] ст. [[горад|гарадское]] насельніцтва [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] перавысіла сельскае. Прычым на прыбярэжных землях [[урбанізацыя]] адбывалася хутчэй, чым у аддаленых ад мора<ref>[https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/15865622/articlesardinie21sep2014.pdf Richard Paping General Dutch Population development 1400—1850]</ref>. Паходжанне галандскіх гарадоў рознае. [[Амстэрдам]], найбуйнейшы горад краіны, узнік у канцы [[12 стагоддзе|XII]] ст. як рыбацкая вёска вакол [[Плаціна (збудаванне)|плаціны]] на рацэ Амстэл, што адлюстравана ў яго першапачатковай назве ''Amstelledamme''<ref name="History of Amsterdam">[https://www.amsterdam.info/basics/history/ History of Amsterdam]</ref>. Яго ўзбуйненне тлумачыцца развіццём рачнога і марскога [[гандаль|гандлю]]. Вельмі падобная гісторыя ў [[Ротэрдам]]а<ref>[https://www.rotterdamuas.com/study-information/why-study-in-holland/rotterdam/history-of-rotterdam/ History of Rotterdam]</ref>. Горад [[Гаага]] вырас вакол [[граф]]скага [[замак|замка]], пабудаванага ў [[13 стагоддзе|XIII]] ст.<ref>{{Cite web |url=https://www.denhaag.nl/en/in-the-city/introducing-the-hague/a-short-history-of-the-hague.htm |title=A short history of The Hague |access-date=4 чэрвеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322123038/https://www.denhaag.nl/en/in-the-city/introducing-the-hague/a-short-history-of-the-hague.htm |archivedate=22 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> [[Дэлфт]] быў заснаваны ў XII ст. на землях, адваяваных у вады. З самога пачатку свайго існавання ён быў вядомы як [[Рамяство|рамесны]] цэнтр. Тут захаваўся найстаражытнейшы галандскі [[бровар]] ([[1210]] г.)<ref>[http://www.essentialvermeer.com/delft/timeline-of-delft.html A Timeline of the City of Delft: 1100—1836]</ref>. Але асноўную славу ён набыў у XVII ст. дзякуючы вырабу [[фаянс]]авага посуду. Цэнтры многіх галандскіх гарадоў захавалі першапачатковую структуру, калі дамы знаходзяцца не ўздоўж [[вуліца|вуліц]], а [[Канал (гідраграфія)|каналаў]], цэнтральныя пляцы адносна невялікія, галоўным будынкам на іх з’яўляецца [[ратуша]]. У сярэднявеччы і пазней пераважалі будынкі з драўляным [[каркас]]ам, якім пагражалі [[пажар]]ы. Тым не меней, нават у Амстэрдаме захаваліся пабудовы падобнага тыпу<ref name="History of Amsterdam"/>. У XVII ст. асноўным будаўнічым матэрыялам стала [[цэгла]]. У выніку [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] галандцы адмовіліся ад упрыгожвання [[касцёл]]аў і вонкавай раскошы [[палац]]аў. Дамінуючымі стылямі сталі [[паладыянства]] і [[класіцызм]]. Дамы нават заможных гараджан выглядалі сціпла. У Амстэрдаме яны былі ад 7,6 м да 9 м шырынёй і ад 4 да 6 паверхаў з упрыгожанымі [[франтон]]амі, звернутымі да вуліцы ці канала. Шматкватэрных жытлаў не ўзводзілі. Звычайна ў адным доме жыла адна [[сям’я]]. Гарадскі дом выкарыстоўваўся не толькі для жылля, а таксама для гаспадарчых і дзелавых спраў. [[Падвал]]ы і [[гарышча|гарышчы]] служылі камерцыйнымі складамі<ref>[https://www.encyclopedia.com/humanities/culture-magazines/classicism-and-city-planning-netherlands Classicism And City Planning In The Netherlands]</ref>. Сапраўдны выбух [[архітэктура|архітэктурнай]] разнастайнасці здарыўся ўжо ў [[20 стагоддзе|XX]] ст.<ref>{{Cite web |url=http://architecture-history.org/schools/NETHERLANDS.html |title=NETHERLANDS |access-date=4 чэрвеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230604200424/http://architecture-history.org/schools/NETHERLANDS.html |archivedate=4 чэрвеня 2023 |url-status=dead }}</ref>, калі сфарміравалася знакамітая амстэрдамская школа [[архітэктар]]аў. Рэзкай мяжы паміж гарадскімі і сельскімі паселішчамі не існуе. Прамежак паміж імі займае [[вёска]] (''dorp''). Часцяком яна дастаткова [[Урбанізацыя|ўрбанізавана]] і адрозніваецца ад малога горада не памерамі ці колькасцю насельніцтва, а гістарычным статусам і формай адміністравання. Вёскамі таксама прынята называць часткі гарадоў, напрыклад {{нп5|Бетандорп||nl|Betondorp}} у Амстэрдаме, які быў пабудаваны паміж [[1923]] г. і [[1925]] г. як раён з [[бетон]]нымі дамамі<ref>[https://www.atlasobscura.com/places/betondorp Betondorp — Amsterdam, Netherlands]</ref>. Звычайна вёскі маюць раскіданую і лінейную планіроўку. У [[Паўднёвая Галандыя|Паўднёвай Галандыі]] і [[Зеландыя (правінцыя)|Зеландыі]] можна сустрэць колавую планіроўку, уласцівую для вёсак, што ўзніклі вакол касцёла, узведзенага на дамбе. Болей набліжаны да сельскага іншы тып паселішча — бюрцхап (''buurtschap'', літаральна «вёсачка»). Ён мае раскіданую планіроўку, часцяком не мае цэнтра і ўяўляе некалькі гаспадарак, аб’яднаных адной назвай. Нарэшце, фермерскія гаспадаркі могуць знаходзіцца асобна ад вёсак і бюрцхапаў і такім чынам уяўляць самастойны дробны тып паселішча. Класічны сялянскі дом ''Hallehuise'' ўяўляе сабою пабудову з доўгім [[калідор]]ам, які падзяляе дом на дзве паловы<ref>[https://www.tota.world/article/120/ Architecture of the Netherlands]</ref>. Людзі і свойская жывёла знаходзіліся ў ім пад адным [[дах]]ам. Вузкія праходы або працоўныя памяшканні з’яўляліся буферам паміж жылымі памяшканнямі, [[хлеў|хлявом]] і [[стайня]]й. <gallery> Straat in Haarlem.jpg|Гарадская забудова [[Харлем]]а Leiden Grachten 20.jpg|Забудова ўздоўж канала ў [[Лейдэн]]е Voorstraat.Ooltgensplaat.jpg|Вёска ў Паўднёвай Галандыі Brugweg 16, boerderij - Effen - 20067919 - RCE.jpg|Стары сялянскі дом у [[Паўночны Брабант|Паўночным Брабанце]], [[1962]] г. </gallery> === Кухня === [[Выява:Maatjesharing eaten in the "Dutch" way.JPG|міні|Вулічнае спажыванне селядца]] Традыцыйная галандская [[кулінарыя|кухня]] сфарміравалася на працягу некалькіх апошніх стагоддзяў. Важнае месца ў яе гісторыі мае «залаты век» [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], калі мясцовыя жыхары перайшлі ад двухразовага да чатырохразовага дзённага харчавання, сталі спажываць [[цукар]], [[спецыі]], [[Чай|гарбату]], [[Кава|каву]], болей [[мяса]], [[рыбы]], [[гародніна|гародніны]], гатовага выпечанага [[хлеб]]а, [[алкагольныя напоі|алкагольных напояў]]<ref>[https://onh.nl/verhaal/eten-en-drinken-in-de-gouden-eeuw Eten en drinken in de Gouden Eeuw]</ref>. Да канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. паўсядзённай ежай стала [[бульба]], якая змяніла больш разнастайнае ранейшае харчаванне. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. [[Кансервы|кансервацыя]] сезонных прадуктаў зрабіла іх болей дасяжнымі на працягу года. [[Іміграцыя]] другой паловы [[20 стагоддзе|XX]] ст. і нашага часу ўзбагаціла галандскую кухню шматлікімі [[Паўднёвая Еўропа|паўднёваеўрапейскімі]], [[Лацінская Амерыка|лацінаамерыканскімі]] і [[азія]]цкімі стравамі<ref>[https://www.verhalenwerf.nl/page/736/eten-door-de-eeuwen Eten door de eeuwen]</ref>. Сучасныя галандцы аддаюць перавагу харчаванню дома ў [[сям'я|сямейным]] коле. Падчас [[абед]]зеннага перапынку супрацоўнікі адной кампаніі часцяком ядуць разам. Харчуюцца 6 ці 7 разоў на дзень, улічваючы 2 ці 3 перакусы паміж асноўнымі прыёмамі ежы<ref name="A complete guide to Dutch cuisine">[https://www.expatica.com/nl/lifestyle/food-drink/dutch-cuisine-100042/ A complete guide to Dutch cuisine]</ref>. Хаця ў сучаснай галандскай кухне захоўваюцца некаторыя рэгіянальныя адрозненні, пераважае тэндэнцыя да выбару аднастайных прадуктаў, якія лічацца сытнымі і спрыяльнымі для здароўя. Паўсядзённыя хатнія стравы звычайна складаюцца з [[бутэрброд]]аў, на якія кладуць самыя розныя [[закуска|закускі]], у тым ліку [[шакалад]], [[малако|малочных]] страў, тушанай ці варанай бульбы, гародніны, [[дэсерт]]аў з [[Парэчкі|парэчкамі]] і іншымі [[ягада]]мі, вэнджаных [[каўбаса|каўбас]], [[жыта|жытняга]] хлеба са спецыямі і г. д. [[Свята|Святочныя]] стравы ўключаюць розныя [[пірог|пірагі]] і [[бліны]] з начыннем, аладкі, вафлі, крэкеры, хлеб з сухафруктамі, салодкае ці салёнае печыва<ref name="A complete guide to Dutch cuisine"/>. Адметная кулінарная традыцыя — значная колькасць страў з рыбы. Найбольш знакамітая з іх — сыры салёны [[Селядцовыя|селядзец]] з [[цыбуля]]й. Сезон селядцоў пачынаецца з сярэдзіны [[чэрвень|чэрвеня]]. У многіх месцах прыбыццё свежых селядцоў адзначаецца спецыяльнымі селядцовымі вечарынамі<ref>[https://visbureau.nl/promotie/hollandse-nieuwe HOLLANDSE NIEUWE]</ref>. Кожны галандзец выпівае каля 40 літраў малака за год і з’ядае каля 350 г. малочных прадуктаў за дзень<ref>{{Cite web |url=https://craftydutchgirl.com/make-your-dutch-dairy-at-home/ |title=What are typical Dutch Dairy products and how to make them at home? |access-date=5 чэрвеня 2023 |archive-date=5 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605222541/https://craftydutchgirl.com/make-your-dutch-dairy-at-home/ |url-status=dead }}</ref>. Галандскія [[сыр]]ы ''Gouda'', ''Boerenkaas'', ''Edam'' вядомы далёка за межамі Нідэрландаў. Іх назвы паходзяць ад гарадоў, дзе арганізуецца гандаль дадзенымі сартамі. Тыповы галандскі сыр звычайна робіцца з вяршкоў [[карова|каровінага]] малака з адценнем кіслінкі. Ён выдатна захоўваецца, што зрабіла яго папулярным прадуктам у еўрапейскіх краінах ужо ў познім [[сярэднявечча|сярэднявеччы]]. Сырныя рынкі працуюць і ў наш час. Так, сырны рынак у [[Алкмар]]ы захоўвае старажытныя традыцыі<ref>[https://culturecheesemag.com/blog/world-cheese-culture-netherlands World Cheese Culture: The Netherlands]</ref>. Яго праца пачынаецца са звону старадаўняга [[Звон|звана]]. Грузчыкі апранаюць яркія саламяныя [[капялюш]]ы. Пакупнік і прадавец выкрыкваюць кошт за кілаграм сыру, пры гэтым пляскаюць адзін другога ў далонь. Апошні пляск завяршае гандаль. Найбольш папулярны алкагольны напой — [[піва]]. Яно вядома са старажытнасці. У сярэднявеччы Нідэрланды былі знакаміты груйтам — півам, настоеным на травах і спецыях. У нашы дні спажыўцы і вытворцы болей сканцэнтраваны на светлых сартах. Каб лепей адчуваць смак, галанцы п’юць яго з маленькіх куфляў. Улетку аддаюць перавагу беламу піву ''witbier''. Увосень — цёмнаму піву ''herfstbok''. Увесну — светламу піву ''lentebok''<ref>{{Cite web |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/the-essential-guide-to-dutch-beer/ |title=The Essential Guide to Dutch Beer |access-date=6 чэрвеня 2023 |archive-date=6 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606194511/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/the-essential-guide-to-dutch-beer/ |url-status=dead }}</ref>. Узровень спажывання гэтага напою ў розныя гістарычныя перыяды значна вагаўся. Найвышэйшы быў зафіксаваны на мяжы [[20 стагоддзе|XX]] ст. і [[21 стагоддзе|XXI]] ст. Так, у [[1998]] г. ён дасягаў 106 літраў у год на чалавека. Для параўнання: у [[1961]] г. — 27,2 літраў на чалавека, у [[2017]] г. — 49,5 літраў на чалавека<ref>[https://www.helgilibrary.com/indicators/beer-consumption-per-capita/netherlands Beer Consumption Per Capita in Netherlands]</ref>. Іншыя папулярныя алкагольныя напоі — [[віно]], [[лікёр]], [[жэневер]]. === Народная вопратка === У кожнай [[Нідэрланды|нідэрландскай]] правінцыі захаваліся адметныя народныя строі, што, тым не меней, маюць агульныя рысы<ref>{{Cite web |url=https://nationalclothing.org/europe/73-netherlands/1004-traditional-clothing-of-the-netherlands-dutch-baggy-pants,-lace-bonnets,-and-wooden-klompen-are-the-trademark-of-the-netherlands.html |title=Traditional clothing of the Netherlands. Dutch baggy pants, lace bonnets, and wooden klompen are the trademark of the Netherlands |access-date=6 чэрвеня 2023 |archive-date=6 чэрвеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606204338/https://nationalclothing.org/europe/73-netherlands/1004-traditional-clothing-of-the-netherlands-dutch-baggy-pants,-lace-bonnets,-and-wooden-klompen-are-the-trademark-of-the-netherlands.html |url-status=dead }}</ref>. Традыцыйная мужчынская [[вопратка]] складаецца з [[кашуля|кашулі]], свабодных або нават мешкаватых [[Штаны|штаноў]], [[камізэлька|камізэлькі]] з падцяжкамі, [[капялюш]]а, [[воўна|ваўняных]] вязаных [[Шкарпэтка|шкарпэтак]] і [[Дзеравяшкі|драўляных чаравікоў]] ''klompschoen''. Галандцы аддаюць перавагу белым і цёмна-сінім кашулям з [[латунь|латуневымі]] гузікамі. Верхняя мужчынская вопратка часцей мае цёмны колер. Жаночы строй уключае блузку (звычайна белага колеру), ліф або жакет, доўгую шырокую [[спадніца|спадніцу]], [[фартух]], галаўны ўбор (часцей за ўсё — чапец), ваўняныя вязаныя шкарпэткі, драўляныя чаравікі. <gallery> Schoklander2.jpg|Мужчына з [[Флеваланд]]а, малюнак XIX ст. Nederlandsopenluchtmuseum AA 129734.jpg|Жанчына з [[Зеландыя (правінцыя)|Зеландыі]], каля 1900 г. Klederdracht Zoetermeer 2008.jpg|Жанчына з [[Паўднёвая Галандыя|Паўднёвай Галандыі]] Costumes-Maroesjka-Heeze-1989.jpg|Галандскі фальклорны калектыў </gallery> === Грамадства === Асаблівасці развіцця галандскага [[грамадства]] вызначаюцца так званай «польдарнай мадэллю»<ref>[https://doi.org/10.1177/027046760102100401 Schreuder, Y. (2001). The Polder Model in Dutch Economic and Environmental Planning. Bulletin of Science, Technology & Society, 21(4), 237—245]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.thebrokeronline.eu/beyond-the-dutch-polder-model/ |title=Beyond the Dutch Polder Model: A new model for collaboration |access-date=7 чэрвеня 2023 |archive-date=2 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202025204/https://www.thebrokeronline.eu/beyond-the-dutch-polder-model/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://rachelsruminations.com/the-polder-model-in-action/ The Polder Model in Action]</ref>. З перыяду [[сярэднявечча]] стварэнне і падтрыманне [[польдар]]аў былі магчымы дзякуючы згуртаванасці, сталаму супрацоўніцтву і кампрамісу. Пазней такая мадэль узаемаадносін была перанесена на іншыя бакі грамадскага жыцця. Гэта значыць, што кожны павінен рабіць пэўны ўнёсак у агульную справу. Але кожны мае права голасу пры прыняцці рашэння, якое на яго паўплывае. Канчатковае рашэнне прымаюць лідары, але гэтаму папярэднічаюць абмеркаванні, спрэчкі і разгляд альтэрнатыў. У пабытовым жыцці галандцы вітаюць сумленнасць і прамалінейнасць, абавязковы кантакт вачыма, але шануюць прыватнае жыццё. Сярод галандцаў пераважае малая нуклеарная [[сям’я]], якая звычайна складаецца з бацькоў і дзяцей. Аднак сустракаюцца хатнія гаспадаркі з аднаго чалавека, сем’і з адным з бацькоў і пары без дзяцей, усё большае прызнанне атрымліваюць аднаполыя пары з дзецьмі<ref name="Dutch Culture — Family">[https://culturalatlas.sbs.com.au/dutch-culture/dutch-culture-family#dutch-culture-family Dutch Culture — Family]</ref>. Традыцыйна на чале сям’і стаіць мужчына, але гэта не дае яму асаблівых пераваг. Жанчыны маюць роўныя правы і магчымасць выбіраць форму свайго ўнёску ў развіццё сям’і. Часцяком муж, як і жонка, выбірае няпоўную працоўную занятасць, каб клапаціцца пра дом і дзяцей. Галандцаў заахвочваюць быць незалежнымі і самастойнымі па меры сталення. Хаця бацькі вызначаюць правілы дзіцячых паводзін, лічыцца нармальным, калі дзіця пярэчыць ім ці выказвае сваю думку. Маладыя людзі, як правіла, пакідаюць дом ва ўзросце 18 гадоў, каб атрымаць вышэйшую адукацыю ці працу. Аднак з-за недахопу жылля і павелічэння выдаткаў на навучанне ва ўніверсітэце многія людзі могуць працягваць жыць са сваімі бацькамі, пакуль не ўступяць у шлюб<ref name="Dutch Culture — Family"/>. Сямейная згуртаванасць дасягаецца дзякуючы шчыльным эмацыйным кантактам. Падчас супольнай ежы прынята размаўляць і падрабязна дзяліцца навінамі, разам праводзіць выходныя. Галандцы свядома падзяляюць свой час паміж рознай дзейнасцю. Проста сядзець і нічога не рабіць лічыцца пустым марнаваннем часу<ref>[https://www.afsusa.org/countries/netherlands/ The Netherlands: Exploring the Culture]</ref>. === Народная творчасць === [[Выява:Dutch Folklore Dance Group in Holambra, Brazil.jpg|міні|Народны танец]] Адметнай рысай развіцця [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] былі сталыя кантакты з іншымі краінамі і народамі, што аказала моцны ўплыў на фарміраванне галандскага народнага [[мастацтва]]. Так, найбольш папулярныя народныя [[танец|танцы]] маюць [[шатландцы|шатландскія]] або [[немцы|нямецкія]] карані<ref name="absolutviajes.com">[https://www.absolutviajes.com/en/holanda/danzas-folkloricas-holandesas-innovacion-tradicion Dutch folk dances, innovation and tradition]</ref><ref>[http://actingouttheatreco.org/2016/10/03/exemplary-authenticity/ Exemplary Authenticity]</ref>. Аднак, перанятыя ў суседзей, яны зведалі мясцовую трансфармацыю. Прыкладам з’яўляецца ''klompendansen'' (танец у [[Дзеравяшкі|драўляных чаравіках]])<ref>[https://danceask.net/klompendansen-dance-netherlands KLOMPENDANSEN DANCE — NETHERLANDS]</ref>, які нарадзіўся ў сельскай мясцовасці, дзе драўляны абутак быў часткай [[свята|святочнай]] вопраткі, але з цягам часу распаўсюдзіўся і ў буйных [[горад|гарадах]]. Яго асаблівасць у тым, што рытм задаецца не толькі [[музыкант]]амі, але і самімі танцорамі ў выніку бразгання чаравікамі. Галандскія народныя танцы традыцыйна групавыя. Але ў пэўны момант група распадаецца на пары. Да канца танца яна зноў збіраецца разам<ref name="absolutviajes.com"/>. Для галандскага стылю народнай [[музыка|музыкі]] характэрны спалучэнні моцнай [[бас]]овай партыі, вясёлай [[Мелодыя|мелодыі]] і павольнага тэмпу<ref>[https://www.music.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1560 THE NETHERLANDS (HOLLAND)]</ref>. Папулярныя [[музычныя інструменты]]: [[флейта]], [[скрыпка]], перкусіі, [[акардэон]], шарманка і г. д. На развіццё відовішчнага мастацтва паўплываў [[пратэстантызм]], які абмяжоўваў [[тэатр]]альныя прадстаўленні. Тым не меней, у Нідэрландах узнікла мясцовая форма [[лялька|лялечнага]] тэатру. Яго заснавальнікам лічыцца Ян Клаазон, трубач з войска [[Вільгельм II Аранскі|Вільгельма Аранскага]]. Аднаму з галоўных герояў сваіх забаўляльных спектакляў ён даў сваё імя — Ян Клаасен, другой гераіне — Катрын<ref>[https://wepa.unima.org/en/netherlands/ Netherlands — World Encyclopedia of Puppetry Arts]</ref>. Майстры лялечных тэатраў не мелі сталых памяшканняў для выступленняў, былі вымушаны працаваць на гарадскіх вуліцах і [[кірмаш]]ах, часам — у дамах заможных гараджан, гастралявалі за мяжой. На працягу [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. галандскія лялькаводы былі сталымі наведвальнікамі кірмаша ў [[Лейпцыг]]у. За многія гады сфарміраваліся дынастыі патомных акцёраў. [[Выява:Follower of Pieter Brueghel the Elder - Flemish Proverbs.jpeg|thumb|Карціна [[Пітэр Брэйгель Старэйшы|П. Брэйгеля]], прысвечаная прыказкам]] Вусная [[фальклор]]ная спадчына надзвычай багатая. Яна здаўна аказвала непасрэдны ўплыў на іншыя формы культуры, у тым ліку творчасць прафесійных галандскіх [[мастак]]оў. Класічны прыклад таму — карціна [[Пітэр Брэйгель Старэйшы|П. Брэйгеля Старэйшага]] і яго спадчыннікаў, прысвечаная [[прыказка]]м<ref>Dundes, A. «How Far Does the Apple Fall from the Tree» // [http://home.iscte-iul.pt/~fgvs/howfar.pdf The Netherlandish Proverbs. An International Symposium on the Pieter Brueg(h)els]. — Burlington, Vermont: The University of Vermont, 2004. P. 15 — 45</ref>. У спеўным жанры асабліва вылучаюцца гарадскія вулічныя [[песня|песні]] і марскія [[балада|балады]]<ref name="meertens.knaw.nl">[https://www.meertens.knaw.nl/meertensnet/file/peterjanm/20050203/The_Netherlands,_in_World_Encyclopedia_on_Folklore.pdf Peter Jan Margry Ethnology and Folklore in the Netherlands]</ref>. Галандскія [[казка|казкі]] ў значнай ступені адлюстоўваюць [[паганства|дахрысціянскую]] і раннюю [[хрысціянства|хрысціянскую]] [[міфалогія|міфалогію]]. Іх героямі станавіліся людзі рознага стану, [[звяры]], [[фея|феі]], [[русалка|русалкі]], [[волат]]ы. Аднак іх [[сюжэт]]ныя лініі набліжаны да нашага часу. Адзін з найбольш важных сюжэтаў — [[паводка]], якая пагражае гарадам, часам робіцца іспытам для чалавечых якасцей або помстай за дрэнныя ўчынкі. Сучасная культура Нідэрландаў у значнай ступені вызначаецца [[фестываль|фестывалямі]], якія ўбіраюць у сябе шматлікія праявы народнай і прафесійнай творчасці. У XVII ст. і ў большую частку XVIII ст. пад уплывам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] шырокае адзначэнне [[свята]]ў не было тыповай з’явай у краіне. Але з канца XVIII ст. хрысціянскія і [[дзяржава|дзяржаўныя]] святы паступова набылі прывабнасць для насельніцтва. Цікава, што дзень нараджэння [[кароль|караля]] (або каралевы) і [[Новы год]] папулярны не толькі сярод галандцаў, але і шматлікіх [[іміграцыя|імігрантаў]]<ref name="meertens.knaw.nl"/>. Некаторыя з фестываляў накшталт фестываля [[кветка|кветак]]<ref>[https://tulipfestivalamsterdam.com/history-flower-parade/ THE HISTORY OF THE DUTCH FLOWER PARADE BOLLENSTREEK]</ref> у [[красавік]]у або гей-парада<ref>[https://worldpride.amsterdam/organization/history/ History — WorldPride]</ref> маюць адносна нядаўнюю гісторыю, але добра вядомы ва ўсім свеце. == Мова == {{main|Галандская мова}} [[Галандская мова]] належыць да [[Германскія мовы|германскай]] галіны [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]]<ref>[https://www.mustgo.com/worldlanguages/dutch/ Dutch Language — Structure, Writing & Alphabet]</ref>. З’яўляецца афіцыйнай мовай у [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Сурынам]]е, некаторых [[Антыльскія астравы|Антыльскіх астравах]]. Лічыцца, што галандская мова сфарміравалася ў выніку трох гістарычных перыядаў развіцця<ref>{{Cite web |url=https://cs.mcgill.ca/~rwest/wikispeedia/wpcd/wp/d/Dutch_language.htm |title=Dutch language |access-date=13 чэрвеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221003131654/https://www.cs.mcgill.ca/~rwest/wikispeedia/wpcd/wp/d/Dutch_language.htm |archivedate=3 кастрычніка 2022 |url-status=dead }}</ref>: * ад [[450]] г. да [[500]] г. — [[1150]] г.: старагаландская мова * 1150 — [[1500]] гг.: сярэднегаландская мова * з 1500 г.: новагаландская мова Працэс стандартызацыі [[пісьмо]]вай мовы пачаўся ўжо ў [[сярэднявечча|сярэднявеччы]]. У першай палове [[16 стагоддзе|XVI]] ст. стандартным лічыўся гарадскі [[дыялект]] [[Антверпен]]а. Ён захаваў свой уплыў нават пасля таго, як у [[1585]] г. Антверпен быў захоплены [[Іспанія|іспанскай]] арміяй. Многія яго жыхары збеглі на тэрыторыю сучасных Нідэрландаў і ўздзейнічалі на мясцовыя гарадскія дыялекты. Важную ролю ў стандартызацыі аказала выданне на галандскай мове [[Біблія|Бібліі]] ў [[1637]] г. [[9 верасня]] [[1980]] г. быў створаны Нідэрландскі моўны саюз<ref>[https://taalunie.org Taalunie]</ref>, міжнародная арганізацыя, што займаецца распрацоўкай адзінай сістэмы [[правапіс]]у, [[тэрміналогія|тэрміналогіі]], прысуджае [[літаратура|літаратурную]] прэмію за творы на так званай «адзінай галандскай мове» (''Algemeen Nederlands''). У нашы дні ў склад Нідэрландскага моўнага саюза ўваходзяць Нідэрланды, Бельгія ([[фламандская супольнасць]]) і Сурынам. З галандскай мовы паходзяць словы «базука», «блістэр», «блок», «[[буй]]», [[брэндзі]], «[[дамба]]», «дупа», «камбуз», «[[крыкет]]», «спа», «[[талер]]», «[[фрэгат]]», «[[яхта]]» і іншыя. == Рэлігія == [[Выява:St. Jan church and St. Servaas Basilic in Maastricht (Netherlands 2014) (14822906611).jpg|міні|Пратэстанцкі касцёл Святога Яна і каталіцкая базіліка Святога Сервацыя ў [[Маастрыхт|Маастрыхце]]]] Сучасныя нідэрландцы — адна з найменей рэлігійных [[нацыя|нацый]] у свеце. Каля 57 % насельніцтва [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] не спавядаюць ніякай [[рэлігія|рэлігіі]]. Большасць вернікаў спавядае [[хрысціянства]]. 18 % нідэрландцаў адносяць сябе да [[каталіцызм|каталікоў]], 14 % — да розных [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] плыняў<ref>[https://www.statista.com/statistics/527782/population-of-the-netherlands-by-religion/ Share of religious population of the Netherlands from 2010 to 2021]</ref>. Сітуацыя з перавагай колькасці каталікоў у параўнанні з пратэстантамі супярэчыць [[гісторыя|гістарычнай]] традыцыі, паколькі ў другой палове [[16 стагоддзе|XVI]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стст. нідэрландскае грамадства лічылася пратэстанцкім. Засілле пратэстантызму стала адной з галоўных прычын адасаблення [[Бельгія|бельгійцаў]] у [[1830]] г. === Каталіцызм === Продкі галандцаў прынялі [[хрысціянства]] паводле [[Рымска-Каталіцкая Царква|рымска-каталіцкага]] абраду ў [[6 стагоддзе|VI]] — [[7 стагоддзе|VII]] стст. З тэрыторыі [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] паходзілі вядомыя каталіцкія [[Багаслоўе|тэолагі]] Генрых з Горкума і Весель Гансфорт<ref name="Netherlands, The Catholic Church In">[https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/netherlands-catholic-church Netherlands, The Catholic Church In]</ref>, а таксама папа [[Адрыян VI]]. З [[1525]] г. пачаў распаўсюджвацца [[пратэстантызм]]. Хаця прыхільнікі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] першапачаткова не мелі адзінства і прытрымліваліся розных рэлігійных поглядаў<ref name="worldhistory.org">[https://www.worldhistory.org/article/2032/reformation-in-the-netherlands--the-eighty-years-w/ Reformation in the Netherlands & the Eighty Years' War]</ref>, Рымска-Каталіцкі Касцёл не мог самастойна супрацьстаяць ім. Ён быў саслаблены працяглай барацьбой са свецкімі ўладамі, а таксама складанай унутранай сітуацыяй. Характэрна, што ў канцы [[15 стагоддзе|XV]] ст. 25 % нідэрландскіх святароў не прытрымліваліся абавязковага [[цэлібат]]у, большасць з іх не мела адпаведнай тэалагічнай падрыхтоўкі<ref name="Netherlands, The Catholic Church In"/>. Рэпрэсіі супраць пратэстантаў з боку [[Габсбургская манархія|Габсбургскай манархіі]] прывялі да [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]], што скончылася толькі ў [[1648]] г. Падчас рэвалюцыі абодвы бакі праяўлялі ўзаемную жорсткасць. Так, у [[1572]] г. пратэстанты пакаралі ў [[Брыле]] смерцю 19 каталікоў — манахаў, святароў і міран<ref>[https://www.simplycatholic.com/the-martyrs-of-gorkum-victims-of-religious-hatred/ The Martyrs of Gorkum: Victims of Religious Hatred]</ref>. Пазней яны былі абвешчаны Касцёлам пакутнікамі. Вынікам рэвалюцыі стала стварэнне [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспублікі Злучаных правінцый]], дзе каталіцкае веравызнанне фармальна не было забаронена, але каталікі не мелі касцёльнай арганізацыі з яснай [[іерархія]]й і ўспрымаліся як рэлігійная меншасць. Дзейнасць каталіцкіх місіянераў знаходзілася непасрэдна пад кантролем [[Святы Прастол|Святога Прастолу]]. Нідэрландскія каталікі атрымалі свабоду вераспавядання толькі пасля прыняцця [[Канстытуцыя|Канстытуцыі]] [[1795]] г.<ref name="meertens.knaw.nl"/>. Публічная [[еўхарыстыя]] стала магчымай пасля [[1813]] г. У [[1853]] г. адрадзілася [[біскуп]]альная арганізацыя<ref>[https://www.wijngaardsinstitute.com/the-catholic-church-in-the-netherlands/ THE CATHOLIC CHURCH IN THE NETHERLANDS]</ref>. Тым не меней, падзел грамадства па рэлігійнай прыкмеце заставаўся істотным. Каталікі адасабляліся ад астатніх, хадзілі ў каталіцкія школы, карысталіся паслугамі каталіцкіх прадпрымальнікаў. Паміж [[1860]] г. і [[1960]] г. былі заснаваны асобныя каталіцкія [[сродкі масавай інфармацыі]], шпіталі, [[прафсаюз]]ы, [[футбол]]ьныя каманды, каталіцкі [[універсітэт|ўніверсітэт]]. [[Ян Павел II|Караль Вайтыла]], які наведаў Нідэрланды ў [[1947]] г. быў узрушаны моцам Касцёла і ўдзелам рэлігійных абшчын<ref>[https://www.pillarcatholic.com/p/finding-god-in-the-netherlands Finding God in the Netherlands]</ref>. Пасля [[Другі Ватыканскі сабор|II Ватыканскага сабора]] сярод каталікоў фактычна адбыўся раскол. Вышэйшая іерархія прытрымлівалася кансерватыўных поглядаў. Частка тэолагаў, святароў і вернікаў выступілі за істотныя рэформы. [[Арцыбіскуп]] [[Утрэхт|Утрэхцкі]] двойчы звяртаўся да папы [[Павел VI|Паўла VI]] з прапановай адмяніць правіла бясшлюбнасці для святароў, але публічна атрымоўваў адмову<ref>[https://www.ncregister.com/news/the-pastoral-council-and-the-collapse-of-the-catholic-faith-in-the-netherlands The ‘Pastoral Council’ and the Collapse of the Catholic Faith in the Netherlands]</ref>. У [[1965]]—[[1975]] гг., дзесяцігоддзі пасля II Ватыканскага сабора, адбыўся рэзкі заняпад наведвання касцёлаў. Гэта тэндэнцыя працягвалася і пазней. Звычай выхадцаў з каталіцкіх колаў атаесамляць сябе з Касцёлам прывёў да таго, што каталіцкая абшчына ў нашы дні атрымала колькасную перавагу ў параўнанні з пратэстанцкай. Але ў рэчаіснасці ў [[2020]] г. толькі 13 % тых, хто залічае сябе ў шэрагі каталікоў, рэгулярна наведвалі рэлігійныя сходы, 8 % наогул не верылі ў [[Бог]]а<ref>[https://longreads.cbs.nl/the-netherlands-in-numbers-2021/what-are-the-major-religions/ What are the major religions? — The Netherlands in numbers]</ref>. === Пратэстантызм === [[Пратэстантызм]] пачаў распаўсюджвацца на тэрыторыі [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] у першай трэці [[16 стагоддзе|XVI]] ст. пад уплывам падзей у суседняй [[Германія|Германіі]]. У [[1525]] г. у [[Гаага|Гаазе]] быў асуджаны згодна з [[Вормскі эдыкт|Вормскім эдыктам]] і пакараны [[лютэранства|лютэранскі]] прапаведнік. На першым этапе [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] ў Нідэрландах дамінавалі [[Анабаптызм|анабаптысты]], сярод якіх вылучаліся прыхільнікі радыкальных і харызматычных вучэнняў, хаця на поўдні [[Іспанскія Нідэрланды|Сямнаццаці правінцый]] заўважным рэлігійным рухам стаў [[кальвінізм]]<ref name="worldhistory.org"/>. У [[1566]] г. яго прыхільнікі арганізавалі [[Іканаборскае паўстанне]]. Далейшыя рэпрэсіі з боку [[каталіцызм|каталіцкіх]] намеснікаў вымусілі прыхільнікаў пратэстантызму з поўдня бегчы ў паўночныя правінцыі і Германію. У [[1568]] г. рух супраціўлення каталіцкім уладам узначаліў [[Вільгельм I Аранскі|Вільгельм Аранскі]], які падтрымліваў шчыльныя сувязі з нямецкімі лютэранамі, але ў выніку апынуўся ў шэрагу кальвіністаў, магчыма дзякуючы супрацоўніцтву з [[Францыя|французскім]] гугенотам [[Гаспар II дэ Каліньі|Гаспарам дэ Каліньі]]<ref>[https://www.encyclopedia.com/people/history/benelux-history-biographies/william-silent William The Silent]</ref>. У [[1571]] г. у [[Фрысландыя|Фрысландыі]] бежанцамі-кальвіністамі з [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]] была створана Галандская Рэфармацыйная Царква, якая пасля ўзнікнення [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспублікі Злучаных правінцый]] заняла ў ёй выключнае прывілеяванае становішча. На раннім этапе свайго існавання яна не мела адзінства. Толькі ў [[1618]]—[[1619]] гг. Генеральны сінод у [[Дордрэхт|Дордрэхце]] здолеў прыняць адзінае вучэнне. Але і пасля гэтага поўнае адзінства не было дасягнута. У рэчаіснасці, Галандская Рэфармацыйная Царква ўяўляла сабою 7 або 8 незалежных царкоўных федэрацый, што ў той ці іншай ступені супрацоўнічалі адна з іншай<ref name="christianstudylibrary.org">[https://www.christianstudylibrary.org/article/reformed-churches-netherlands Reformed Churches in the Netherlands. An Historical Overview]</ref>. Тым не меней, прыхільнікі Галандскай Рэфармацыйнай Царквы займалі пасады ў кіруючых органах дзяржавы і буйных камерцыйных кампаній. Для іншых вернікаў гарантавалася індывідуальная свабода веравызнання, але ім не дазвалялі паступаць на дзяржаўную службу або атрымліваць фінансавую дапамогу<ref>[https://museeprotestant.org/en/notice/protestantism-in-the-low-countries Protestantism in the Low Countries]</ref>. У [[1605]]—[[1799]] гг. каля 1000 кальвінісцкіх прапаведнікаў на службе [[Галандская Ост-Індская кампанія|Галандскай Ост-Індскай кампаніі]] і [[Галандская Вест-Індская кампанія|Галандскай Вест-Індскай кампаніі]] былі накіраваны для місіянерскай дзейнасці ў калоніі. Найважнейшым мерапрыемствам з пункту гледжання распаўсюджвання кальвінізму было стварэнне школ. Першая такая школа за межамі [[Еўропа|Еўропы]] была створана на [[Амбон (востраў)|Амбоне]] ў [[1605]] г.<ref>{{Cite web |url=https://aeon.co/essays/the-legacies-of-calvinism-in-the-dutch-empire |title=The legacies of Calvinism in the Dutch empire |access-date=19 чэрвеня 2023 |archive-date=2 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402110502/https://aeon.co/essays/the-legacies-of-calvinism-in-the-dutch-empire |url-status=dead }}</ref> Кампаніі заключалі кантракты, выплачвалі заработную плату і ўкладвалі значныя сродкі ў багаслоўскія кнігі для служак, падручнікі па [[граматыка|граматыцы]] для настаўнікаў мясцовага паходжання, пераклад [[катэхізіс]]у на іншыя [[мова|мовы]]. У [[1795]] г. Нідэрланды былі заняты войскам рэвалюцыйнай Францыі. Замест [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Рэспублікі Злучаных правінцый]] была створана [[Батаўская рэспубліка]], дзе абвяшчалася роўнасць усіх канфесій. Галандская Рэфармацыйная Царква пазбавілася фінансавай падтрымкі з боку дзяржавы<ref>[https://www.britannica.com/place/Netherlands/The-Kingdom-of-the-Netherlands-1814-1918 The Kingdom of the Netherlands (1814—1918)]</ref>. Канчатковае адлучэнне ад дзяржавы адбылося ў канцы 1840-х гг. У [[1834]] г. і [[1886]] г. яна перажыла 2 моцныя расколы і ў выніку к канцу [[19 стагоддзе|XIX]] ст. распалася на 2 самастойныя [[Дэнамінацыя (рэлігія)|дэнамінацыі]], якія ў сваю чаргу падзяляліся на разнастайныя аб’яднанні. Унутраныя рознагалоссі і расколы былі таксама характэрны для [[20 стагоддзе|XX]] ст., так што ў нашы дні налічваецца каля 16 рэфармацыйных цэркваў<ref name="christianstudylibrary.org"/>. У [[2004]] г. у выніку злучэння 2 найбуйнейшых рэфармацыйных цэркваў і лютэран была ўтворана Пратэстанцкая Царква ў Нідэрландах. У [[2008]] г. яна аб’ядноўвала каля 2,5 млн вернікаў<ref>[https://www.britannica.com/topic/Protestant-Church-in-the-Netherlands Protestant Church in the Netherlands]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Галандцы||450}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = У розных землях і краінах: зборнік нарысаў і пуцявых нататкаў|арыгінал = |спасылка =|адказны = А. А. Кійранен|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 1989|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 5-338-00174-8|тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Discovering the Dutch: On Culture and Society of the Netherlands|арыгінал = |спасылка =https://www.academia.edu/54896837/Discovering_the_Dutch_On_Culture_and_Society_of_the_Netherlands|адказны = Emmeline Besamusca and Jaap Verheul|выданне = |месца = Amsterdam|выдавецтва = Amsterdam University Press|год = 2010|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 9789089641007|тыраж = |ref = }} == Спасылкі == * [https://ernie.uva.nl/viewer.p/21/56/object/122-160544 Этнаграфія і прыналежнасць: Галандцы] {{ref-en}} * [https://culturalatlas.sbs.com.au/dutch-culture Галандская культура] {{ref-en}} * [https://www.commisceo-global.com/resources/country-guides/netherlands-guide Культура, этыкет і дзелавая практыка] {{ref-en}} * [https://www.netherlands-tourism.com/history-of-the-netherlands/ Гісторыя Нідэрландаў] {{ref-en}} * [https://historiek.net/c/biografieen/zeehelden/ Галандскія мараплаўцы] {{ref-nl}} * [https://craftscouncil.nl Рамесная рада] {{ref-nl}} * [https://www.foodinspirationmagazine.com/166-lekker-hollands/culinaire-canon-van-de-nederlandse-keuken Кулінарны канон] {{ref-nl}} * [https://www.beleven.org/verhalen/lijsten/landen.php?land=Nederland Народныя казкі] {{ref-nl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германцы]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Народы Нідэрландаў]] 01eh1vyhw29cefpj3u0auws7y9r1g0i 0 66923 5157937 4820855 2026-06-24T13:02:09Z Autumndancer 168015 /* Выбраная фільмаграфія */ дапаўненне 5157937 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Марыён Каціяр | Арыгінал імя = Marion Cotillard | Гады актыўнасці = [[1993]] — цяпер. час }} '''Марыён Каціяр''' ({{lang-fr|Marion Cotillard}}; нар. [[30 верасня]] [[1975]], [[Парыж]]) — [[Францыя|французская]] {{актрыса|Францыі}} [[тэатр]]а, тэлебачання і [[Кінамастацтва|кіно]]. Здымаецца як ва французскіх, так і замежных фільмах. За ролю ў фільме «[[Доўгія заручыны]]» была ўдастоена прэміі «[[Сезар]]» у намінацыі «Найлепшая актрыса другога плана». У 2008 годзе была ўдастоена прэміі «[[Оскар]]» у намінацыі «Найлепшая актрыса» за фільм «Жыццё ў ружовым колеры», у якім выканала ролю [[Эдзіт Піяф]]. == Выбраная фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1998|[[Таксі (фільм, 1998)|Таксі]]|Taxi|Лілі}} {{УФільме|2003|[[Вялікая рыба]]|Big Fish|Жазефіна Блум (жонка Уіла)}} {{УФільме|2004|[[Доўгія заручыны]]|Un long dimanche de fiançailles|Ціна Ламбардзі}} {{УФільме|2010|[[Пачатак (фільм, 2010)|Пачатак ]]|Inception|Мол}} {{УФільме|2011|[[Поўнач у Парыжы ]]|Midnight in Paris|Адрыяна}} {{УФільме|2016|[[Ілюзія кахання ]]|Mal de pierres|Габрыэль Рабаскаль}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commonscat|Marion Cotillard}} * {{imdb name|id=0182839|name=Марыён Каціяр}} * [http://www.cotillard.net Афіцыйны сайт сям'і Каціяр] {{ref-fr}}{{ref-en}} * [http://edith-piaf.narod.ru/La_Mome.html Фатаграфіі Марыён Каціяр у фільме «La mome»] {{ref-ru}} * [http://seethesun.org/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=12&Itemid=40 Фанацкі сайт] {{ref-en}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую жаночую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Каціяр Марыён}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сезар»]] o64yc5yakeyrsrx25agijez1vil7vyw 0 68316 5157977 5035952 2026-06-24T14:39:38Z Emilia Noah 155537 /* */ Wikidata 5157977 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Дэнвер |арыгінальная назва = Denver |краіна = Злучаныя Штаты Амерыкі |lat_dir = N|lat_deg = 39|lat_min = 46|lat_sec = 44 |lon_dir = W|lon_deg = 104|lon_min = 58|lon_sec = 57 |CoordAddon = type:city(560400)_region:US |першае згадванне = 1858 |плошча = 401.3 |вышыня цэнтра НП = 1609 |насельніцтва = 556&nbsp;835 |год перапісу = 2005 |шчыльнасць = 1399,8 |часавы пояс = -7 |DST = ёсць |тэлефонны код = 303, 720 |паштовыя індэксы = 80002-80299 |катэгорыя ў Commons = Denver, Colorado |сайт = http://www.denvergov.org/ |мова сайта = en }} '''Дэнвер''' ({{lang-en|Denver}}) — горад на захадзе [[ЗША]], сталіца [[Каларада|штата Каларада]] і адміністрацыйны цэнтр акругі Дэнвер, межы якога супадаюць з межамі горада. Насельніцтва 579,7 тыс. жыхароў (2005), з прыгарадамі — 2,83 млн. == Геаграфія == Горад размешчаны паміж [[Скалістыя горы|Скалістымі гарамі]] і Вялікімі раўнінамі. Цэнтр Дэнвера размешчаны на ўсходнім беразе [[Рака|ракі]] Саўт-Плат. Плошча горада 401,3 км². == Гісторыя == Дэнвер быў заснаваны ў [[1858]] годзе на тэрыторыі [[Канзас]]а. Фактычна існуе з лістапада [[1861]] года. Да 1890 года насельніцтва Дэнвера ўжо перавышала 106 тыс. чалавек. == Адукацыя і культура == [[Каларадскі ўніверсітэт у Дэнверы]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя жыхары == * [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Юрый Хадыка]] (1938—2016) — вучоны, грамадскі і культурны дзеяч. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.denvergov.org Official City and County of Denver site] {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэнвер| ]] [[Катэгорыя:Сталіцы штатаў ЗША]] [[Катэгорыя:Гарады Каларада]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1858 годзе]] bqhh8mw0jyy7a7y72wu48av40xyb92p 0 86109 5158080 5157636 2026-06-24T19:29:59Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5158080 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Макбет}} {{ДД}} '''Макбет''' (''Macbeth''), '''Мак Бетад мак Фіндляйх''' ({{lang-gd|Mac Bethad mac Findláich}}; {{ДН|||1005}} — {{ДС|15|8|1057}}) — кароль [[Каралеўства Шатландыя|Шатландыі]] ([[1040]]—1057) з Марэйскай дынастыі. Стаў персанажам класічнай трагедыі [[Шэкспір]]а «Макбет», якая не зусім адпавядае гістарычнай рэчаіснасці. == Біяграфічныя звесткі == Унук караля [[Кенет II|Кенета II]]. У 1031 годзе ён атрымаў у спадчыну ад свайго бацькі тытул графа і вобласць Моры на поўначы Шатландыі. У [[1040]] годзе паўстаў супраць свайго стрыечнага брата, караля [[Дункан I|Дункана I]], і забіў яго. Ажаніўся з дачкой [[Кенет III|Кенета III]] і стаў каралём Шатландыі. На самай справе ён дамогся трона толькі пасля чатырох гадоў грамадзянскай вайны. Яго наступнае праўленне было адзначана перыядамі грамадзянскай вайны і дынастычнага канфлікту. У адзін з дастаткова мірных перыядаў Макбет здзейсніў паломніцтва ў [[Рым]], дзе набыў вядомасць дзякуючы сваёй шчодрасці да бедных. Тым часам англасаксы падтрымалі прэтэнзіі на трон будучага караля [[Малькальм III|Малькальма III]]. У 1057 годзе Макбет быў забіты войскамі Малькальма. Пахаваны на востраве Аёна. {{зноскі}} == Літаратура == * ''English, Edward D.'' Encyclopedia of the medieval world. — Facts On File, New York 2005. ISBN 0-8160-4690-5 {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-24}} [[Катэгорыя:Каралі шатландскія]] sg22kpi9r6vc2q12j4sbnxqtv4shisl 14 87103 5157901 2989947 2026-06-24T12:15:44Z Feeleman 163471 5157901 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2008|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2008]] [[Катэгорыя:Творы 2008 года]] 2qq6sbu6h59d2n89adnhv5usiva2l6e 14 87113 5157900 2989946 2026-06-24T12:15:36Z Feeleman 163471 5157900 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2007|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2007]] [[Катэгорыя:Творы 2007 года]] lwa4tu8lnygexvogxgy1g2mjowhkt38 0 92509 5157938 5113390 2026-06-24T13:05:38Z Autumndancer 168015 5157938 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Хелена Бонэм Картэр | Арыгінал імя = Helena Bonham Carter | Фота = Helena Bonham Carter (Berlin Film Festival 2011) 3 cropped.jpg | Шырыня = 230px | Подпіс = Бонэм Картэр на [[61-ы Берлінскі міжнародны кінафестываль|61-м Берлінскім міжнародным кінафестывалі]] ў лютым 2011 года | Імя пры нараджэнні = | Дата нараджэння = 26.5.1966 | Месца нараджэння = {{не перакладзена 3|Голдэрс Грын|Голдэрс Грын|en|Golders Green}}, [[Лондан]], [[Англія]] | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{UK}} | Прафесія = актрыса | Гады актыўнасці = 1983 — цяпер. час | Кірунак = | Узнагароды = [[BAFTA]] (2011) }} '''Хеле́на Бо́нэм Ка́ртэр''' ({{lang-en|Helena Bonham Carter}}; нар. [[26 мая]] [[1966]] года, {{не перакладзена 3|Голдэрс Грын|Голдэрс Грын|en|Golders Green}}, [[Лондан]], [[Англія]]) — [[Вялікабрытанія|брытанская]] [[актрыса]] тэатра, кіно і агучванні. Лаўрэат прэміі [[BAFTA]] (2011), шасціразовая намінантка на прэмію «[[Залаты глобус]]» (1994, 1998, 1999, 2003, 2008, 2011), двухразовая намінантка на прэмію «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» (1998, 2011). == Біяграфія == === Раннія гады === Хелена Бонэм Картэр нарадзілася ў {{нп5|Голдэрс Грын||en|Golders Green}} ([[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]), у сям'і банкіра Рэйманда Бонэма Картэра (1929—2004) і псіхатэрапеўта Алены Бонэм Картэр. Сям'я Хелены мае трывалыя і шырокія сувязі ў палітыцы і шоў-бізнесе. Хелена атрымала адукацыю ў {{нп5|Вестмінстарская школа|Вестмінстарскай школе|en|Westminster School}}. Яна праўнучка прэм'ер-міністра Вялікабрытаніі лорда [[Герберт Генры Асквіт|Асквіта]] і ўнучка баранэсы Бонэм Картэр. У Хелены ёсць стрыечны брат Крыспін Бонэм-Картэр, таксама акцёр, найбольш вядомы як выканаўца ролі ''містара Бінглі'' у міні-серыяле [[Бі-бі-сі|BBC]] «[[Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)|Пыха і перадузятасць]]». У 11 гадоў яна выйграла паэтычны конкурс з паэмай «Вінаградная лаза» ({{lang-en|Grapevine}}), грошы, атрыманыя ў якасці прэміі, Хелена выдаткавала на здымку партфоліё для [[кастынг]]-каталога. === Кар’ера === Упершыню ў кіно яна знялася ў пятнаццаць гадоў у ролі Джульеты. Актрыса атрымала вядомасць як выканаўца «арыстакратычных» роляў у экранізацыях твораў [[Англійская літаратура|англійскай класічнай літаратуры]]. Шырокую вядомасць ва ўсім свеце Хелене прынесла роля неўраўнаважанай Марлы Сінгер у фільме [[Дэвід Фінчэр|Дэвіда Фінчэра]] «[[Байцоўскі клуб (фільм)|Байцоўскі клуб]]» (1999) і ў фільмах пра [[Гары Потэр]]а, дзе яна выканала ролю [[Белатрыса Лестрэйндж|Белатрысы Лестрэйндж]]. Заснавальніца лініі жаночай адзежы і бялізны ''Pantaloonies''. === Асабістае жыццё === З кастрычніка 2001 года Хелена знаходзіцца ў адносінах з рэжысёрам [[Цім Бёртан|Цімам Бёртанам]] (г.н.1958). У пары ёсць двое дзяцей — сын [[Білі Бёртан|Білі Рэймонд Бёртан]] (04.10.03) і дачка Нел Бёртан (15.12.07)<ref name="nell">{{Cite news|title=Helena Bonham Carter Reveals Her 7-Month-Old's Name |url=http://www.people.com/people/article/0,,20217444,00.html |work=[[People]] |accessdate=3 May 2009 |date=7 August 2008 |first=Pete |last=Norman}}</ref>. У цяперашні час сямейства пражывае ў [[Лондан]]е ([[Англія]], [[Вялікабрытанія]])<ref name="relative">{{Cite news |first=Kevin |last=Dowling |title=Four "relatives" of Helena Bonham Carter killed in road crash |work=The Times |location=UK |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/article4593978.ece |accessdate=3 May 2009 |date=23 August 2008 |url-status=dead }}</ref>. Пары сябруе з акцёрам [[Джоні Дэп]]ам і яго сям'ёй, Бёртан часта здымае грамадзянскую жонку і лепшага сябра ў сваіх фільмах. Дэп з'яўляецца хросным бацькам іх сына<ref>{{Cite news |author=ANI |title=Burton was too shy to ask Depp to be his sons godfather |date=21 December 2007 |work=[[Thaindian News]] |url=http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/burton-was-too-shy-to-ask-depp-to-be-his-sons-godfather_1009724.html |accessdate=3 May 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090227015113/http://www.thaindian.com/newsportal/entertainment/burton-was-too-shy-to-ask-depp-to-be-his-sons-godfather_1009724.html |archivedate=27 лютага 2009 |url-status=dead }}</ref>. == Фільмаграфія == * (2003) «[[Вялікая рыба]]» — ''Джэні / ведзьма'' == Узнагароды == * Прэмія [[BAFTA]] ** [[2011]] — [[Прэмія BAFTA за найлепшую жаночую ролю другога плану|Найлепшая жаночая роля другога плану]] за фільм «[[Прамова караля]]» == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commons|Helena Bonham Carter|Хелена Бонэм Картэр}} * {{imdb name|id=0000307|name=Хелена Бонэм Картэр}} * [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/helena_bonham_carter_biog.html Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090126045307/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/helena_bonham_carter_biog.html |date=26 студзеня 2009 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Картэр Хелена Бонэм}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] o136ixo4vy9sypwx22njhmirqo0oelt 0 95320 5158168 5125677 2026-06-25T01:36:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158168 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чыж (значэнні)}} {{цёзкі2|Бульба (значэнні)}} {{пісьменнік}} '''Віто́льд (Ві́таўт) Станісла́вавіч Чыж''' (вядомы таксама як '''Вітольд Мі́нтаўт-Чыж''', {{lang-pl|Witold Mintowt Czyż}}; псеўданімы: ''Альгерд Бульба, Чыж-Гідальга, Гідальго, Чыжык Ашмянскі, Ян Еленскі (Яленьскі), Алегерд''; {{ДН|15|8|1884}} — {{ДС|15|8|1952}}) — беларускі і польскі грамадска-палітычны дзеяч, этнограф, літаратурны крытык, публіцыст, інжынер, віцэ-прэзідэнт [[Вільня|Вільні]] (1927—1939). == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 15 жніўня 1884 года ў шляхецкай сям’і ўладальнікаў фальварка [[Антонішкі]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] (каля вёскі [[Стымоні]], цяпер у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). Мясцовае насельніцтва было добра знаёмае з творчасцю [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]], паколькі побач знаходзіліся яго [[Кушляны]], што з дзяцінства паўплывала на цікавасць юнака да беларускага слова. Пачатковую адукацыю атрымаў у Ашмянскім павятовым вучылішчы, пасля чаго скончыў гімназію ў [[Варшава|Варшаве]]<ref name="osh">{{cite web|url=https://www.osh.by/?p=24357|title=Віцэ-бурмістр Вільні з Ашмянскага павета|author=[[Уладзімір Прыхач]]|publisher=Ашмянскі веснік|date=5 верасня 2016|lang=be|accessdate=8 сакавіка 2026|archive-date=9 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909090626/http://www.osh.by/?p=24357|url-status=dead}}</ref><ref name="ipn">{{cite web|url=https://leksykonkresowian.instytutslaski.pl/index.php/Witold_Czy%C5%BC|title=Witold Czyż|author=Monika Tomkiewicz|publisher=Leksykon Kresowian|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. === Палітычная дзейнасць і эміграцыя === З 1905 года актыўна ўключыўся ў палітычную барацьбу супраць [[Царызм|царызму]] і стаў сябрам [[Польская сацыялістычная партыя|Польскай сацыялістычнай партыі]] (ППС), а пасля яе расколу — ППС-Рэвалюцыйнай фракцыі. Праводзіў антыцарскую агітацыю ў [[Ашмяны|Ашмянах]], [[Жупраны|Жупранах]], на станцыі [[Солы (Смаргонскі раён)|Солы]] і ў маёнтку [[Навасёлкі (Ашмянскі раён)|Навасёлкі]]. У снежні 1905 года быў арыштаваны і змешчаны ў ашмянскую турму, аддадзены пад суд. Падчас следства ў красавіку 1906 года сваёй віны не прызнаў, сцвярджаючы, што з’яўляецца ворагам гвалту і крыві. Нягледзячы на гэта, быў абвінавачаны ў спробе звяржэння дзяржаўнага ладу і правёў у зняволенні каля года. Летам 1906 года, здзейсніўшы паспяховыя ўцёкі з турмы, ён перабраўся ў [[Галіцыя|Галіцыю]] (горад [[Львоў]]). У адказ царскія ўлады канфіскавалі яго родавы маёнтак у Антонішках. Дзеля ўласнай бяспекі В.&nbsp;Чыж змяніў асобу і на пэўны час узяў імя ''Ян Еленскі'' (''Яленьскі'')<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="gozdzik">{{cite web|url=https://czerwonygozdzik.com/2025/07/09/witold-czyz/|title=Witold Czyż|publisher=Czerwony Goździk|date=9 ліпеня 2025|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. У Львове паступіў на будаўнічы факультэт [[Нацыянальны ўніверсітэт «Львоўская палітэхніка»|Львоўскага політэхнічнага інстытута]], які паспяхова скончыў у 1910 годзе. У студэнцкія гады захварэў на [[Сухоты|сухоты]] і праходзіў лячэнне ў [[Закапанэ]], дзе пасябраваў з беларускай паэтэсай [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Цёткай]], якая таксама там лекавалася (пазней гэты эпізод быў апісаны ў рамане Валянціны Коўтун «Крыж міласэрнасці»). Пасля атрымання дыплома інжынера кароткі час працаваў на будаўніцтве электрастанцыі ў [[Варонеж|Варонежы]]<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. === У беларускім руху === Яшчэ да канчатковага завяршэння вучобы інжынер вярнуўся ў Вільню і пасяліўся на [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Ён актыўна далучыўся да рэдакцыйнага калектыву газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» (актыўна працаваў у 1908—1911 гадах, агулам супрацоўнічаў у 1906—1915 гадах). Быў адным з тых, хто спрычыніўся да выхаду яе першага нумара 23 лістапада 1906 года. У хуткім часе па даручэнні рэдакцыі адбыў у [[Кіеў]], каб весці беларускі аддзел у польскамоўным часопісе «[[Przegląd Krajowy]]», які выдаваў [[Вацлаў Ліпінскі]]. Пасля закрыцця часопіса ў пачатку 1910 года канчаткова вярнуўся ў Вільню. Адзін час таксама быў актывістам евангельскай царквы і займаўся бізнесам<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. Працуючы ў [[Віленскае сельскагаспадарчае таварыства|Віленскім сельскагаспадарчым таварыстве]], В.&nbsp;Чыж стаў адным з арганізатараў [[Першая краёва выстава дробнага промыслу і народнага мастацтва Літвы і Беларусі|Першай краёвай выставы дробнага промыслу і народнага мастацтва Літвы і Беларусі]] ў верасні 1913 года. Пад сваім старым псеўданімам ''Ян Яленскі'' ён асабіста выставіў узоры прыстасавання народнага мастацтва для гарадскога побыту — альбомы ў пераплётах з вясковых тканін і занавескі, аздобленыя народнымі паяскамі. Да стварэння гэтых экспанатаў магла быць датычная яго жонка, Марына Борхарт-Чыж, маці вядомага марскога капітана і пісьменніка [[Караль Альгерд Борхарт|Караля Альгерда Борхарта]], якая да гэтага працавала ў парыжскіх магазінах моды і добра ведала еўрапейскія тэндэнцыі. З 1912 па 1919 гады ён таксама працаваў кіраўніком будоўлі Віленскага сельскагаспадарчага тэхнікума<ref name="osh" /><ref name="ipn" />. === Міжваенны перыяд === З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і акупацыяй горада нямецкімі войскамі дзейнасць В.&nbsp;Чыжа прыцягнула ўвагу ўлад. 19 чэрвеня 1916 года ён быў арыштаваны за тое, што тлумачыў жыхарам сапраўдныя наступствы нямецкага перапісу насельніцтва. Яго змясцілі ў віленскую [[Лукішская турма|турму на Лукішках]], а пасля, паводле некаторых звестак, вывозілі ў лагер на тэрыторыі Германіі. Выйшаўшы на волю ў 1918 годзе, ён часова пераехаў у Варшаву, але ў 1924 годзе вярнуўся ў Вільню, стаўшы чыноўнікам польскай адміністрацыі і канчаткова адышоўшы ад [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]]<ref name="osh" /><ref name="gozdzik" /><ref name="ipn" />. У Вільні ўладкаваўся ў Тэхнічнае бюро гарадскога магістрата (1921—1924), а затым узначаліў Статыстычнае бюро самакіравання (1924—1927). У маі 1924 года балатаваўся на пасаду дырэктара віленскай Касы хворых, але саступіў Юзафу Каральцу. Дзякуючы ўпартай працы на карысць горада, у 1927 годзе (паводле іншых звестак — у 1928) В.&nbsp;Чыж быў абраны віцэ-прэзідэнтам (віцэ-бурмістрам) Вільні і заставаўся на гэтай пасадзе да верасня 1939 года, адначасова кіруючы тэхнічнай секцыяй магістрата<ref name="ipn" /><ref name="l24">{{cite web|url=https://l24.lt/pl/spoleczenstwo/item/397838-witold-czyz-zasluzony-dla-wilna-i-wilenszczyzny|title=Witold Czyż - zasłużony dla Wilna i Wileńszczyzny|author=Monika Tomkiewicz, Tadeusz Kisiel|publisher=l24.lt|date=4 снежня 2023|lang=pl|accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref>. У якасці высокапастаўленага дзяржаўнага дзеяча ён часта выконваў прадстаўнічыя функцыі. У 1925 годзе сустракаў дэлегацыю французскіх парламентарыяў, а ў 1932 годзе разам з прэзідэнтам Польшчы [[Ігнацы Масціцкі|І.&nbsp;Масціцкім]] і прэм'ерам [[Аляксандр Прыстар|А.&nbsp;Прыстарам]] вітаў на аэрадроме [[Парубанак]] першы рэгулярны пасажырскі самалёт «Fokker». У 1926 годзе выступіў у ролі куратара Сінода Віленскай евангеліцкай рэфармацкай царквы ў Варшаве пры падпісанні Канкардата, падчас чаго ўручыў прэзідэнту І.&nbsp;Масціцкаму арыгінал [[Берасцейская Біблія|Брэсцкай Бібліі]] 1563 года для [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнага музея]]. Па яго ініцыятыве з 1932 года вуліцы віленскага [[Стары горад (Вільня)|Старога горада]] пачалі брукаваць цёмна-чырвонай [[Клінкерная цэгла|клінкернай цэглай]]. У гэты ж перыяд ён пабудаваў шыкоўную сядзібу з вялікім садам у жончыным маёнтку [[Журавы]], куды вяла маляўнічая алея (цяпер вядомая сярод мясцовых жыхароў як «Чыжовая дарога»)<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="l24" />. === Другая сусветная вайна і апошнія гады === З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], 1 верасня 1939 года, В.&nbsp;Чыж вярнуўся на Ашмяншчыну, дзе працаваў павятовым інспектарам ва Усеагульным закладзе ўзаемнага страхавання. Неўзабаве ён апынуўся на тэрыторыі Літвы, дзе быў памылкова інтэрнаваны ў ваенны лагер у [[Паланга|Паланзе]], а пасля пераведзены ў грамадзянскі лагер ва [[Укмярге]]. Пасля ўваходу савецкіх войскаў быў арыштаваны. У 1940 годзе яго саслалі ў [[Гулаг]] на прымусовыя працы ў [[Варкута|Варкуту]] (паводле іншых крыніц, у чэрвені 1941 года быў вывезены разам з іншымі віленскімі дзеячамі ў лагер [[Рашоты]] ў [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]])<ref name="osh" /><ref name="ipn" /><ref name="gozdzik" />. Вызвалены па амністыі ў 1941 годзе ў выніку [[Пагадненне Сікорскага — Майскага|пагаднення Сікорскага — Майскага]], ён далучыўся да [[Армія Андэрса|арміі генерала Уладзіслава Андэрса]]. Цяжка хворы пасля лагераў, разам з вайскоўцамі ён прайшоў шлях праз [[Іран]] і [[Паўднёвая Афрыка|Паўднёвую Афрыку]] да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Жыў у мясцовасці Лэндзівуд (''Landywood'') каля [[Бірмінгем]]а ў свайго пасэрба. 12 жніўня 1948 года без дакументаў рэпатрыяваўся ў Польшчу, пасяліўшыся ва [[Уроцлаў|Уроцлаве]] на вуліцы Універсітэцкай<ref name="ipn" /><ref name="l24" />. Знаходзячыся ў складаным матэрыяльным становішчы, 1 снежня 1948 года з дапамогай віленскіх сяброў уладкаваўся старэйшым рэферэнтам ва ўроцлаўскае аддзяленне Усеагульнага закладу ўзаемнага страхавання. Яго здароўе было незваротна падарвана сухотамі, атрыманымі яшчэ ў Варкуце, таму ён шмат часу праводзіў у шпіталі баніфратраў і санаторыях. Увосень 1950 года пераехаў у [[Гдыня|Гдыню]] (на Каменную Гару, вул. Міцкевіча). 31 студзеня 1951 года быў звольнены з працы з-за працяглай хваробы і больш не працаваў. Памёр 15 жніўня 1952 года. Пахаваны на ўроцлаўскіх [[Могілкі Святога Лаўрэнція (Уроцлаў)|могілках Святога Лаўрэнція]], апеку над яго магілай узяло Таварыства аматараў Вільні і Віленскай зямлі<ref name="ipn" /><ref name="l24" />. == Творчая і літаратурная дзейнасць == Вітольд Чыж быў не толькі палітыкам і чыноўнікам, але і актыўным публіцыстам, этнографам і літаратурным крытыкам. Ён з’яўляецца аўтарам шэрагу рэцэнзій, алегарычных апавяданняў і артыкулаў па пытаннях беларускага музычнага жыцця. Свае творы ў «Нашай Ніве» публікаваў пад псеўданімамі ''Альгерд Бульба'', ''Чыж-Гідальга'' і ''Чыжык Ашмянскі''. З 1911 года пачаў таксама актыўна друкавацца ў польскіх выданнях{{sfn|Беларускія пісьменнікі|1992}}. Ён праявіў сябе як адзін з першых прафесійных беларускіх літаратурных крытыкаў і тэатральных аглядальнікаў. Менавіта ён стаў аўтарам першай рэцэнзіі на другі паэтычны зборнік [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Гусляр (зборнік)|Гусляр]]», у якой высока ацаніў самабытны талент паэта і прадрок яму вялікую будучыню. Таксама грунтоўна рэцэнзаваў зборнік «Песні-жальбы» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. У сваіх артыкулах пісаў пра грамадска-сацыяльныя погляды [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]], даследаваў яго ролю ў гісторыі беларускай літаратуры, а таксама аналізаваў паэзію ўкраінскага класіка [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}. Як тэатральны і музычны аглядальнік, В.&nbsp;Чыж выдаў шэраг публікацый пра пастаноўкі [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні|Беларускага музычна-драматычнага гуртка ў Вільні]] і напісаў крытычныя нататкі пра «Беларускую сюіту» кампазітара [[Людамір Міхалавіч Рагоўскі|Людаміра Рагоўскага]]. Акрамя гэтага, ён пакінуў значны след як этнограф. Аўтар этнаграфічных артыкулаў пра народныя рамёствы і традыцыйнае адзенне. У 1911 годзе выдаў у Вільні брашуру «Колькі слоў аб дзявочай апратцы на Беларусі», якая атрымала адабрэнне [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}<ref name="osh" />. Таксама плённа працаваў як перакладчык. Пераклаў на беларускую мову папулярныя апавяданні і творы рускіх пісьменнікаў: [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|Мікалая Ляскова]], [[Рыгор Пятровіч Данілеўскі|Рыгора Данілеўскага]], [[Леанід Мікалаевіч Андрэеў|Леаніда Андрэева]] і [[Іван Іванавіч Гарбуноў-Пасадаў|Івана Гарбунова-Пасадава]]{{sfn|БЭ|1996|с=331}}. == Узнагароды == * [[Крыж Незалежнасці|Медаль Незалежнасці]] (1930 ці 1934 год)<ref name="l24" />. == Бібліяграфія == * ''Альгерд Бульба''. Колькі слоў аб дзявочай апратцы на Беларусі. — Вільня: Друкарня [[Марцін Кухта|М.&nbsp;Кухты]], 1911. — 16&nbsp;с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|3|артыкул=Бульба Альгерд|аўтар=[[І. У. Саламевіч]]|старонкі=332-333|ref=БЭ}} * {{крыніцы/Беларускія пісьменнікі: біяграфічны слоўнік|1|ref=Беларускія пісьменнікі}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}} * Смалянчук, А. Краёвец Антон Луцкевіч / А. Смалянчук // Гістарычны Альманах. 1998. Т. 1. С. 27—45. — С. 33. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чыж Вітольд Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1884 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 15 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ва Уроцлаве]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Інжынеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Польскай сацыялістычнай партыі]] kq30gvkvpu891i28vjc392aux3ibxii 0 95950 5157941 3855037 2026-06-24T13:08:40Z Pryhoža 169928 дапаўненне - крыніцы і апісанне выявы 5157941 wikitext text/x-wiki [[File:Usiaslau sr 2005.gif|thumb|Сярэбраная манета з выявай [[Усяслаў Полацкі|Усяслава Полацкага]] (Усяслава Брачыславіча).]] '''Пруф''' ({{мова-en|proof}}, скарочана ''PRF''; {{lang-de|Polierte Platte}}, скарочана ''РР'', радзей ''Spiegelglanz'',) — найвышэйшая якасць біцця [[манета|манеты]] ці медаля, што атрымліваецца пры іх вырабе з выкарыстаннем адмысловага прыстасавання і прыладаў. Манеты стану ''пруф'' вырабляюцца адмыслова для калекцыянераў у індывідуальным рэжыме з высокім [[працэнт]]ам ручной працы. Тэхналогія вымагае некалькіх адцісканняў штэмпеляў на адну і тую самую паверхню манеты, якія адбываюцца пад ціскам ў сотні тон. Гатовыя манеты вымаюць уручную і змяшчаюць у адмысловыя празрыстыя капсулы ці запайваюць у пластык для захавання паверхні манеты, якую яшчэ называюць паліраванай. <ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.co.il/books?id=GicWAQAAMAAJ&pg=PA178&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=George Greenlief Evans|загаловак=Illustrated History of the United States Mint: With Short Historical Sketches and Illustrations of the Branch Mints and Assay Offices, and a Complete Description of American Coinage ...|год=1892|выдавецтва=G.G. Evans|старонак=264}}</ref> Манеты якасці ''пруф'' маюць зусім роўную люстэркавую паверхню поля і, звычайна, матавы малюнак рэльефу. Зрэдчас сустракаецца так званы «рэверсіўны пруф», дзе поле матавае, а выявы люстэркавыя (паліраваныя). На манеце добра відныя найдрабнейшыя падрабязнасці.<ref>{{Cite web|url=http://www.coinlink.com/News/us-coins/prooflike-gold-coinage-a-look-at-an-evolving-market/|title=Prooflike Gold Coinage: A Look at an Evolving Market : Coin Collecting News|website=www.coinlink.com|access-date=2026-06-24}}</ref> Таксама на манеце не павінна быць бачных вокам драпін, насечак, задзірак, няроўнасці паверхні поля, неканцэнтрычных надсечак гурта і '''слядоў дотыку рук'''. Любое выцягванне з капсулы і мацанне такой манеты пакідае на полі адбіткі пальцаў, якія ўжо немагчыма прыбраць. Манета пасля гэтага губляе сваю вартасць сярод калекцыянераў. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нумізматыка]] h3hdqukkwexojrgsedy14t7v9iwkz95 5158030 5157941 2026-06-24T17:51:08Z M.L.Bot 261 афармленне 5158030 wikitext text/x-wiki [[Файл:Usiaslau sr 2005.gif|thumb|Сярэбраная манета з выявай [[Усяслаў Полацкі|Усяслава Полацкага]] (Усяслава Брачыславіча).]] '''Пруф''' ({{мова-en|proof}}, скарочана ''PRF''; {{lang-de|Polierte Platte}}, скарочана ''РР'', радзей ''Spiegelglanz'',) — найвышэйшая якасць біцця [[манета|манеты]] ці медаля, што атрымліваецца пры іх вырабе з выкарыстаннем адмысловага прыстасавання і прыладаў. Манеты стану ''пруф'' вырабляюцца адмыслова для калекцыянераў у індывідуальным рэжыме з высокім [[працэнт]]ам ручной працы. Тэхналогія вымагае некалькіх адцісканняў штэмпеляў на адну і тую самую паверхню манеты, якія адбываюцца пад ціскам ў сотні тон. Гатовыя манеты вымаюць уручную і змяшчаюць у адмысловыя празрыстыя капсулы ці запайваюць у пластык для захавання паверхні манеты, якую яшчэ называюць паліраванай. <ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.co.il/books?id=GicWAQAAMAAJ&pg=PA178&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=George Greenlief Evans|загаловак=Illustrated History of the United States Mint: With Short Historical Sketches and Illustrations of the Branch Mints and Assay Offices, and a Complete Description of American Coinage ...|год=1892|выдавецтва=G.G. Evans|старонак=264}}</ref> Манеты якасці ''пруф'' маюць зусім роўную люстэркавую паверхню поля і, звычайна, матавы малюнак рэльефу. Зрэдчас сустракаецца так званы «рэверсіўны пруф», дзе поле матавае, а выявы люстэркавыя (паліраваныя). На манеце добра відныя найдрабнейшыя падрабязнасці.<ref>{{Cite web|url=http://www.coinlink.com/News/us-coins/prooflike-gold-coinage-a-look-at-an-evolving-market/|title=Prooflike Gold Coinage: A Look at an Evolving Market : Coin Collecting News|website=www.coinlink.com|access-date=2026-06-24}}</ref> Таксама на манеце не павінна быць бачных вокам драпін, насечак, задзірак, няроўнасці паверхні поля, неканцэнтрычных надсечак гурта і '''слядоў дотыку рук'''. Любое выцягванне з капсулы і мацанне такой манеты пакідае на полі адбіткі пальцаў, якія ўжо немагчыма прыбраць. Манета пасля гэтага губляе сваю вартасць сярод калекцыянераў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нумізматыка]] 7f122b2y1mrxf9eqlal8nm4ailvl9qc 5158031 5158030 2026-06-24T17:53:09Z M.L.Bot 261 5158031 wikitext text/x-wiki [[Файл:Usiaslau sr 2005.gif|thumb|Сярэбраная манета з выявай [[Усяслаў Полацкі|Усяслава Полацкага]] (Усяслава Брачыславіча).]] '''Пруф''' ({{мова-en|proof}}, скарочана ''PRF''; {{lang-de|Polierte Platte}}, скарочана ''РР'', радзей ''Spiegelglanz'') — найвышэйшая якасць біцця [[манета|манеты]] або медаля, што атрымліваецца пры іх вырабе з выкарыстаннем адмысловага прыстасавання і прыладаў. Манеты стану ''пруф'' вырабляюцца адмыслова для калекцыянераў у індывідуальным рэжыме з высокім [[працэнт]]ам ручной працы. Тэхналогія вымагае некалькіх адцісканняў штэмпеляў на адну і тую самую паверхню манеты, якія адбываюцца пад ціскам ў сотні тон. Гатовыя манеты вымаюць уручную і змяшчаюць у адмысловыя празрыстыя капсулы ці запайваюць у пластык для захавання паверхні манеты, якую яшчэ называюць паліраванай. <ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.co.il/books?id=GicWAQAAMAAJ&pg=PA178&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=George Greenlief Evans|загаловак=Illustrated History of the United States Mint: With Short Historical Sketches and Illustrations of the Branch Mints and Assay Offices, and a Complete Description of American Coinage ...|год=1892|выдавецтва=G.G. Evans|старонак=264}}</ref> Манеты якасці ''пруф'' маюць зусім роўную люстэркавую паверхню поля і, звычайна, матавы малюнак рэльефу. Зрэдчас сустракаецца так званы «рэверсіўны пруф», дзе поле матавае, а выявы люстэркавыя (паліраваныя). На манеце добра відныя найдрабнейшыя падрабязнасці.<ref>{{Cite web|url=http://www.coinlink.com/News/us-coins/prooflike-gold-coinage-a-look-at-an-evolving-market/|title=Prooflike Gold Coinage: A Look at an Evolving Market : Coin Collecting News|website=www.coinlink.com|access-date=2026-06-24}}</ref> Таксама на манеце не павінна быць бачных вокам драпін, насечак, задзірак, няроўнасці паверхні поля, неканцэнтрычных надсечак гурта і '''слядоў дотыку рук'''. Любое выцягванне з капсулы і мацанне такой манеты пакідае на полі адбіткі пальцаў, якія ўжо немагчыма прыбраць. Манета пасля гэтага губляе сваю вартасць сярод калекцыянераў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нумізматыка]] 9c4r8vgb1dsaubwkuxgxxonjr8ys7qx 0 95958 5157931 4950017 2026-06-24T12:58:34Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія (частковая) */ +1 5157931 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мак-Грэгар}} {{Кінематаграфіст |імя = Юэн Мак-Грэгар |арыгінал імя = Ewan McGregor |выява = Ewan mcgregor cropped.jpg |шырыня = 240px |апісанне выявы = |імя пры нараджэнні = Юэн Гордан Мак-Грэгар |гады актыўнасці = [[1993]] — наш час }} '''Юэн Гордан Мак-Грэгар''' ({{lang-en|Ewan Gordon McGregor}}, {{IPA|[ˈjuːən ˈɡɔːdən məˈɡrɛɡə]}}; нар. [[31 сакавіка]] [[1971]], [[Перт (Шатландыя)|Перт]], [[Шатландыя]]) — папулярны [[Шатландыя|шатландскі]] {{акцёр|Вялікабрытаніі|Шатландыі}}. Лаўрэат прэміі [[BAFTA]] (1997, 2004). Акцёр здымаецца як у незалежным кіно, так і ў высокабюджэтных галівудскіх праектах. Найбольш вядомыя фільмы з яго ўдзелам — «На ігле» (1996), «Інтымны дзённік» (1996), «[[Мулен Руж!]]» (2001), «Буйная рыба» (2003), «Да д’ябла любоў!» (2003), «Востраў» (2005), тры часткі эпапеі «[[Зорныя войны]]» (1999, 2002, 2005), «Я кахаю цябе, Філіп Морыс» (2009) і экранізацыя рамана [[Дэн Браўн|Дэна Браўна]] «Анёлы і дэманы» (2009). У цяперашні час з’яўляецца адным з самых запатрабаваных акцёраў Вялікабрытаніі. == Фільмаграфія (частковая) == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1996|[[Эма (фільм, 1996)|Эма ]]| Emma|Фрэнк Чэрчыл}} {{УФільме|1999|[[Зорныя войны. Эпізод I: Уяўная пагроза]]|Star Wars Episode I: The Phantom Menace|[[Обі-Ван Кенобі]]}} {{УФільме|2001|[[Мулен Руж! ]]| Moulin Rouge!|Крысціян}} {{УФільме|2002|[[Зорныя войны. Эпізод II: Атака клонаў]]|Star Wars. Episode II. Attack of the clones|[[Обі-Ван Кенобі]]}} {{УФільме|2003|[[Вялікая рыба]]|Big Fish|Эн Блум у маладосці}} {{УФільме|2005|[[Зорныя войны. Эпізод III: Помста сітхаў]]|Star Wars Episode III: Revenge of the Sith|[[Обі-Ван Кенобі]]}} {{УФільме|2010|[[Прывід пяра ]]| The Ghost Writer|прывід пяра}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{вікісховішча|Ewan McGregor}} * [http://www.ewanmcgregor.net/ Ewanmcgregor.net] {{ref-en}} * [http://www.longwayround.com/intro.htm Longwayround.com] {{ref-en}} Дабрачынная дзейнасць Юэна Мак-Грэгара * Біяграфіі акцёра на [http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/ewan_mcgregor_biog.html Tiscali.co.uk] і [http://www.tcmdb.com/participant/participant.jsp?participantId=127532|173623&afiPersonalNameId=null TCMDB.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080507194934/http://www.tcmdb.com/participant/participant.jsp?participantId=127532%7C173623&afiPersonalNameId=null |date=7 мая 2008 }} {{ref-en}} * Інтэрв’ю ** На [http://www.indielondon.co.uk/Film-Review/scenes-of-a-sexual-nature-ewan-mcgregor-interview Indielondon.co.uk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104223622/http://www.indielondon.co.uk/Film-Review/scenes-of-a-sexual-nature-ewan-mcgregor-interview |date=4 студзеня 2012 }} ад 2006 года {{ref-en}} ** На [http://www.bbc.co.uk/films/2003/09/19/ewan_mcgregor_young_adam_interview.shtml BBC.co.uk] ад 19 верасня 2003 года {{ref-en}} ** На [http://suicidegirls.com/interviews/Ewan+McGregor+is+a+Very+Sexy+Man/ Suicidegirls.com] ад 23 мая 2003 года {{ref-en}} ** На [http://www.cinecon.com/news.php?id=0305141 Cinecon.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110516062633/http://www.cinecon.com/news.php?id=0305141 |date=16 мая 2011 }} ад 14 мая 2003 года {{ref-en}} ** На [http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,,820997,00.html Film.guardian.co.uk] ад 23 кастрычніка 2002 года {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую мужчынскую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую мужчынскую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю — кінафільм}} {{DEFAULTSORT:Мак-Грэгар}} [[Катэгорыя:Паслы добрай волі ЮНІСЕФ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] 2srounrssmab1xiejy9m3nh398mapyo 0 99476 5158029 4677108 2026-06-24T17:49:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158029 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Віктар Міхайлавіч Чэбрыкаў |дата нараджэння = 27.04.1923 |дата смерці = 1.7.1999 |месца нараджэння = [[Днепрапятроўск|Екацярынаслаў]], [[Украінская ССР]], [[СССР]] |месца смерці = [[Масква]], [[Расія]] |партрэт = |подпіс = |мянушка = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} |гады службы = [[1941]]—[[1946]], [[1967]]—[[1989]] |званне = [[Генерал арміі (СССР)|генерал арміі]] ([[1983]]) |род войскаў = |камандаваў = [[КДБ СССР]] |частка = |бітвы = [[Вялікая Айчынная вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп і Молат}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}{{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!}}{{!}}{{Ордэн Леніна}} {{!}}{{!}}{{Ордэн Леніна}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}} {{!}}{{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Аляксандра Неўскага (СССР)}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}{{!}}{{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Дзяржаўная Прэмія СССР}} {{!}}} |сувязі = |у адстаўцы = [[Спіс народных дэпутатаў СССР|народны дэпутат СССР]] }} '''Віктар Міхайлавіч Чэбрыкаў''' ({{lang-ru|Ви́ктор Миха́йлович Че́бриков}}; {{ДН|27|4|1923}}, [[Днепрапятроўск|Екацярынаслаў]] — {{ДС|1|7|1999}}, [[Масква]]) — старшыня [[КДБ СССР]] (снежань 1982-1988), сакратар ЦК КПСС (30 верасень 1988 г. - 20 верасня 1989), кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС (26 снежня 1983 года - 23 красавіка 1985), член Палітбюро ЦК КПСС (23 красавіка 1985 - 20 Верасень 1989), член ЦК КПСС (1981-1990), дэпутат Вярхоўнага Савета СССР IX-XI скліканняў, народны дэпутат СССР (1989-1991). Генерал арміі (1983), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1985), лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1980). Член [[КПСС]] з 1944 г. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130423024525/http://www.fsb.ru/fsb/history/leaders/single.htm!id=10309218@fsbBiography.html Кароткая біяграфія] * [http://www.hrono.ru/biograf/bio_ch/chebrikov.html Біяграфія на сайце Hrono.Ru] {{Паслядоўнасць людзей | папярэднік=[[Віталь Васільевіч Федарчук|генерал арміі <br />Віталь Васільевіч Федарчук]] | спіс=[[Старшыня КДБ]] [[СССР]]<br />[[Выява:KGB Symbol.png|50 px]]| пераемнік=[[Уладзімір Аляксандравіч Кручкоў|генерал арміі<br />Уладзімір Аляксандравіч Кручкоў]] | гады=[[17 снежня]] [[1982]]—[[1 кастрычніка]] [[1988]]}} {{Кіраўнікі органаў ДБ СССР}} {{Генералы арміі СССР}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чэбрыкаў Віктар Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]] [[Катэгорыя:Старшыні КДБ СССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Днепрапятроўску]] [[Катэгорыя:Сакратары ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Члены Палітбюро ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ПБ ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад КПСС]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] efe2jfzmpedsz4mn5ieoh7gscs5tklq 0 100041 5158154 4945011 2026-06-24T22:18:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158154 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Уільямс}} {{Тэнісіст |імя_іграка = Вінус Уільямс |фатаграфія = Venus_Williams_2012.jpg |грамадзянства = ЗША |месца пражывання = [[Палм Біч Гардэнс]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |дата нараджэння = 17.6.1980 |месца нараджэння = |рост = 185 |прафесійная кар'ера = 1994–... |працоўная_рука = правая (двухручны бэкхэнд) |трэнер = |прызавыя_грошы = $34,153,187 ([[Спіс тэнісістак паводле выйграных прызавых грошай|3-я за ўвесь час]]) |адзіночныя_вынікі = 731–202 (78.35%) |адзіночных_тытулаў = 49 [[WTA]] |найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 1 (25 лютага 2002) |бягучая_адзіночная_пазіцыя = 7 (20 верасня 2016) |вынікі_па_Аўстраліі = фінал ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2003 – адзіночны разрад, жанчыны|2003]]) |вынікі_па_Францыі = фінал ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2002 – адзіночны разрад, жанчыны|2002]]) |вынікі_па_Уімблдану = '''перамога''' ([[Уімблдан 2000 – адзіночны разрад, жанчыны|2000]], [[Уімблдан 2001 – адзіночны разрад, жанчыны|2001]], [[Уімблдан 2005 – адзіночны разрад, жанчыны|2005]], [[Уімблдан 2007 – адзіночны разрад, жанчыны|2007]], [[Уімблдан 2008 – адзіночны разрад, жанчыны|2008]]) |вынікі_па_ЗША = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2000 – адзіночны разрад, жанчыны|2000]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2001 – адзіночны разрад, жанчыны|2001]]) |фінал WTA = '''перамога''' ([[Фінал WTA 2008 – адзіночны разрад|2008]]) |Алімпійскія гульні = [[File:Gold medal.svg|20px]] '''Залаты медаль''' ([[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 – адзіночны разрад, жанчыны|2000]]) |парныя_вынікі = 182—33 |парных_тытулаў = 22 [[WTA]] |найвышэйшая_парная_пазіцыя = 1 (7 чэрвеня 2010) |вынікі_па_Аўстраліі_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2001 – парны разрад, жанчыны|2001]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2003 – парны разрад, жанчыны|2003]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2009 – парны разрад, жанчыны|2009]], [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2010 – парны разрад, жанчыны|2010]]) |вынікі_па_Францыі_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1999 – парны разрад, жанчыны|1999]], [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2010 – парны разрад, жанчыны|2010]]) |вынікі_па_Уімблдану_2 = '''перамога''' ([[Уімблдан 2000 – парны разрад, жанчыны|2000]], [[Уімблдан 2002 – парны разрад, жанчыны|2002]], [[Уімблдан 2008 – парны разрад, жанчыны|2008]], [[Уімблдан 2009 – парны разрад, жанчыны|2009]], [[Уімблдан 2012 – парны разрад, жанчыны|2012]], [[Уімблдан 2016 – парны разрад, жанчыны|2016]]) |вынікі_па_ЗША_2 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1999 – парны разрад, жанчыны|1999]], [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2009 – парны разрад, жанчыны|2009]]) |фінал WTA2 = паўфінал ([[Фінал WTA 2009 – парны разрад|2009]]) |Алімпійскія гульні2 = [[File:Gold medal.svg|20px]] '''Залаты медаль''' ([[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 – парны разрад, жанчыны|2000]])<br />[[File:Gold medal.svg|20px]] '''Залаты медаль''' ([[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 – парны разрад, жанчыны|2008]])<br />[[File:Gold medal.svg|20px]] '''Залаты медаль''' ([[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 – парны разрад, жанчыны|2012]]) |парныя_вынікі2 = 28–7 (80%) |парных_тытулаў2 = 2 |вынікі_па_Аўстраліі_3 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 1998 – змяшаны парны разрад|1998]]) |вынікі_па_Францыі_3 = '''перамога''' ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1998 – змяшаны парны разрад|1998]]) |вынікі_па_Уімблдану_3 = фінал ([[Уімблдан 2006 – змяшаны парны разрад|2006]]) |вынікі_па_ЗША_3 = чвэрцьфінал ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 1998 – змяшаны парны разрад|1998]]) |Алімпійскія гульні3 = [[File:Silver medal.svg|20px]] '''Срэбны медаль''' ([[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 – змяшаны парны разрад|2016]]) |Кубак федэрацый = '''перамога''' ([[Кубак федэрацый па тэнісе 1999|1999]]), 21–4 |Кубак Хопмана = групавы раўнд ([[Кубак Хопмана 2013|2013]]) |апошняе_абнаўленне = 20 верасня 2016 }} {{АГ-узнагароды}} {{АГ-спорт|[[Тэніс]] (жанчыны)}} {{АГ-медаль|Золата|Летнія|2000|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2000|Адзіночны разрад]]}} {{АГ-медаль|Золата|Летнія|2000|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2000|Парны разрад]]}} {{АГ-медаль|Золата|Летнія|2008|[[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях 2008|Парны разрад]]}} {{АГ-ніз}} '''Вінус Ібоўн Стар Уільямс''' ({{Lang-en|Venus Ebony Starr Williams}}; нар. [[17 чэрвеня]] [[1980]], Лінвуд, [[Каліфорнія]]) — амерыканская [[тэніс]]істка, пяціразовая пераможца Уімблданскага турніру і двухразовая пераможца US Open у адзіночным разрадзе, алімпійская чэмпіёнка ў адзіночным разрадзе (2000) і трохразовая алімпійская чэмпіёнка ў парным разрадзе разам з малодшай сястрой [[Серэна Уільямс|Серэнай Уільямс]] (2000, 2008, 2012). На працягу сваёй кар’еры Вінус на дадзены момант выйграла 49 турніраў у адзіночным разрадзе і 22 — у парным, зарабіўшы ў якасці прызавых больш за 34 мільёнаў долараў ЗША. == Кар’ера == Вінус Уільямс атрымала статус прафесіяналкі ў 1994 годзе. У 1997 годзе дасягнула першага ў сваёй кар’еры фіналу [[Турніры Вялікага шлема|турніру Вялікага шлема]] на [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрытым чэмпіянаце ЗША]], дзе прайграла [[Марціна Хінгіс|Марціне Хінгіс]]. У 2000 годзе яна стала пераможцай двух турніраў Вялікага шлема ([[Уімблданскі турнір|Уімблдан]] і [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|ЗША]]), а таксама здабыла два залатыя медалі на [[Летнія Алімпійскія гульні 2000|Алімпійскіх гульнях]] у [[Сідней|Сіднеі]], адзін у адзіночным разрадзе, іншы ў пары з сястрой Серэнай. У 2001 годзе паўтарыла свой леташні поспех. 25 лютага 2002 года Вінус узначаліла рэйтынг найлепшых тэнісістак [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]]. Да 2003 года Вінус даходзіла чатыры разы да фіналаў Вялікага шлема, але ў фінале ёй таксама чатыры разы супрацьстаяла сястра Серэна, якой яна прайгравала. У 2006 годзе Вінус прыняла ўдзел толькі ў шасці турнірах. У [[Варшава|Варшаве]], а таксама на [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Ралан Гарос]] яна дасягнула чвэрцьфіналу, у [[Рым]]е — паўфіналу. Выступаючы на турніры ў [[Люксембург]]у, гуляючы супраць палячкі [[Агнешка Радваньская|Агнешкі Радваньскай]], атрымала траўму абодвух запясцяў і праз гэта прапусціла ўсе наступныя турніры года. У сезоне 2007 года Вінус усё яшчэ праз траўмы прапускала [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Аўстралійскі чэмпіянат]], і толькі 19 лютага прыняла ўдзел у турніры ў [[Мемфіс (Тэнесі)|Мемфісе]], які выйграла, у фінале сустрэўшыся з ізраільцянкай [[Сара Пер|Сарай Пер]]. У ліпені Вінус прыняла ўдзел ва Уімблданскім турніры, выйграўшы ў [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыі Шарапавай]] і [[Ана Іванавіч|Аны Іванавіч]], у фінале сустрэлася з [[Марыён Барталі]], якую перамагла з лікам 6:4, 6:1. Вінус Уільямс на Уімблдане падавала з хуткасцю 129 міляў за гадзіну. Яна прызнана ўладальніцай наймацнейшай падачы 2008 года. Гэты рэзультат таксама з’яўляецца абсалютным рэкордам за ўсю гісторыю жаночага тэніса. Сёмы тытул Вялікага шлема Вінус заваявала на Уімблдане-2008, адолеўшы ў фінале сястру Серэну ў двух сэтах. Разам з сястрой Вінус яшчэ двойчы выйгравала парныя турніры Алімпіяды — у Пекіне ў 2008 годзе і ў Лондане ў 2012 годзе. На Алімпіядзе ў Рыа-дэ-Жанэйра ў 2016 годзе яна дадала да гэтых залатых медалёў срэбны — гэтым разам у міксце, дзе яе партнёрам быў [[Раджыў Рам]]. У 2011 годзе Вінус паставілі дыягназ [[Сіндром Шэгрэна|сіндрому Шэгрэна]] — аўтаімуннага захворвання, якое адбірае ў чалавека энергію, выклікае стому і боль у суставах. Рэзультаты знізіліся, і Вінус выпала з першай сотні рэйтынгу. Аднаўленне пачалося ў 2017-м, калі Вінус вярнулася ў першую дзясятку рэйтынгу. У гэтым годзе яна прайграла фінал чэмпіянату Аўстраліі сястры, фінал Уімблдона [[Гарбінье Мугуруса|Гарбінье Мугурусе]], дабралася да паўфіналу чэмпіянату ЗША і фіналу Чэмпіянату WTA, у якім саступіла [[Караліна Вазняцкі|Караліне Вазняцкі]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Профіль WTA|id=9027}} * [http://www.grandslamhistory.ru/index.php?menu=players&act=GetPlayerByIDU&id=307 Венус Уільямс. Усе фіналы на турнірах серыі «Вялікага шлема»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110610133445/http://www.grandslamhistory.ru/index.php?menu=players&act=GetPlayerByIDU&id=307 |date=10 чэрвеня 2011 }} {{start box}} {{s-ach|aw}} {{succession box | | before = [[Ганна Сяргееўна Курнікава|Ганна Курнікава]] | after = [[Серэна Уільямс]] | title = [[Узнагароды WTA|Навічок года]] | years = 1997 |}} {{end box}} {{Прызёры летніх Алімпійскіх гульняў па тэнісе – адзіночны разрад, жанчыны}} {{Залатыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў па тэнісе – парны разрад, жанчыны}} {{Першыя ракеткі свету (жанчыны)}} {{Першыя ракеткі свету (жанчыны, пары)}} {{Пераможцы адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе – адзіночны разрад (жанчыны)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уільямс Вінус}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі ЗША]] [[Катэгорыя:Уладальнікі Кубка Федэрацыі (тэніс)]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Аўстраліі па тэнісе ў змяшаным парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату Францыі па тэнісе ў змяшаным парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым адзіночным разрадзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы Адкрытага чэмпіянату ЗША па тэнісе ў жаночым парным разрадзе]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па тэнісе]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад ЗША]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2000 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2000 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] 9dpvs26y7pnqi6qr72pcaek7m7fxl2b 0 102897 5157889 5157157 2026-06-24T12:12:08Z Ueschar 151377 дапаўненне 5157889 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = {{Вымер}} Дронтавыя | regnum = Жывёлы | image file = Dodo 1.JPG | image title = | image descr = Музейная рэканструкцыя [[маўрыкійскі дронт|маўрыкійскага дронта]] (''Raphus cucullatus'') | parent = Columbidae | rang = Падсямейства | latin = Raphinae | author = Oudemans, 1917 | syn = Raphidae | typus = | children name = Роды і віды | children = * {{bt-bellat||Raphus}} — {{bt-bellat||Raphus cucullatus}} * {{bt-bellat||Pezophaps}} — {{bt-bellat||Pezophaps solitaria}} | wikispecies = Raphinae | commons = Raphinae }} '''Дро́нтавыя''' або '''Дро́нты''' (''Raphinae'', раней таксама ''Raphidae'') — вымерлае падсямейства буйных нелятаючых [[Птушкі|птушак]] з атрада [[Голубападобныя|голубападобных]]. Жылі на [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравах]] у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіяне]]. == Сістэматыка == Сучасная класіфікацыя вылучае два [[Біялагічны від|віды]] дронтавых: * '''[[Дода]],''' або '''дронт звычайны''' (''Raphus cucullatus'') — з вострава [[Маўрыкій]]; * '''Дронт-пустэльнік''' (''Pezophaps solitaria'') — з вострава [[Радрыгес (востраў)|Радрыгес]]. Малекулярныя даследаванні паказалі, што маўрыкійскі дронт і дронт-пустэльнік з’яўляюцца блізкімі родзічамі і ўваходзяць у сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (''Columbidae''). Іх найбліжэйшым жывым родзічам лічыцца [[нікабарскі голуб]] (''Caloenas nicobarica'').<ref name="shapiro">{{Cite journal|last=Shapiro|first=Beth|last2=Sibthorpe|first2=Dean|last3=Rambaut|first3=Andrew|last4=Austin|first4=Jeremy|last5=Wragg|first5=Graham M.|last6=Bininda-Emonds|first6=Olaf R. P.|last7=Lee|first7=Patricia L. M.|last8=Cooper|first8=Alan|title=Flight of the Dodo|journal=Science|volume=295|issue=5560|pages=1683|date=2002|doi=10.1126/science.295.5560.1683}}</ref> Так званы '''белы''', або '''бурбонскі дронт''', якога раней класіфікавалі як ''Raphus apterornis'' або ''Raphus solitarius'', цяпер не ўключаецца ў падсямейства дронтавых. Аналіз рэшткаў гэтай зніклай птушкі з Рэюньёна сведчыць, што яна належала да сямейства [[Ібісавыя|ібісавых]] і цяпер мае назву [[рэюньёнскі ібіс]] (''Threskiornis solitarius'').<ref name="hume-cheke">{{Cite journal|last=Hume|first=Julian P.|last2=Cheke|first2=Anthony S.|title=The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth|journal=Archives of Natural History|volume=31|issue=1|pages=57—79|date=2004|doi=10.3366/anh.2004.31.1.57}}</ref> [[File:Oxford Dodo display.jpg|thumb|left|Мадэль маўрыкійскага дронта.|283x283пкс]] == Апісанне == Дронты былі буйнымі галубамі, якія страцілі здольнасць да палёту. Яны жылі на астравах, дзе да з’яўлення чалавека не было буйных наземных драпежнікаў. Для дронтавых былі характэрныя масіўнае цела, вялікая галава, моцная кручкаватая дзюба, малыя крылы і кароткае пер’е. Мелі масу цела да 20 кг; неслі адно яйцо. Вялікія памеры і наземны лад жыцця былі абумоўлены працяглай ізаляцыі. Былі расліннаеднымі, іх кормам, імаверна, служылі плады, насенне і іншыя часткі раслін.<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|work=Беларуская энцыклапедыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}</ref> == Знікненне == Дронты зніклі неўзабаве пасля сталага з’яўлення людзей на Маскарэнскіх астравах. Асноўнымі прычынамі былі паляванне, разбурэнне месцаў пражывання і гнездавання. Завезеныя чалавекам жывёлы часта знішчалі яйкі і птушанят дронтаў.<ref name="belenc" /> [[File:Pezophaps solitaria.png|thumb|Дронт-пустэльнік на малюнку пачатку XX ст.]] Дода апошні раз надзейна згадваецца ў [[1681]] годзе і, імаверна, вымер у канцы [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзя. Дронт-пустэльнік з Радрыгеса знік у канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII]] стагоддзя.<ref name="belenc" /> == Літаратура == * Дронтавыя // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — Т. 6: Дадаізм — Застава. — С. 209. * Hume, Julian P.; Cheke, Anthony S. The white dodo of Réunion Island: unravelling a scientific and historical myth // Archives of Natural History. — 2004. — Vol. 31, № 1. — P. 57—79. * Shapiro, Beth [et al.]. Flight of the Dodo // Science. — 2002. — Vol. 295, № 5560. — P. 1683. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Голубападобныя]] [[Катэгорыя:Вымерлыя птушкі]] [[Катэгорыя:Вымерлыя жывёлы]] [[Катэгорыя:Нядаўна вымерлыя віды]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] omq4hc6dhp50b825npgqp3nq8p1wj3j 0 106678 5157934 4705656 2026-06-24T13:00:40Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5157934 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Джэсіка Лэнг | Арыгінал імя = Jessica Lange | Фота = Jessica Lange face.JPG | Шырыня = 220px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Джэсіка Філіс Лэнг | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1976 — цяпер. час | Узнагароды = | imdb_id = 0001448 }} '''Джэсіка Філіс Лэнг''' ({{lang-en|Jessica Phyllis Lange}}; нар. [[20 красавіка]] [[1949]]) — амерыканская {{актрыса|ЗША}} [[тэатр]]а, [[кіно]] і тэлебачання, уладальніца дзвюх прэмій «[[Оскар]]»: у 1983 годзе за ролю другога плана ў фільме «Тутсі» і ў 1995 годзе за ролю ў фільме «Блакітнае неба», а таксама «[[Эмі]]» ў 2009 годзе за ролю ў тэлефільме «Шэрыя сады». == Фільмаграфія == * (2003) «[[Вялікая рыба]]» — ''Сандра Блум у старасці'' == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb name|0001448|Джэсіка Лэнг}} * [http://www.imdb.com/name/nm0001448/awards Узнагароды і намінацыі на сайце IMDb] * {{IBDB name|48911|Джэсіка Лэнг}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |загаловак = Прэміі Джэсікі Лэнг |state = collapsed |стыль_загалоўка = background:gold |спіс1 = {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую жаночую ролю другога плана}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — драма}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлефільм}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую жаночую ролю ў драматычным серыяле}} {{Прэмія «Выбар тэлевізійных крытыкаў» за найлепшую жаночую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} }} {{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|ЗША}} {{DEFAULTSORT:Лэнг Джэсіка}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Паслы добрай волі ЮНІСЕФ]] r830x32q3yga4tyftgfbwui8hdepxlx 0 108554 5157944 4100123 2026-06-24T13:10:21Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5157944 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Місі Пайл | Арыгінал імя = Missi Pyle | Фота = Missi Pyle at the Dallas Comic Con 2008.jpg | Подпіс = Місі Пайл на Комік-Коне ў Даласе 2008 год | Імя пры нараджэнні = Андрэа Кей Пайл | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Прафесія = | Грамадзянства = {{USA}} | Гады актыўнасці = [[1997]] — <small>цяперашні час</small> | imdb_id = 0701512 }} '''Андрэа Кей «Місі» Пайл''' ({{lang-en|Andrea Kay "Missi" Pyle}}; нар. {{ДН|16|11|1972}}) — амерыканская {{актрыса|ЗША}} і {{спявачка|ЗША}}. У асноўным вядомая другараднымі ролямі. Сыграла ў некалькіх значных фільмах такіх, як «Буйная рыба», «Лепш не бывае», «Чарлі і шакаладная фабрыка», «У пошуках Галактыкі», «Гаральд і Кумар 2: Уцёкі з Гуантанама». Спявае разам з актрысай і спявачкай [[Шоўні Сміт]] у кантры-рок гурце Smith & Pyle. == Фільмаграфія == * (2003) «[[Вялікая рыба]]» — ''Мілдрэд'' {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://smithandpyle.com/ Афіцыйны сайт групы Smith & Pyle] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180324104751/http://smithandpyle.com/ |date=24 сакавіка 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пайл Місі}} r9hr2nvf4qs4u304o4f0ok2ae0jn0ru 0 109131 5158073 4889095 2026-06-24T19:21:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158073 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Вікторыя}} {{Таксон |image file = flowering_victoria.jpg |image title = |image descr = Кветка і лісце Вікторыі. <br /> Амстэрдамскі батанічны сад |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Victoria |author = [[Lindl.]], 1837 |syn = |typus = {{bt-latbel|s=0|Victoria regia|aut=[[Lindl.]]|txt=<ref name="ING">{{ING|Victoria}}</ref>}} = <br />{{bt-latbel|Victoria amazonica|aut=([[Poepp.]]) [[J.C.Sowerby]]|}} |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Victoria }} '''Вікторыя''' (''Victória'') — [[Род (біялогія)|род]] водных [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Гарлачыкавыя|Nymphaeaceae}}. == Назва == Вікторыя была выяўленая ў [[1816]] годзе, а затым паўторна ў 1832 годзе ў Паўднёвай Амерыцы нямецкімі падарожнікамі. Назву сваю атрымала ў гонар англійскай каралевы [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыі]]. == Апісанне == Шматгадовыя водныя травяністыя расліны з круглавата-шчытападобным з падагнутымі ўверх у выглядзе борціка краямі, плаваючым на паверхні вады вялікім [[лісце]]м дыяметрам да 2 м, падводным [[сцябло]]м і магутным [[карэнішча]]м, якое прымацоўвае расліну да грунту. Лісце ўнізе ўкрыта сеткай тоўстых жылак, з моцна развітай паветраноснай тканкай, вытрымлівае груз да 50 кг. Чаранкі (ніжняя паверхня лісця), кветаносы і чашалісцікі ўкрыты вострымі шыпамі. [[Кветкі]] вялікія (дыяметрам 25—35 см), адзіночныя, пахучыя, са зменлівай ад белай да малінавай на працягу сутак афарбоўкай. Плод — шматгнездавая [[каробачка]] з ядомым насеннем памерам з гарошыну. == Пашырэнне == Радзіма — [[Паўднёвая Амерыка]], выдзелена 3 віды. {{bt-bellat|Вікторыя амазонская|Victoria amazonica}} расце ў затоках р. [[Амазонка]] і яе прытокаў. {{bt-bellat|Вікторыя Круса|Victoria cruziana}} — у басейне р. [[Парана (рака)|Парана]]. Дэкаратыўныя, прыдатныя для аквакультуры расліны (культывуюць у [[аранжарэя]]х, [[парк]]ах і [[Батанічны сад|батанічных садах]] пры тэмпературах вады 25—30 ℃. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|72610|Виктория}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VICTO ''Вікторыя'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060930125103/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=VICTO |date=30 верасня 2006 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарлачыкавыя]] [[Катэгорыя:Водныя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] sl3k16urhw1ri4900posrux6xm186zi 14 112519 5157891 2989949 2026-06-24T12:12:30Z Feeleman 163471 афармленне 5157891 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2011|года}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2011]] [[Катэгорыя:Творы 2011 года]] 30apq74fbkq5z1dxma74akealwzykbp 0 112720 5158035 5149268 2026-06-24T18:12:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158035 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Віктар Сувораў | Фота = Suworow Wiktor.jpg | Шырыня = 200px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Уладзімір Багданавіч Разун | Псеўданім = Віктар Сувораў | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{USSR}}, {{GBR}} | Род заняткаў = | Кірунак = гісторыя Другой сусвенай вайны | Жанр = гісторыка-дакументальная проза, публіцыстыка | Прэміі = Залаты медаль Франца Кафкі [http://apia-world.org/2011/05/nagrazhdenie-viktora-suvorova/] | Сайт = http://suvorovrezun.com/ }} {{Цёзкі2|Сувораў}} '''Віктар Сувораў''', сапраўднае '''Уладзімір Багданавіч Разун''' ({{ДН|20|4|1947}}, с. [[Барабаш]], [[Прыморскі край]], [[СССР]]) — былы супрацоўнік савецкай ваеннай разведкі, пісьменнік-публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1947 г. ў сяле Барабаш Прыморскага края. Вучыўся ў Сувораўскім ваенным вучылішчы і Кіеўскім агульнавайсковым ваенным вучылішчы. У 1968 г. прызначаны камандзірам танкавага ўзводу. У жніўні таго ж года знаходзіўся ў складзе савецкіх войскаў, якія ўвайшлі на тэрыторыю Чэхаславакіі каб спыніць мясцовую палітыку «сацыялізму з чалавечым тварам». Пасля гэтага працягваў служыць у танкавых войсках, потым у ваеннай разведкі. У 1971—1974 гг. вучыўся ў Ваенна-дыпламатычнай акадэміі. Пасля працаваў у рэзідэнтуры Галоўнага разведвальнага ўпраўлення (ГРУ) ў [[Жэнева|Жэневе]] да 10 чэрвеня 1978 г., калі ён разам з сям’ёй папрасіў палітычнага прытулку ў пасольстве Вялікабрытаніі. З гэтага часу жыве ў Брысталі ([[Вялікабрытанія]]), выкладае некаторыя дысцыпліны ў ваеннай акадэміі і піша кнігі і артыкулы на ваенна-гістарычную тэму; таксама з’яўляецца аўтарам некаторых мастацкіх твораў дэтэктыўнага жанру. За пабег завочна асуджаны на смяротную кару, згодна яго ўласнаму сведчанню<ref>В. Суворов. Очищение: Зачем Сталин обезглавил свою армию? М.: АтСТ, 2006, с 335</ref>, пацверджанаму інтэрв’ю кіраўніка ГРУ генерала Ф. І. Ладыгіна газеце «Камсамольская праўда»<ref>«Комсомольская правда» от 14 августа 1999 г.</ref>. З другога боку, у 1994 г. прэс-служба Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда РФ паведаміла, што ні Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР, ні іншыя судовыя інстанцыі СССР і Расіі не разглядалі справы па абвінавачанні У. Рэзуна ў здрадзе Радзіме<ref>Следствия, приговоры//Комерсантъ 21.04.1994, № 72 http://www.kommersant.ru/doc/76684</ref>. Жанаты, мае сына, дачку і двух унукаў. == Літаратурная спадчына == Для кніг і артыкулаў В. Суворава характэрны выкарыстанне простай рускай мовы, падчас нават з жарганізмамі і ненарматыўнай лексікай і наяўнасць шматлікіх цытат з іншых крыніц, якія пацвярджаюць думку аўтара. Пры гэтым Сувораў аддае перавагу пісьмовым і друкаваным крыніцам, а не рэсурсам Інтэрнэту. Многія кнігі змяшчаюць аўтабіяграфічныя ўспаміны аўтара. Шмат увагі надаецца палеміцы з апанентамі на Захадзе і ў былым СССР. === «Вызваліцель» === Першай кнігай Суворава стала «Апавяданне вызваліцеля» больш вядомае пад назвай «Вызваліцель». Напісана ў 1981 г. на падставе аўтабіяграфічных успамінаў. Гэта кніга апавядае пра побыт Савецкай арміі 1960-х гг. і шматлікіх прававых парушэннях у ей, у тым ліку дзедаўшчыну. Далей у кнізе апавядаецца пра ўвод армій Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію і знішчэнне «сацыялізму з чалавечым тварам». === «Акварыўм» === Наступны твор аўтара на рускай мове — «Акварыўм» (1985 г.). Кніга аўтабіяграфічная, напісана пра дзейнасць ваеннай разведкі [[СССР]], у тым ліку [[ГРУ]], апісвае дзейнасць Суворава, як рэзідэнта ГРУ ў Вене і яго пабег у Вялікабрытанію. === «Ледакол» і «Дзень „М“» === У кнігах «Ледакол» і «Дзень „М“» Віктар Сувораў выкладае сваю асноўную гістарычную канцэпцыю: СССР рыхтаваўся да агрэсіўнай вайны ў Еўропе і карыстаўся нацысцкай Германіяй як «ледаколам» (рэжым [[Іосіф Сталін|Сталіна]] рыхтваў ваенныя кадры Германіі і ўзбройваў Трэці Рэйх дзеля разгрому краін Заходняй Еўропы рукамі [[Адольф Гітлер|Гітлера]], пасля чаго планавалася раптоўна ўдарыць у германскі тыл і такім чынам захапіць усю Еўропу). Асноўныя доказы канцэпцыі — факты тайнай мабілізацыі насельніцтва ў Чырвоную Армію падчас увядзення агульнай ваеннай павіннасці ў 1939 г.<ref>В. Суворов. Ледокол. День «М». М.: «АСТ», 1995, с. 472</ref> і канцэнтрацыя буйных ваенных груповак на заходняй мяжы Савецкага саюза, масавая падрыхтоўка парашутыстаў, пілотаў і іншых ваенных спецыялістаў напярэдадні Другой сусветнай вайны і праца эканомікі СССР у рэжыме ваеннага часу яшчэ з 1940 г.<ref>В. Суворов. Ледокол. День «М». М.: «АСТ», 1995, с. 499—501</ref>. Шмат увагі надаецца апісанню ўнікальных характарыстык савецкіх танкаў (Т-34, КВ, ІС і інш.) і авіяцыі. У «Дні „М“» аўтар выказвае гіпотэзу калі б Германія не напала першай 22 чэрвеня 1941 г. напад СССР на Трэці Рэйх адбыўся б 7 ліпеня таго ж года. У «Ледаколе» можна знайсці паралель паміж разбурэннем лініі [[Іосіф Сталін|Сталіна]] напярэдадні вайны і ліквідацыяй лініі Зігфрыда ў Германіі, каб, на думку В. Суворава, абарончыя збудаванні не рабілі перашкод наступленню Чырвонай Арміі і Вермахта на тэрыторыю патенцыяльнага ворага<ref>В. Суворов. Ледокол. День «М». М.: «АСТ», 1995, с. 104</ref>. === «Апошняя рэспубліка» === Кніга «Апошняя рэспубліка» была напісана ў 1995 г. У гэтым творы В. Сувораў працягвае раскрываць сваю канцэпцыю падрыхтоўкі [[СССР]] да захопу Еўропы падчас Другой сусветнай вайны. Напрыклад, ён узгадвае тэрмін «белафіны», які панаваў у савецкай гістарыяграфіі Фінскай вайны 1939—1940 гг. і піша: «Ужо сам тэрмін „белафіны“ сведчыў аб тым, што наша мэта — пераўтварыць іх у чырвоных»<ref>В. Суворов. Последняя республика: Почему Советский Союз проиграл Вторую мировую войну? ч.1 М.: ТКО АСТ, 1995, с. 217</ref>. Аўтар звяртае ўвагу чытачоў да будаўніцтва ў Маскве буйнога комплексу Дома Саветаў, якое спынілася падчас Вялікай Айчыннай вайны, і выказвае гіпотэзу, што гэты комплекс павінен быў стаць сімвалам СССР як сусветнай камуністычнай дзяржавы. Калі планы [[Іосіф Сталін|Сталіна]] па захопу ўлады ва ўсім свеце праваліліся па прычыне прэвентыўнага ўдару [[Адольф Гітлер|Гітлера]], будаўніцтва Дому Саветаў больш не мела сэнсу і спынілася. === «Ачышчэнне» === Кніга «Ачышчэнне», напісаная ў 1998 г., з’яўляецца фактычным працягам «Ледакола» і іншых кніг па гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Асноўная думка кнігі перадаецца ў наступным выказванні аўтара: «Ці не час задумацца над дзіўнымі абставінамі? Перад вайной [[Іосіф Сталін|Сталін]] знішчаў геніяльных палкаводцаў, але завяршыў вайну з несакрушымай арміяй і цэлым ансамблем не менш выдатных генералаў і маршалаў: [[Канстанцін Ракасоўскі|Ракасоўскі]], [[Аляксандр Васілеўскі|Васілеўскі]], Драгунскі, Маліноўскі, Говараў, Жадаў, [[Іван Конеў|Конеў]], Ватуцін, [[Іван Чарняхоўскі|Чарняхоўскі]], Новікаў, Кузняцоў, Малінін, Баданаў, Багданаў, Антонаў, Мерацкоў, Крэйзер, Ротмістраў, Рыбалка, Лелюшенка, Катукоў, Берзарын, Пухаў, Пуркаеў, Галаванаў. Але хіба ўсіх пералічышь! А [[Адольф Гітлер|Гітлер]] сваю армію не абязгаловіў, але завяршыў вайну з разгромленнай дзяржавай, з разбітай і безгаловай арміяй.»<ref>В. Суворов. Очищение: Зачем Сталин обезглавил свою армию? М.: АСТ, 2006, с 19</ref>. На працягу ўсей кнігі ен прыводзіць доказы таго, што падчас рэпрэсій 1930-х гг. загінулі зусім бяздарныя палкаводцы, да якіх ен адносіць наркама Дыбенку, маршалаў [[Міхаіл Тухачэўскі|Тухачэўскага]] і [[Васіль Блюхер|Блюхера]]. На думку аўтара, Сталін знішчаў тых, ваенных, якія не мелі ні стратэгічнага мыслення, ні патрэбнай дысцыплінаванасці, дзеля ўзмацнення баяздольнасці Чырвонай Арміі. === «Самагубства» === У творы «Самагубства» (2000) разглядае пытанне гатоўнасці Германіі да вайны з [[СССР]]. Прыводзіцца шмат доказаў поўнай негатоўнасці: [[Вермахт]] адставаў ад [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па тэхнічным забяспячэнні; [[Адольф Гітлер]] ужо быў уцягнуты ў вайну з Брытаніяй і яе саюзнікамі і не мог ваяваць на два фронты, [[Адольф Гітлер]] значна саступаў [[Іосіф Сталін|Сталіну]] ў навыках таленавітага арганізатара і кіраўніка, нямецкія генералы не былі гатовыя спрачацца з [[Адольф Гітлер|Гітлерам]], калі ён памыляўся, армія і разведка былі забюракратызаваны і не маглі эфектыўна дзейнічаць. Таму раптоўны напад на [[СССР]] аўтар лічыць непазбежным крокам, бо Гітлер у пэўнай ступені разумеў планы Сталіна напасці першым, але гэты крок быў самагубствам для Германіі і ў той жа час канцом спадзяванняў [[СССР]] на ўладарства ў якасці сусветнай камуністычнай дзяржавы. === «Цень перамогі» і «Бяру свае словы зваротна» === Кнігі «Цень перамогі» (2002 г.) і «Бяру свае словы зваротна» (2005 г.) прысвечаны асобе [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгія Жукава]], як палкаводца. Ранні Віктар Сувораў лічыў яго адметым стратэгам і пісаў аб гэтым у «Вызваліцелі». У «Цені перамогі» і «Бяру свае словы зваротна» Жукаў апісаны як бяздарны военачальнік, хвалько і жорскі чалавек. В. Сувораў прыводзіць доказы таго, што [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]] не планаваў Сталінградскае наступленне, правеў непатрэбныя аперацыі пад Масквой, Ленінградам і ў Берліне, што значна павялічыла савецкія людскія страты, і прывяло да блакады Ленінграда. === Іншыя кнігі === Сярод іншых кніг В. Суворава — «Разгром», «Святая справа», «Кузькіна маці», дэтэктывы «Кантроль» і «Выбар» і навуковыя творы на англійскай мове «Inside the Soviet Army» (Унутры Савецкай арміі), «Spetsnaz» (Войскі асобага прызначэння) і «Soviet Military Intelligence» (Савецкая ваенная разведка). Таксама В. Сувораў напісаў шмат навуковых і публіцыстычных артыкулаў. Адзін з апошніх — «Сказанне аб Вялікай перамозе і таварышы Сталіне, стаўленніку сусветнага яўрэйства». У гэтым артыкуле аўтар палемізуе з навуковым калектывам выдаўцоў 6-томнай працы «65 год Вялікай перамогі». В. Сувораў піша пра шматлікія гістарычныя, стылістычныя і арфаграфічныя недакладнасці 6-томніка і пра выкладанне ў ім ідэй, якія з’яўляюцца прапагандай нацыянальнай нянавісці і экстрэмізму<ref>В. Суворов. СКАЗ О ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЕ И ТОВАРИЩЕ СТАЛИНЕ, СТАВЛЕННИКЕ МИРОВОГО ЕВРЕЙСТВА http://www.suvorovrezun.com/medved.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120401003555/http://suvorovrezun.com/medved.html |date=1 красавіка 2012 }}</ref>. == Ацэнка творчасці аўтара і яго навуковых канцэпцый == Кнігі Суворава распаўсюджваліся з дапамогай [[самвыдат]]а яшчэ ў час існавання СССР і камуністычнага блоку. Адначасова яны друкаваліся масавымі тыражамі на Захадзе, як у арыгінале, так і ў перакладзе. І на постсавецкай прасторы, і ў краінах Захаду яго кнігі і артыкулы выклікалі значны рэзананс. Некаторыя даследчыкі даюць станоўчую ацэнку творам В. Суворава. «… разважанні аўтара пра вопыт Першай сусветнай, Грамадзянскай і Айчыннай вайны яўна блішчаюць навізной і арыгінальнасцю. Пры жаданні ў іх можна знайсці недасканаласці, агаворкі, але ў цэлым кніга — свайго роду дапаможнік для пачынаючага вывучаць гісторыю войн і ваеннага мастацтва.»<ref>Вилен Люлечник ПЕРВАЯ МИРОВАЯ — ГРАЖДАНСКАЯ И ОТЕЧЕСТВЕННАЯ (РАЗМЫШЛЕНИЯ О НОВОЙ КНИГЕ ВИКТОРА СУВОРОВА «РАЗГРОМ») http://www.suvorovrezun.com/protivnikiisouzniki.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120401003500/http://suvorovrezun.com/protivnikiisouzniki.html |date=1 красавіка 2012 }}</ref>. Падобныі чынам яго творы характарызуе І. Паўлава<ref>И. В. Павлова ПОИСКИ ПРАВДЫ О КАНУНЕ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ http://www.tapirr.com/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418190906/http://tapirr.com/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm |date=18 красавіка 2012 }}</ref>. Афіцыйная постсавецкая гістарыяграфія, у тым ліку ў Расіі і Беларусі, не падтрымлівае канцэпцыю прэвентыўнага ўдару Германіі па СССР і іншыя гіпотэзы Віктара Суворава. Сярод асноўных апанентаў Суворава ў Расіі — гісторык Д. А. Валкагонаў. Ен і шэраг іншых постсавецкіх гісторыкаў Расіі ў сваіх публікацыях крытыкавалі В. Суворава за недахоп спасылак на архіўныя матэрыялы, ненавуковы стыль выкладання праблемы і тэндэнцыезнасць. Былі напісаны зборы даследванняў, адзінай мэтай якіх было аправяржэнне канцэпцый Суворава<ref>Михаил Мельтюхов — ГЛАВНАЯ ЛОЖЬ ВИКТОРА СУВОРОВА http://forums.vif2.ru/showthread.php?p=1108</ref>. Многія заходняеўрапейскія гісторыкі таксама прытрымліваюцца пункту гледжання савецкай і расійскай гістарычнай навукі на пытанні гатоўнасці СССР да вайны з Германіяй, уплыву сталінскіх рэпрэсій на баяздольнасць Чырвонай Арміі і інш. Таму «нетрадыцыйныя» погляды на гісторыю Другой сусветнай вайны В. Суворава не знаходзяць шырокай падтрымкі ў навуковых колах. З іншага боку, Віктар Сувораў з’яўляецца ганаровым акадэмікам The International Academy of Sciences, Industry & Art (Міжнародная акадэмія дакладных, прыкладных і гуманітарных навук), яго нярэдка запрашаюць на ток-шоу, бяруць інтэрв’ю, што служыць доказам прызнанасці яго як эксперта ў пытаннях ваеннай гісторыі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.suvorovrezun.com/ сайт Віктара Суворава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110409011103/http://www.suvorovrezun.com/ |date=9 красавіка 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сувораў Віктар}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] 6yd896k5uhywm3fsdd9fs5l71ugykrb 0 116851 5158160 5047360 2026-06-24T23:38:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158160 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Фота = Витибскgoldanskiy.jpg }} '''Віталь Іосіфавіч Гальданскі''' ({{ДН|18|6|1923}}, {{МН|Віцебск||}} — {{ДС|14|1|2001}}, {{МС|Масква||}}) — вучоны ў галіне хімічнай і [[ядзерная фізіка|ядзернай фізікі]] і грамадскі дзеяч<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гольданский Виталий Иосифович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 157 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Акадэмік [[Расійская акадэмія навук|Расійскай АН]] (1981, член-карэспандэнт, 1962), член {{нп3|Нью-Ёркская акадэмія навук|Нью-Ёркскай АН|ru|Нью-Йоркская академия наук}} (1974), Германскай акадэміі прыродазнаўцаў «[[Леапальдзіна]]» (1976) і АН іншых краін. [[Доктар фізіка-матэматычных навук]] (1954), [[прафесар]] (1956). == Біяграфія == Гальданскі нарадзіўся ў [[Віцебск]]у, у [[1928]] годзе яго сям’я пераехала ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]; унук [[рабін]]а {{нп3|Іосіф Абрамавіч Меламед|Іосіфа Абрамавіча Меламеда|ru|Меламед, Иосиф Абрамович}}. Вучыўся ў школе № 2 Куйбышаўскага раёна (цяпер {{нп3|Школа № 207, Санкт-Пецярбург|школа № 207|ru|Школа № 207 (Санкт-Петербург)}}). У [[1939]] ён паступіў на {{нп3|Інстытут хіміі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага універсітэта|хімічны факультэт|ru|Институт химии Санкт-Петербургского государственного университета}} [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага ўніверсітэта]]. З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]] ён уступіў у студэнцкі будаўнічы батальён, атрымаў раненне, перажыў суровую [[Блакада Ленінграда|блакадную зіму]]. Затым ён быў эвакуіраваны ў [[Казань]], дзе працягнуў вучобу, якая была завершана ўжо ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім універсітэце]] ў [[1944]] годзе. Пасля гэтага Гальданскі паступіў у аспірантуру [[Інстытут хімічнай фізікі імя М. М. Сямёнава АН СССР|Інстытута хімічнай фізікі]] да [[Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў|М. М. Сямёнава]], па завяршэнні якой у [[1947]] годзе абараніў [[Дысертацыя|кандыдацкую дысертацыю]]. У [[1952]]—[[1961]] ён працаваў у [[Фізічны інстытут імя П. М. Лебедзева|Фізічным інстытуце АН СССР]]<ref name="БС"/>, у лабараторыі [[Уладзімір Іосіфавіч Векслер|У. І. Векслера]], загадваў сектарам, у [[1954]] абараніў [[Дысертацыя|доктарскую дысертацыю]]. У [[1961]] годзе Гальданскі вярнуўся ў [[Інстытут хімічнай фізікі імя М. М. Сямёнава АН СССР|Інстытут хімічнай фізікі АН СССР]] (пазней — імя М. М. Сямёнава), кіраваў лабараторыяй (з [[1961]]), аддзелам (з [[1974]]), быў намеснікам дырэктара ([[1987]]—[[1988]]), а ў [[1988]]—[[1994]] дырэктарам інстытута<ref name="БС"/>. Адначасова ён выкладаў у [[Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут|МФТІ]], [[Нацыянальны даследчы ядзерны ўніверсітэт «МІФІ»|МІФІ]] (з [[1951]], на пасадзе [[прафесар]]а — з [[1956]]) і на {{нп3|Хімічны факультэт МДУ|хімічным факультэце МДУ|ru|Химический факультет МГУ}}. З [[1974]] па [[1985]] год загадваў кафедрай фізічнай хіміі ў {{нп3|Маскоўскі тэхналагічны ўніверсітэт (МІТХТ)|МІТХТ імя М. В. Ламаносава|ru|Московский технологический университет (МИТХТ)}} З [[1994]] Гальданскі быў Саветнікам Прэзідыума РАН. Гальданскі вёў актыўную грамадскую дзейнасць, з’яўляўся намеснікам старшыні праўлення {{нп3|Знание, таварыства|Усесаюзнага таварыства «Знание»|ru|Знание (общество)}} ([[1964]]—[[1990]]), віцэ-прэзідэнтам {{нп3|Міжнародны саюз тэарэтычнай і прыкладной фізікі|Міжнароднага саюза тэарэтычнай і прыкладной фізікі|ru|Международный союз теоретической и прикладной физики}} ([[1984]]—[[1987]]), старшынёй {{нп3|Расійскі Пагуошскі камітэт|Расійскага Пагуошскага камітэта|ru|Российский Пагуошский комитет}} ([[1987]]—[[2001]]), намеснікам старшыні камітэта навукоўцаў за глабальную бяспеку, галоўным рэдактарам часопісаў «Химия высоких энергий»<ref name="БС"/> і «{{нп3|Химическая физика||ru|Химическая физика (журнал)}}», членам рэдакцыйнай калегіі часопіса «{{нп3|Наука и жизнь||ru|Наука и жизнь}}», абіраўся [[Народны дэпутат СССР|народным дэпутатам СССР]] ([[1989]]—[[1991]]). В. І. Гальданскі памёр [[14 студзеня]] [[2001]] года. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілки|Новадзявочых могілках]] у Маскве<ref>[http://www.moscow-tombs.ru/2001/goldansky_vi.htm Могила В. И. Гольданского на Новодевичьем кладбище] {{ref-ru}}</ref>. Быў жанаты з дачкой акадэміка [[Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў|М. М. Сямёнава]]. Стрыечны брат — {{нп3|Рыгор Якаўлевіч Шапіра||ru|Шапиро, Григорий Яковлевич}}; дзядзька — {{нп3|Ілья Іосіфавіч Меламед||ru|Меламед, Илья Иосифович}}. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы Гальданскага прысвечаны [[хімічная фізіка|хімічнай фізіцы]], [[Хімія высокіх энергій|хіміі высокіх энергій]] і нізкіх тэмператур, [[ядзерная хімія|ядзернай хіміі]] і [[Ядзерная фізіка|фізіцы]], [[Фізіка элементарных часціц|фізіцы элементарных часціц]], квантавай [[Хімічная кінетыка|хімічнай кінетыцы]], біяхімічнай фізіцы. Яго [[кандыдацкая дысертацыя]] была прысвечана пытанням хімічнага [[каталіз]]у, аднак затым ён пераключыўся на ядзерную тэматыку. Ён вывучаў на [[Фазатрон|сінхрацыклатроне]] ў [[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубне]] паглынанне і размнажэнне высокаэнергетычных [[нейтрон]]аў у цяжкіх мішэнях. Падчас працы ў {{нп3|Фізічны інстытут імя П. М. Лебедзева|ФІАНе|ru|Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН}} ён эксперыментальна выявіў з’яву электрамагнітнай палярызавальнасці [[адрон]]аў (1957), даследаваў працэсы фотанараджэння [[пі-мезон]]аў на [[вадарод]]зе і [[Эфект Вавілава — Чаранкова|чаранкоўскае выпраменьванне]] часціц у [[атмасфера|атмасферы]] ([[1954]], сумесна з [[Георгій Барысавіч Жданаў|Г. Б. Жданавым]]), пашырыў магчымасці карэляцыйнага метаду вымярэння характарыстык [[Ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцый]] ([[1955]], сумесна з [[Міхаіл Ісакавіч Падгарэцкі|М. І. Падгарэцкім]]). На аснове сваіх тэарэтычных распрацовак ён прадказаў існаванне і разлічыў характарыстыкі шэрагу нестабільных [[ізатоп]]аў. У [[1960]] годзе Гальданскі прадказаў новы від [[Радыеактыўны распад|ядзернага распаду]], які адбываецца з выпусканнем пар [[нуклон]]аў — [[нейтрон]]аў і [[пратон]]аў (эксперыментальна выяўленыя ў [[ЗША]] ў [[1979]] і [[1982]] адпаведна). Іншая з’ява, прадказаная сумесна з {{нп3|Анатоль Іванавіч Ларкін|А. І. Ларкіным|ru|Ларкин, Анатолий Иванович}} у [[1967]], — ядзерны [[эфект Джозефсана]] — назіралася ў [[1974]]—[[1982]]. Адкрыў двухнуклонную радыеактыўнасць атамных ядзер (1960; эфект Гальданскага), утварэнне і распад звышцяжкага гелію-8 (1959), утварэнне палімераў ва ўдарнай хвалі (1964), існаванне квантавай нізкатэмпературнай мяжы скорасці хімічных рэакцый (1967). Шэраг прац прысвечаны вывучэнню хімічных уласцівасцяў рэчыва дзякуючы ядзерным з’явам. У прыватнасці, [[эфект Мёсбаўэра]] можа быць выкарыстаны для даследавання анізатрапіі рухаў [[атам]]аў у [[малекула]]х (эфект Гальданскага—Карагіна) і [[крышталь|крышталяў]] і {{нп3|Монакрышталь|монакрышталяў|ru|Монокристалл}} у {{нп3|Полікрышталь|полікрышталях|ru|Поликристалл}}, дынамічных уласцівасцяў [[Бялкі|бялковых малекул]], стварэння {{нп3|Газер|гама-лазераў|ru|Газер}} на мёсбаўэраўскіх пераходах (сумесна з {{нп3|Юрый Майсеевіч Каган|Ю. М. Каганам|ru|Каган, Юрий Моисеевич}}). У [[1970]]—[[1973]] Гальданскі паказаў неўжывальнасць класічнага {{нп3|Ураўненне Арэніуса|закона Арэніуса|ru|Уравнение Аррениуса}} для [[Скорасць хімічнай рэакцыі|скорасцяў хімічных рэакцый]] пры нізкіх тэмпературах: ім была адкрыта квантавая мяжа скорасці рэакцый, якія праходзяць за кошт [[Тунэльны эфект|тунэлявання]] нават зблізку [[Абсалютны нуль тэмпературы|абсалютнага нуля]]. Ён таксама вядомы як заснавальнік хімічнай фізікі [[пазітрон]]а і [[Пазітроній|пазітронія]], паказаў магчымасць [[Полімерызацыя|полімерызацыі]] пад дзеяннем [[Ударная хваля|ударных хваляў]], што было прызнана як {{нп3|адкрыццё|навуковае адкрыццё|ru|Открытие}} і занесена ў {{нп3|Дзяржаўны рэестр адкрыццяў СССР||ru|Государственный реестр открытий СССР}} пад № 125 з прыярытэтам ад [[1964]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160425041148/http://ross-nauka.narod.ru/05/05-125.html Научные открытия России.] Научное открытие «Явление полимеризации в ударной волне».</ref>. У апошнія гады ён займаўся пытаннямі [[эвалюцыя|перадбіялагічнай эвалюцыі]] і, у прыватнасці, [[Хіральнасць (хімія)|хіральнасці ў прыродзе]]. == Узнагароды == * [[Медаль «За абарону Ленінграда»]] ([[1942]]) * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] ([[1945]]) * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]] ([[1945]]) * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] ([[1952]]) * Прэмія Д. І. Мендзялеева ([[1966]])<ref name="БС"/> * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] ([[1967]], [[1973]]) * [[Залаты медаль імя Д. І. Мендзялеева]] ([[1975]])<ref name="БС"/> * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] ([[1975]]) * Прэмія В. Р. Хлопіна ([[1977]]) * [[Ленінская прэмія]] ([[1980]])<ref name="БС"/> * [[Ордэн Леніна]] ([[1983]]) * {{нп3|Прэмія Гумбальдта|Прэмія імя А. Гумбальдта|ru|Премия Гумбольдта}} ([[1991]]) * Прэмія Нью-Ёркскай АН ([[1991]]) * [[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»]] IV ступені ([[1995]])<ref>[http://document.kremlin.ru/doc.asp?ID=076227 Награждён указом Президента России № 845 от 11 августа 1995 года]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> * [[Залаты медаль імя М. М. Сямёнава]] ([[1996]]) * [[Дзяржаўная прэмія Расійскай Федэрацыі]] ([[2000]]) == Публікацыі == === Кнігі === * ''В. И. Гольданский, Е. М. Лейкин.'' Превращения атомных ядер. — М.: {{нп3|Выдавецтва АН СССР|выдавецтва АН СССР|ru|Наука (выдавецтва)}}, 1958. * ''В. И. Гольданский, А. В. Куценко, М. И. Подгорецкий.'' Статистика отсчётов при регистрации ядерных частиц. — М.: {{нп3|Физматгиз||ru|Физматлит}}, 1959. * ''{{нп3|Аляксандр Міхайлавіч Балдзін|А. М. Балдин|ru|Балдин, Александр Михайлович}}, В. И. Гольданский, {{нп3|Іосіф Леанідавіч Разэнталь|И. Л. Розенталь|ru|Розенталь, Иосиф Леонидович}}.'' Кинематика ядерных реакций. — М.: {{нп3|Физматгиз||ru|Физматлит}}, 1959. * ''В. И. Гольданский.'' Эффект Мёссбауэра и его применение в химии. — М.: {{нп3|Выдавецтва АН СССР|выдавецтва АН СССР|ru|Наука (выдавецтва)}}, 1963. * ''В. И. Гольданский.'' Новые элементы в периодической системе Д. И. Менделеева. — 3-е изд. — М.: {{нп3|Атомиздат||ru|Атомиздат}}, 1964. * ''В. И. Гольданский.'' Физическая химия позитрона и позитрония. — М.: {{нп3|Выдавецтва АН СССР|Наука|ru|Наука (выдавецтва)}}, 1968. * ''В. И. Гольданский, А. В. Доленко, Б. Г. Егиазаров и др.'' Гамма-резонансные методы и приборы для фазового анализа минерального сырья. — М.: {{нп3|Атомиздат||ru|Атомиздат}}, 1974. === Некаторыя артыкулы === * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский. | загаловак= Ядерные превращения при бомбардировке частицами высокой энергии. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1950/2/b/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1950 |выпуск= |том= 40 |нумар= 2 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= А. Л. Любимов, Б. В. Медведев, В. И. Гольданский. | загаловак= Рассеяние и поглощение нуклеонов высокой энергии. Часть 1. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1952/12/c/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1952 |выпуск= |том= 48 |нумар= 12 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= А. Л. Любимов, Б. В. Медведев, В. И. Гольданский. | загаловак= Рассеяние и поглощение нуклеонов высокой энергии. Часть 2. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1953/1/a/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1953 |выпуск= |том= 49 |нумар= 1 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский. | загаловак= Новое об элементе № 102. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1959/1/k/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1959 |выпуск= |том= 67 |нумар= 1 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= А. И. Базь, В. И. Гольданский, [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Я. Б. Зельдович]]. | загаловак= Неоткрытые изотопы легких ядер. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1960/10/b/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1960 |выпуск= |том= 72 |нумар= 10 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский, Л. К. Пекер. | загаловак= Некоторые вопросы изомерии атомных ядер. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1961/4/e/ | аўтар выдання= | выданне= [[УФН]] | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1961 |выпуск= |том= 73 |нумар= 4 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= А. И. Базь, В. И. Гольданский, [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Я.Б. Зельдович]]. | загаловак= Систематика легчайших ядер. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1965/3/b/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1965 |выпуск= |том= 85 |нумар= 3 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский. | загаловак= ДВУПРОТОННАЯ РАДИОАКТИВНОСТЬ (Перспективы обнаружения и изучения). | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1965/10/c/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1965 |выпуск= |том= 87 |нумар= 10 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский. | загаловак= Исследования в области гамма-резонансной (мёссбауэровской) спектроскопии. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1966/7/a/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1966 |выпуск= |том= 89 |нумар= 7 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский. | загаловак= Некоторые новые применения физических методов в химии. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1970/4/e/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1970 |выпуск= |том= 100 |нумар= 4 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский. | загаловак= О связях ядерной и химической физики. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1976/2/g/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1976 |выпуск= |том= 118 |нумар= 2 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= Р. Г. Васильков, В. И. Гольданский, В. В. Орлов. | загаловак= Об электрическом бридинге. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1983/3/c/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1983 |выпуск= |том= 139 |нумар= 3 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский. | загаловак= О двупротонной радиоактивности. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1983/12/h/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1983 |выпуск= |том= 141 |нумар= 12 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= В. И. Гольданский, В. В. Кузьмин. | загаловак= Спонтанное нарушение зеркальной симметрии в природе и происхождение жизни. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1989/1/a/ | аўтар выдання= | выданне= {{нп3|Успехи физических наук|УФН|ru|Успехи физических наук}} | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1989 |выпуск= |том= 157 |нумар= 1 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= [[Уладзік Аванесавіч Авецісаў|В. А. Аветисов]], В. И. Гольданский. | загаловак= Физические аспекты нарушения зеркальной симметрии биоорганического мира. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1996/8/d/ | аўтар выдання= | выданне= [[УФН]] | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1996 |выпуск= |том= 166 |нумар= 8 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= [[Юрый Фёдаравіч Крупянскі|Ю. Ф. Крупянский]], В. И. Гольданский. | загаловак= Динамические свойства и энергетический ландшафт простых глобулярных белков. | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/2002/11/b/ | аўтар выдання= | выданне= [[УФН]] | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 2002 |выпуск= |том= 172 |нумар= 11 | старонкі= | isbn= }} {{зноскі}} == Літаратура == * Гальданскі Віталій Іосіфавіч // Беларуская энцыклапедыя : у 18 т. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1997. — Т. 4. — С. 477. * Гальданскі Віталій Іосіфавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Віцебска : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; склад. А. І. Мацяюн; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2003. — Кн. 2. — С. 524. * ''{{нп3|Юрый Аляксеевіч Храмаў|Ю. А. Храмов|ru|Храмов, Юрий Алексеевич}}.'' Физики: Биографический справочник. — 2-е изд. — М.: Наука, 1983. — С. 88. * {{артыкул | аўтар= [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|А. П. Александров]], [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Я. Б. Зельдович]], {{нп3|Майсей Аляксандравіч Маркаў|М. А. Марков|ru|Марков, Моисей Александрович}}, [[Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў|Семёнов Н. Н.]], {{нп3|Віктар Якаўлевіч Фрэнкель|В. Я. Френкель|ru|Френкель, Виктор Яковлевич}}, [[Юлій Барысавіч Харытон|Ю. Б. Харитон]], {{нп3|Мікалай Маркавіч Эмануэль|Н. М. Эмануэль|ru|Эмануэль, Николай Маркович}}. | загаловак= ВИТАЛИЙ ИОСИФОВИЧ ГОЛЬДАНСКИЙ (К шестидесятилетию со дня рождения). | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1983/6/i/ | аўтар выдання= | выданне= [[УФН]] | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1983 |выпуск= |том= 140 |нумар= 6 | старонкі= | isbn= }} * {{артыкул | аўтар= [[Анатоль Пятровіч Аляксандраў|А. П. Александров]], [[Жарэс Іванавіч Алфёраў|Ж. И. Алферов]], {{нп3|Спартак Цімафеевіч Бяляеў|С. Т. Беляев|ru|Беляев, Спартак Тимофеевич}}, {{нп3|Віктар-Андрэй Станіслававіч Баравік-Раманаў|А. С. Боровик-Романов|ru|Боровик-Романов, Виктор-Андрей Станиславович}}, {{нп3|Анатоль Леанідавіч Бучачанка|А. Л. Бучаченко|ru|Бучаченко, Анатолий Леонидович}}, {{нп3|Юрый Майсеевіч Каган|Ю. М. Каган|ru|Каган, Юрий Моисеевич}}, {{нп3|Юрый Андрэевіч Асіп'ян|Ю. А. Осипьян|ru|Осипьян, Юрий Андреевич}}, {{нп3|Аляксандр Мікалаевіч Скрынскі|А. Н. Скринский|ru|Скринский, Александр Николаевич}}, [[Юлій Барысавіч Харытон|Ю. Б. Харитон]]. | загаловак= Виталий Иосифович Гольданский (К семидесятилетию со дня рождения). | арыгінал= | спасылка= http://ufn.ru/ru/articles/1993/8/f/ | аўтар выдання= | выданне= [[УФН]] | тып= | месца= | выдавецтва= | год= 1993 |выпуск= |том= 163 |нумар= 8 | старонкі= | isbn= }} * Храмов Ю. А. Гольданский Виталий Иосифович // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 88. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.) == Спасылкі == * [http://www.peoples.ru/science/physics/vitaliy_goldanskiy/ Биография В. И. Гольданского] {{ref-ru}} * {{Супрацоўнік РАН|623|Віталя Іосіфавіча Гальданскага}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гальданскі Віталій Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ у галіне навукі і тэхнікі]] [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Расіі]] [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] [[Катэгорыя:Хімікі Расіі]] [[Катэгорыя:Фізікахімікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікахімікі Расіі]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад усесаюзных таварыстваў і фондаў]] nuwuhmgdq9b9x5d0lv6kuapv9s8gm88 0 120908 5158183 4605829 2026-06-25T04:52:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158183 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Габустан |Name = Qobustan, Gobusstan |Image = [[Выява:Qobustan.jpg|200пкс]] |imagecaption= |State_Party = |Type = Прыродны, змешаны, культурны |Criteria = VII, VIII, IX, X |ID = 1 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/1076 |lat_dir = |lat_deg = 40 |lat_min = 07 |lat_sec = 30 |lon_dir = |lon_deg = 49 |lon_min = 22 |lon_sec = 30 |Region = Азія |Year = 2007 |Session = |Extension = |Danger = }} [[Файл:Gobustan State Reserve map.png|thumb|Карта запаведніка]] '''Габуста́н''' ({{lang-az|Qobustan}}) — мясцовасць на ўсходзе [[Азербайджан]]а. На яе тэрыторыі размешчаны '''Габустанскі дзяржаўны гісторыка-мастацкі запаведнік''', уключаны ў [[2007]] годзе ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]]. Агульная плошча — {{Num|3096}} га. Запаведная зона — 537 га. == Прырода і геаграфія == Габустан уяўляе сабою частку шырокай узгорыстай тэрыторыі, якая цягнецца ад паўднёвага ўсходу [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]] да паўднёва-заходняга ўзбярэжжа [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], пакрытую бяссцёкавымі ярамі ''габу''. Гэта пустынная або паўпустынная мясцовасць, моцна парэзаная часовымі вадацёкамі. Пераважаюць невысокія астанцы з асадкавых парод і долы з западзінамі і [[вапняк]]овымі адкладаннямі. Сустракаюцца [[Саланчаковы працэс|саланчакі]] і гразевыя [[вулкан]]ы. Клімат субтрапічны засушлівы. Раслінны і жывёльны свет характэрны для [[пустыня|пустынь]] і паўпустынь. [[Флора]] прадстаўлена [[Ясноткавыя|ясноткавым разнатраўем]], рознымі відамі хмызнякоў і малых дрэў, у тым ліку дзікім [[Вінаград (род раслін)|вінаградам]], карлікавым [[явар]]ам, [[ядловец|ядлоўцам]] і інш. Рэдкія сёння прадстаўнікі [[фаўна|фаўны]] — [[лісы]], [[змеі]], [[яшчаркі]], [[курапаткі]], [[Трусы (жывёлы)|трусы]] і г. д. Частка Габустана і суседніх земляў выкарыстоўваецца ў гаспадарчых мэтах для адгоннай [[Жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] і здабычы [[Нафта|нафты]]. == Спадчына == У [[1930-я|1930-х]] гг. на тэрыторыі Габустана былі знойдзены шматлікія [[петрогліф]]ы, найбольш старажытныя з якіх адносяцца да эпохі [[мезаліт]]у, а таксама пячорныя і адкрытыя стаянкі і пахаванні людзей той пары. Частка малюнкаў высякалася на [[Прыродны камень|камянях]], калі клімат быў бліжэй да [[Трапічны клімат|трапічнага]], а мясцовая прырода нагадвала [[Саванна|саванну]] з багатай [[флора]]й і [[фаўна]]й. Петрогліфы, пакінутыя 10 тыс. гадоў таму, адлюстроўваюць жывёльны свет — [[джэйран]]аў, дзікіх коз, коней, [[Леў|львоў]], розных [[птушкі|птушак]], [[яшчаркі|яшчарак]], [[змеі|змей]] і г. д. Акрамя таго, вядомы сілуэтныя малюнкі людзей. Некаторыя выкананы амаль у натуральную велічыню. У 7 — 4 тыс. да н. э. высякаліся дынамічныя сцэнкі палявання на быкоў. Мужчыны на петрагліфічных партрэтах апранутыя ў насцегнавыя павязкі, узброеныя лукамі і стрэламі. На целах жанчын бачна [[татуіроўка]]. [[Каспійскае мора]] перыядычна падыходзіла да мясцовых узгоркаў, таму прысутнічаюць малюнкі грабцоў на [[лодка]]х. Разам з імі сустракаюцца выявы [[сонца]], што можа сведчыць пра сакральны характар петрогліфаў, якія сімвалізіравалі «плаванне» сонца па небе. Малюнкі і надпісы на камянях наносіліся аж да [[сярэднявечча]]. З [[бронзавы век|эпохі бронзы]] яны выконваліся металічнымі прыладамі, прычым познія петрогліфы ўсё больш схематычныя, малыя ў памерах. Надпіс на [[лацінская мова|лаціне]] адносяць да позняй антычнасці, калі ў гэтай мясцовасці прысутнічалі [[Старажытны Рым|рымскія]] легіянеры. Надпісы на [[персідская мова|персідскай]] і [[арабская мова|арабскай]] мовах — да больш позняга часу. Акрамя таго, Габустан уражвае сваёй незвычайнай прыродай — камянямі і скаламі дзіўнай формы, ярамі, гразевымі [[вулкан]]амі. Габустан двойчы наведваў [[Тур Хеердал]]. == Галерэя == <gallery align="center" widths="250px" perrow="3"> Image:Qobustan 045.jpg|Агульны выгляд Image:Gobustan State Reserve 05.png|Гразевы вулкан Image:Buffalo Gobustan.jpg|Выявы быкоў Image:Gobustan ancient Azerbaycan full.jpg|Выявы людзей Image:8-pointed star on the boat in Qobustan.jpg|Лодка з грабцамі Image:Qobustan inscription.jpg|Лацінскі надпіс </gallery> == Спасылкі == * [http://gobustan-rockart.az/ Афіцыйны сайт запаведніка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121210083718/http://gobustan-rockart.az/ |date=10 снежня 2012 }} * [http://whc.unesco.org/en/list/1076 Габустан на сайце ЮНЕСКА] * [http://www.window2baku.com/Ancient/gobustan.htm Наскальныя малюнкі Габустана] * [https://www.youtube.com/watch?v=MHCZj9SR7tE Qobustan petroglyphs] {{Сусветная спадчына|1076}} {{Сусветная спадчына ў Азербайджане}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мезаліт]] [[Катэгорыя:Бронзавы век]] [[Катэгорыя:Жалезны век]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Азербайджане]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Азербайджане]] [[Катэгорыя:Дагістарычны Азербайджан]] 5ke7ad305g4i20hszswnsknmoav1qwe 100 121975 5158006 5157693 2026-06-24T15:50:55Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5158006 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Білі Крудап|2026-06-24T13:13:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Уільям Мітчэл|2026-06-24T04:52:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Герберт Браўнел|2026-06-24T04:36:51Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Зімін|2026-06-23T19:30:42Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Жак Ферэоль Мазас|2026-06-23T11:48:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джон Фінч|2026-06-23T11:16:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Макбет (п’еса)|2026-06-23T10:44:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Станіслаў Смолька|2026-06-23T10:35:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Анатоль Лазар|2026-06-22T19:35:27Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Уладзімір Васілевіч Друшчыц|2026-06-22T19:14:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Захарыюш Мадзялеўскі|2026-06-22T15:28:36Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Заране|2026-06-22T15:05:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Фелікс Ляховіч|2026-06-22T14:36:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Кіні|2026-06-22T13:57:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Друшчыц|2026-06-22T12:34:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Жан Адры|2026-06-22T11:13:42Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Сяргей Аляксандравіч Друшчыц|2026-06-22T10:21:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Найджэл Фарадж|2026-06-22T09:58:15Z|Zelyoniy.anton}} {{Новы артыкул|Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|2026-06-22T09:21:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Іаган Фрыдрых Кнобель|2026-06-22T07:53:24Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> i2f5kryb9zypeovuxkkzbkpw17kc625 0 127832 5158051 5154726 2026-06-24T18:47:34Z Глеков Олег 169642 афармленне 5158051 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява =A-M.png |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = {{num|}} |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Ave Maria»''' ({{lang-be|Вітана будзь, Марыя}}) — штомесячны рэлігійны часопіс, заснаваны ў [[1994]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіяй]]. Друкуе матэрыялы, прысвечаныя жыццю [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцкага касцёла на Беларусі]], навіны з усіх дыяцэзій і замежжа, артыкулы пра галоўныя каталіцкія святы, разважанні па пытаннях веры, інтэрв’ю са святарамі, аповеды пра цікавых людзей. Адрас рэдакцыі: [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]] 9, 220030 г. [[Мінск]]. Рэдактар — [[Хрысціна Лялько]]. Рэдакцыяй газеты рыхтуецца таксама часопіс для дзяцей «[[Ave Maria. Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Спасылкі == * [http://ave-maria.by/ Афіцыйны сайт] * [http://www.catholic.by/port/media.htm Інфармацыя на Catholic.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219144321/http://catholic.by/port/media.htm |date=19 снежня 2008 }} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] 9bh3vxp8oq7emaw9l4lrga5apjg4do9 5158053 5158051 2026-06-24T18:50:49Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя 5158053 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява =A-M.png |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = {{num|}} |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Ave Maria»''' ({{lang-be|Вітана будзь, Марыя}}) — штомесячны рэлігійны часопіс, заснаваны ў [[1994]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіяй]]. Друкуе матэрыялы, прысвечаныя жыццю [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцкага касцёла на Беларусі]], навіны з усіх дыяцэзій і замежжа, артыкулы пра галоўныя каталіцкія святы, разважанні па пытаннях веры, інтэрв’ю са святарамі, аповеды пра цікавых людзей. Адрас рэдакцыі: [[Плошча Свабоды (Мінск)|пл. Свабоды]] 9, 220030 г. [[Мінск]]. Рэдактар — [[Хрысціна Лялько]]. Рэдакцыяй газеты рыхтуецца таксама часопіс для дзяцей «[[Маленькі рыцар Беззаганнай (часопіс)|Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Спасылкі == * [http://ave-maria.by/ Афіцыйны сайт] * [http://www.catholic.by/port/media.htm Інфармацыя на Catholic.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219144321/http://catholic.by/port/media.htm |date=19 снежня 2008 }} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] 9yr2bjslkk2td54jxh5plgs2gd9rzmn 5158269 5158053 2026-06-25T09:53:31Z M.L.Bot 261 5158269 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = |арыгінал назвы = |лагатып = |выява =A-M.png |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = |выдавец = |краіна = |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = {{num|}} |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Ave Maria»''' ({{lang-be|Вітана будзь, Марыя}}) — штомесячны рэлігійны часопіс, заснаваны ў 1994 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіяй]]. Друкуе матэрыялы пра жыццё [[Каталіцтва ў Беларусі|Каталіцкага касцёла ў Беларусі]], навіны з усіх дыяцэзій і замежжа, артыкулы пра галоўныя каталіцкія святы, разважанні па пытаннях веры, інтэрв’ю са святарамі, аповеды пра цікавых людзей. Адрас рэдакцыі: 220030, Мінск, [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошча Свабоды]] 9. Рэдактар — [[Хрысціна Лялько]]. Рэдакцыяй часопіса ў 1997-2018 гадах рыхтаваўся таксама часопіс для дзяцей «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Спасылкі == * [http://ave-maria.by/ Афіцыйны сайт] * [http://www.catholic.by/port/media.htm Інфармацыя на Catholic.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081219144321/http://catholic.by/port/media.htm |date=19 снежня 2008 }} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1994 годзе]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] 0z59ub4jcufvpaactxxaes5j41es67w 0 130400 5158281 4461133 2026-06-25T11:27:32Z DzBar 156353 5158281 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Традэна-нель-парка-натурале |арыгінальная назва = Trodena nel parco naturale |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 19|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 11|lon_min = 21|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Трэнціна — Альта-Адыджэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Бальцана{{!}}Бальцана |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 20 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 1127 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 963 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 48 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0471 |паштовы індэкс = 39040 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 021102 |катэгорыя ў Commons = Trodena nel parco naturale |сайт = http://www.gvcc.net/soci/trodena.htm |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Edmund Lanziner |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Традэна-нель-парка-натурале''' ({{lang-it|Trodena nel parco naturale}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Трэнціна — Альта-Адыджэ]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Бальцана (правінцыя)|Бальцана]]. Насельніцтва складае 963 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 48 чал./км². Займае плошчу 20 км². Паштовы індэкс — 39040. Тэлефонны код — 0471. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы {{Не перакладзена 3|Уласій Севасційскі|Уласій Севасційскі|4=Biagio di Sebaste}}. {{правінцыя Бальцана}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Бальцана]] k0wgxymok706zku02ex1pvbqdgz9bzt 0 131049 5158163 5149369 2026-06-25T00:12:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158163 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Віталь Сіліцкі | Фота = Vitali Silitski.jpg | Подпіс = Віталь Сіліцкі ў 2008 годзе | Навуковая сфера = [[паліталогія]], [[сацыялогія]] | Месца працы = [[Беларускі інстытут стратэгічных даследванняў]] ([[Вільнюс]]) | Альма-матэр = [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br />[[Цэнтральна-Еўрапейскі ўніверсітэт]]<br />[[Ратгерскі ўніверсітэт]] | Навуковы кіраўнік = Роберт Р.Каўфман | Вядомы як = першы дырэктар БІСС, распрацоўшчык канцэпцый прэвентыўнага аўтарытарызма і аўтарытарнага інтэрнацыяналу, палітолаг, сацыёлаг, аналітык }} {{цёзкі2|Сіліцкі}} '''Віта&#769;ль Вячасла&#769;вавіч Сілі&#769;цкі''' ({{ДН|25|12|1972}}, {{МН|Мінск||}}, [[Беларуская ССР]] — {{ДатаСмерці|11|06|2011}}, Мінск, [[Рэспубліка Беларусь]])<ref>{{Cite web |url=http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1337%3Anone&catid=17%3Aadvert&Itemid=29&lang=be |title=У памяць Віталя Сіліцкага |access-date=2 верасня 2012 |archive-date=23 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023113057/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1337%3Anone&catid=17%3Aadvert&Itemid=29&lang=be |url-status=dead }}</ref> — беларускі палітолаг, аналітык, першы дырэктар Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў<ref>{{Cite web |url=http://belinstitute.eu/ |title=Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў |access-date=2 верасня 2012 |archive-date=26 жніўня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120826094946/http://www.belinstitute.eu/ |url-status=dead }}</ref>. Доктар паліталогіі Ратгерскага ўніверсітэта (Нью-Джэрсі, ЗША), распрацоўшчык канцэпцый «прэвентыўнага аўтарытарызму» і «аўтарытарнага інтэрнацыяналу», грамадскі дзеяч і блогер. Памёр у 38 год ад рака. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Мінску, маці — выхавацельніца ў дзіцячым садку, бацька і брат — працоўных спецыяльнасцей. У 1989—1994 гг. навучаўся на аддзяленні сацыялогіі філасофска-эканамічнага факультэта [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Атрымаў «чырвоны» дыплом. Тэма дыпломнай працы: «Фарміраванне палітычнай эліты ў Беларусі».<ref name="cv">[http://www.pl.boell.org/alt/download_en/V.Silitski.cv_en.pdf Vitali Silitski. Curriculum Vitae]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref> У 1993—1994 гг. навучаўся ў [[магістратура|магістратуры]] Цэнтральна-Еўрапейскага ўніверсітэта<ref>[http://alumnicareer.ceu.hu/alumni-note/2011-08-18/vitali-silitski Vitali Silitski: CEU Alumni & Careers]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref> ([[Будапешт]], [[Венгрыя]]). Атрымаў ступень магістра палітычных навук у 1994 г. Тэма магістарскай працы: «Палітычныя аспекты працэсаў прыватызацыі ва Усходняй Еўропе».<ref name="cv" /> У 1994—1999 гг. навучаўся ў дактарантуры Ратгерскага ўніверсітэта (Нью-Джэрсі, ЗША). У 1999 г. абараніў дысертацыю на атрыманне навуковай ступені доктара палітычных навук на тэму «Знешнія абмежаванні і кааліцыі: палітыка эканамічных рэформ у краінах Цэнтральна-Усходняй Еўропы пасля вяртання левых».<ref name="cv" /> Навуковы кіраўнік — Роберт Р. Каўфман.<ref>[http://fas-polisci.rutgers.edu/kaufman/ Robert R. Kaufman] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131122100551/http://fas-polisci.rutgers.edu/kaufman/ |date=22 лістапада 2013 }}{{ref-en}}</ref> У 1999—2003 гг. — дацэнт [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] (ЕГУ) у Мінску. За публічную крытыку палітыкі прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] зведаў ціск з боку ўладаў і адміністрацыі ЕГУ, у выніку чаго быў змушаны звольніцца.<ref name="cv" /> У ЕГУ распрацаваў і выкладаў курсы: «Палітэканомія палітычнай рэформы ва Усходняй Еўропе і Лацінскай Амерыцы», «Уводзіны ў міжнародную палітэканомію», «Міжнародная палітэканомія індустрыялізацыі ва Усходняй Азіі», «Эканамічная палітыка», «Палітычная эканоміка еўрапейскай інтэграцыі», «Ад таталітарызму да грамадзянскай супольнасці: сацыяльная і палітычная трансфармацыя Цэнтральна-Усходняй Еўропы».<ref name="cv" /> У 2004—2005 гг. стажыраваўся ў межах стыпендыяльнай праграмы Рэйгана-Фасэла<ref>[http://www.ned.org/fellowships/reagan-fascell-democracy-fellows-program Reagan-Fascell Democracy Fellows Program]{{ref-en}}</ref> пры Нацыянальным фондзе падтрымкі дэмакратыі (ЗША). У 2006—2007 гг. быў запрошаным даследчыкам Цэнтра вывучэння дэмакратыі, развіцця і прававой дзяржавы ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]], [[ЗША]].<ref name="cv" /> У якасці незалежнага эксперта браў удзел у даследаваннях няўрадавай арганізацыі [[Freedom House]] (ЗША), супрацоўнічаў з [[Радыё Свабода]] (Radio Free Europe/Radio Liberty) і міжнароднай кансалтынгавай кампаніяй Oxford Analytica.<ref name="cv" /> У 2007—2011 гг. — першы дырэктар Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў,<ref>{{Cite web |url=http://belinstitute.eu/index.php?lang=be |title=Архіўная копія |access-date=2 верасня 2012 |archive-date=10 верасня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120910042725/http://www.belinstitute.eu/index.php?lang=be |url-status=dead }}</ref> аналітычнага цэнтра, заснаванага ў кастрычніку 2006 г. групай вядомых грамадскіх дзеячаў і інтэлектуалаў. Інстытут распрацоўвае і прапануе станоўчыя альтэрнатыўныя сцэнарыі палітычнай, эканамічнай і сацыяльнай трансфармацыі краіны, а таксама шукае шляхі падвышэння канкурэнтаздольнасці Беларусі і дабрабыту яе грамадзян.<ref>{{Cite web |url=http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=4&Itemid=33&lang=be |title=Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў: пра інстытут |access-date=2 верасня 2012 |archive-date=23 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023113147/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=4&Itemid=33&lang=be |url-status=dead }}</ref> Ва ўспамінах аб Віталі Сіліцкім сябры і калегі адзначалі, што з ім проста немагчыма было не сябраваць, ён трывала ўваходзіў у жыццё ўсіх, хто з ім сутыкаўся. Віталь Сіліцкі быў таксама ярым заўзятарам футбольнага клуба Ліверпуль. Іншымі цікавымі звесткамі пра сябе падзяліўся сам у публікацыі «25+1 выпадковых фактаў» у сваім фэйсбуку.<ref name="fb25">[https://www.facebook.com/notes/vitali-silitski/251-random-facts-about-me/54999421362 Vitali Silitski. 25+1 random facts about me.]{{ref-en}}</ref>. Калі ў ліпені 2010 г. Віталь даведаўся аб сваёй хваробе — раку ныркі — сябры і калегі падтрымалі яго. Аперацыя па выдаленні ныркі, праведзеная ў Беларусі, не дапамагла, і тады была арганізавана міжнародная кампанія падтрымкі і збору сродкаў на лячэнне. Доўгі час Віталь лячыўся ў Бельгіі, аднак хвароба прагрэсавала, і ён вярнуўся ў Беларусь, дзе правёў апошнія дні з сябрамі і сям’ёй. «Я паміраю. Але зрабіце ўсё, каб жылі тыя ідэі, якімі я жыў», — пакінуў запавет сваім сябрам Віталь Сіліцкі ў адзін са сваіх апошніх дзён.<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=55624 Памёр палітолаг Віталь Сіліцкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141017095107/http://nn.by/index.php?c=ar&i=55624 |date=17 кастрычніка 2014 }}</ref> == Асноўныя канцэпцыі == '''Прэвентыўны (апераджальны) аўтарытарызм''': від аўтарытарызму, пры якім захаванне ўлады ажыццяўляецца праз апераджальныя (прэвентыўныя) удары (у адрозненні ад рэактыўных пры маніпулятыўным аўтарытарызме) супраць патэнцыйных пагрозаў (палітычных апанентаў, непадкантрольных сродкаў масавай інфармацыі, грамадзянскай супольнасці, праваабаронцаў, недзяржаўных арганізацый), а таксама праз парушэнне выбарчага заканадаўства нават пры наяўнасці безумоўных пераваг і магчымасці чэснай перамогі.<ref>Preempting Democracy: The Case of Belarus, Journal of Democracy Volume 16, Number 4, October 2005 pp. 83-97.</ref> '''Аўтарытарны інтэрнацыянал''': сумесныя высілкі аўтарытарных рэжымаў па барацьбе з распаўсюдам дэмакратычнага «вірусу» і іх здольнасць да арганізаванасці на міжнародным узроўні і стварэння чагосьці кшталту самаабароны. Гэта апярэджванне на міжнародным узроўні і здольнасць аўтарытарных кіраўнікоў вучыцца на памылках сваіх калегаў і рабіць высновы з поспехаў пабудовы дэмакратыі ў іншых краінах. Гэта працэс, люстэркавы працэсу «віруснага» распаўсюду дэмакратыі ў міжнародным вымярэнні.<ref name="cddrl">[http://iis-db.stanford.edu/pubs/21152/Silitski_No_66.pdf Vitali Silitski. Contagion Deterred: Preemptive Authoritarianism in the Former Soviet Union (the Case of Belarus). CDDRL working papers, 2006.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070610223430/http://iis-db.stanford.edu/pubs/21152/Silitski_No_66.pdf |date=10 чэрвеня 2007 }}{{ref-en}}</ref> Прэвентыўны аўтарытарызм (у тым ліку і на прыкладзе Беларусі) і яго развіццё да аўтарытарнага інтэрнацыяналу апісаныя ў працы Віталя Сіліцкага «Вірус стрыманы: прэвентыўны аўтарытарызм на постсавецкай прасторы (прыклад Беларусі)» (арыгінал анг. Contagion Deterred: Preemptive Authoritarianism in the Former Soviet Union (the Case of Belarus)<ref name="cddrl" />, 2006, для Цэнтра вывучэння дэмакратыі, развіцця і прававой дзяржавы ў Стэнфардскім універсітэце (англ. Center on Democracy, Development, and The Rule of Law). '''Тэрыторыя свабоды''': незалежная прастора, арганізацыя жыцця людзей, не згодных з дзеючым рэжымам, але аб’яднаных агульнымі цікаўнасцямі і заняткамі; паралельнае грамадства, выдаткі існавання ў якім кампенсуюцца высокім узроўнем узаемадапамогі і каардынацыі, што дае шанц дысідэнцкаму руху перарасці ў будучыні ў рэальную палітычную сілу.<ref>[http://arche.bymedia.net/2006-7/silicki706.htm Віталь Сіліцкі. Памятаць, што дыктатуры руйнуюцца // ARCHE 2006, № 7-8.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120203185421/http://arche.bymedia.net/2006-7/silicki706.htm |date=3 лютага 2012 }}</ref> '''Адкладзеная свабода''': выданне аднаго з найбольш істотных тэкстаў Віталя Сіліцкага, у якім на аснове параўнальнага аналізу апісваюцца працэсы зараджэння і фарміравання персаналісцкіх рэжымаў у Сербіі і Беларусі. Роджар Патоцкі, старшы дырэктар Еўразійскай праграмы Нацыянальнага фонду падтрымкі дэмакратыі, ЗША сфармуляваў шэраг тэзаў, якія лейтматывам праходзілі праз асноўныя тэксты Віталя Сіліцкага: * Працаваць у краіне, а не за яе межамі (Inside and Not Outside): Сіліцкі выступаў у падтрымку арганізацый, якія працуюць у Беларусі, і супраць стварэння «дыяспары на Захадзе». * Аб’яднаная апазіцыя (Unified Opposition): Віталь заўсёды выступаў супраць таго, каб дазваляць прыватным амбіцыям палітыкаў раз’ядноўваць апазіцыю, сцвярджаў, што моцная апазіцыя — гэта аб’яднаная апазіцыя. * Палітычныя НДА (Political NGOs): Сіліцкі быў упэўнены, што недзяржаўныя арганізацыі павінны ўдзельнічаць у палітыцы, каб падтрымліваць і натхняць людзей. * Уключанасць (Be Engaged): Віталь верыў у абмеркаванне, размову з Расіяй і Захадам. Патоцкі падкрэсліў важнасць міжнароднага дыялогу для Беларусі сёння. * Глыбокі скептыцызм у адносінах да Расіі (Profound Skepticism of Russia): «Віталь зноў і зноў пісаў аб адмоўным уплыве Расіі ў тым, што тычыцца дэмакратычных каштоўнасцей». Роджар Патоцкі ўдакладніў: Віталь не верыў, што станоўчыя дэмакратычныя змены могуць прыйсці ў Беларусь з Расіі. * Развіццё дэмакратыі як годны ўчынак (Democracy Promotion as a Noble Act): Віталь разглядаў прасоўванне дэмакратыі не як дыверсію, але як жаданы, годны чын.<ref>[http://nn.by/index.php?c=ar&i=75635&lang=en R. Potocki. Decalogue for a Democratic Activist.]{{ref-en}}</ref> == Ацэнка прафесійнай дзейнасці калегамі == Па меркаванні дацэнта паліталогіі ўніверсітэта [[Таронта]] Лукана Уэя, Віталь Сіліцкі быў сярод першых, хто ўключыў аўтарытарныя рэжымы ў міжнародны кантэкст. Многія навукоўцы ў 1990-х гг. і напачатку 2000-х пісалі пра распаўсюджанне дэмакратыі, а Сіліцкі распачаў дыскусію аб супрацьлеглым працэсе. У пэўным сэнсе ён сфармуляваў новую праблематыку ў сферы распаўсюду аўтарытарызму. Сярод іншага, Віталь акрэсліў канцэпцыю «прэвентыўнага аўтарытарызму» — па сутнасці, гэта імкненне рэагаваць на кожны выклік звонку ўзмацненнем каардынацыі дзеянняў паміж недэмакратычнымі дзяржавамі.<ref>Andrew Kuchins, Cory Welt, Mitchell Orenstein, Lucan Way, Rodger Potocki, «Vitali Silitski (1972—2011)», Journal of Democracy Volume 23, Number 1, January 2012 pp. 188—189.</ref> Крысці Фрыланд, рэдактарка выдання Томсан Рэйтэрс Дыджытал (анг. Thomson Reuters Digital), належыць да кола экспертаў, якія рэгулярна спасылаліся на працы Віталя Сіліцкага. Адна з апошніх яе спасылак — на канцэпцыю аўтарытарнага інтэрнацыяналу ў сваім аналізе для Рэйтэрс падзей у Егіпце і Тунісе, пад назвай «Аўтарытарны інтэрнацыянал займае абарону» (арыгінал анг. The Authoritarian International goes on the defensive), 4 лютага 2011 г.<ref>[http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2011/02/04/the-authoritarian-international-goes-on-the-defensive/ Chrystia Freeland. The authoritarian international goes on the defensive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120819052026/http://blogs.reuters.com/chrystia-freeland/2011/02/04/the-authoritarian-international-goes-on-the-defensive/ |date=19 жніўня 2012 }}{{ref-en}}</ref> На думку Паўла Данейкі, дырэктара Беларускага эканамічнага даследча-адукацыйнага цэнтра<ref>[http://www.beroc.by/ Белорусский экономический исследовательско-образовательный центр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120918210823/http://www.beroc.by/ |date=18 верасня 2012 }}</ref>, Віталь Сіліцкі прадэманстраваў высокі ўзровень акадэмічнай аналітыкі. Да яго аналітыка ў Беларусі існавала альбо як эсэістыка, альбо мела ідэалагічную сутнасць. Віталь прыцягнуў і з’яднаў вакол сябе новае кола экспертаў. Гэтыя спецыялісты зараз маюць разуменне і здольнасці прадстаўляць свае даследаванні на міжнародным узроўні.<ref name="belheadlines">[http://democraticbelarus.eu/files/belbulletins/BelarusHeadlinesSpecI.pdf Belarus Headlines. Памяці Віталя Сіліцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121008015743/http://democraticbelarus.eu/files/belbulletins/BelarusHeadlinesSpecI.pdf |date=8 кастрычніка 2012 }}</ref> Штэфан Малерыус, Фонд [[Конрад Адэнаўэр|Конрада Адэнаўэра]], [[Германія]] (арыгінал ням. Konrad Adenauer Stiftung), засмучаны, што побач з Віталём не апынулася чалавека, здольнага распрацаваць на аснове яго даследаванняў план палітычных дзеянняў. Малерыус адзначае, што, з’яўляючыся аналітыкам і вучоным, Сіліцкі кансультаваў і даваў парады, калі яго пыталі, але ён не быў паліттэхнолагам і не жадаў ім станавіцца.<ref name="belheadlinesIX">[http://democraticbelarus.eu/files/bulletins/new/BelarusHeadlinesIX.pdf Belarus Headlines ІХ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121008040725/http://democraticbelarus.eu/files/bulletins/new/BelarusHeadlinesIX.pdf |date=8 кастрычніка 2012 }}</ref> Аб Віталі Сіліцкім таксама ўзгадвалі ў студзеньскім нумары «[[:en:Journal of Democracy|Journal of Democracy]]» (2012), дзе ён быў названы «лепшым палітолагам свайго пакалення, які толькі мог з’явіцца на постсавецкай прасторы». Таксама ў маі 2012 г. падчас святкавання дзесяцігоддзя праграмы Рэйгана-Фасэла, аб Віталі Сіліцкім узгадвалі як аб «пладавітым аўтары і вядучым грамадскім актывісце».<ref name="ned-legacy">[http://www.ned.org/for-reporters/advancing-the-legacy-of-vitali-silitski Advancing the Legacy of Vitali Silitski | National Endowment for Democracy] {{Архівавана|url=http://webarchive.loc.gov/all/20130704165837/http://www.ned.org/for%2Dreporters/advancing%2Dthe%2Dlegacy%2Dof%2Dvitali%2Dsilitski |date=4 ліпеня 2013 }}{{ref-en}}</ref> == Грамадская дзейнасць == Віталь Сіліцкі жадаў бачыць яе дэмакратычнай і еўрапейскай краінай, дзе паважаюцца беларуская мова і нацыянальная культура.<ref>[http://budzma.info/projects/byc-byelarusam/byc-byelarusam-vital-silicki.html Быць беларусам: Віталь Сіліцкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018075038/http://budzma.info/projects/byc-byelarusam/byc-byelarusam-vital-silicki.html |date=18 кастрычніка 2014 }}</ref> Віталь як шараговы грамадзянін прымаў удзел у мітынгах і шэсцях апазіцыі, у тым ліку і ў пратэстах супраць фальсіфікацыі вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў у снежні 2010 г.]] Віталь пайшоў на плошчу, калі быў ужо хворы<ref>[http://www.novychas.org/facts/бог-пацалаваў-яго Бог пацалаваў яго…]{{Недаступная спасылка}}{{ref-be}}</ref>, і брутальны разгон мірных дэманстрантаў аказаў гнятлівы ўплыў на яго стан. Пазней ён удзельнічаў у акцыях салідарнасці з затрыманымі і палітзняволенымі. У 1992 г. Віталь Сіліцкі, тады яшчэ студэнт, далучыўся да [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі Беларусі]] (пазней [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]]), займаўся яе моладзевай арганізацыяй. І хоць доўгі час не браў актыўнага ўдзелу ў жыцці партыі, афіцыйна выйшаў адтуль толькі ў 2010 г., у знак нязгоды з паводзінамі [[Яраслаў Чэслававіч Раманчук|Яраслава Раманчука]], партыйнага кандыдата ў прэзідэнты на выбарах 2010 г., пасля разгону мірных дэманстрантаў і арышту кандыдатаў у прэзідэнты.<ref>[http://old.euroradio.fm/by/1434/news/58477/ Віталь Сіліцкі выходзіць з АГП.]{{Недаступная спасылка}}</ref> Віталь Сіліцкі быў вядомым і ў беларускай благасферы як карыстальнік [[Жывы журнал|Жывога журнала]] nescerka. Але ўласнаручна выдаліў свой акаўнт, нягледзячы на папулярнасць і больш за 500 падпісчыкаў. У хуткім часе ён вярнуўся ў жывы журнал пад сваім імем, што, па яго прызнанні, «накладае пэўную адказнасць за базар», папярэдзіўшы, што «хуліганства і тролінга феміністак» ад яго больш не дачакаюцца<ref>[http://vitalsilitski.livejournal.com/ Жывы журнал Віталя Сіліцкага.]{{ref-be}}</ref>. Аднак у ЖЖ vitalsilitski з’явілася толькі тры запісы і Віталь Сіліцкі перайшоў у [[Facebook]], дзе яго профіль пераўтварыўся ў своеасаблівую дошку памяці.<ref>[https://www.facebook.com/silitski Профіль Віталя Сіліцкага ў сацыяльнай сетцы Facebook.]</ref> == Прэміі == У маі 1991 г. стаў пераможцам усесаюзнай алімпіяды юных сацыёлагаў, якая праходзіла ў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце імя Ламаносава]] (г. [[Масква]], [[Расія]]). Тэма даклада: «Токвіль і дэмакратычныя змены ва Усходняй Еўропе».<ref name="cv" /> У 1999 г. атрымаў<ref name="fb25" /> прэмію імя [[Маргарэт Тэтчэр]] ад [[:en:European Young Conservatives|Маладых еўрапейскіх кансерватараў]] {{ref-en}}. == Памяць == У 2011 г. у Цэнтральна-Еўрапейскім універсітэце (г. Будапешт, Венгрыя), дзе Віталь Сіліцкі атрымаў ступень магістра, была заснавана стыпендыя яго імя для беларускіх студэнтаў гэтага ўніверсітэта. Кандыдаты павінны прадэманстраваць поспехі ў навучанні, удзел у грамадскай дзейнасці і патрэбу ў дадатковай фінансавай падтрымцы. Заснавальнікі стыпендыі лічаць, што памяць аб Віталі Сіліцкім стане прыкладам для будучых пакаленняў беларускіх спецыялістаў.<ref>[http://alumnicareer.ceu.hu/vitali-silitski-scholarship Vitali Silitski Supplementary Annual Scholarship at CEU ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130622050657/http://alumnicareer.ceu.hu/vitali-silitski-scholarship |date=22 чэрвеня 2013 }}{{ref-en}}</ref> Таксама ў 2011 г. Інстытутам еўрапейскіх даследванняў і міжнародных адносін (анг. The Institute of European Studies and International Relations (IESIR, Slovakia)) і Беларускім інстытутам стратэгічных даследаванняў, пры падтрымцы [[:en:Slovak Agency for International Development Cooperation|Славацкай агенцыі па кааперацыі міжнароднага развіцця]]{{ref-en}} (анг. Slovak Agency for International Development Cooperation (Slovak Aid)) была заснавана стыпендыяльная праграма імя Віталя Сіліцкага для беларускіх студэнтаў на 5-6-месячнае навучанне ў Славакіі.<ref>[http://www.belinstitute.eu/images/doc-pdf/VSilitski-Fellowship-Sl.pdf/ Vitali Silitski Fellowship ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220106200059/http://www.belinstitute.eu/images/doc-pdf/VSilitski-Fellowship-Sl.pdf/ |date=6 студзеня 2022 }} {{ref-en}}</ref> 8 верасня 2011 г. у Вашынгтоне Нацыянальным фондам у падтрымку дэмакратыі (ЗША), Цэнтрам стратэгічных і міжнародных даследаванняў (анг. Center for Strategic and International Studies) і PONARS Eurasia была арганізавана экспертная панэль «Палітычная будучыня Беларусі», прысвечаная памяці Віталя Сіліцкага.<ref name="ned-legacy" /> 29 лютага 2012 г. адбылася прэзентацыя пасмяротна выдадзенай кнігі Віталя Сіліцкага «Адкладзеная свабода» (кніжная серыя «Бібліятэка „Беларускі калегіюм“»). У гадавіну смерці Віталя Сіліцкага, 11 чэрвеня 2012 г., прайшоў вечар памяці з удзелам сяброў, калег, родных, прадстаўнікоў дыпламатычнага корпусу. Памяці Віталя Сіліцкага быў прысвечаны першы беларускамоўны выпуск англамоўнага штомесячніка Belarus Headlines.<ref name="belheadlines" /> 18 чэрвеня 2012 г. у Фондзе Карнегі, што ў Вашынгтоне (ЗША), адбыўся круглы стол «Беларусь: стабільная нестабільнасць?», прысвечаны памяці Віталя Сіліцкага.<ref>[http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1340%3A2012-07-14-19-04-37&catid=12%3Aroundtables&Itemid=29&lang=ru Беларусь: стабильная нестабильность?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120814101542/http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1340%3A2012-07-14-19-04-37&catid=12%3Aroundtables&Itemid=29&lang=ru |date=14 жніўня 2012 }} {{ref-ru}}</ref> У маі 2012 г., напярэдадні гадавіны смерці Віталя Сіліцкага, быў утвораны Камітэт па ўшанаванні яго памяці. Туды ўвайшлі вядомыя грамадскія і навуковыя дзеячы, якія добра ведалі Віталя.<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2012/06/06/ic_news_116_394585/ Cоздан комитет по увековечению памяти первого директора BISS Виталия Силицкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120614190931/http://naviny.by/rubrics/society/2012/06/06/ic_news_116_394585/ |date=14 чэрвеня 2012 }} {{ref-ru}}</ref> Камітэт памяці Віталя Сіліцкага будзе займацца арганізацыяй мерапрыемстваў памяці, падрыхтоўкай да выдання кніг Сіліцкага, заснаваннем фонда і прэміі яго імя, арганізацыяй стыпендыальнай праграмы і г.д. == Працы == === Кнігі === Аўтар кнігі «[http://vitalisilitski.org/sites/default/files/Silitski-Adkladzenaja_svaboda.pdf Адкладзеная свабода: посткамуністычны аўтарытарызм у Сербіі і Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018073438/http://vitalisilitski.org/sites/default/files/Silitski-Adkladzenaja_svaboda.pdf |date=18 кастрычніка 2014 }}», апублікавана ў часопісе «ARCHE» ў 2002 г.,<ref>[http://arche.bymedia.net/2003-5/sili503.html Адкладзеная свабода: Посткамуністычны аўтарытарызм у Сербіі і Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120416100647/http://arche.bymedia.net/2003-5/sili503.html |date=16 красавіка 2012 }}</ref> выдадзена пасмяротна ў 2012 г.).<ref>{{Cite web |url=http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1168:2012-02-24-12-37-04&catid=15:presentations&Itemid=29&lang=be |title=Прэзентацыя кніг В.Сіліцкага і А.Анціпенка |access-date=3 верасня 2012 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220853/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1168:2012-02-24-12-37-04&catid=15:presentations&Itemid=29&lang=be |url-status=dead }}</ref> Суаўтар другога выдання «Гістарычнага слоўніка Беларусі», разам з [[Янка Запруднік|Янам Запруднікам]] (Vitali Silitski and Jan Zaprudnik, Historical Dictionary of Belarus (Historical Dictionaries of Europe), 2007, ISBN 0810858126).<ref>[http://www.amazon.com/Historical-Dictionary-Belarus-Dictionaries-Europe/dp/0810858126 Amazon.com: Historical Dictionary of Belarus (Historical Dictionaries of Europe)]{{ref-en}}</ref> У 2015 выйшла кніга «Доўгая дарога ад тыраніі: посткамуністычны аўтарытарызм і барацьба за дэмакратыю ў Сербіі і Беларусі» — зборнік прац Віталя Сіліцкага ў перакладах з англійскай пад рэдакцыяй Алеся Лагвінца. Значная частка надрукаванага накладу была знішчана пры няясных абставінах.<ref>http://belisrael.info/?p=5661</ref> === Кнігі пад рэдакцыяй Віталя Сіліцкага === * [http://www.research.by/webroot/delivery/files/challenges2011r.pdf Беларусь: вызовы социально-экономического развития] / Под ред. В.Силицкого. — СПб.: Невский простор, 2011. — 192 с. (на рускай мове) * [http://www.actngo.info/files/BISS-booksc.pdf Социальные контракты в современной Беларуси]{{Недаступная спасылка}} / Под ред. К.Гайдука, Е.Раковой и В.Силицкого. — СПб.: Невский простор, 2009. — 224 с. (на рускай мове) * Беларуская палітычная сцэна і прэзідэнцкія выбары 2006 года / Пад рэд. В.Булгакава і В.Сіліцкага. — Інстытут Беларусістыкі, 2006. === Главы ў кнігах === * Шэраг главаў // [http://www.arche.by/by/page/print/10913 Палітычная гісторыя незалежнай Беларусі (да 2006)]{{Недаступная спасылка}} / Вільня: Беларускае гістарычнае таварыства; Беласток, Інстытут беларусістыкі. Вільня, 2012. * Беларусь в международном контексте // [http://www.kas.de/wf/doc/kas_4804-1442-21-30.pdf?111117101055 Беларусь и Европейский Союз: от изоляции к сотрудничеству] {{ref-ru}} / Ханц-Георг Вик, Штэфан Малериус. — Вильнюс: Фонд Конрада Аденауэра, 2011. * Дилеммы выбора // [http://arche.bymedia.net/2007-knihi/silicki_bnenr_ru.htm Беларусь: ни Европа, ни Россия. Мнения белорусских элит] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111105093247/http://arche.bymedia.net/2007-knihi/silicki_bnenr_ru.htm |date=5 лістапада 2011 }} {{ref-ru}} / Валерий Булгаков. — Варшава, 2006. * Расклад і тэндэнцыі пасьля выбараў і рэфэрэндуму 2004 г. // [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=3390 Найноўшая гісторыя беларускага парлямэнтарызму] / Валер Булгакаў. — Беласток, 2005. * Беларусь: анатомія прэвэнтыўнага аўтарытарызму // Геапалітычнае месца Беларусі ў Эўропе і сьвеце / Валер Булгакаў. — Варшава: Вышэйшая школа гандлю і права, 2006. — С. 47-81. — 242 с. ISBN 978-83-60694-01-5. * Дыягназ беларускай эканомікі; Матывацыя эканамічных рэформаў у Беларусі; Пэрспэктывы эўрапейскай інтэграцыі Беларусі // [http://kamunikat.fontel.net/pdf/knihi/reformy/by.pdf Беларусь: сцэнары рэформаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141016114011/http://kamunikat.fontel.net/pdf/knihi/reformy/by.pdf |date=16 кастрычніка 2014 }} / Алесь Анціпенка, Валер Булгакаў. — Варшава: Фонд імя Сцяпана Батуры, 2003. * Рэжым Лукашэнкі паміж дзьвюма выбарчымі кампаніямі: вонкавыя і ўнутраныя фактары (дэ)легітымізацыі; Крызыс апазіцыі пасьля прэзыдэнцкіх выбараў 2001 году; Зьмяненьне палітычнага раскладу пасьля мясцовых выбараў і пэрспэктывы наступных выбарчых кампаній // [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=1977&lang=PL Мясцовыя выбары ў найноўшай палітычнай гісторыі Беларусі] / Валер Булгакаў. — Менск: Аналітычны Грудок, 2003. * Эканамічная палітыка Лукашэнкі // Беларуска-расейская інтэграцыя. Аналітычныя артыкулы / Валер Булгакаў. — Менск: Энцыклапедыкс, 2002. * Belarus // Nations in Transit 2007—2011: Democratization from Central Europe to Eurasia / {{нп3|Rowman & Littlefield|Rowman & Littlefield|pl|Rowman & Littlefield}} Publishers, Inc. (Freedom House publication), 2007—2011. (на англійскай мове) * Belarus (with Balazs Jarabik) // [http://www.fride.org/descarga/librofride.pdf Is the European Union Supporting Democracy in its Neighbourhood?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100621180550/http://fride.org/descarga/librofride.pdf |date=21 чэрвеня 2010 }}{{ref-en}} / Richard Youngs. — FRIDE in association with the European Council on Foreign Relations (2008) * Belarus and Russia: Comradeship-in-arms in Preempting Democracy // [http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/pub781.pdf Political Trends in the New Eastern Europe: Ukraine and Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120916210619/http://www.strategicstudiesinstitute.army.mil/pdffiles/PUB781.pdf |date=16 верасня 2012 }}{{ref-en}} / Vitali Silitski and Arkady Moshes. — Strategic Studies Institute U.S. Army War Co (2007). * Contagion Deterred: Preemptive Authoritarianism in the Former Soviet Union (the Case of Belarus) // Waves and Troughs of Post-Communist Transitions / Michael McFaul and Kathryn Stoner-Weiss, eds.- Johns Hopkins University Press, 2007. (на англ.) * Different Authoritarianisms, Different Patterns of Change // Civil society and Electoral Change in Central and Eastern Europe / Bratislava: German Marshall Fund, 2006. (на англійскай мове) * Signs of Hope Rather Than Electoral Revolution // Prospects for Democracy in Belarus / Pavol Deves, [[Дэвід Роджэр Марплз|David Marples]], and Joergg Forbig — German Marshall Fund, 2006. (на англійскай мове) * Internal Developments in Belarus // Changing Belarus. Chaillot Paper / Don Lynch. — Paris: Institute for Security Studies, 2005. (на англійскай мове) * Belarusian Economy: Diagnosis and Motivation for Reform; Perspectives of European Integration for Belarus // [http://www.batory.org.pl/doc/pogon_ang.pdf Belarus: Catching Up with Europe]{{ref-en}} / Warsaw: The Bathory Foundation, 2004. === Артыкулы === * [http://www.belinstitute.eu/images/doc-pdf/Vitali%20Silicki%202009-by.pdf Грамадскі сектар у Беларусі — паўсядзённае жыццё і арганізацыйныя працэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141018064139/http://www.belinstitute.eu/images/doc-pdf/Vitali%20Silicki%202009-by.pdf |date=18 кастрычніка 2014 }}, 2009 г., апублікавана ў 2012 г. * [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=22785 Балючае вяртанне ў рэальнасць] // Наша Ніва — 2009. * [http://www.journalofdemocracy.org/article/debating-color-revolutions-what-are-we-trying-explain Debating the Color Revolutions: What Are We Trying to Explain?]{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 20, no. 1, 2009. * [http://www.journalofdemocracy.org/article/reading-russia-tools-autocracy Reading Russia: Tools of Autocracy]{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 20, no. 2, 2009. * [http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp119.pdf Belarus — a country in transition? The State, elections, and opposition] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091126203315/http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp119.pdf |date=26 лістапада 2009 }}{{ref-en}} // Back from the cold? The EU and Belarus in 2009 / Chaillot Paper. no. 119, 2009. * [http://www.journalofdemocracy.org/authoreditor/vitali-silitski Belarus: Learning from Defeat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304000716/http://www.journalofdemocracy.org/authoreditor/vitali-silitski |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 17, no. 4, 2006. * [http://cddrl.stanford.edu/publications/contagion_deterred_preemptive_authoritarianism_in_the_former_soviet_union_the_case_of_belarus/ Contagion Deterred: Preemptive Authoritarianism in the Former Soviet Union (the Case of Belarus)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100703225409/http://cddrl.stanford.edu/publications/contagion_deterred_preemptive_authoritarianism_in_the_former_soviet_union_the_case_of_belarus/ |date=3 ліпеня 2010 }}{{ref-en}} // Center on Democracy, Development, and the Rule of Law, Working Paper, 2006 * [https://archive.today/20121214173328/hir.harvard.edu/article-authors/vitali-silitski-0 Still Soviet? Why Dictatorship Persists in Belarus]{{ref-en}} // Harvard International Review, Vol. 29, no. 1, 2006 * [http://www.journalofdemocracy.org/authoreditor/vitali-silitski Preempting Democracy: The Case of Belarus] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304000716/http://www.journalofdemocracy.org/authoreditor/vitali-silitski |date=4 сакавіка 2016 }}{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 16, no. 4, 2005. * [http://muse.jhu.edu/journals/jod/summary/v016/16.3silitski.html The Quintessential Dissident]{{ref-en}} // Journal of Democracy, vol. 16, no. 3, 2005. * [http://www.foreignpolicy.com/articles/2005/11/09/color_blind_in_belarus Color Blind in Belarus]{{ref-en}} // Foreign Policy, 2005. * [http://www.democratictransitions.net/articles/2005/age-post-soviet-electoral-revolutions-over Is the Wave of Post-Soviet Electoral Revolutions Over?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113111702/http://www.democratictransitions.net/articles/2005/age-post-soviet-electoral-revolutions-over |date=13 лістапада 2011 }}{{ref-en}} // Democracy at Large, September 2005. * The Deadlock of Brotherhood: Politics of Russia-Belarus Integration // Ab Imperio, no. 3, 2002. (на англ.) * [http://arche.by/by/page/search/?q=%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96 Усе артыкулы Віталя Сіліцкага]{{Недаступная спасылка}} у часопісе [[ARCHE Пачатак]] {{ref-be}} * [http://nmnby.eu/authors/91.html Усе артыкулы Віталя Сіліцкага] на партале «[[Наше мнение]]» === Супраца са сродкамі масавай інфармацыі === Сталы аўтар часопіса [[ARCHE Пачатак, 1998|«ARCHE»]]<ref>[http://arche.by/by/page/search/?q=%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96 Артыкулы Віталя Сіліцкага ў часопісе «ARCHE»]{{Недаступная спасылка}}</ref> і газеты [[Наша ніва (1991)|«Наша ніва»]], партала «{{нп3|Наше мнение|Наше мнение|ru|Наше мнение}}»<ref>[http://nmnby.eu/authors/91.html Артыкулы Віталя Сіліцкага на партале «Наше Мнение»]</ref>, эксперт беларускай службы [[Радыё Свабодная Еўропа|Радыё Свабода]] і інш. Меў больш за 100 публікацый у выданнях Беларусі, ЗША, краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], Расіі. Спецыялізаваўся ў пытаннях палітыкі эканамічных рэформ, дэмакратызацыі на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], электаральных рэвалюцыях і прэвентыўным аўтарытарызме, палітыкі Еўрапейскага Саюза на постсавецкай прасторы, адносінах Беларусі з Расіяй і ЕС.<ref>{{Cite web |url=http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=4&Itemid=33&lang=be |title=Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў: пра нас |access-date=3 верасня 2012 |archive-date=23 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023113147/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=section&layout=blog&id=4&Itemid=33&lang=be |url-status=dead }}</ref> === Спасылкі === * [http://www.belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1337%3Anone&catid=17%3Aadvert&Itemid=29&lang=be Раздзел, прысвечаны Віталю Сіліцкаму і яго памяці, на сайце Беларускага інстытута стратэгічных даследаванняў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121023113057/http://belinstitute.eu/index.php?option=com_content&view=article&id=1337%3Anone&catid=17%3Aadvert&Itemid=29&lang=be |date=23 кастрычніка 2012 }} * [http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_democracy/v023/23.1.kuchins.html Andrew Kuchins, Cory Welt, Mitchell Orenstein, Lucan Way, Rodger Potocki. ''Vitali Silitski (1972—2011)'', Journal for Democracy, Volume 23, Number 1, January 2012]{{ref-en}} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/24232093.html Вянок памяці: Віталь Сіліцкі, Беларуская служба Радыё Свабода, 11 июня 2011] * [http://www.pyx.by/bel/naviny/ruh/838/ Памяці Віталя Сіліцкага, Рух «За Свабоду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110817071822/http://pyx.by/bel/naviny/ruh/838 |date=17 жніўня 2011 }} * [http://www.demdigest.net/blog/2011/06/democrats-mourn-vitali-silitski-analyst-activist-and-the-voice-of-independent-belarus/ Democrats mourn Vitali Silitski, analyst, activist and ‘the voice of independent Belarus’, Democracy Digest, June 13, 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110623124544/http://www.demdigest.net/blog/2011/06/democrats-mourn-vitali-silitski-analyst-activist-and-the-voice-of-independent-belarus/ |date=23 чэрвеня 2011 }}{{ref-en}} * [http://democraticbelarus.eu/news/memoriam-vitali-silitski In Memoriam: Vitali Silitski, Office for Democratic Belarus]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250223183102/http://democraticbelarus.eu/news/memoriam-vitali-silitski |date=23 лютага 2025 }}{{ref-en}} * [http://pasos.org/3852/in-memorium-vitali-silitski/ In memorium: Vitali Silitski, PASOS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120826111600/http://pasos.org/3852/in-memorium-vitali-silitski/ |date=26 жніўня 2012 }}{{ref-en}} * [http://democraticbelarus.eu/files/belbulletins/BelarusHeadlinesSpecI.pdf Спецыяльны беларускі выпуск англамоўнага выдання Belarus Headlines, прысвечаны Віталю Сіліцкаму і яго спадчыне, чэрвень 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121008015743/http://democraticbelarus.eu/files/belbulletins/BelarusHeadlinesSpecI.pdf |date=8 кастрычніка 2012 }} * [http://www.ned.org/events/belarus%E2%80%99-political-prospects-a-panel-discussion-with-tribute-to-vitali-silitsky/tribute-to-vi Sally Blair, Tribute to Vitali Silitsky, National Endowment for Democracy, Sep. 8, 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015095721/http://www.ned.org/events/belarus%E2%80%99-political-prospects-a-panel-discussion-with-tribute-to-vitali-silitsky/tribute-to-vi |date=15 кастрычніка 2012 }}{{ref-en}} * [http://euroradio.fm/ru/report/silitskii-rol-analitika-seichas-ochevidnee-tak-kak-obshchestvo-v-otchayanii Силицкий: Роль аналитика сейчас очевиднее, так как общество в отчаянии, подборка интервью на Еврорадио] {{ref-ru}} * [http://nmnby.eu/news/express/4849.html Принцип доверия. Памяти Виталия Силицкого, Наше Мнение, 11 июня 2012] {{ref-ru}} * [http://www.svaboda.org/media/video/24610125.html Год таму ня стала Віталя Сіліцкага, видео на сайте Белорусской службы Радио Свобода, 11 июня 2012] * {{cite web|author=Тамковіч А.|url=http://www.novychas.org/person/%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Віталь Сіліцкі|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|access-date=2012-9-2|lang=be|archive-url=https://www.webcitation.org/6BmaRIVKK?url=http://novychas.info/asoba/|archive-date=29 кастрычніка 2012|url-status=dead}} {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сіліцкі, Віталь Вячаслававіч}} [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] 9mh11iuyxd4jin07tybp95gr57kunqx 0 135402 5158018 4042880 2026-06-24T17:12:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158018 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Більдзюкевіч}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Віктар Лявонцьевіч Більдзюкевіч | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Міністэрства прамысловасці будаўнічых матэрыялаў БССР|Міністр прамысловасці будаўнічых матэрыялаў БССР]] | сцяг = Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic.svg | парадак = | перыядпачатак = [[1979]] | перыядканец = [[1991]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Міхаіл Пятровіч Тарасаў|Міхаіл Тарасаў]] | пераемнік = [[Анатоль Францавіч Майсяевіч|Анатоль Майсяевіч]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = {{Навуковая ступень|кандыдат|тэхнічных навук}} | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Дзяржаўная прэмія СССР|1972}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = }} '''Ві́ктар Ляво́нцьевіч Більдзюке́віч''' ({{ДН|20|5|1930}}, г. {{МН|Рагачоў||Горад Рагачоў}} — {{ДС|20|12|2012}}) — дзяржаўны дзеяч БССР, кандыдат тэхнічных навук (1967)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Бильдюкевич Виктор Леонтьевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 58 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Скончыў [[БПІ]] ў 1952 годзе. З 1952 года начальнік цэха, галоўны інжынер Мінскага завода архітэктурнай керамікі. З 1954 года галоўны інжынер, дырэктар Мінскага камбіната будаўнічых матэрыялаў. З 1967 года намеснік міністра, з 1979 года [[Міністэрства прамысловасці будаўнічых матэрыялаў БССР|міністр прамысловасці будаўнічых матэрыялаў БССР]]<ref name="БС"/>. {{нп3|Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР у галіне навукі і тэхнікі, 1967-1979|Дзяржаўная прэмія СССР|ru|Лауреаты Государственной премии СССР в области науки и техники (1967—1979)}} 1972 за ўдзел у распрацоўцы новых тэхналагічных працэсаў, стварэнні і ўкараненні паточна-аўтаматызаваных канвеерных ліній вытворчасці керамічнай пліткі<ref name="БС"/>. Кандыдат у члены [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]] з [[1981]] года. Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] з [[1980]] года<ref name="БС"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.bsc.by/story/pamyati-viktora-leontevicha-bildyukevicha Некралог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130815064303/http://bsc.by/story/pamyati-viktora-leontevicha-bildyukevicha |date=15 жніўня 2013 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Більдзюкевіч Віктар Лявонцьевіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Міністры прамысловасці будаўнічых матэрыялаў БССР]] h8y8u3h0ruo7mm50ikbri4talyluxd3 14 141696 5157892 2989948 2026-06-24T12:12:44Z Feeleman 163471 5157892 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2010|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2010]] [[Катэгорыя:Творы 2010 года]] nfrzymlwj98e3rh4o8o2v5ds7fkeo2c 14 141701 5157893 2989945 2026-06-24T12:13:19Z Feeleman 163471 арфаграфія 5157893 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2005|года}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2005]] [[Катэгорыя:Творы 2005 года]] 54aidornzuibv67zjk84kwaod45pg0c 14 141703 5157894 2989944 2026-06-24T12:13:40Z Feeleman 163471 5157894 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2004|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2004]] [[Катэгорыя:Творы 2004 года]] jhdzb4wecmr0vwc06zuyxacilkz9s06 0 148721 5158157 5001991 2026-06-24T22:56:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158157 wikitext text/x-wiki [[Выява:VirtualBox2.png|300px|thumb|[[Fedora]] запушчана ў [[VirtualBox]] на [[Ubuntu]]]] '''Віртуальная машына''' (ВМ, ад {{lang-en|virtual machine}}) — * праграмная і/або апаратная сістэма, якая [[Эмуляцыя|эмулюе]] [[апаратнае забеспячэнне]] нейкай [[Апаратная платформа камп'ютара|платформы]] (target — мэтавая, або гасцявая платформа) і выконвае праграмы для target-платформы на host-платформе (host — хост-платформа, платформа-гаспадар) * ці якая [[віртуалізацыя|віртуалізуе]] нейкую платформу і стварае на ёй асяроддзі, якія ізалююць адну ад адной праграмы і нават аперацыйныя сістэмы (гл.: [[пясочніца, бяспека|пясочніца]]); * таксама спецыфікацыя нейкага вылічальнага асяроддзя (напрыклад: «віртуальная машына [[Мова праграмавання|мовы праграмавання]] Сі»). Віртуальная машына выконвае нейкі машынна-незалежны код (напрыклад, [[байт-код]], [[шыты код]], [[p-код]]) або [[машынны код]] рэальнага [[працэсар]]а. Апроч працэсара, ВМ можа эмуляваць работу як асобных кампанентаў апаратнага забеспячэння, так і рэальнага камп’ютара цалкам (уключаючы [[BIOS]], [[аператыўная памяць|аператыўную памяць]], [[цвёрды дыск]] і іншыя [[Перыферыйная прылада|перыферыйныя прылады]]). У апошнім выпадку ў ВМ, як і на рэальны камп’ютар, можна ўсталяваць [[аперацыйная сістэма|аперацыйныя сістэмы]] (напрыклад, [[Windows]] можна запускаць у віртуальнай машыне пад [[Linux]] ці наадварот). На адным камп’ютары можа функцыянаваць некалькі віртуальных машын (гэта можа выкарыстоўвацца для імітацыі некалькіх [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]] на адным рэальным серверы з мэтай аптымізацыі ўжывання рэсурсаў сервера). == Тэорыя == Канцэпцыя віртуальнай машыны як сукупнасці рэсурсаў, якія эмулююць паводзіны рэальнай машыны, з’явілася ў Кембрыджы ў канцы 1960-х гадоў як пашырэнне канцэпцыі [[Віртуальная памяць|віртуальнай памяці]] манчэстэрскай вылічальнай машыны {{translation|Atlas (камп’ютар)|Atlas|en|Atlas Computer (Manchester)}}.<ref>{{кніга|загаловак=Толковый словарь по вычислительным системам|арыгінал=Dictionary of Computing|адказны=Под ред. В. Иллингуорта и др.: Пер. с англ. А. К. Белоцкого и др.; Под ред. Е. К. Масловского|месца={{М.}}|выдавецтва=Машиностроение|год=1990|старонак=560|isbn=5-217-00617-X (СССР), ISBN 0-19-853913-4 (Великобритания)|тыраж=70&nbsp;000 (доп.)}}</ref> У цэлым [[вылічальны працэс]] вызначаецца, у межах гэтай канцэпцыі, зместам той рабочай прасторы памяці, да якой ён мае доступ. Пры ўмове, што пэўная сітуацыя ў гэтай рабочай прасторы адпавядае чаканай, працэс не мае аніякіх сродкаў для вызначэння таго, ці з’яўляецца прадстаўлены рэсурс сапраўды фізічным рэсурсам гэтага тыпу, або ён імітаваны дзеяннямі іншых рэсурсаў, якія прыводзяць да аналагічных змен змесціва рабочай прасторы працэсу. Напрыклад, працэс не можа вызначыць, ці манапольна ён ужывае працэсар або ў рэжыме [[Мультыпраграмаванне|мультыпраграмавання]] разам з іншымі працэсамі. У віртуальнай машыне аніводны працэс не можа манапольна ўжываць адвольны рэсурс, і ўсе сістэмныя рэсурсы лічацца рэсурсамі патэнцыйна сумеснага выкарыстання. Акрамя таго, ужыванне віртуальных машын забяспечвае раздзяленне паміж некалькімі [[карыстальнік]]амі, якія працуюць у адной вылічальнай сістэме, забяспечваючы пэўны ўзровень абароны даных. Ідэя віртуальнай машыны палягае ў падмурку цэлага шэрагу аперацыйных сістэм, у прыватнасці, IBM [[VM/CMS]] (і яе савецкага клону [[Сістэма віртуальных машын|СВМ]]) і DEC [[VAX/VMS]]. == Ужыванне == Віртуальныя машыны могуць выкарыстоўвацца для наступных мэт: * [[Абарона інфармацыі]] і абмежаванне магчымасцей праграм (гл.: [[Пясочніца, бяспека|пясочніца]]); * Даследаванне прадукцыйнасці [[Праграмнае забеспячэнне|ПЗ]] або новай [[Архітэктура камп'ютара|камп’ютарнай архітэктуры]]; * [[Эмуляцыя]] разнастайных архітэктур (напрыклад, [[эмулятар гульнявой прыстаўкі]]); * Выкарыстанне рэсурсаў [[мэйнфрэйм]]аў і іншых магутных камп’ютараў (гл., напрыклад: [[IBM eServer]]); * [[Шкодная праграма|Шкодны код]] для кіравання інфіцыраванай сістэмай: [[вірус PMBS]], выяўлены ў 1993 годзе, а таксама [[руткіт]] [[SubVirt]], створаны ў [[2006]] годзе ў [[Microsoft Research]], стваралі віртуальную сістэму, якой абмяжоўваўся карыстальнік і ўсе ахоўныя праграмы ([[Антывірусная праграма|антывірусы]] і іншыя).<ref>{{Cite web |url=http://www.f-secure.com/weblog/archives/archive-032006.html#00000834 |title=F-Secure Weblog : Monthly Archives — March of 2006 |access-date=24 студзеня 2013 |archive-date=13 сакавіка 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060313083147/http://www.f-secure.com/weblog/archives/archive-032006.html#00000834 |url-status=dead }}</ref> * Мадэляванне інфармацыйных сістэм з кліент-сервернай архітэктурай на адной ЭВМ (эмуляцыя [[Камп’ютарная сетка|камп’ютарнай сеткі]] з дапамогай некалькіх віртуальных машын). * Спрашчэнне кіравання [[кластар, група камп'ютараў|кластарамі]] — віртуальныя машыны могуць наўпрост міграваць з адной фізічнай машыны на другую падчас работы. * [[Тэставанне праграмнага забеспячэння|Тэставанне]] і адладка [[Сістэмнае праграмнае забеспячэнне|сістэмнага праграмнага забеспячэння]]; == Вядомыя віртуальныя машыны == Некаторыя вядомыя віртуальныя машыны: {{col-begin}} {{col-3}} ; Асяроддзі моў праграмавання * [[ActionScript Virtual Machine]] * [[Common Language Runtime]] * [[Форт (мова праграмавання)|Форт]] * [[Java Virtual Machine]] * [[UCSD p-System]] {{col-3}} ; Аперацыйныя сістэмы і [[гіпервізар]]ы * [[Сістэма віртуальных машын]] * [[ICore Virtual Accounts]] * [[Kernel-based Virtual Machine]] * [[Hyper-V]] * [[OpenVZ]] * [[Parallels Virtuozzo Containers]] * [[User-mode Linux]] * [[Virtual Iron]] * [[VM/CMS]] * [[VMware ESX]] * [[Xen]] {{col-3}} ; Аўтаномныя эмулятары камп’ютараў * [[bochs]] * [[DOSBox]] * [[Virtual PC]] * [[Parallels Workstation]] * [[QEMU]] * [[VirtualBox]] * [[VMware Fusion]] * [[VMware Workstation]] {{col-end}} == Гл. таксама == * [[Параўнанне віртуальных машын]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Гультяев А. |загаловак = Виртуальные машины — несколько компьютеров в одном |спасылка = http://www.book.ru/?page=4&book=142531 |месца = СПб. |выдавецтва = Питер |год = 2006 |старонак = 224 |isbn = 5-469-01338-3 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130321072454/http://www.book.ru/?page=4&book=142531 |archivedate = 21 сакавіка 2013 }} == Спасылкі == * {{cite web |author = Александр Самойленко. |date = 16 мая 2007 |url = http://www.ixbt.com/cm/virtualization-vm-home-business.shtml |title = Виртуальные машины дома и в бизнесе |publisher = [[iXBT.com]] |accessdate = 1 сентября 2009 |archiveurl = https://www.webcitation.org/61C904mUf?url=http://www.ixbt.com/cm/virtualization-vm-home-business.shtml |archivedate = 25 жніўня 2011 |url-status = live }} * {{cite web |url = http://www.vmgu.ru/ |title = Виртуализация. Статьи о виртуализации VMware VI, ESX, Hyper-v, Citrix и Parallels |publisher = ??? |accessdate = 1 сентября 2009 |archiveurl = https://www.webcitation.org/61C91JEqw?url=http://www.vmgu.ru/ |archivedate = 25 жніўня 2011 |url-status = live }} * {{cite web |url = http://www.vm4.ru/ |title = Виртуализация. VMware VI / vSphere, Xen, Microsoft Hyper-V |accessdate = 1 сентября 2009 |description = Блог о виртуализации |archiveurl = https://www.webcitation.org/61C93QMPb?url=http://www.vm4.ru/ |archivedate = 25 жніўня 2011 |url-status = live }} * {{cite web |url = http://blog.vadmin.ru/ |title = Записки виртуального админа — Новости, обзоры и заметки о виртуальных машинах и платформах виртуализации |accessdate = 1 сентября 2009 |description = Блог о виртуализации |archiveurl = https://www.webcitation.org/61C94Oig3?url=http://blog.vadmin.ru/ |archivedate = 25 жніўня 2011 |url-status = live }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Віртуальныя машыны| ]] f4ua8uw43tv9ygtzwv92fdqyb4jk709 0 149395 5158089 5132715 2026-06-24T19:35:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя асобы */ 5158089 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Заямнае}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Заямнае |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет = Заямнаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне =1572 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Зая́мнае'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Зая́мна'''</ref> ({{lang-be-trans|Zajamnaje}}, {{lang-ru|Заямное}}) — [[аграгарадок]] (да 2008 года — вёска)<ref>{{Cite web|url=https://etalononline.by/document/?regnum=d909n0020852&q_id=3392664|title=Решение Столбцовского районного Совета депутатов от 23 декабря 2008 года № 100 «О преобразовании сельских населенных пунктов Столбцовского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], каля [[Нёман|ракі Нёман]], каля аўтадарогі Мінск — Брэст. Адміністрацыйны цэнтр [[Заямнаўскі сельсавет|Заямнаўскага сельсавета]]. За 3 кіламетры на паўночны захад ад горада і чыгуначнай станцыі [[Стоўбцы]], 80 кіламетраў ад [[Мінск]]а. == Насельніцтва == * 1137 жыхароў, 296 двароў (1997) == Інфраструктура == * Дарожна-будаўнічнае ўпраўленне № 29 * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Каля вёскі стаянка каменнага і бронзавага вякоў (8-1-е тысячагоддзе да н.э.) * Помнік земялкам == Вядомыя асобы == * [[Вячаслаў Васілевіч Жыбуль]] (нар. 1948) — беларускі літаратуразнавец, крытык, грамадскі дзеяч. * [[Аляксандр Калоша]] ([[1905]]—[[1985]]) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] (нар. 1937) — беларуская цялятніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]], [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2 == Спасылкі == {{Commons}} {{Заямнаўскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Заямнаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] 8qqrqahvcxfhdzwji5g7hbxpr0q6r5z 0 157908 5158024 5149253 2026-06-24T17:30:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158024 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Віктар Міхайлавіч Бачкоў | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Пракурор]] [[СССР]] | парадак = 4 | пад імем = | сцяг = Flag_of_the_Soviet_Union.svg | перыядпачатак = [[7 жніўня]] [[1940]] | перыядканец = [[13 лістапада]] [[1943]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Міхаіл Іванавіч Панкрацьеў]] | пераемнік = [[Канстанцін Пятровіч Гаршэнін]] | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = | маці = | жонка = Марыя Павлаўна (у дзявоцтве — Дзегцярэнка) | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[КПСС]] с 1919 | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{Ордэн Леніна}}{{ордэн Чырвонага Сцяга}}{{ордэн Чырвонага Сцяга}}{{ордэн Чырвонага Сцяга}}{{Ордэн Суворава 2 ступені}}{{Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені}}{{Ордэн Айчыннай вайны 1-й ступені}}{{ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} 13 медалёў {{!}}} | аўтограф = | Commons = }} {{цёзкі2|Бачкоў}} '''Віктар Міхайлавіч Бачкоў''' ({{ДН|11|11|1900|29|10}}, в. [[Казімірава Слабада]], [[Мсціслаўскі павет]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]]<ref>Цяпер у гарадской рысе Мсціслава</ref>) — савецкі дзяржаўны дзеяч, Пракурор СССР у 1940—1943, генерал-лейтэнант (1944). == Біяграфія == Нарадзіўся 29 кастрычніка (11 лістапада па новаму стылю) 1900 у сям'і селяніна, беларус. У 1919 прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]], служыў у асобным эскадроне коннай разведкі Асобай кавалерыйскай брыгады 15-й арміі, у складзе брыгады патрапіў на Заходні фронт, дзе ваяваў з белапалякамі. У лістападзе — снежні 1921 гады ваяваў у складзе асобнага кавалерыйскага эскадрона 6-й стралковай дывізіі, пасля чаго быў накіраваны камандаваннем Заходняга фронту на 43. Полацкія камандныя курсы Заходняга ваеннай акругі, пасля заканчэння якіх у 1922 атрымаў званне чырвонага камандзіра. У Гомелі камандаваў узводам 3-га кавалерыйскага дывізіёна войскаў ВЧК. У лютым 1923 накіраваны на ахову дзяржаўнай мяжы, служыў камандзірам узвода 9-га пагранічнага батальёна Заходняга ваеннай акругі. У 1924—1932 займаў пасады начальніка заставы, манеўранай групы 23 і 24 пагранатрадаў, начальніка штаба 8-га кавалерыйскага палка. З 1932 па 1935 камандаваў дывізіёнам 1-й школы памежаховы і войскаў АГПУ. У 1935 −1938 вучыўся ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі РСЧА імя М. В. Фрунзэ]]. Пасля заканчэння акадэміі — начальнік Галоўнага турэмнага кіравання [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] (лістапад-снежань 1938), начальнік [[Асобы аддзел|4-га (Асобага) аддзела]] [[ГУГБ]] НКУС (снежань 1938 г.-жнівень 1940). Удзельнік баёў з японцамі на Халхін-Голе, а таксама [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|вайны з Фінляндыяй 1939—1940]]. 7 жніўня 1940 Указам [[Вярхоўны Савет СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] прызначаны Пракурорам СССР і знаходзіўся на гэтай пасадзе да лістапада 1943. Супрацоўнікі Пракуратуры СССР успрынялі прыход Бачкова як перамогу Берыі. У пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], 5 ліпеня 1941 года В. М. Бачкоў рашэннем Стаўкі быў прызначаны членам Ваеннага Савета [[Паўночна-Заходні фронт (Чырвоная Армія)|Паўночна-Заходняга фронту]] і непасрэдна ўзначаліў асобы аддзел фронту. З гэтага часу і да пачатку студзеня 1942 абавязкі Пракурора Саюза ССР выконваў [[Рыгор Мікалаевіч Сафонаў|Г. М. Сафонаў]]. У 1940—1941 гг. уваходзіў у склад сакрэтнай камісіі Палітбюро ЦК ВКП (б) па судовых справах. Па ініцыятыве В. М. Бачкова ў 1943 з мэтай умацавання працоўнай і выканальніцкай дысцыпліны былі ўведзеныя класныя чыны і форменнае адзенне для супрацоўнікаў пракуратуры<ref>[http://genproc.gov.ru/65let/history/ Органы прокуратуры в Великой Отечественной войне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150703044104/http://genproc.gov.ru/65let/history/ |date=3 ліпеня 2015 }}</ref>. Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 16 верасня 1943 «Аб устанаўленні класных чыноў для пракурорска-следчых работнікаў органаў пракуратуры» прадугледжваў увядзенне класных чыноў, а пастановай Саўнаркама СССР ад 16 верасні 1943 года была ўведзена форменная адзенне для пракурорска-следчых работнікаў. 22 верасня 1943 года Бачкоў выдаў загад «Аб парадку аттестования пракурорска-следчых работнікаў органаў Пракуратуры Саюза ССР». Мерапрыемства меркавалася правесці з 1 кастрычніка 1943 года па 1 красавіка 1944 года. Але ў лістападзе 1943 Бачкоў падаў заяву ў ЦК ВКП(б) з просьбай аб вызваленні яго ад займаемай пасады, і 13 лістапада 1943 Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ён быў вызвалены ад пасады Пракурора СССР і вярнуўся на службу ў наркамат унутраных спраў. У 1944 −1951 — начальнік Упраўлення канвойных войскаў НКУС (з 1946 — МУС) СССР. У 1951—1959 — намеснік начальніка [[ГУЛАГ]] [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|МУС СССР]], з мая 1959 — у адстаўцы. У 1961—1963 — начальнік сектара Усесаюзнага праектна-тэхналагічнага інстытута «Стройдормаш» Маскоўскага СНГ, у 1963 −1969 — намеснік начальніка аддзела Праектна-канструктарскага тэхналагічнага інстытута машынабудавання Маскоўскага СНГ. Памёр у Маскве 2 жніўня 1981, пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb55.htm Бочков В. М.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111031023504/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb55.htm |date=31 кастрычніка 2011 }} // {{кніга|аўтар=Петров Н. В., Скоркин К. В.|загаловак=Кто руководил НКВД, 1934—1941 : справочник|адказны=Под ред. Н. Г. Охотина и А. Б. Рогинского|спасылка=http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm|месца=М.|выдавецтва=Звенья|год=1999|старонак=502|тыраж=3000|isbn=5-7870-0032-3|archive-date=1 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170201112327/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/index.htm}} {{Генеральныя пракуроры СССР}} {{DEFAULTSORT:Бачкоў Віктар Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Пракуроры СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Новадзявочых могілках]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціславе]] qnxhuv7cc47gk3jdcxih40h8cjekmj8 0 157938 5157995 4724951 2026-06-24T15:04:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5157995 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{значэнні|Спасылка=Варанец}} '''Віктар Іванавіч Варанец''' (нар. {{ДН|18|4|1962}}, {{МН|Гродна||}}) — беларускі [[лексікограф]], [[педагог]]. == Біяграфія == Скончыў [[Філалагічны факультэт ГрДУ|філалагічны факультэт]] [[ГрДУ|Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] (1985). Працаваў настаўнікам беларускай мовы, завучам у Раціцкай сярэдняй школе Гродзенскага раёна. З 1990 па 1992 год выкладаў беларускую мову ў Гродзенскай гімназіі № 1. З 1992 года працуе ў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Гродзенскім медыцынскім універсітэце]] на кафедры рускай і беларускай моў. З 2005 па 2020 год з’яўляўся намеснікам дэкана медыка-псіхалагічнага факультэта. Кіраўнік універсітэцкага літаратурнага аб’яднання «Катарсіс», складальнік і сааўтар літаратурных зборнікаў «Вечныя канікулы», «Гіпакратавы ваганты», «Вечар пятніцы», «Менестрэлі Асклепія». З’яўляецца аўтарам гімна Гродзенскага медыцынскага ўніверсітэта. Займаецца пытаннямі беларускай медыцынскай тэрміналогіі. У 1982—1983 гадах разам з Юрыем Камягіным выдаваў машынапісны часопіс «Містыка». Аўтар 20 вучэбных і вучэбна-метадычных дапаможнікаў, шэрагу артыкулаў па пытаннях беларускай тэрміналогіі. Выдаў «Русско-белорусский медицинский словарь» (2005) і першы «[[Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў]]» (2012). Аўтар зборніка паэзіі і прозы «Рамізнік». Сябра Саюза беларускіх пісьменнікаў. Прызнаны Чалавекам года Гродзеншчыны за 2012 год. == Бібліяграфія == * Варанец В. І., Гуляй П. Д., Кандрацьеў Д. К. і інш. Вучэбна-тэрміналагічны слоўнік па скурных і венерычных хваробах. — Гродна: ГрДМІ, 1992. * Воронец В. И. Русско-белорусский медицинский словарь. — Гродно: ГрГМУ, 2005. * Варанец В. І. Правілы беларускай арфаграфіі і тлумачэнні да іх. — Гродна: ГрДМУ, 2009. * Варанец В. І. Беларуская мова. Дапаможнік для аспірантаў і саіскальнікаў. — Гродна: ГрДМУ, 2011. * Варанец В. І. Руска-беларускі тлумачальны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў. — Мінск: «Чатыры чвэрці», 2013. * Варанец В. І. Дыялектны слоўнік медыцынскіх тэрмінаў Беларусі — Гродна: ГрДМУ, 2016. * Варанец В. І. Беларуская мова. Дапаможнік для слухачоў падрыхтоўчых курсаў/аддзяленняў. - Гродна: ГрДМУ, 2017. * Варанец В. І. Беларуская мова. Прафесійная лексіка для медыкаў. — Мінск: РІВШ, 2018. * Варанец В. І. Варанец А.В. Руска-беларускі слоўнік-даведнік лекавых раслін. - Гродна: ГрДМУ, 2018. {{зноскі}} == Літаратура == * Воронец Виктор Иванович // Учреждение образования «Гродненский государственный медицинский университет» [Электронный ресурс] — Режим доступа http://grsmu.by {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130402185103/http://grsmu.by/ |date=2 красавіка 2013 }}, свободный — Язык руск. {{DEFAULTSORT:Варанец Віктар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Лексікографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] 20lne8a2rw4nwc0ers3jg3fdep9kypw 0 160966 5157940 4681717 2026-06-24T13:08:23Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5157940 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |імя = Дэні Дэ Віта |арыгінал імя = Danny DeVito |выява = Danny DeVito by Gage Skidmore 3.jpg |апісанне выявы = <small>Дэні Дэ Віта ў [[2013]] годзе</small> |імя пры нараджэнні = Дэніэл Майкл Дэ Віта-малодшы |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = |гады актыўнасці = 1970—наш час |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = |imdb_id = |сайт = }} '''Дэніэл Майкл «Дэні» Дэ Віта-малодшы''' ({{lang-en|Daniel Michael "Danny" DeVito, Jr.}}; нар. {{ДН|17|11|1944}}, [[Непцьюн, Нью-Джэрсі|Непцьюн]], [[Нью-Джэрсі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|тэлебачання ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{кінарэжысёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{кінапрадзюсар|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 лістапада 1944 года. У кінаіндустрыю Дэ Віта прыйшоў літаральна з цырульніцкага салона, скончыўшы Уілфрэдскую цырульніцкую акадэмію. Першым фільмам, у якім зняўся Дэні, быў «Dreams of Glass», а праз 9 гадоў ён атрымаў запрашэнне на ролю маленькага гангстара ў фільме «[[Рамантыка з каменем]]», які прынёс яму сусветную вядомасць. Потым ён пачаў актыўна з'яўляцца на тэлебачанні, дзе дэбютаваў у якасці рэжысёра, а ў 1992 годзе стварыў сваю ўласную кампанію ''Jersey Films'', якая выпусціла такія культавыя фільмы, як «Рэальнасць кусаецца» і «[[Крымінальнае чытво]]». У 1982 годзе пабраўся шлюбам з актрысай Рэяй Перлман, у іх трое дзяцей. У 2011 годзе Дэ Віта атрымаў зорку на Галівудскай алеі славы за ўклад у развіццё тэлебачання. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УФільме|1975|[[Палёт над гняздом зязюлі (фільм)|Палёт над гняздом зязюлі]]|One Flew Over the Cuckoo’s Nest|Марціні}} {{УФільме|1984|[[Рамантыка з каменем]]|Romancing The Stone|Ральф}} {{УФільме|1988|[[Блізняты (фільм, 1988)|Блізняты]]|Twins|Вінцэнт Бенедыкт}} {{УФільме|1993|[[Апошні герой баевіка]]|Last Action Hero|голас мульцяшнага ката-паліцэйскага}} {{УФільме|1997|[[Людзі ў чорным (фільм)]]|Людзі ў чорным|Іншапланецянін на маніторы тэлевізара}} {{УФільме|2003|[[Вялікая рыба]]|Big Fish|Эймас Кэлаўэй (дырэктар цырка)}} {{УСерыяле|2006|ц.ч.|[[У Філадэльфіі заўсёды сонечна]]|It's Always Sunny in Philadelphia|Фрэнк Рэйнальдс}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана — міні-серыял, тэлесерыял ці тэлестужка}} {{DEFAULTSORT:Дэ Віта Дэні}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Галівудская алея славы]] 5dvcdkh3j3uoshvfd51yzpzgej53a6l 0 167619 5158271 4982339 2026-06-25T10:14:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158271 wikitext text/x-wiki {{Класічная механіка}} '''Гамільтанава механіка''' з’яўляецца адной з фармулёвак [[Класічная механіка|класічнай механікі]]. Прапанавана ў 1833 годзе [[Уільям Гамільтан|Уільямам Гамільтанам]]. Яна ўзнікла з [[лагранжава механіка|лагранжавай механікі]], іншай фармулёўкі класічнай механікі, уведзенай [[Жазэф Луі Лагранж|Лагранжам]] у 1788 годзе. Гамільтанава механіка можа быць сфармулявана без прыцягнення лагранжавай механікі з выкарыстаннем {{нп5|сімплектычная мнагастайнасць|сімплектычных|ru|Симплектическое многообразие}} і пуасонавых мнагастайнасцей<ref>А. В. Борисов, И. С. Мамаев. Пуассоновы структуры и алгебры Ли в гамильтоновой механике. М.: РХД, 1999. — 464с.</ref>. Нягледзячы на фармальную эквівалентнасць лагранжавай і гамільтанавай механікі, апошняя, акрамя прыўнесеных ёю карысных тэхнічных дапаўненняў, адыграла істотную ролю для больш глыбокага разумення як матэматычнай структуры класічнай механікі, так і яе фізічнага сэнсу, уключаючы сувязь з механікай квантавай ([[Уільям Гамільтан|Гамільтан]] першапачаткова хацеў сфармуляваць класічную механіку як караткахвалевую граніцу некаторай хвалевай тэорыі, што практычна цалкам адпавядае сучаснаму погляду). Існуе пункт гледжання, што фармалізм Гамільтана наогул больш фундаментальны і арганічны, у тым ліку і асабліва для [[Квантавая механіка|квантавай механікі]] ([[Поль Дзірак|Дзірак]]), хоць гэты пункт гледжання і не стаў агульнапрызнаным, у асноўным, мабыць з-за таго, што прыкметная частка такіх інтэрпрэтацый губляе яўную (толькі яўную) Лорэнц-каварыянтнасць, а таксама таму, што гэты пункт гледжання не даў такога практычнага выхаду, які пераканаў бы ў яе важнасці ўсіх. Зрэшты, варта заўважыць, што эўрыстычна яна, верагодна, была не апошняй сярод пабуджальных прычын, якія прывялі да адкрыцця [[ураўненне Дзірака|ўраўнення Дзірака]] — аднаго з найбольш фундаментальных ураўненняў квантавай тэорыі. == Перафармулёўка лагранжавай механікі == У [[лагранжава механіка|лагранжавай механіцы]] механічная сістэма характарызуецца лагранжыянам: <math>L(q,\;\dot{q},\;t)</math> — функцыяй абагульненых каардынат <math>~q</math> і адпаведных скарасцей <math>\dot{q}</math>, а таксама магчыма часу <math>t</math>. У гамільтанавай механіцы ўводзіцца паняцце ''абагульненых імпульсаў'', спалучаных абагульненым каардынатам, які (імпульсы) вызначаюцца праз лагранжыян наступным чынам: : <math>p=\frac{\partial L}{\partial\dot{q}}.</math> У [[дэкартава сістэма каардынат|дэкартавых каардынатах]] абагульненыя імпульсы — гэта фізічныя лінейныя імпульсы. У [[палярная сістэма каардынат|палярных каардынатах]] абагульнены імпульс, які адпавядае вуглавой скорасці — фізічны [[момант імпульсу|вуглавы момант]]. Для адвольнага выбару абагульненых каардынат цяжка атрымаць інтуітыўную інтэрпрэтацыю спалучаных гэтым каардынатам імпульсаў або адгадаць іх выраз, не выкарыстоўваючы прама прыведзеную вышэй формулу. Вектарнае ўраўненне Эйлера — Лагранжа тады прыме выгляд : <math>\dot{p}=\frac{\partial L}{\partial q}.</math> Адсюль, у прыватнасці вынікае, што, калі нейкая каардыната аказалася цыклічнай, гэта значыць, калі функцыя Лагранжа ад яе не залежыць, а залежыць толькі ад яе [[Вытворная (матэматыка)|вытворнай]] па часе, то для спалучанага ёй імпульсу <math>\dot{p}=0</math>, гэта значыць ён з’яўляецца інтэгралам руху (захоўваецца ў часе), што некалькі растлумачвае сэнс абагульненых імпульсаў. У гэтай фармулёўцы, якая залежыць ад выбару [[Сістэма каардынат|сістэмы каардынат]], не занадта відавочны той факт, што розныя абагульненыя каардынаты з’яўляюцца ў рэчаіснасці не чым іншым, як рознымі каардынатызацыямі адной і той жа сімплектычнай мнагастайнасці. З дапамогай [[пераўтварэння Лежандра]] лагранжыяна вызначаецца функцыя Гамільтана — гамільтаніян: : <math>H\left(q,\;p,\;t\right)=\sum_i\dot{q}_i p_i-L(q,\;\dot{q},\;t).</math> Калі ўраўненні пераўтварэння, якія вызначаюць абагульненыя каардынаты, незалежныя ад <math>t</math>, можна паказаць, што <math>H</math> роўны поўнай энергіі: : <math>E=T+V.</math> Поўны дыферэнцыял гамільтаніяна запішацца ў выглядзе: : <math>dH =\sum_i\left[\dot{q}_i\,dp_i+p_i\,d\dot{q}_i-\frac{\partial L}{\partial q_i}dq_i-\frac{\partial L}{\partial\dot{q}_i}\,d\dot{q}_i\right]-\left(\frac{\partial L}{\partial t}\right)\,dt=\sum_i\left[\dot{q}_i\,dp_i+p_i\,d\dot{q}_i-\dot{p}_i\,dq_i-p_i\,d\dot{q}_i\right]-\frac{\partial L}{\partial t}\,dt=\sum_i\left[\dot{q}_i\,dp_i-\dot{p}_i\,dq_i\right]-\frac{\partial L}{\partial t}\,dt.</math> З улікам таго, што поўны дыферэнцыял гамільтаніяна таксама роўны : <math>dH=\sum_i\left[\frac{\partial H}{\partial q_i}\,dq_i+\frac{\partial H}{\partial p_i}\,dp_i\right]+\left(\frac{\partial H}{\partial t}\right)\,dt.</math> Атрымаем ураўненні руху гамільтанавай механікі, вядомыя як кананічныя [[ураўненні Гамільтана|ўраўненні Гамільтана]]: : <math>\frac{\partial H}{\partial q_j}=-\dot{p}_j,\qquad\frac{\partial H}{\partial p_j}=\dot{q}_j,\qquad\frac{\partial H}{\partial t}=-\frac{\partial L}{\partial t}</math> Ураўненні Гамільтана ўяўляюць сабой [[Дыферэнцыяльнае ўраўненне|дыферэнцыяльныя ўраўненні]] першага парадку, і, такім чынам, іх лягчэй рашаць, чым ураўненні Лагранжа, якія з’яўляюцца дыферэнцыяльнымі ўраўненнямі другога парадку. Аднак крокі, якія прыводзяць да ўраўненняў руху, больш працаёмкія, чым у лагранжавай механіцы — пачынаючы з абагульненых каардынат і функцыі Лагранжа, мы павінны вылічыць гамільтаніян, выразіць кожную абагульненую скорасць у тэрмінах спалучаных імпульсаў і замяніць абагульненыя скорасці ў гамільтаніяне спалучанымі імпульсамі. У цэлым, ёсць невялікі выйгрыш у працы ад рашэння праблемы ў гамільтанавам, а не ў лагранжавам фармалізме, хоць у канчатковым рахунку гэта прыводзіць да тых жа рашэнняў, што і лагранжава механіка і законы руху Ньютана. Асноўнае прызначэнне гамільтанавага падыходу — тое, што ён забяспечвае аснову для больш фундаментальных вынікаў у класічнай механіцы. Для адвольнай функцыі кананічных зменных <math>f(q,\;p,\;t)</math> маем : <math>\frac{df}{dt}=\frac{\partial f}{\partial t}+\sum_i\left(\frac{\partial f}{\partial q_i}\dot{q_i}+\frac{\partial f}{\partial p_i}\dot{p_i}\right)=\frac{\partial f}{\partial t}\,+\,\sum_i\left(\frac{\partial f}{\partial q_i}\frac{\partial H}{\partial p_i}-\frac{\partial f} {\partial p_i}\frac{\partial H}{\partial q_i}\right)=\frac{\partial f}{\partial t}\,+\,\{H,\;f\},</math> дзе <math>\{H,\;f\}</math> — [[дужка Пуасона]]. Дадзенае ўраўненне з’яўляецца асноўным ураўненнем гамільтанавай механікі. Можна непасрэдна праверыць, што яно справядліва таксама і для саміх кананічных зменных <math>f=q</math> ці <math>f=p</math>. З дадзенага ўраўнення вынікае, што калі некаторая дынамічная зменная не з’яўляецца непасрэднай функцыяй часу, то яна з’яўляецца інтэгралам руху тады і толькі тады, калі яе дужка Пуасона роўная нулю. == Атрыманне ўраўненняў Гамільтана непасрэдна з прынцыпу стацыянарнага дзеяння == Простае прамое атрыманне гамільтанавай формы механікі зыходзіць з гамільтанавага запісу дзеяння: : <math>S=\int\left(\sum_j p_j\,dq_j-H(p,\;q)\,dt\right)=\int\left(\sum_j p_j\dot{q}_j-H(p,\;q)\right)\,dt,</math> якое можна лічыць фундаментальным пастулатам механікі ў гэтай фармулёўцы<ref>Гэта (з дакладнасцю да пастаяннага множніка, які можна апусціць пры адпаведным выбары адзінак вымярэння), мабыць, найбольш прама запісаны выраз для фазы : <math>\scriptstyle{\varphi=\int\left(\sum\limits_j k_j\,dx_j-\omega(k_j,\;x_j)\,dt\right)}</math> ў квантавай механіцы (з пункту гледжання [[Фейнманаўскі інтэграл па траекторыях|фейнманаўскага інтэграла па траекторыях]] або пры простым квазікласічнам разглядзе руху [[Хвалевы пакет|хвалевага пакета]]), дзе імпульс і энергія з’яўляюцца з дакладнасцю да таго ж пастаяннага множніка ([[Пастаянная Планка|канстанты Планка]]) — частатой і хвалевым вектарам : <math>\scriptstyle{p_j=\hbar k_j,\quad E=\hbar\omega}</math> (тут для прастаты выкарыстаны декартавы каардынаты). Метад жа стацыянарнай фазы <math>\scriptstyle{\delta\varphi=0}</math> дае класічнае прыбліжэнне, што цалкам аналагічнае гамільтанаву спосабу, які выкладзены раней, іншымі словамі, проста яго паўтарае. Заўважым таксама, што ў цэлым гэта адзін з найбольш прамых спосабаў устанавіць аналогію паміж распаўсюджваннем «кропкавых» хвалевых пакетаў узбурэнняў у шырокім класе асяроддзяў і рухам матэрыяльнага пункта механікі. Аналогія ж гэтая, у прыватнасці, дазваляе атрымаць яшчэ адзін карысны пункт гледжання на прыроду і ўласцівасці абагульненых імпульсаў.</ref>. (Пад <math>p</math> і <math>q</math> без індэксаў тут маецца на ўвазе ўвесь набор абагульненых імпульсаў і каардынат). Умова стацыянарнага дзеяння : <math>\delta S=0</math> дае магчымасць атрымаць кананічныя ўраўненні Гамільтана, прычым вар’іраванне тут вядзецца незалежна па <math>\delta p_j</math> і <math>\delta q_j</math>. Так атрымліваем (зноў, але цяпер без выкарыстання лагранжавага спосабу) кананічныя ўраўненні Гамільтана: : <math>\dot{p}_j=-\frac{\partial H}{\partial q_j},</math> : <math>\dot{q}_j=\frac{\partial H}{\partial p_j}.</math> Выкарыстоўваючы другое, можна выразіць усе <math>p_j</math> праз набор <math>q_i</math> і <math>\dot{q_i}</math>, пасля чаго выраз пад інтэгралам стане, відавочна, проста функцыяй Лагранжа. Такім чынам мы атрымліваем лагранжаву фармулёўку прынцыпу стацыянарнага (найменшага) дзеяння з гамільтанавай. {{зноскі}} == Гл. таксама == * [[Сімплектычная мнагастайнасць]] * [[Сімплектычная прастора]] * [[Ураўненні Гамільтана]] * [[Ураўненні Гамільтана — Якобі]] * [[Лагранжава механіка]] * [[Гамільтанава тэорыя поля]] == Спасылкі == * {{З|ФЭ|http://www.femto.com.ua/articles/part_1/0669.html|загаловак=Гамильтонов формализм}} * ''Вилази Г.'' Гамильтонова динамика. — Перевод с англ. — {{М.}}: ИКИ и РХД, 2006. — 432 с. — ISBN 5-93972-444-2. * ''тер Хаар Д.'' [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/terHaar1974ru.djvu Основы гамильтоновой механики]. — {{М.}}: Наука, 1974. * ''Виноградов А. М., Купершмидт Б. А.'' [http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=3221&option_lang=rus Структура гамильтоновой механики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221118141124/http://www.mathnet.ru/php/archive.phtml?wshow=paper&jrnid=rm&paperid=3221&option_lang=rus |date=18 лістапада 2022 }} // Успехи математических наук. — 1977. — Т. 32. — стр. 175—236. * ''Abraham R., Marsden J. E.'' Foundations of Mechanics. — London: Benjamin-Cummings, 1978. — ISBN 0-8053-0102-X. * ''Rychlik M.'' [http://alamos.math.arizona.edu/~rychlik/557-dir/mechanics/ Lagrangian and Hamiltonian mechanics — A short introduction.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051107204331/http://alamos.math.arizona.edu/~rychlik/557-dir/mechanics/ |date=7 лістапада 2005 }} * ''Binney J.'' [http://www-thphys.physics.ox.ac.uk/user/JamesBinney/cmech.pdf Classical Mechanics]. — Лекцыі ў фармате [[Portable Document Format|PDF]]. * ''Tong D.'' [http://www.damtp.cam.ac.uk/user/tong/dynamics.html Classical Dynamics]. — Лекцыі Кембрыджскага ўніверсітэта. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тэарэтычная механіка]] pn1ozfdrby1u1bsz1ccntgfouhcbp0m 10 175189 5158283 5155843 2026-06-25T11:40:54Z JerzyKundrat 174 у архіў 5158283 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Баскетбалісты '''«[[Нью-Ёрк Нікс]]»''' сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года. <small>''(14&nbsp;чэрвеня)''</small> * Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка '''[[Ілан Маск|Ілана Маска]]''' першым доларавым трыльянерам. <small>''(12&nbsp;чэрвеня)''</small> * Стартаваў фінальны турнір '''[[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]]''' па [[футбол]]е ў [[Мексіка|Мексіцы]], [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. <small>''(11&nbsp;чэрвеня)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> inmk5wr2lt7vjreqa8vimb4so55979l 0 188440 5158164 5127018 2026-06-25T00:20:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158164 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Віталь Пяскоў | арыгінальнае імя = {{lang-ru|Виталий Викторович Песков}} | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння =12.5.1944 | месца нараджэння = {{МН|Масква|ў Маскве}}, [[СССР]] | дата смерці =12.3.2002 | месца смерці = {{МС|Масква|ў Маскве}}, [[Расія]] | паходжанне = | падданства = | грамадзянства ={{Сцяг|СССР}}<br />{{Сцяг|Расія}} | жанр =[[карыкатура]], [[ілюстрацыя]], [[мультыплікацыя]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на =развіццё ўсёй сучаснай расійскай карыкатуры | узнагароды = | сайт =http://www.peskov.org<br />http://cartoonia.ru/lit/albums/peskov.pdf | вікісховішча = }} '''Віталь Віктаравіч Пяскоў''' ({{lang-ru|Виталий Викторович Песков}}) ({{ДН|12|5|1944}}, [[Масква]] — {{ДС|12|3|2002}}, там жа) — [[СССР|савецкі]] і [[Расія|расійскі]] мастак-карыкатурыст. На думку часопіса «[[Лица]]», лепшы мастак Расіі ў намінацыі «Карыкатурыст». Акрамя карыкатуры, займаўся ілюстрацыяй і мультыплікацыяй<ref>[http://www.animator.ru/db/?p=show_person&pid=2094&sp=2 Российская анимация в буквах и фигурах | Персоналии | Песков Виталий Викторович] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Маці — Аляксандра Мікалаеўна Пяскова (1919—1991); бацька — Віктар Дзмітрыевіч Пяскоў, ваенны, служыў разам з {{нп3|Васіль Іосіфавіч Сталін|Васілём Сталіным|ru|Сталин, Василий Иосифович}}, выкладаў у Ваеннай акадэміі, паводле афіцыйнай версіі, застрэліўся падчас перамены паміж заняткамі ў ваеннай акадэміі неўзабаве пасля нараджэння сына. Сям'я: грамадзянская жонка Ірына Яфімаўна Коршыкава (трымальнік аўтарскіх правоў па даверанасці мастака) і яе сын {{нп3|Віктар Міхайлавіч Коршыкаў|Віктар Коршыкаў|ru|Коршиков, Виктор Михайлович}} (1983—2006, пакончыў з сабой), літаратурны перакладчык і музычны крытык, спецыяліст па класічнай оперы. Сын Пётр ад вельмі кароткага першага шлюбу, з бацькам практычна адносін не падтрымліваў, пазнаёміўся з ім толькі за чатыры гады да смерці мастака. Віталь Пяскоў хлопчыкам быў залічаны ў Сувораўскае вучылішча, але сышоў адтуль, не скончыўшы, бо ваеннай кар'ерай не зацікавіўся. Заўсёды хацеў быць толькі мастаком. == Творчасць == [[Файл:Vitaliy Peskov-003.gif|left|250px]] Першая карыкатура апублікаваная ў маскоўскім часопісе «{{нп3|Смена||ru|Смена (журнал)}}» у 1967 годзе. Рэдактар часопіса параіў публікавацца яшчэ ў іншых рэдакцыях і даў тэлефоны і адрасы, у тым ліку аддзела гумару «Клуб 12 крэслаў» у «{{нп3|Литературная газета|Літаратурнай газеце|ru|Литературная газета}}», які толькі што тады адкрыўся. Малады Віталь (23 гады) прыйшоў туды, паказаў свае малюнкі і застаўся назаўжды. Яго тут жа прынялі на працу і ён стаў адным са знакамітай «цудоўнай чацвёркі» карыкатурыстаў «ЛГ», якая адкрыла новы сучасны выгляд карыкатуры (яшчэ {{нп3|Вагрыч Акопавич Бахчанян|Вагрыч Бахчанян|ru|Бахчанян, Вагрич Акопович}}, Уладзімір Іваноў, Ігар Макараў). Да гэтага карыкатура служыла толькі сатырычнай зброяй улады. Упершыню савецкая карыкатура ператварылася ў від мастацтва. Працаваў таксама ў мультыплікацыі мастаком і рэжысёрам. Самы папулярны яго м/ф парадыйны «{{нп3|Пиф-паф, ой-ой-ой!||ru|Пиф-паф, ой-ой-ой!}}», [[1980]] год, дзе ён выступіў мастаком і рэжысёрам-пастаноўшчыкам (сумесна з {{нп3|Гары Якаўлевіч Бардзін|Гары Бардзіным|ru|Бардин, Гарри Яковлевич}}). Неаднаразова запрашаўся ў папулярную тэлеперадачу «[[КВЗ]]» у якасці члена журы. Працаваў таксама яшчэ ў шматлікіх тэлевізійных праектах: «{{нп3|Утренняя почта||ru|Утренняя почта}}», «{{нп3|Вокруг смеха||ru|Вокруг смеха}}» і іншых. Віталя пастаянна запрашалі ў розныя тэлевізійныя {{нп3|ток-шоу||ru|Ток-шоу}}, дзе выказвалі свае меркаванні па розных тэмах самыя вядомыя людзі. == Пасмяротныя выстаўкі і кніга == [[Файл:Vitaliy Peskov-007.gif|left|250px]] Пры яго жыцці не было ні адной яго [[Выстаўка|персанальнай выстаўкі]] або персанальнага выдання (выходзілі толькі зборнікі або ілюстрацыі да гумарыстычных кніг, напрыклад, ''Обухов Е., Песков В.'' Волки почетные. Клуб 12 стульев представляет. М. Вече. 2002 г. 304 с.<ref>{{Cite web |url=http://www.kniga.com/books/author_page.asp?Id=4520 |title=Kniga.com |access-date=29 студзеня 2014 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220912/http://www.kniga.com/books/author_page.asp?Id=4520 |url-status=dead }}</ref>). === Злачынства і незаконныя выданні === На наступны дзень пасля скону мастака з кватэры былі [[Крадзеж|скрадзеныя]] ўсе грошы, уся маёмасць і малюнкі<ref>{{Cite web |title=«„Виталию от Ирины. Памяти художника Виталия Пескова“ Вдова художника издаст его первую книгу», автор Наталия Савоськина |url=http://www.novayagazeta.ru/data/2007/color21/07.html |accessdate=22 студзеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080906113557/http://www.novayagazeta.ru/data/2007/color21/07.html |archivedate=6 верасня 2008 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.evreimir.com/article.php?id=359 интервью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100130011658/http://www.evreimir.com/article.php?id=359 |date=30 студзеня 2010 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.exler.ru/blog/item/1430/ |title=Книга памяти художника Виталия Пескова |access-date=30 студзеня 2014 |archive-date=1 красавіка 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401210534/http://www.exler.ru/blog/item/1430 |url-status=dead }}</ref>. Малюнкі аб’явіліся хутка. З 12 па 25 красавіка [[2002]] года, праз месяц пасля смерці мастака ў маскоўскім клубе «Муха» праходзіла персанальная выстаўка 300 арыгінальных малюнкаў «Віталь Пяскоў: той самы і іншы», падрыхтаваная пры ўдзеле {{нп3|Леанід Аляксандравіч Цішкоў|Леаніда Цішкова|ru|Тишков, Леонид Александрович}}<ref>{{cite web|author=Е.Г.|date=18 кастрычніка 2002|url=http://www.ng.ru/fakty/2002-04-18/11_man.html|title=Человечек и его миры|publisher=[[Независимая газета]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/64qyhyzZS?url=http://exlibris.ng.ru/fakty/2002-04-18/11_man.html|archivedate=21 студзеня 2012|url-status=live}} Гл. таксама «Коммерсантъ» ад 12 кастрычніка 2002; «Российская газета» ад 15 кастрычніка 2002 года; «Независимая газета» ад 18 кастрычніка 2002 і інш.</ref>. Арганізатары абвясцілі, што гэта ўсё малюнкі, якія «ў іх атрымалася знайсці» (інтэрв’ю з Л. Цішковым ў «Российской газете» ад 15 красавіка 2002 года) у кватэры мастака на наступны дзень пасля яго скону. Гэтыя ж малюнкі паслужылі асновай для арганізацыі яшчэ некалькіх вернісажаў у Маскве, выданняў і публікацый. Самая вядомая кніга, якая цалкам складаецца з выкрадзеных малюнкаў, — «Чалавек у квадраце», выпушчаная пры ўдзеле таго ж Л. Цішкова ў 2004 як адказ на выпуск сайта, зробленага сям’ёй мастака. Яшчэ да гэтага выдання, у 2000 г., выйшла кніга памяці мастака Алега Цеслера з той жа назвай (не блытаць з [[Вітрувіянскі чалавек|вядомым малюнкам]] Леанарда Да Вінчы<ref>[http://otvet.mail.ru/question/67342821/ Что значит картинка Леонардо Да Винчи — человек в квадрате и в кругу]</ref>), у якасці галоўнага рэдактара выступіў Л. Цішкоў<ref>[http://www.izvestia.ru/news/337729 «Человек в квадрате»]</ref>. «Чалавек у квадраце» называлася серыя філасофскіх коміксаў А. Цеслера: намаляваны чалавечак спрабаваў вырвацца з квадрата, у які быў змешчаны, але бакі квадрата не пускалі яго, тады ён ўцякаў ўнутр квадрата, становячыся ўсё менш, пакуль не знікаў цалкам. Назва да кнігі А. Теслера выглядала цалкам пераканаўчай<ref>[http://www.museum.ru/N10990 Классик российской карикатуры — Олег Теслер] {{ref-ru}}</ref>. У суправаджальным лісце да архіва (апублікаваны ў рускамоўнай прэсе розных краін) удакладняецца, што ў гэтым жа сайце праз два гады сталі тэрмінова фарматаваць малюнкі з архіву В. Пяскова, прычым праца рабілася гэтак хутка, што назву новай кнігі забыліся памяняць, новая кніга выйшла з той жа назвай<ref>http://www.alib.ru/bs.php4?uid=5278ab08e811f2f10ff44dd2018a673b67d {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160317193949/http://www.alib.ru/bs.php4?uid=5278ab08e811f2f10ff44dd2018a673b67d |date=17 сакавіка 2016 }} Alib.ru Виталий Песков. Человек в квадрате. Сатира и юмор</ref>. Больш за тое, кніга цалкам легальна прадавалася ў Маскве, а «Літаратурная газета» паведаміла, што ў яе выданні прынялі ўдзел многія вядомыя дзеячы культуры Расіі і нават назвала іх імёны<ref>«Литературная газета», 2004, выпуск № 30 (28 июля)</ref>. Арганізатарам быў прад’яўлены шэраг [[Крымінальны пераслед|крымінальных абвінавачванняў]] і парушэнне [[Аўтарскае права|аўтарскіх правоў]], але акрамя закрыцця галерэі «Муха» някіх наступстваў не адбылося. === Сямейны архіў мастака === [[Файл:Vitaliy Peskov-016.gif|thumb|250px|right]] Сям'я мастака засталася на становішчы бамжоў, пазбаўленых усяго: акрамя мноства малюнкаў, жылля і ўсяго, што знаходзілася там, накопленых грошай на новую кватэру, толькі што пабудаванай дачы, машыны, адзення, усіх бытавых прадметаў. Яны вырашылі [[Руская эміграцыя|пакінуць краіну]]. Сям'і дапамагалі чужыя людзі: збіралі грошы, адзенне, сотні суайчыннікаў з усяго свету, з розных краін, дапамаглі ў кампутарнай апрацоўцы малюнкаў, якія засталіся, і выданні кнігі<ref>[http://holgi.livejournal.com/12566.html Помощь в издании книги]</ref>. Удава мастака, у якой захаваўся другі (няпоўны) архіў мужа (больш за 3 тысячы малюнкаў), сумесна з сябрамі, у прыватнасці {{нп3|Вагрыч Акопавіч Бахчанян|Вагрычам Бахчанянам|ru|Бахчанян, Вагрич Акопович}}, правяла некалькі выставак карыкатуры Віталя Пяскова — у тым ліку ў [[Нью-Ёрк]]у на {{нп3|Брадвей, Нью-Ёрк|Брадвеі|ru|Бродвей (Нью-Йорк)}} дзве вялікія персанальныя выстаўкі ў [[2004]] і [[2005]] гг., і выдала кнігу ўспамінаў «Виталию от Ирины. Памяти художника Виталия Пескова», куды ўвайшло 2.224 малюнка (скарочаны варыянт кнігі ў 850 малюнках быў змешчаны на сайце<ref>{{Cite web |title=сайт |url=http://www.peskov.org/ |accessdate=22 студзеня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180617160554/http://www.peskov.org/ |archivedate=17 чэрвеня 2018 |url-status=dead }}</ref>), інтэрнэт-выданне дапоўнена аўтарам-складальнікам<ref>[http://cartoonia.net/lit/albums/peskov.pdf Интернет-издание дополнено автором-составителем] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101213152935/http://cartoonia.net/lit/albums/peskov.pdf |date=13 снежня 2010 }}</ref>. Малюнкі, якія не ўвайшлі ў кнігу, таксама выкладзены ў фармаце кнігі ў інтэрнэце<ref>[http://www.cartoonia.net/lit/peskovkniga.pdf Энциклопедии карикатуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090106162723/http://cartoonia.net/lit/peskovkniga.pdf |date=6 студзеня 2009 }}</ref>, такім чынам іх таксама могуць бачыць чытачы. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Vitaliy Peskov}} * [http://www.peskov.org Интернет-книга «ВИТАЛИЮ ОТ ИРИНЫ». Памяти художника Виталия Пескова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180617160554/http://www.peskov.org/ |date=17 чэрвеня 2018 }}. 850 рисунков; *[https://imwerden.de/pdf/vitaliyu_ot_iriny_2007__jpg.pdf Кніга «Виталию от Ирины»] *Видеоролик рисунков № 1: https://www.youtube.com/watch?v=TQGlmjfU90w *Видеоролик рисунков № 2: https://www.youtube.com/watch?v=iAnGmZgDbTc * [http://news.usedcars.ru/hotline/moscow/id_2111/ Новостное сообщение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100130015431/http://news.usedcars.ru/hotline/moscow/id_2111/ |date=30 студзеня 2010 }}; * [http://www.cartoonia.net/lit/peskovkniga.pdf Большая энциклопедия карикатуры — страницы с рисунками, не поместившимися в книгу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090106162723/http://cartoonia.net/lit/peskovkniga.pdf |date=6 студзеня 2009 }}; * [http://www.tvkultura.ru/news.html?id=103140&cid=178 '''TVkultura.'''З@грузка. 30 мая 2006]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.novayagazeta.ru/data/2007/color21/07.html «Новая газета» от 08.06.2007 «„Виталию от Ирины. Памяти художника Виталия Пескова“ Вдова художника издаст его первую книгу», автор Наталия Савоськина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080906113557/http://www.novayagazeta.ru/data/2007/color21/07.html |date=6 верасня 2008 }}; * [http://www.novayagazeta.ru/data/2008/color06/13.html «Новая газета» от 15.02.2008 № 06 «Виталий Песков. Наследие», авторы Майя Басс и Юрий Борин] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080928233611/http://www.novayagazeta.ru/data/2008/color06/13.html |date=28 верасня 2008 }}; * [http://exler.ru/blog/item/1430/ Информация о книге] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090401210534/http://exler.ru/blog/item/1430/ |date=1 красавіка 2009 }}; * [http://www.e-slovo.ru/300/10pol1.htm «Е-слово» от № 27 (300), 2006 г. «ЭЙ, ВЫ! НЕБО! СНИМИТЕ ШЛЯПУ!», автор М.Шкляревская-Кручкова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071010030652/http://www.e-slovo.ru/300/10pol1.htm |date=10 кастрычніка 2007 }}; * [https://web.archive.org/web/20110514125544/http://www.kultura-portal.ru/tree_new/cultpaper/article.jsp?number=3&rubric_id=205&crubric_id=1001100&pub_id=155278 «Культура» от 14 января 1997 г. № 51 (7111) «Виталий Песков: Я вижу то, что не видят другие», автор Ольга Игнатюк]; * [http://www.russian-bazaar.com/Article.aspx?ArticleID=4612 «Русский базар» от 4 февраля 2004 № 46(656) «Душа рисунка или рисунок души Виталия Пескова»]; * [http://www.evreimir.com/article.php?id=359 «Еврейский мир», статьи и интервью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100130011658/http://www.evreimir.com/article.php?id=359 |date=30 студзеня 2010 }}; * [http://www.vestnik.com/issues/2003/0305/win/korshikova.htm «Вестник»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080515232519/http://www.vestnik.com/issues/2003/0305/win/korshikova.htm |date=15 мая 2008 }}; * [http://www.pereplet.ru/news/index.cgi?id=19763 Новости «Русского переплета» за 20.11.2007]; * [http://www.cartoonblues.com/forum/viewtopic.php?t=2572 Вышла книга рисунков Виталия Пескова]; * [http://cartoonia.net/forums/index.php?showtopic=73; Книга рисунков Виталия Пескова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100130073536/http://cartoonia.net/forums/index.php?showtopic=73; |date=30 студзеня 2010 }}; * http://forum.artnow.ru/showthread.php?t=197 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080211213317/http://forum.artnow.ru/showthread.php?t=197 |date=11 лютага 2008 }}; * http://forum.artnow.ru/showthread.php?t=742&page=17{{Недаступная спасылка}}; * http://www.ng.ru/fakty/2002-04-18/11_man.html; * [http://www.kp.ru/daily/23139.5/24107/ Информация о выставке, без авторства]; * [http://www.moscowout.ru/events/vitalypeskov/; Выставка 12 апреля 2002]{{Недаступная спасылка}} * [http://leo-mosk.narod.ru/works/prigovor_cancelled.htm Выставка 12 апреля 2002, новостное сообщение] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пяскоў Віталь Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Постаці Масквы]] [[Катэгорыя:Мастакі-карыкатурысты Расіі]] [[Катэгорыя:Гумарысты СССР]] [[Катэгорыя:Гумарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Мультыплікатары СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Астап»]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі СССР]] r195xy5sj0zdiey71hhc66n486powq8 0 194429 5158020 5125539 2026-06-24T17:19:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158020 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар |выява = |памер = |подпіс = |імя =Віктар Мацвеевіч Волчак |арыгінальнае імя = |грамадзянства = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |працаваў у гарадах = |стыль = |найважнейшыя пабудовы = |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = |вікісховішча = }} {{Цёзкі2|Волчак}} '''Віктар Мацвеевіч Волчак''' ({{ДН|22|6|1910}}, ст. Ціны [[Ніжнеінгашскі раён|Ніжнеінгашскага раёна]] [[Краснаярскі край|Краснаярскага края]] — {{ДС|26|4|1985}}) — беларускі [[архітэктар]] і [[педагог]]. [[Заслужаны архітэктар БССР]] (1978)<ref name="БС">{{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|Волчек Виктор Матвеевич}}</ref>. Яго сын [[Ігар Віктаравіч Волчак]], стаў кінарэжысёрам. == Біяграфія == Нарадзіўся ў шматдзетнай сям’і. У [[1928]] годзе скончыў школу з педагагічным ухілам, стаў працаваць настаўнікам. Праз год яго накіравалі вучыцца ў [[Вышэйшы мастацка-тэхнічны інстытут]] (ВМАТЭІН) у [[Масква|Маскву]]. Пасля рэарганізацыі ВМАТЭІН частку студэнтаў перавялі ва [[Усерасійская Акадэмія мастацтваў|Усерасійскую Акадэмію мастацтваў]]. Яго выкладчыкамі сталі вядомыя майстры савецкай архітэктуры [[Іван Аляксандравіч Фамін|І. А. Фамін]], [[Уладзімір Аляксеевіч Шчука|У. А. Шчука]], [[В. І. Мухіна]], [[Леў Уладзіміравіч Руднеў|Л. У. Руднеў]]. Кіраўніком дыпломнага праекта студэнта быў прафесар [[Іосіф Лангбард]]<ref name="tramvaiiskusstv">[https://tramvaiiskusstv.ru/grafika/spisok-khudozhnikov/item/3483-volchek-viktor-matveevich-1910-1985.html Волчек Виктор Матвеевич (1910—1985)]</ref>. У 1936 годзе быў накіраваны ў [[Ташкент]], [[Узбекская ССР]]. У суаўтарстве распрацоўваў генеральны план цэнтральнай часткі Ташкента, праектаваў будынак Ташкенцкага гаркама Кампартыі Узбекістана, удзельнічаў у архітэктурным афармленні гідразбудаванняў [[Катакурганскае вадасховішча|Катакурганскага вадасховішча]]. Пачатак вайны заспеў Волчака ва Узбекскай ССР, дзе ён браў удзел у выпуску плакатаў<ref name="tramvaiiskusstv"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1937]] года<ref name="АСБ"/>. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1943 годзе Віктара Волчака прызвалі ў армію і пасля заканчэння шасцімесячных курсаў [[Ваенна-інжынерная акадэмія імя В. Куйбышава|Ваенна-інжынернай акадэміі імя В. Куйбышава]] і [[Болшаўскае ваенна-інжынернае вучылішча|Болшаўскага ваенна-інжынернага вучылішча]] адправілі пад [[Сталінград]]. Пасля [[Сталінградская бітва|Сталінграда]], ваяваў на [[Курская бітва|Курскай дузе]]. У жніўні 1943 года старшы лейтэнант Волчак ваяваў пад Арлом, у канцы верасня [[Бітва за Дняпро|фарсіравала Дняпро]]. Вызваляў Беларусь, Украіну, Польшчу, Усходнюю Германію і Чэхаславакію. Вайна для Віктара Волчака скончылася ў [[Прага|Празе]]<ref name="tramvaiiskusstv"/>. Пасля вайны, з красавіка [[1953]] года, В. М. Волчак працаваў у Мінску галоўным архітэктарам праектаў Інстытута «[[Белдзяржпраект]]». Першай яго працай у Беларусі стаў праект помніка на [[Брацкая магіла польскіх воінаў (Леніна)|брацкай магіле воінаў польскай дывізіі імя Тадэвуша Касцюшкі]] ў вёсцы [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] Магілёўскай вобласці. Затым праектаваў [[будынак Мінскага аблвыканкама|будынкі аблвыканкама]] на [[Цэнтральная плошча (Мінск)|Цэнтральнай плошчы]] Мінска і [[Літаратурны музей Янкі Купалы|літаратурны музей Я. Купалы]], [[жылы дом ЦК КПБ]] на рагу вуліц Я. Купалы і К. Маркса<ref name="tramvaiiskusstv"/>. У [[1954]]—[[1975]] гг. выкладчык, з [[1956]] дацэнт [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|БПІ]]<ref name="БС"/>. Член [[КПСС]] з [[1965]] года<ref name="АСБ"/>. В. М. Волчак стаў галоўным архітэктарам праекта «[[Брэсцкая крэпасць-герой]]», а затым ажыццяўляў аўтарскі нагляд за будаўніцтвам мемарыяла, які быў адкрыты [[25 верасня]] [[1971]] года<ref name="tramvaiiskusstv"/>. 3 [[1979]] у інстытуце «[[Мінскметрапраект]]»<ref name="tramvaiiskusstv"/><ref name="АБ">{{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Волчак Віктар Мацвеевіч}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Мінск._Кастрычніцкая_плошча._Будынак_Мінскага_аблвыканкама.jpg|міні|злева|[[Будынак Мінскага аблвыканкама]]]] Галоўны кірунак творчасці — архітэктура адміністрацыйных будынкаў і мемарыяльных збудаванняў. Сярод работ у [[Ташкент|Ташкенце]]: праекты будаўніцтва і рэканструкцыі грамадскіх будынкаў, спартыўных і паркавых збудаванняў, манументаў, у т.л. будынак Ташкенцкага гаркама партыі ([[1939]]), [[помнік Алішэру Наваі]] (1950, скульптар [[Л. Дзітрых]]) і інш<ref name="АБ"/>. Асноўныя работы на Беларусі: [[будынак Мінскага аблвыканкама]] ([[1958]]), [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Літаратурны музей Я. Купалы]] (разам з [[Іван Іосіфавіч Валадзько|І. Валадзьком]]), [[жылы дом ЦК КПБ]] на [[Вуліца Карла Маркса (Мінск)|вул. К. Маркса]] (абодва [[1959]]), помнікі [[Помнік Дзяржынскаму (Мінск)|Ф. Дзяржынскаму]] ([[1953]], скульптар [[З. Азгур]]), [[Помнік Марату Казею|М. Казею]] ([[1958]], скульптар [[С. Селіханаў]]) у [[Мінск]]у; помнікі [[Помнік У. І. Леніну (Магілёў)|У. I. Леніну ў Магілёве]] ([[1958]], скульптар [[П. Сабсай]]) і [[Помнік У. І. Леніну (Маладзечна)|Маладзечне]] ([[1959]], скульптар [[Заір Ісакавіч Азгур|Азгур]]), [[Шталаг 352|ахвярам Масюкоўшчынскага лагера смерці]] каля в. [[Масюкоўшчына (вёска)|Масюкоўшчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]] ([[1959]]), [[Музей савецка-польскай баявой садружнасці|воінам польскай дывізіі імя Т. Касцюшкі]] ў в. [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] (1953)<ref name="АБ"/>; мемарыяльныя знакі на месцах баёў і пахаванняў савецкіх патрыётаў ([[1958]]—[[1968]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Волчек Виктор Матвеевич}}</ref>, абеліскі ў гонар савецкіх воінаў і партызан у г. п. [[Івянец]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] (абодва [[1959]]; скульптар [[Я. Печкін]]). Адзін з аўтараў [[Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»|мемарыяльнага комплексу Брэсцкая крэпасць-герой]]<ref name="АБ"/> ([[1966]]—[[1971]])<ref name="АСБ"/>. Працы і архіў архітэктара знаходзіцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў навукова-тэхнічнай дакументацыі|Беларускім дзяржаўным архіве навукова-тэхнічнай дакументацыі]], куда перададзены сынам<ref name="academia">[[Вольга Іванова]]. [https://www.academia.edu/42269851/%D0%90%D1%81a%D0%B1%D1%96%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%8F_%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B0_XVIII_%D0%BF%D0%B0%D1%87_XX%D0%86_%D1%81%D1%82_%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA_2014_404_%D1%81 Асaбістыя архівы Беларусі канца XVIII-пач. XXІ ст.] Мінск, 2014. 404 с.</ref>. У [[Саратаўскі абласны музей краязнаўства|Саратаўскім абласным музеі краязнаўства]] захоўваецца тыражны плакат В. М. Волчака «Фашызм — гэта гвалт, голад, смерць» (1941)<ref name="tramvaiiskusstv"/>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] II ступені, медалямі<ref name="АСБ"/>. Яго архітэктурныя заслугі адзначаны чатырма [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР|Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР]] і [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР|Ганаровай граматай Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]]<ref name="tramvaiiskusstv"/>, [[сярэбраны медаль ВДНГ СССР|сярэбраным медалём ВДНГ СССР]]<ref name="АСБ"/>. У 1978 годзе архітэктару прысвоена званне [[Заслужаны архітэктар Беларускай ССР|Заслужанага архітэктара Беларускай ССР]]<ref name="tramvaiiskusstv"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4|Волчак Віктар Мацвеевіч}} * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Волчак Віктар Мацвеевіч}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Волчек Виктор Матвеевич}} == Спасылкі == * [http://www.pobeda1945.su/frontovik/41700 Волчек Виктор Матвеевич]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/k-100-letiyu-zasluzhennogo-arhitektora-bssr-viktora-matveevicha-volcheka-09.06.1910-26.04.1985.html К 100-летию Заслуженного архитектора БССР Виктора Матвеевича Волчека (09.06.1910-26.04.1985)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304141510/http://bsa.by/novosti-i-sobyitiya/k-100-letiyu-zasluzhennogo-arhitektora-bssr-viktora-matveevicha-volcheka-09.06.1910-26.04.1985.html |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Волчак Віктар Мацвеевіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Архітэктары Брэста]] [[Катэгорыя:Архітэктары Ташкента]] 3iwok3b7edwa00evvnvwuh809dlqorm 0 195231 5158208 5157862 2026-06-25T07:47:15Z Plaga med 116903 5158208 wikitext text/x-wiki {{пунктуацыйныя знакі|«&nbsp;»|Французскае двукоссе<!-- -->|variant-size=400% |variant1=„&nbsp;“|caption1=Нямецкае двукоссе<!-- -->|variant2="&nbsp;"|caption2=Машынапіснае падвойнае двукоссе<!-- -->|variant3=“&nbsp;”|caption3=Англійскае падвойнае двукоссе}}{{Няма крыніц}} '''Двукоссе''' — парны [[пунктуацыя|пунктуацыйны знак]], які выкарыстоўваецца для вылучэння [[простая мова|простай мовы]], [[цытата|цытат]], назваў [[літаратура|літаратурных твораў]], [[газета|газет]], [[часопіс]]аў, [[арганізацыя|арганізацый]], а таксама асобных слоў, калі яны ўключаюцца ў тэкст не са сваім звычайным сэнсам, выкарыстоўваюцца ў [[іронія|іранічным сэнсе]], прапануюцца ўпершыню, альбо, наадварот, як састарэлыя і да т. п. == Віды двукоссяў == {| align="center" class="wikitable" |+ ! |Назва двукосся ! |Выгляд ! |Шасн. код Unicode ! |Мнемакод HTML |----- | Ялінкі, вуглавое (або французскае) двукоссе ! style="font-size:3em; line-height:1.0; font-weight:normal; "| « » | U+00AB і U+00BB | &amp;laquo; і &amp;raquo; |----- | Звычайнае (або нямецкае) двукоссе ! style="font-size:3em; line-height:1.0; font-weight:normal; "| „ “ | U+201E і U+201C | &amp;bdquo; і &amp;ldquo; |----- | Асаблівае (або польскае) двукоссе ! style="font-size:3em; line-height:1.0; font-weight:normal; "| „ ” | U+201E і U+201D | &amp;bdquo; і &amp;rdquo; |----- | Англійскае двукоссе ! style="font-size:3em; line-height:1.0; font-weight:normal; "| “ ” | U+201C і U+201D | &amp;ldquo; і &amp;rdquo; |----- | Няпарнае двукоссе ! style="font-size:3em; line-height:1.0; font-weight:normal; "| ” ” | U+201D | &amp;rdquo; |----- | Прамое (праграмісцкае) падвойнае двукоссе<ref>Таксама вядомае як «сіметрычнае» двукоссе, яго выкарыстанне ў тыпаграфіцы ''недапушчальнае''. Атрымала распаўсюджанне ад [[Друкарская машынка|друкарскіх машынак]].</ref> ! style="font-size:3em; line-height:1.0; font-weight:normal; "| " " | U+0022 | &amp;quot; |+ |} === Клавіятура === Набор [[ASCII]], як і большасць раскладак клавіятуры, мае толькі прамыя адзіночныя (''' ' '''- 0x27) і падвойныя ('''"''' — 0x22) двукоссі, якія і ўжываліся ў беларускіх тэкстах цягам доўгага часу. Але з пашырэннем [[Unicode]] рэкамендуецца ўжываць двукоссі беларускай тыпаграфікі: '''«'''вуглавыя'''»''' (U+00AB і U+00BB) і “англійскія” (U+201C і U+201D)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1|title=ГЛАВА 21 СПАЛУЧЭННЕ ЗНАКАЎ ПРЫПЫНКУ § 65. Правілы пастаноўкі спалучэнняў знакаў прыпынку. П.15|website=Pravo.by|date=2008.08.06|access-date=2026-06-24}}</ref> або '''„'''звычайныя'''“''' (U+201E і U+201C){{Няма АК}}. == Віды двукоссяў у мовах свету == {| class="wikitable" | ! rowspan="2"| Мова ! colspan="3"| Асноўнае ! colspan="3"| Альтэрнатыўнае ! rowspan="2"| Прагал ! rowspan="2"| Назва |- ! асноўнае || укладзенае || <!--note--> ! асноўнае || укладзенае || <!--note--> |- ! [[Албанская мова|Албанская]] | <big>«…»</big> || <big>‹…›</big> || | <big>“…„</big> || <big>‘…‚</big> || | | |- ! [[Афрыкаанс]] | <big>„…”</big> || <big>‚…’</big> ||<ref name="traditional">Традыцыйна</ref> | || || | | ''Aanhalingstekens'' |- ! [[Балгарская мова|Балгарская]]<ref name="dash">У дыялогах перавага аддаецца працяжніку</ref> | <big>„…“</big> || || | <big>«…»</big> || ||<ref name="rare">Рэдка</ref> | | {{lang-bg|Кавички}} |- ! [[Беларуская мова|Беларуская]] | <big>«…»</big> || <big>“…”</big>||<ref name=":0" /> | <big>„…“</big> || || {{Няма АК}} | | {{lang-be|Двукоссе}} |- ! [[Бразільская партугальская мова|Бразільская партугальская]] | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | <big></big> || <big></big> || | | ''Aspas'' або ''Vírgulas dobradas'' |- ! [[Валійская мова|Валійская]] | <big>‘…’</big> || <big>“…”</big> || | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | 1–2 pt | |- ! [[Венгерская мова|Венгерская]]<ref name="dash" group="заўв." /> | <big>„…”</big> || <big>»…«</big> || | || || | | {{lang-hu|macskaköröm}} (‘каціныя кіпцюры’), {{lang-hu|idézőjel}} (‘знак цытаты’=„ ”), {{lang-hu|hegyével befelé forduló jelpár}} (» «) |- ! [[Грузінская мова|Грузінская]] | || | || | | | | {{lang-ka|ბრჭყალები}} (''brč’q’alebi'' ‘кіпцюры’) |- ! [[Грэчаская мова|Грэчаская]] | <big>«…»</big> || <big>‹…›</big> || | <big>“…„</big> || <big>‘…‚</big> || | 1 pt | {{lang-el|εισαγωγικά}}, (‘уводзіны’) |- ! [[Дацкая мова|Дацкая]] | <big>»…«</big> || <big>›…‹</big> || | <big>„…“</big><br /> або <big>”…”</big>|| <big>‚…‘</big> || | | {{lang-da|citationstegn}}&nbsp;(«знак цытаты»), {{lang-da|anførselstegn}}, {{lang-da|gåseøjne}} («гусіныя вочы») |- ! [[Інданезійская мова|Інданезійская]] | || || | || || | | {{lang-id|Tanda kutip, tanda petik}} |- ! [[Інтэрлінгва]] | || || | || || | | Virgulettas |- ! [[Ірландская мова|Ірландская]] | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | || || | 1–2 pt | |- ! [[Ісландская мова|Ісландская]] | <big>„…“</big> || <big>‚...‘<big> || | || || | | {{lang-is|Gæsalappir}} (‘гусіныя лапкі’) |- ! [[Іспанская мова|Іспанская]]<ref name="dash" group="заўв." /> | <big>«…»</big> || <big>“…”</big> || | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> ||<ref name="closing">Канцавая частка двукосся дадаецца ў пачатак кожнага абзацу</ref> | 0 pt | {{lang-es|Comillas latinas}} or {{lang-es|''comillas angulares''}} (« »), {{lang-es|''comillas inglesas dobles''}} (“ ”), {{lang-es|''comillas inglesas simples''}} (‘ ’). ‹ і › ніколі не выкарыстоўваюцца ў іспанскай мове |- ! [[Італьянская мова|Італьянская]]<ref name="dash" group="заўв." /> | <big>«…»</big> || || | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | 1–2 pt | {{lang-it|Virgolette}} |- ! Італьянская, Швейцарыя<ref name="ch" group="заўв." /> | <big>«…»</big> || <big>‹…›</big> || | || || | | гл. вышэй |- ! [[Іўрыт]] | <big>“…”</big> || ||<ref name="traditional" group="заўв." /> | <big>“…„</big> || || | | merkha'ot — {{lang-he|מֵרְכָאוֹת}} (мн. лік да merkha — {{lang-he|מֵרְכָא}}) |- ! [[Карэйская мова|Карэйская]] | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | <big>『…』</big> || <big>「…」</big> || | | {{lang-ko|따옴표}}(“''ttaompyo''”) |- ! [[каталонская мова|Каталонская]]<ref name="dash" group="заўв." /> | <big>«…»</big> || <big>“…”</big> || | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | 0 pt | {{lang-ca|Cometes}} |- ! [[Латышская мова|Латышская]] | <big>«…»</big> || <big>„…”</big> || | || || | | {{lang-lv|Pēdiņas}} |- ! [[Літоўская мова|Літоўская]] | <big>„…“</big> || <big>‚…‘</big> || | <big>«…»</big> || <big>‹…›</big> || | | {{lang-lt|Kabutės}} |- ! [[Лужыцкая мова|Лужыцкая]] | <big>„…“</big> || <big>‚…‘</big> || | || || | | |- ! [[Нарвежская мова|Нарвежская]] | <big>«…»</big> || <big>‘…’</big> || | <big>„…”</big> || <big>‘…’</big> ||<ref name="handwriting">Рукапісныя</ref> | | {{lang-no|Anførselstegn}}, {{lang-no|gåseauge}}/{{lang-no|gåseøyne}} (‘гусіныя вочы’), {{lang-no|hermeteikn}}/{{lang-no|hermetegn}}, {{lang-no|sittatteikn}}/{{lang-no|sitattegn}}, {{lang-no|dobbeltfnutt}} |- ! [[Нідэрландская мова|Нідэрландская]] | <big>„…”</big> || <big>‚…’</big> || | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | | {{lang-nl|Aanhalingstekens}} («знак цытаты») |- ! [[Нямецкая мова|Нямецкая]] | <big>„…“</big> || <big>‚…‘</big> || | <big>»…«</big> || <big>›…‹</big> || | | {{lang-de|Anführungszeichen}}, {{lang-de|Gänsefüßchen}} («гусіныя лапкі»), {{lang-de|Hochkommas}}/{{lang-de|Hochkommata}} («высокія коскі») |- ! Нямецкая, Швейцарыя<ref name="ch" group="заўв." /> | <big>«…»</big> || <big>‹…›</big> || | || || | | Гл. вышэй |- ! [[Партугальская мова|Партугальская]] | <big>«…»</big> || <big>‹…›</big> || | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | | ''Aspas'' або ''Vírgulas dobradas''<ref>Bergström, Magnus, & Neves Reis 2004. ''Prontuário Ortográfico e Guia da Língua Portuguesa.'' Editorial Notícias, Lisboa</ref> |- ! [[Партугальская мова|Партугальская]] ([[Бразілія]]) | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | || || | | ''Aspas'' |- ! [[Польская мова|Польская]]<ref name="heading">Надаецца перавага ў загалоўках і тэкстах вялікім шрыфтам</ref> | <big>„…”</big> || <big>‚…’</big> ||<ref name="rare" group="заўв." /> | <big>«…»</big> || ||<ref name="substitute">Могуць замяняць як пачатак, так і канец двукосся</ref> | | {{lang-pl|Cudzysłów}} |- ! [[Руская мова|Руская]]<ref name="dash" group="заўв." /> | <big>«…»</big> || <big>„…“</big> || | || || | 0 pt | {{lang-ru|[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D1%87%D0%BA%D0%B8 Кавычки]}} (агульны паняцце); {{lang-ru|ёлочки}} (''yolochki'', ‘елачкі’: вуглавое двукоссе); {{lang-ru|лапки}} (''lapki'', ‘маленькія лапкі’: звычайнае двукоссе) |- ! [[Румынская мова|Румынская]]<ref name="dash" group="заўв." /> | <big>„…”</big> || <big>«…»</big> || | || || | | {{lang-ro|Ghilimele}} (мн. лік), {{lang-ro|ghilimea}} (адзіночны лік, выкарыстоўваецца вельмі рэдка) |- ! [[Славацкая мова|Славацкая]] | <big>„…“</big> || <big>‚…‘</big> || | <big>»…«</big> || <big>›…‹</big> || | | |- ! [[Славенская мова|Славенская]] | <big>„…“</big> || <big>‚…‘</big> || | <big>»…«</big> || <big>›…‹</big> || | | |- ! [[Спрошчаная кітайская мова|Спрошчаная кітайская]] | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | align="center" style="line-height:1.2"| <big>﹃...﹄</big> ||align="center" style="line-height:1.2"| <big>﹁...﹂</big> ||<ref name="vertical">Адзіныя, што выкарыстоўваюцца ў вертыкальным пісьме</ref> | [[Fullwidth form]] | [[Guobiao|GB/T]] [http://www.yys.ac.cn/gfbz/shanghi/020.htm 15834:1995] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060909152915/http://www.yys.ac.cn/gfbz/shanghi/020.htm |date=9 верасня 2006 }} |- ! [[Сербская мова|Сербская]] | <big>„…“</big> || <big>‚…‘</big> || | <big>»…«</big> || <big>›…‹</big> || | | {{lang-sr|Наводници, знаци навода}} |- ! [[Традыцыйная кітайская мова|Традыцыйная кітайская]] | align="center" style="line-height:1.2"| <big>「…」</big> ||align="center" style="line-height:1.2"| <big>『…』</big> ||<ref name="rotated">Гэтыя віды перакуленыя для выкарыстання ў гарызантальным пісьме; спачатку выкарыстоўваліся ﹁...﹂ і ﹃...﹄ у вертыкальным пісьме</ref> | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | | 引號 (yǐn hào) [http://www.edu.tw/EDU_WEB/EDU_MGT/MANDR/EDU6300001/allbook/hau/c2.htm 國語文教育叢書第三] |- ! [[Турэцкая мова|Турэцкая]] | <big>«…»</big> || <big>‹…›</big> || | <big>“…”</big> || <big>‘…’</big> || | 0–1 pt | {{lang-tr|Tırnak İşareti}} («пазногцевы знак») |- ! [[Харвацкая мова|Харвацкая]] | <big>„…“</big> || <big>‘…’</big> || | <big>»…«</big> || <big>‘…’</big> || | | {{lang-hr|Navodnici}} „…“ і »…« (альтэрнатыўны варыянт не выкарыстоўваецца ў рукапісных тэкстах, толькі ў прэсе і друку), {{lang-hr|polunavodnici}} ‘…’ |- ! [[Чэшская мова|Чэшская]] | <big>„…“</big> || <big>‚…‘</big> || | <big>»…«</big> || <big>›…‹</big> || | | {{lang-cs|Uvozovka}} (адзіночны лік), {{lang-cs|uvozovky}} (множны лік) (''cf.'' {{lang-cs|uvozovat}} — «укараняць») |- ! [[Эсперанта]] | || || | || || | | {{lang-eo|Citiloj}} |- ! [[Эстонская мова|Эстонская]] | <big>„…“</big> || || | <big>«…»</big> || || | | {{lang-et|Jutumärgid}} (‘story marks’) |- ! [[Фінская мова|Фінская]] | <big>”…”</big> || <big>’…’</big> || | <big>»…»</big> || <big>’…’</big> || | | {{lang-fi|Lainausmerkki}} («знак цытаты», адзіночны лік), {{lang-fi|lainausmerkit}} (множны лік) |- ! [[Французская мова|Французская]]<ref name="dash" group="заўв." /> | <big>« … »</big> || <big>« … »</big> або <big>“…”</big><ref name="imprimerie_nationale">Першая версія — у адпаведнасці з French Imprimerie nationale. Але англійскія двукоссі з'яўляюцца больш пашыранымі.</ref> ||<ref name="rare" group="заўв." /> | <big>“ … ”</big> || <big>‘ … ’</big> || | ¼-em / non-break | {{lang-fr|Guillemets}} |- ! Французская, [[Швейцарыя]]<ref name="ch">У Швейцарыі такое двукоссе выкарыстоўваецца для ўсіх моў</ref> | <big>«…»</big> || <big>‹…›</big> || | || || | | Гл. вышэй |- ! [[Шведская мова|Шведская]] | <big>”…”</big> || <big>’…’</big> || | <big>»…»</big> || <big>’…’</big> || | | {{lang-sv|citationstecken}}, {{lang-sv|anföringstecken}}, {{lang-sv|citattecken}} (сучасны паняцце), {{lang-sv|dubbelfnutt}} (размоўны варыянт, для падвойнага ASCII-двукосся) |- ! [[Японская мова|Японская]] | style="line-height:1.2"| <big>「…」</big> ||style="line-height:1.2"| <big>『…』</big> ||<ref name="rotated" group="заўв." /> | || || | | (''in'yōfu'') |- |} == Двукоссе ў беларускай мове == Цяпер у [[Беларуская мова|беларускай мове]], як у прыватным выкарыстанні, так і ў [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]], не існуе адзінага агульнапрынятага варыянту двукосся, хаця традыцыйна ў беларускіх друкарнях выкарыстоўваліся 2 віды двукоссяў: «вуглавое двукоссе» (ёлачкі) і звычайнае альбо „нямецкае двукоссе".{{крыніца?}} Паводле ж Закона Рэспублікі Беларусь «[[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]]» (2008), {{цытата|15. Калі ў пачатку або ў канцы цытаты (тое ж адносіцца і да простай мовы) сустракаюцца ўнутранае і знешняе двукоссі, то ў друкаваным тэксце яны павінны адрознівацца паміж сабой малюнкам (так званыя «ёлачкі» і «лапкі»), пры чым знешняе двукоссе не павінна апускацца. Напрыклад:<br/> Анатоль Анікейчык пісаў пра помнік Янку Купалу ў Аўраў-парку: «У аснову ідэі гэтага помніка я паклаў Купалаўскі верш “Брату на чужыне”».}} Такім чынам, у якасці ўнутранага двукосся ў прыкладзе закона ўжываецца англійскае двукоссе “...” (U+201C і U+201D)<ref name=":0" />. === Ужыванне двукоссяў у старых выданнях === {| align="center" class="wikitable" |+ ! |Праца ! |Год выдання ! |Месца выдання ! |Графіка ! |Ужываныя двукоссі |----- | газета «[[Наша ніва (1906)|Наша Ніва]]» | 1911 | Вільня, друкарня Марціна Кухты | кірыліца | '''« »''' і '''„ “''' |----- | Максім Багдановіч. Вянок | 1913 (1914) | Вільня, друкарня Марціна Кухты | кірыліца | '''„ “''' і '''« »''' |----- | Газета «Вольная Беларусь» | 1918 | Мінск | кірыліца | '''« »''' |----- | Торф і яго выкарыстанне ў народнай гаспадарцы: <br />працы сесіі Беларускай акадэміі навук, красавік 1934 г. | 1935 | выдадзена АН БССР | кірыліца | '''„ “''' |----- | «Навука» на службе нацдэмаўскай контррэвалюцыі | 1931 | выдадзена АН БССР | кірыліца | '''„ “''' |----- | гізэта «Наша Ніва», №34 | 1907 | Вільня | кірыліца | '''„ “''' |----- | Вокладка драмы «Раскіданае гняздо» Янкі Купалы | 1919 | Вільня, друкарня «Прамень» | кірыліца | '''„ “''' |----- | Рэкламная абвестка кнігі «Калоссе» | 1938 | | кірыліца і [[Лацінскі алфавіт|лацінка]] | '''„ ”''' |----- | Газета «З Беларускага Палетку» | 1937 | Вільня, друкарня імя Фр. Скарыны | кірыліца і лацінка | '''„ “''' |----- | Дадатак на Нашай Нівы: апавяданне Элізы Ажэшкі «Гэдалі», вокладка | 1907 | | [[Лацінскі алфавіт|лацінка]] | '''„ “''' |----- | Рэкламная абвестка ў «Нашай Ніве» | 1912 | | лацінка | '''„ “''' |----- | Аздабленне кнігі Адама Станкевіча | не раней за 1938 | | лацінка | '''„ “''' |----- | Z historyi apolohetyki chryściajanskaj | 1928 | Вільня | лацінка | '''„ “''' |----- | Мужыцкая праўда | 1862—1863 | | лацінка | '''„ ”''' |----- |+ |} {{Rq|translate|source}} == Каментарыі == {{notelist}} {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Пунктуацыя]] [[Катэгорыя:Друкарскія знакі]] g7k72wc0jmdk9z9ybe4arbe3m2zijhs 0 195997 5158196 4419620 2026-06-25T07:09:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158196 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Галандская Вест-Індская кампанія |лагатып = [[Выява:Flag of the Dutch West India Company.svg|200px]] |тып = акцыянерная |прычына скасавання = выкуп акцый урадам |скасавана = 1791 |пераемнік = <!-- company merged into etc.--> |заснавана = 1621 |размяшчэнне = |ключавыя фігуры = |галіна = гандаль |прадукцыя = |колькасць супрацоўнікаў = |матчыны кампаніі = |даччыныя кампаніі = }} [[Выява:West-Indisch Huis.jpg|thumb|300px|[[Амстэрдам]]скае прадстаўніцтва Вест-Індскай кампаніі (1623—1647 гг.)]] '''Галандская Вест-Індская кампанія''' ({{lang-nl|Geoctroyeerde West-Indische Compagnie}}) — галандская [[гандлёвая кампанія]], якая пасля стварэння ў [[1621]] годзе атрымала ад [[Генеральныя Штаты Нідэрландаў|Генеральных штатаў]] манапольнае права [[Гандаль|гандлю]] і [[Каланізацыя|каланізацыі]] ў [[Амерыка|Амерыцы]] і [[Заходняя Афрыка|Заходняй]] [[Афрыка|Афрыцы]]. Асноўныя кірункі дзейнасці: [[рабагандаль]], гандаль [[золата]]м, [[серабро|серабра]]м, [[футра]]м, [[цукар|цукрам]], [[Слановая косць|слановай косцю]], а таксама [[пірацтва]] (асабліва рабаванне іспанскіх караблёў). Кампанія мела пяць офісаў у [[Метраполія|метраполіі]] (у тым ліку ў [[Амстэрдам]]е і [[Ротэрдам]]е) і кіравалася саветам з 19 купцоў. == Росквіт == Скарыстаўшыся паслабленнем [[Партугальская імперыя|Партугальскай каланіяльнай імперыі]], галандцам удалося авалодаць паўночнай часткай [[бразілія|Бразіліі]] (гл. [[Галандская Бразілія]]), а таксама [[Сурынам]]ам і шэрагам астравоў [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]] (гл. [[Нідэрландскія Антыльскія астравы]]). Галоўнай галандскай факторыяй у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] стаў [[Новы Амстэрдам]] (гл. [[Новыя Нідэрланды]]). На ўзбярэжжы Афрыкі ўдалося захапіць шэраг партугальскіх і заснаваць новыя фарты (гл. [[Галандская Гвінея]]). == Заход == Кампанія была рэарганізавана 1674 годзе, але ўжо не мела ранейшага значэння (яе [[Галандская Бразілія|тэрыторыі ў Бразіліі]] былі захоплены [[Партугалія]]й, а [[Новы Амстэрдам]] і іншыя ўладанні ў Паўночнай Амерыцы — [[Вялікабрытанія]]й); у 1791 годзе акцыі кампаніі былі набыты галандскім урадам і яна, фактычна, спыніла самастойнае існаванне. == Гл. таксама == * [[Гісторыя Нідэрландаў]] * [[Калоніі Нідэрландаў]] * [[Першая англа-галандская вайна]] * [[Другая англа-галандская вайна]] * [[Трэцяя англа-галандская вайна]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{pt icon}} [http://www.s4ulanguages.com/wic.html Факсіміле 15 WIC-кнігі] ў сувязі з падзеямі ў Бразіліі ў XVII стагоддзі * {{en icon}} [http://www.colonialvoyage.com/wicd.html Dutch Portuguese colonial history] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080913124231/http://www.colonialvoyage.com/wicd.html |date=13 верасня 2008 }} * {{ru icon}} {{nl icon}} [http://www.wdl.org/ru/item/4066/ Умовы, створаныя бургамістрамі Амстэрдама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140213205426/http://www.wdl.org/ru/item/4066/ |date=13 лютага 2014 }}, 1656 {{Каланіяльныя кампаніі}} [[Катэгорыя:Кампаніі, заснаваныя ў 1621 годзе]] [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Кампаніі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Каланіяльныя кампаніі]] [[Катэгорыя:Гандлёвыя кампаніі]] [[Катэгорыя:Новыя Нідэрланды]] 2od6su92kts6y2teh2hyr5xvd4lidhc 0 204576 5158289 2003723 2026-06-25T11:50:29Z Emilia Noah 155537 /* Гл. таксама */ 5158289 wikitext text/x-wiki {{Выканаўчая ўлада}} {{не блытаць|кіраўнік урада|кіраўніком урада}} '''Кіраўнік дзяржавы''' — [[службовая асоба]], якое валодае выключным правам прадстаўляць [[дзяржава|дзяржаву]] ўнутры краіны і ў міжнародных адносінах. Паводле формы кіраўнік дзяржавы можа быць ''індывідуальным'' ([[фізічная асоба|фізічнай асобай]]) або ''калектыўным'' ([[орган публічнай улады|органам публічнай улады]]). Форма кіраўніка дзяржавы ў розных краінах ёсць вынікам мноства фактараў, уключаючы форму дзяржаўнага кіравання, форму дзяржаўнага ладу, палітычныя традыцыі, палітычную філасофію кіруючага класу і інш. У [[манархія]]х кіраўніком дзяржавы з'яўляецца [[манарх]]. У [[прэзідэнцкая рэспубліка|прэзідэнцкай рэспубліцы]] або [[паўпрэзідэнцкая рэспубліка|паўпрэзідэнцкай рэспубліцы]] -- [[прэзідэнт]]. У адных краінах (напрыклад, [[ЗША]]) прэзідэнт з'яўляецца кіраўніком [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]] з прадстаўніцкімі функцыямі, у іншых (напрыклад, [[Германія]]) прэзідэнт мае некаторыя паўнамоцтвы выканаўчай улады з прадстаўніцкімі функцыямі. У абодвух выпадках канстытуцыя не называе прэзідэнта кіраўніком дзяржавы. Фактычна, кіраўніком дзяржавы ў рэспубліцы з'яўляецца народ, які дэлегуе прэзідэнту некаторыя функцыі кіравання дзяржавай на абмежаваны тэрмін. == Гл. таксама == * [[Спісы кіраўнікоў дзяржаў]] * [[Генеральны сакратар]] * [[Тытул]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Палітыка}} [[Катэгорыя:Дзяржаўны апарат]] nznfbrfwnalasceqlvcnmej6pq9j8o4 0 208769 5158274 4424931 2026-06-25T11:06:56Z Autumndancer 168015 дапаўненне 5158274 wikitext text/x-wiki '''Дэлавэр''' ({{lang-en|Delaware}}) — тапонім у ЗША: * [[Дэлавэр (Агая)]] * [[Дэлавэр|штат Дэлавэр]] * [[заліў Дэлавэр]], заліў Атлантычнага акіяна * [[Дэлавэр (рака)|рака Дэлавэр]], рака на ўсходзе ЗША == Гл. таксама == * [[Ленапэ]] — індзейцы-дэлавары {{неадназначнасць}} swwr023ndngoalqab38ojsxhnbxpynx 0 224465 5158180 4589233 2026-06-25T03:56:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158180 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = В'екес |Нацыянальная назва = es/Vieques |Карта = Map of Vieques in Belarusian.svg |Архіпелаг = Антыльскія астравы |Акваторыя = Карыбскае мора |Краіна = Пуэрта-Рыка |Рэгіён = |Раён = |UTC = -5 |lat_dir = N |lat_deg = 18 |lat_min = 7 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 65 |lon_min = 25 |lon_sec = 03 |CoordScale = |Плошча = 135 |Вышыня = 300 |Насельніцтва = 9301 |Год = 2010 |Выява = Vieques from air.jpg |Подпіс выявы = Выгляд з паветра |Катэгорыя на Вікісховішчы = Vieques, Puerto Rico }} '''В'е́кес''' ({{lang-es|Vieques}}) — [[востраў]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Складае асобны муніцыпалітэт [[Пуэрта-Рыка]]. Плошча - 135 км². Насельніцтва - 9 301 чал. (2010 г.) == Геаграфія == [[File:Map of Vieques in Belarusian.svg|thumb|left|Карта]] Востраў В’екес уяўляе сабою паверхню падводнага [[вулкан]]ічнага хрыбта, што цягнецца ад суседняга вострава [[Пуэрта-Рыка]]. Месціцца за 10,7 км на паўднёвы ўсход ад Пуэрта-Рыка, за 58 км на паўднёвы ўсход ад [[Сан-Хуан (Пуэрта-Рыка)|Сан-Хуана]]. Даўжыня — 32,95 км. Найбольшая шырыня — 6,48 км. Большая частка паверхні ўяўляе сабою пагорыстае [[плато]], што паступова паніжаецца да ўзбярэжжа. В’екес вядомы доўгімі і прыгожымі [[пясок|пясчанымі]] [[пляж]]амі. Найвышэйшы пункт — [[гара]] Монтэ-Пірата (300 м). [[Трапічны клімат|Клімат трапічны]] пасатны. Сярэднегадавая тэмпература трымаецца каля +24 °C. Нізкая паверхня не затрымлівае [[вецер|вятры]], якія ўначы могуць істотна ахаладжаць [[паветра]]. У [[2004]] г. зафіксаваны мінімум +6 °C. Сярэднегадавая колькасць ападкаў 1150 мм — 1400 мм. Улетку часцяком здараюцца [[ураган|ўраганы]]. Узімку назіраецца сухі сезон. == Прырода == Большая частка вострава В'екес пакрыта [[саванна]]й і зараснікамі [[хмызняк]]оў. На поўдні вылучаецца некалькі [[заліў|заліваў]] з рэшткамі [[мангры|мангравых]] [[лес|лясоў]]. Паўднёвыя залівы таксама знакаміты тым, што іх насяляюць біялюмінісцэнтныя мікраарганізмы [[:en:Pyrodinium bahamense|''Pyrodinium bahamense'']]. Распаўсюджаныя наземныя жывёлы — [[птушкі]], [[казуркі]], [[Ігуанавыя|ігуаны]], [[чарапахі]], [[крабы]], [[яшчаркі]], [[алені]]. Людзі жывуць пераважна ў цэнтральнай частцы вострава. Усходняя і заходняя часткі, якія раней выкарыстоўваліся для ваенных патрэб, пераўтвораны ў запаведнікі. == Гісторыя == Першыя людзі з’явіліся на востраве В'екес каля 4 тысяч гадоў таму. У [[1493]] г., калі востраў быў адкрыты [[Хрыстафор Калумб|Х. Калумбам]], яго насялялі [[таіна]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. мясцовыя таіна на чале братоў Какімара і Яўрэйба паднялі паўстанне супраць іспанцаў, але былі разбіты. Значная частка карэннага насельніцтва была пераселена на [[Пуэрта-Рыка]]. Рэшткі індзейскага насельніцтва В'екеса зніклі ў наступныя стагоддзі ў выніку сутычак з каланістамі з [[Англія|Англіі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Шатландыя|Шатландыі]], якія няўдала спрабавалі стварыць сталыя паселішчы. У [[1843]] г. каланіяльныя ўлады Пуэрта-Рыка стварылі асобны муніцыпалітэт В'екес і пачалі каланізацыю вострава. Тут былі створаны плантацыі [[цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]], на якіх працавалі [[негр]]ы-[[рабства|рабы]] і вольныя падзёншчыкі. У пачатку 1940-х гг. насельніцтва складала 10 362 чалавек, на 4 [[цукар|цукровых]] заводах вытваралася 8000 тон цукру. У [[1898]] г. разам з Пуэрта-Рыка востраў быў далучаны да [[ЗША]]. У [[1941]] г. перададзены ў карыстанне [[ВМС ЗША]]. Землі на ўсходзе і захадзе вострава былі выкуплены амерыканскім урадам і выкарыстоўваліся як палігоны да [[1999]] г. ВМС пакінуў В'екес пад ціскам пратэстаў мясцовага насельніцтва. Палігоны былі пераўтвораны ў запаведнікі. == Інфраструктура == В'екес складае асобны муніцыпалітэт [[Пуэрта-Рыка]]. Адміністрацыйны цэнтр месціцца ў [[горад]]зе Ісабэль-Сегунда на поўначы вострава. Другое па колькасці насельніцтва паселішча Эсперанса знаходзіцца на паўднёвым узбярэжжы. На В'екесе працуюць марскі [[порт]] і [[аэрапорт]]. Дарослае насельніцтва працуе на мясцовым заводзе кампаніі [[General Electric]], а таксама абслугоўвае [[турызм|турыстаў]]. == Спасылкі == * [http://vieques.com vieques.com] * [http://www.vieques-island.com vieques-island.com] * [http://www.fws.gov/caribbean/Refuges/Vieques/ Vieques National Wildlife Refuge] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150301145922/http://www.fws.gov/caribbean/Refuges/Vieques/ |date=1 сакавіка 2015 }} * [http://www.vcht.org Vieques Conservation & Historical Trust] * [http://www.viequesevents.net Vieques Events] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150206145919/http://www.viequesevents.net/ |date=6 лютага 2015 }} [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Вялікія Антыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Геаграфія Пуэрта-Рыка]] 157pg28avth3ropjhvtzfi56764243b 0 237171 5157920 4896788 2026-06-24T12:46:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5157920 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вята |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Апошнія жыхары Вяты ў капліцы. 2002 г.jpg| |подпіс = Апошнія жыхары Вяты ў [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Вята)|касцёле]], 2002 г. |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 46|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 36|lon_sec = 36 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = Павяцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1515 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 8 |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Viata |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243013584 }} {{значэнні|Вята}} '''Вя́та'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Viata}}, {{lang-ru|Вята}}) — [[вёска]] ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], пры сутоцы ракі [[Вята (рака)|Вяты]] з [[Заходняя Дзвіна|Дзвіною]]. Уваходзіць у склад [[Павяцкі сельсавет|Павяцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 17 км на паўночны захад ад [[Мёры|Мёраў]], за 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Друя (станцыя)|Друя]] (лінія [[Крулеўшчына]] — [[Лынтупы]]), на [[Беларуска-латвійская граніца|мяжы]] з [[Латвія]]й. Насельніцтва на 2013 год — 8 чалавек<ref name=":0">{{cite web |url = https://mijory.by/gistoryya-krayu/4725-vyata-mekka-dlya-arxeologov.html |title = Вята: Мекка для археолагаў |author = Сяргей Васільеў. |date = 18.9.2013 |publisher = «Міёрскія навіны» |location = Мёры |language = be |accessdate = 21.02.2019 |archive-date = 7 красавіка 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220407031256/https://mijory.by/gistoryya-krayu/4725-vyata-mekka-dlya-arxeologov.html |url-status = dead }}</ref>. == Гісторыя == Упершыню Вята згадваецца ў прывілеі [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]] ад 24 кастрычніка 1515 года ўладальніку гэтых мясцін [[Іван Сямёнавіч Сапега|Івана Сапегу]] на пабудову ў вусці [[Вята (рака)|Вяты]] на [[Заходняя Дзвіна|Дзвіне]] замка, заснаванне горада, рынку і шынкоў. У 1556 годзе Вята належала князям [[Пронскія|Пронскім]], а ў 1566 годзе двор з мястэчкам перайшлі да [[Гетман вялікі каронны|гетмана вялікага кароннага]] {{нп5|Мікалай Сяняўскі|Мікалая Сяняўскага|pl|Mikołaj Sieniawski (hetman wielki koronny)}}. Замак у Вяце пазначаўся на картах Вялікага Княства Літоўскага XVI—XVII стагоддзяў, аднак пазнейшыя звесткі пра яго не захаваліся. Верагодна, ён быў зруйнаваны маскоўскім войскам падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] і больш не аднаўляўся<ref name=":0" />. Паміж [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першым]] і [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другім]] падзеламі Рэчы Паспалітай, калі па Дзвіне праходзіла мяжа, Вята заставалася ў Рэчы Паспалітай і тут пабудавалі «стрэліцу», магчыма, назіральную вежу. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе вёска апынулася ў [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Падчас [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] ў Вяце стаяў французскі гарнізон. Станам на канец XIX стагоддзя, паселішча адносілася да [[Лявонпаль]]скай [[воласць|воласці]], у вёсцы размяшчаўся маёнтак Мірскіх. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Вята абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай І з’езда [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КП (б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]. Па выніках [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскага мірнага дагавора]] Вята ўвайшла ў склад Лявонпальскай гміны [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паселішча было памежным — па Дзвіне праходзіла дзяржаўная мяжа з [[Латвія|Латвійскай Рэспублікай]]. [[File:Viacki zamak. Вяцкі замак (1930).jpg|left|thumb|300px|Замкавыя валы, 1930 год.]] У міжваенны перыяд дзейнічалі школа, карчма і кардонная фабрыка селяніна Казлоўскага, на якой працавалі каля 10 чалавек, прадукцыю вывозілі ў [[Вільня|Вільню]]. Побач з вёскай знаходзіўся маёнтак пані Ядвігі Мірскай, якая валодала каля 150—200 [[гектар|га]] зямлі<ref name=":0" />. Насельніцтва Вяты жыло бедна, вяскоўцы займаліся плытагонствам — па Вяце і Дзвіне сплаўлялі лес да [[Рыга|Рыгі]]. Самы багаты гаспадар меў 12 га зямлі, і тое няўдобіцы. Жыхары вызнавалі [[каталіцтва]], большасць лічыла сябе [[палякі|палякамі]], і ў 1934 годзе ў вёсцы пабудавалі касцёл, які дзейнічае і цяпер. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну (1939)|пахода Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь]] 17 верасня 1939 года паселішча зноў апынулася ў складзе БССР, дзе ў 1940 годзе ўвайшло ў склад [[Павяцкі сельсавет|Павяцкага сельсавета]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1944 годзе вёска пацярпела ад абстрэлу. Да 16 верасня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Аляксандраўскі сельсавет (Мёрскі раён)|Аляксандраўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>, да 4 сакавіка 1987 года — у склад [[Даўгінаўскі сельсавет (Мёрскі раён)|Даўгінаўскага сельсавета]] (у 1960—1965 гадах — [[Лявонпальскі сельсавет]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. Пасля вайны Вята ўваходзіла ў калгас «Светлы шлях», цяпер — у складзе ААТ «Мерыца». На цяперашні момант ад вёскі засталося 5—6 хутароў уздоўж берага Дзвіны, адлегласць паміж крайнімі хатамі 2,5 км, агулам пражывае 8 чалавек<ref name=":0" />. == Насельніцтва == [[File:Вяцкая моладзь. Канец 40-х гг. 20 ст.jpg|thumb|міні|Вяцкая моладзь, канец 1940-х г.]] * '''XVIII стагоддзе''': 1795 год — 20 двароў, 131 чал.<ref name=":0" /> * '''XIX стагоддзе''': 1865 год — 61 чал.; 1893 год — 13 двароў, 166 чал. (160 каталікоў і 6 праваслаўных)<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} С. 270</ref>. * '''XX стагоддзе''': 1930-я гады — 45 двароў, каля 300 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2009 год — 11 чал.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Насельніцтва населеных пунктаў Беларусі па выніках перапісу 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref>; 2013 год — 6 двароў, 8 чал. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Вята)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] (1934) — помнік беларускага народнага дойлідства. * Могілкавая капліца (1990-я). == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Франц Іванавіч Сіўко]] (нар. 1953) — беларускі пісьменнік і публіцыст. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|13}} *J. Tryjankowski. Poswięcenie dzwonu im. Marszałka Piłsudskiego ufundowanego przez podoficerów. — Wiarus. — Nr 5 i Nr 30. — 1937. * {{SgKP|XIII|270|Wiata, wieś, powiat dzisieński, gmina Leonpol}} == Спасылкі == * {{radzima|http://radzima.org/be/miesca/vyata.html}} * {{ГБ|http://globustut.by/vyata/index.htm}} {{Павяцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Павяцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёна]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] [[Катэгорыя:Вята (вёска)| ]] ktgttao55nsjs7bbn227rj8ekyjtwg9 0 242531 5157992 4766144 2026-06-24T14:56:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5157992 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Макарэвіч}} {{ДД | імя = Вікенцій Макарэвіч | жанчына = | выява = | шырыня партрэта = 150px | подпіс = | тытул = в.а. старшыні [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] | перыядпачатак = [[30 ліпеня]] [[1997]] | перыядканец = [[13 сакавіка]] [[1998]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Лінг]] | папярэднік = [[Пётр Крэчка]] | пераемнік = | тытул_2 = Старшыня [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] | перыядпачатак_2 = [[13 сакавіка]] [[1998]] | перыядканец_2 = [[1 лістапада]] [[2001]] | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Аляксандр Шпілеўскі]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_2 = [[Сяргей Лінг]]<br/>[[Уладзімір Ярмошын]] | тытул_3 = | перыядпачатак_3 = | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | прэзідэнт_3 = | тытул_4 = | перыядпачатак_4 = | перыядканец_4 = | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = | прэзідэнт_4 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = 24.09.2020 | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = | партыя = | званне ={{РБ, Дзяржаўны саветнік мытнай службы III рангу}}Дзяржаўны саветнік мытнай службы III рангу | муж = | жонка = | прафесія = | рэлігія = | аўтограф = | узнагароды = | каментар = }} '''Вікенцій Вікенцьевіч Макарэвіч''' (пам. {{ДС|24|9|2020}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] ([[1997]]—[[2001]]). == Біяграфія == У мытных органах з сакавіка 1970 года. Прайшоў шлях ад інспектара да начальніка Мінскай рэгіянальнай мытні. З [[16 ліпеня]] [[1993]] года — намеснік Старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.zoneby.net/legal/n85docs/zk85686i.htm Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 16 ліпеня 1993 № 469 «Аб прызначэнні В. В. Макарэвіча намеснікам Старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь і аб вызваленні ад гэтых абавязкаў Н. Н. Вавохіна»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306055919/http://www.zoneby.net/legal/n85docs/zk85686i.htm |date=6 сакавіка 2016 }}</ref>. [[17 студзеня]] [[1994]] года прысвоена персанальнае званне дзяржаўнага саветніка мытнай службы III рангу<ref>http://www.levonevski.net/pravo/razdel5/num2/5d21071.html</ref>. [[30 ліпеня]] 1997 года быў прызначаны выканаўчым абавязкі Старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь<ref>[http://www.lawbelarus.com/repub/sub24/texe6486.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 30 ліпеня 1997 № 413 «Аб прызначэнні В. В. Макарэвіча выконваючым абавязкі Старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь»]</ref>. З [[13 сакавіка]] [[1998]] года — Старшыня Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь<ref>[http://arc.pravoby.info/documente/part2/akte2036.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 13 сакавіка 1998 № 112 «Аб прызначэнні В. В. Макарэвіча Старшынёй Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[1 лістапада]] 2001 года ў сувязі са складаннем Урадам Рэспублікі Беларусь паўнамоцтваў перад ізноў абраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь спыніў свае паўнамоцтвы<ref>[http://laws.newsby.org/documents/ukazp/pos03/ukaz03888.htm Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 лістапада 2001 года № 613 «Аб спыненні паўнамоцтваў асобных членаў Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь»]</ref>. З сярэдзіны 2006 года — дырэктар ААТ «Белкультгандаль»<ref>[http://www.director.by/index.php/section-blog/43--4-118-2009/901-l-r---.html Інтэрв’ю часопісу «Дырэктар»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185306/http://www.director.by/index.php/section-blog/43--4-118-2009/901-l-r---.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Памёр 24 верасня 2020 года. {{зноскі}} {{Старшыні ДМК}} {{DEFAULTSORT:Макарэвіч Вікенцій Вікенцьевіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Дзяржаўнага мытнага камітэта Беларусі]] gbfad8haz4rnyz3yuh4anhuxlir7mwv 0 246828 5157967 4487141 2026-06-24T14:07:35Z MocnyDuham 99818 афармленне 5157967 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|Фрунзэ}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя=Міхаіл Васільевіч Фрунзэ |выява= |шырыня=250px |парадак=2 |пасада = старшыня [[Рэвалюцыйны ваенны савет|Рэвалюцыйнага ваеннага савета СССР]] |сцяг = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png |перыядпачатак = [[26 студзеня]] |перыядканец = [[31 кастрычніка]] [[1925]] |папярэднік=[[Леў Давыдавіч Троцкі]] |пераемнік=[[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў]] |пасада_2=[[Народны камісарыят па ваенных і марскіх справах СССР|Народны камісар па ваенных і марскіх справах СССР]] |сцяг_2 = Флаг СССР от 18 апреля 1924 года.png |перыядпачатак_2 = [[25 студзеня]] |перыядканец_2=[[31 кастрычніка]] [[1925]] |папярэднік_2 = [[Леў Давыдавіч Троцкі]] |пераемнік_2=[[Клімент Яфрэмавіч Варашылаў]] |прэм'ер_2=[[Аляксей Іванавіч Рыкаў]] |парадак_2=2 |пасада_3=Кандыдат у члены [[Палітбюро ЦК РКП(б)]] |сцяг_3=Symbol-hammer-and-sickle.svg |перыядпачатак_3=[[2 чэрвеня]] [[1924]] |перыядканец_3=[[31 кастрычніка]] [[1925]] |дата нараджэння= |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |гады службы=<!-- гады службы персоны --> |прыналежнасць={{Сцягафікацыя|СССР|армія}} |род войскаў= |званне=камандуючы фронтам |камандаваў= |бітвы= |партыя=[[РКП(б)]] з [[1904]] года |прафесія= |адукацыя= |узнагароды= {{{!}}style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}}{{!!}}{{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}} '''[[Ганаровая рэвалюцыйная зброя]]''' |аўтограф=Mikhail Frunze Signature.svg }} '''Міхаіл Васільевіч Фру́нзэ''' ({{ВД-Прэамбула}}) — рэвалюцыянер, савецкі партыйны, дзяржаўны і ваенны дзеяч. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў гімназію, у 1904 паступіў у Пецярбургскі політэхнічны інстытут, адкуль выключаны ў 1905 за ўдзел у студэнцкіх і рабочых рэвалюцыйных гуртках. Член Іванава-Вазнясенскай сацыял-дэмакратычнай арганізацыі; адзін з арганізатараў і кіраўнікоў забастоўкі ў г. [[Іванава-Вазнясенск]] ([[1905]]), член аднаго з першых у Расіі Іванава-Вазнясенскага Савета рабочых дэпутатаў. На чале дружыны іванаўскіх і шуйскіх рабочых дапамагаў рабочым Масквы ў час Снежаньскага ўзброенага паўстання (1905). Дэлегат IV з’езда РСДРП (1906). Не раз арыштаваны, двойчы прыгавораны да пакарання смерцю, замененага пажыццёвай катаргай; 8 гадоў правёў у турмах і на катарзе. У канцы 1914 прыгавораны да пажыццёвай ссылкі ў Сібір, адкуль уцёк. Вёў рэвалюцыйную работу ў Іркуцку і Чыце. 3 красавіка 1916 на Заходнім фронце. Пад псеўданімам М. А. Міхайлаў уладкаваўся вольнанаёмным у артылерыйскую часць у мяст. [[Івянец]] Мінскай губерні, потым статыстыкам камітэта Заходняга фронту Усерасійскага земскага саюза ў [[Мінск]]у. Вёў рэвалюцыйную агітацыю на фронце, выступаў на мітынгах і падпольных сходах, арганізоўваў братанне салдат. Стварыў у Мінску групу РСДРП, якая стала адным з цэнтраў рэвалюцыйнай работы ў Мінскай губерні, мела аддзяленні ў 3-й і 10-й арміях і ваенных майстэрнях. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] з 4(17).3 да 12(25).10.1917 начальнік народнай міліцыі г. Мінска, адзін са стваральнікаў Мінскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў, член яго выканкома. Член Мінскага камітэта РСДРП(б), дэлегат Красавіцкай канферэнцыі РСДРП(б). На І з’ездзе ваенных і рабочых дэпутатаў армій і тылу Заходняга фронту выбраны членам Франтавога камітэта, на І з’ездзе сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў — старшынёй выканкома Савета сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў. Старшыня Мінскага губернскага сялянскага камітэта, кіраўнік дэлегацыі ад Беларусі на І Усерасійскім з’ездзе сялянскіх дэпутатаў, рэдактар «Крестьянской газеты», адзін з рэдактароў газеты «[[Звязда (1917)|Звезда]]» — органа Мінскага камітэта РСДРП(б). У час барацьбы супраць карнілаўшчыны ўзначальваў рэвалюцыйныя войскі Мінскага раёна. 12(25).10.1917 накіраваны ў г. [[Шуя]] (старшыня Савета і павятовага камітэта РСДРП(б), потым у Іванава-Вазнясенск (старшыня губернскага каміэта РСДРП(б) і выканкома губернскага Савета). Са студзеня 1919 камандуючы 4-й арміяй, з красавіка 1919 Паўднёвай групай войск Усходняга фронту, з ліпеня 1919 камандуючы Усходнім, Туркестанскім і Паўднёвым франтамі. Свой палкаводчы талент выявіў у баях супраць войск Калчака, Урангеля і іншых армій «белай» гвардыі. У 1920—24 упаўнаважаны Рэўваенсавета рэспублікі на Украіне. камандуючы ўзброенымі сіламі Украіны і Крыма. 3 лютага 1922 намеснік старшыні Украінскага эканамічнага савета, кіраваў ліквідацыяй бандытызму на Украіне. 3 сакавіка 1924 намеснік старшыні РВС СССР і наркома па ваенных і марскіх справах СССР, адначасова начальнік штаба РСЧА, начальнік Ваеннай акадэміі РСЧА. Са студзеня 1925 старшыня РВС СССР і нарком па ваенных і марскіх справах СССР, з лютага 1925 член Савета працы і абароны СССР. На X—XIII з’ездах РКП(б) выбраны членам ЦК, у 1924 — кандыдат у члены Палітбюро ЦК РКП(б). Быў членам ВЦВК і ЦВК СССР. Вёў ваенна-тэарэтычную работу, аўтар прац па ваенных пытаннях. == Выбраная бібліяграфія == * Избранные произведения. — М.: 1950. * Избранные произведения. Т. 1: 1918—1925 гг. / Фрунзе М. В. — М.: Воениздат, 1957. — 472 с.: портр. * Избранные произведения. Т. 2: 1921—1925 гг. / Фрунзе М. В. — М.: Воениздат, 1957. — 498 с.: ил. * Избранные произведения / Предисл. М. Гареева. — М.: Воениздат, 1977. — 480 с.: ил. * Неизвестное и забытое: Публицистика, мемуары, документы и письма / Фрунзе М. В. — М.: Наука, 1991. — 272 с. == Ушанаванне памяці == Яго імем у 1926—91 быў названы г. [[Бішкек]]. У [[Мінск]]у на будынку, дзе ў 1917 размяшчалася народная міліцыя, у г.п. [[Івянец]] на доме, дзе жыў М. Фрунзэ, усталяваны мемарыяльныя дошкі. У [[1975]] годзе каля будынка Фрунзенскага райвыканкома ў Мінску пастаўлены [[Помнік Міхаілу Фрунзэ (Мінск)|помнік М. Фрунзэ]]<ref>{{крыніцы/ЗП|}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Хаўратовіч І.'' Фрунзе // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2}} {{Commonscat|Mikhail Frunze}} {{Начальнікі Генштаба Расіі}} {{Кіраўнікі Ваенных ведамстваў Расіі}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фрунзэ Міхаіл}} [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ганаровай рэвалюцыйнай зброяй]] [[Катэгорыя:Марксісты]] [[Катэгорыя:Бальшавікі]] [[Катэгорыя:Члены РСДРП]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума ЦВК СССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦВК СССР]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ПБ ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Члены Усерасійскага Устаноўчага сходу]] [[Катэгорыя:Дэлегаты IV з’езда РСДРП]] [[Катэгорыя:Дэлегаты X з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XI з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XII з’езда РКП(б)]] [[Катэгорыя:Начальнікі Генеральнага штаба Савецкай арміі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя франтамі РСЧА ў Грамадзянскай вайне]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Кіеўскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Туркестанскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Памерлі ад сепсісу]] [[Катэгорыя:Філатэлісты СССР]] [[Катэгорыя:Ваенныя тэарэтыкі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Уладзімірскага цэнтрала]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]] mijdfj4a5dp1l33yxw0od997qzternm 0 251186 5158188 5101638 2026-06-25T06:21:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158188 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гадуны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 55|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 09|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Гродзенскі |сельсавет2 = Парэцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 2096008447 }} '''Гадуны́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haduny}}, {{lang-ru|Годуны}}) — [[вёска]] ў [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Парэцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Парэцкага сельсавета]]. == Назва == Фіксавалася мёрскае прозвішча Гадуновіч, [[Граўжышкі|граўжышскае]] Гадунскі. Было літоўскае занёманскае Гадуніс, віленскае Гадун.<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99XW-NF8C?i=1104&cat=2325332 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-BJZ?cat=835176&i=265&lang=pl&cc=4166194<nowiki/>https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14206333 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250405035228/https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14206333 |date=5 красавіка 2025 }} https://www.epaveldas.lt/preview?id=1667%2F1%2F33</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Парэцкі сельсавет (Гродзенскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Парэцкі сельсавет (Гродзенскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гродзенскага раёна]] r68gzt64g0fce0p81mkucm0my0oq7q4 0 276186 5158187 5107431 2026-06-25T06:06:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158187 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гавуці |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 29|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 16|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Каранёўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242998842 }} '''Гаву́ці'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Га́ўці'''</ref> ({{lang-be-trans|Havuci}}, {{lang-ru|Гаути}}) — [[вёска]] ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каранёўскі сельсавет|Каранёўскага сельсавета]]. Да 17 лістапада 1986 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сольскі сельсавет|Сольскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>. == Назва == Фіксавалася старое літоўскае занёманскае прозвішча Гавуць<ref>https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/14206329{{Недаступная спасылка}}</ref>. Ёсць літоўскае ''Gavutis''.<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=66fb4854ce97b0d209ced2cd17f29271</ref> Аснова ''Gau''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 89.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Каранёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каранёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] bmbm6krsnfukoo6ynfukevo1lne9j4m 0 281176 5158265 5073132 2026-06-25T09:45:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158265 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Галіца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 05|lat_sec = 32 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 39|lon_sec = 11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Астрашыцкагарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017806 }} '''Га́ліца'''<ref name=":1">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. </ref> ({{lang-be-trans|Halica}}, {{lang-ru|Галица}}; часам '''Галі́ца'''<ref name=":1" />) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Вядома з 1440-х гадоў, калі «''4 чоловеки '''Гоголичан''' Менских, а два чоловеки [[Коргава|Корговци]] Логожан»'' былі дададзены да маёнтка [[Астрошыцы|Астрожчыцы]] ([[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Острожчицы'')'','' нададзенага маршалку гаспадарскаму пану Войтку<ref name=":0">[http://vln.by/node/203 Эволюция даннических повинностей до середины XVI в.] ''// Носевич В.'' Традиционная белорусская деревня в европейской перспективе. — Минск: Тэхналогія, 2004. — 350 с. — <nowiki>ISBN 985-458-096-2</nowiki></ref>. Пазней двор Гагаліца (старабеларускай мовай: ''Гоголица''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 202.</ref>), да якога таксама належалі людзі і сенажаці на рацэ Качыне, у тым ліку набытыя ў менскіх мяшчан і іншых асоб, трымаў пісар гаспадарскі [[Івашка Яцкевіч Уладыка|Івашка Уладыка]], які ў 1493 годзе прадаў гэтыя ўладанні пісару гаспадарскаму Федку Рыгоравічу{{sfn|Груша|2012|с=57}}. Паселішча ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Паводле інвентару 1557 года, калі Астрошыцкі маёнтак належаў пану [[Гарнастаі|Гарнастаю]], у вёсцы Гагаліца было 10 двароў. Падзелу на «службы» не было, прыналежны кожнаму двару ўчастак вызначаўся ў інвентары як зямля супольная, падданыя на грашовым [[Чынш|чыншы]], які зваўся «куніцай», памерам у 40 грошай серабром<ref name=":0" />. У 1782 годзе вёска маёнтка [[Астрашыцкі Гарадок|Гарадок]] уласнасці [[Тышкевічы|Тышкевічаў]], 19 двароў, з іх 8 [[Баяры|баярскіх]] і 6 пустых, карчма. === У складзе Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай воласці]] Мінскага павета. У 1860-я гады было 16 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14187211_54.093253,27.658081|title=Карта Шуберта - квадрат N-35 126K v.2|website=retromap.ru|access-date=2025-12-28}}</ref>. У 1882 годзе была адкрыта школа граматы, у якой на 1890 год вучыліся 20 хлопчыкаў і 2 дзяўчынкі. Паводле перапісу 1897 года было [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У канцы XIX стагоддзя апроч вёскі Галіца быў таксама [[фальварак]] на 1 [[валока|валоку]] ўласнасці Андрыеўскіх{{Sfn|SgKP|1900|s=550}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Астрашыцка-Гарадоцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года вёска ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі сельсавет|Астрашыцка-Гарадоцкім сельсавеце]] [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. Паводле перапісу 1926 года была школа. У 1930-я гады былі [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]] прынамсі 3 ураджэнцы Галіцы<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2785067|title=Списки жертв — Белянович Григорий Афанасьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-28|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106204854/https://base.memo.ru/person/show/2785067|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2781735|title=Списки жертв — Андриевский Иван Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-28|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204204627/https://base.memo.ru/person/show/2781735|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2805848|title=Списки жертв — Змитрович Андрей Семенович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-28|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106111437/https://base.memo.ru/person/show/2805848|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У часе акупацыі было спалена 10 двароў, забіта 6 жыхароў. == Насельніцтва == * 1815 год — 72 жыхары мужчынскага полу * 1846, 1858 год — 19 двароў, 115 жыхароў * 1897 год — 40 двароў, 265 жыхароў * 1908 год — 43 двары, 297 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=35}} * 1917 год — 45 двароў, 279 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=142}} * 1926 год — 54 двары, 301 жыхар * 1999 год — 58 жыхароў * 2009 год — 35 жыхароў * 2019 год — 76 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-28}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Галіца|376}} * {{h|Груша|2012|''Груша А. I.'' Ваколіцы Менска і іх уладальнікі ў 30-х гадах XV — пачатку XVI ст. // Мінск і мінчане: дзесяць стагоддзяў гісторыі. Крыніцы па гісторыі горада. Сацыяльныя структуры і паўсядзённасць : (да 945-годдзя Мінска): зборнік навуковых артыкулаў / уклад. А. І. Груша. — Мінск, 2012. — С. 50-89.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|550|Halica|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 11vpte5q75zg1g5tse8zjnt3xocxq7l 0 286532 5158279 3635518 2026-06-25T11:13:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158279 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Ганна Аляксандраўна Люблінская''' ({{lang-ru|Люблинская Анна Александровна}}; {{ДН|5|6|1903}}, {{МН|Гродна||}} — {{ДС|26|5|1983}}, {{МС|Ленінград||}}) — савецкі [[псіхолаг]]. [[Доктар педагагічных навук]], [[прафесар]]. Заслужаны дзеяч навукі РСФСР. Спецыялізавалася ў галіне ўзроставай і педагагічнай псіхалогіі. == Біяграфія == З 1924 года, пасля заканчэння Ленінградскага педагагічнага інстытута дашкольнай адукацыі, працавала ў Ленінградскам дзяржаўным педанагічным інстытуце (ЛДПІ), у 1964—1975 гадах — загадчык кафедры педагогікі і методыкі пачатковай школы. <br />Аўтар каля 150 навуковых прац, прысвечаных праблемам разумовай дзейнасці дзіцяці, ролі прамовы ў пачуццёвым пазнанні і практыцы == Навуковыя працы == * «Семейные отношения и их влияние на детей», [М, 1940, Причинное мышление ребенка в действии], ИАПН РСФСР, 1948, * «Особенности освоения пространства детьми дошк. возраста», [М, 1940, Причинное мышление ребенка в действии], ИАПН РСФСР, 1956, * «Очерки психич. развития ребенка», M, 1959, * «Опыт работы по эксперим.программам и нек рые вопросы теории обучения» СП, 1968 М 11, * «Ранние формы мышления ребенка» в кн. «Исследования мышления в сов психологии», M, 1966, * «Детская психология», M, 1971. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.kmay.ru/sample_pers.phtml?n=5258] * [http://www.rujen.ru/index.php/ЛЮБЛИНСКАЯ_Анна_Александровна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304192617/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%9B%D0%AE%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%90%D0%BD%D0%BD%D0%B0_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Люблінская Ганна Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Псіхолагі СССР]] mwhxvd5c57l1x2fred7qpdej9i8ckqf 0 309548 5157966 4838052 2026-06-24T14:07:15Z JerzyKundrat 174 /* Кіраванне */ ра рымскіх манетах профіль імператара малявалі, сама так 5157966 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Гліцэрый |арыгінал імя = {{lang-la|Glycerius}} |выява = Glicerio - MNR Palazzo Massimo.jpg |апісанне выявы = Партрэт імператара Гліцэрыя на залатым [[солід]]зе. |шырыня = 310px |пасада = [[Імператар]] [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] |перыяд кіравання = [[473]]—[[474]] |папярэднік = [[Алібрый]] |пераемнік = [[Юлій Непат]] |дата нараджэння = ? |месца нараджэння = |дата смерці = пасля [[480]] года |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |мужа = |дзеці = }} '''Гліцэ́рый'''<ref name="PLRE">PLRE. Glycerius.</ref> ({{lang-la|Glycerius}}) — імператар [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]], які кіраваў у [[473]]—[[474]] гадах{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пра яго паходжанне і сям’ю нічога не вядома. Гліцэрый быў узведзены на прастол Заходняй Рымскай імперыі пры падтрымцы ваеннага магістра [[Гундабад]]а, які быў [[Бургунды|бургундам]]. Аднак новы кіраўнік так і не быў прызнаны [[Візантыйская імперыя|ўсходнім рымскім імператарам]] [[Леў I Макела|Львом I Макелам]]{{sfn|Canduci|2010|p=169}}, які спрыяў таму, што [[Юлій Непат]], пляменнік імператарскай жонкі, зрынуў Гліцэрыя. Потым былы імператар стаў епіскапам [[Далмацыя|далмацыйскага]] горада [[Салона]]. Далейшы яго лёс невядомы. == Біяграфія == === Узыходжанне на прастол === Крыніцы, што расказваюць пра Гліцэрыя, вельмі разрозненыя і бедныя. Ёсць дапушчэнне, што яго поўным імем было Флавій Гліцэрый<ref>{{кніга|аўтар= Béranger, Jean.|pages= 357—379|загаловак= L'abdication de l'empereur romain. Comptes-rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Vol. 123. No. 2|спасылка= |месца=|год= 1979}}</ref>. Дата яго нараджэння невядомая нават прыблізна. Вядома, што на момант свайго ўзыходжання на прастол ён займаў пост {{нп3|коміт|коміта|ru|Комит}} {{нп3|Даместыкі|даместыкаў|ru|Доместики}} — начальніка імператарскай гвардыі пры двары ў [[Равена|Равене]]<ref name="PLRE" />. Апроч таго, магчыма, што да гэтага ён камандаваў рымскай арміяй у [[Далмацыя|Далмацыі]]<ref>{{кніга|аўтар= Meijer, Fik.|загаловак= Emperors Don't Die in Bed|спасылка= |месца= Routledge|год=2004|allpages=259}}</ref>. У 472 годзе [[Заходняя Рымская імперыя]] была ахоплена грамадзянскай вайной паміж імператарам [[Пракопій Антэмій|Пракопіем Антэміем]] і яго ваенным магістрам, варварам па паходжанні {{нп3|Рыцымер|Рыцымерам|ru|Рицимер}}{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У красавіку 472 года Рыцымер зайшоў так далёка, што стварыў імператару праціўніка ў асобе прыбылага ў Італію [[Алібрый|Алібрыя]], які стаў адзіным заходнім імператарам пасля забойства Антэмія ў ліпені таго ж года пасля ўзяцця Рыма ў выніку пяцімесяцовай аблогі. Да гэтага ён ужо выступаў кандыдатам на трон заходняй імперыі ад караля вандалаў [[Гейзерых]]а<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|title=Олибрий, Аниций. Монархи. Античность. — 2002|lang=ru|accessdate=2014-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719115531/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|archivedate=19 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref> ў 461 годзе. Аднак Алібрый пратрымаўся на прастоле ўсяго толькі некалькі месяцаў, сканаўшы ў пачатку лістапада 472 года ад [[Чума|чумы]]. Да гэтага часу памёр таксама і Рыцымер{{sfn|Bury|1889|p=279}}. Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]], які з’яўляўся ў той час адзіным кіраўніком рымскага свету, ніяк не мог падабраць прыдатнага чалавека на заходнерымскі прастол{{sfn|Грант|1998|p=}}. Таму да сакавіка [[473]] года прастол Захаду пуставаў на працягу чатырох месяцаў. У звязку з гэтым у Равене пры падтрымцы германскіх падраздзяленняў рымскай арміі новы ваенны магістр і [[Патрыцыі|патрыцый]], пляменнік Рыцымера, [[Гундабад]] узяў сітуацыю ў свае рукі і абвясціў імператарам коміта даместыкаў (элітны атрад імператарскай гвардыі) Гліцэрыя<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Джон Норвіч|Norwich, John Julius|ru|Норвич, Джон}}.|загаловак=Byzantium: The Early Centuries|спасылка=|месца=|выдавецтва=Penguin|год=1989|allpages=171|ref=Norwich}}</ref>. Гісторык [[Іардан (гісторык)|Іардан]] кажа, што гэта адбылося «''хутчэй шляхам захопу, чым абрання''»<ref name="Иордан">''Иордан''. Гетика. 239.</ref>. [[Феафан Спаведнік]] кажа, што Гліцэрый быў «''муж знакаміты''»<ref>''Феофан''. Хронография. л. м. 5965, р. х. 465.</ref>. Дата гэтай падзеі дакладна не вядомая: Старэйшыя Віндабонскія фасты завуць 5 сакавіка, а «''Paschale Campanum''» — 3 сакавіка{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У чарговы раз рымскі імператар уступіў на прастол дзякуючы варварскаму палкаводцу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Прызначэнне Гліцэрыя імператарам падтрымаў кароль бургундаў і ваенны магістр Галіі {{нп3|Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык|ru|Хильперик II (король бургундов)}}{{sfn|Грант|1998|p=}}. Гэта быў не першы выпадак, калі коміт даместыкаў стаў імператарам: [[Маярыян]] займаў тую ж пасаду ў 456 годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Кіраванне === [[Файл:Anicius Olybrius.png|thumb|220px|right|Алібрый, папярэднік Гліцэрыя.]] Вельмі мала вядома пра недоўгачасовае кіраванне Гліцэрыя. У сваёй біяграфіі святога {{нп3|Епіфаній з Павіі|Епіфанія|ru|Епифаний из Павии}}, епіскапа [[Павія|Павіі]], {{нп3|Магн Фелікс Энодый|Магн Фелікс Энодый|ru|Магн Феликс Эннодий}} сцвярджае, што імператар распачаў «''шмат мер для грамадскай выгоды''», але згадвае толькі, што ён па заступніцтве епіскапа Епіфанія пакрыў «''шкоду, нанесеную яго маці некаторымі з яго падданых''»<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Жизнь Епифания. 79.</ref>. Вядомы адзіны закон, датаваны 11 сакавіка 473 года, які адносіцца да кіравання Гліцэрыя, ён скіраваны супраць [[Сіманія|сіманіі]] і адрасаваны на імя Гімількона, {{нп3|Прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя|ru|Префект претория}} Італіі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дадзены закон перанялі таксама і прэфекты прэторыя [[Ілірыя|Ілірыка]] і Усходу, якія падпарадкоўваліся ўсходняму імператару, хоць Гліцэрый, вядома, не меў права навязваць свае законы Ілірыку ці Усходу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таксама закон быў выдадзены і дзеля царкоўнага адабрэння{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Ральф Мэтысен мяркуе, што Гліцэрый імкнуўся заставацца ў добрых стасунках з Усходняй Рымскай імперыяй{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Большую частку часу свайго кіравання Гліцэрый жыў у Паўночнай Італіі, пра што сведчыць той факт, што ўсе знойдзеныя манеты, якія адносяцца да часу яго кіравання, апроч адной, былі адчаканены на манетных дварах [[Мілан|Медыялана]] і [[Равена|Равены]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Яны ў цэлым аналагічныя ўзорам манет яго папярэднікаў — на іх выяўлялася франтальная фігура імператара, які трымаў доўгі, увенчаны крыжам скіпетр і статуэтку багіні [[Вікторыя (багіня)|Вікторыі]] на шары, незалежна ад таго, была здабыта перамога ці не{{sfn|Грант|1998|p=}}. На манетах Гліцэрыя ёсць асаблівасць — профіль кіраўніка на іх стылёва характэрны для манет, якія выпускаліся стагоддзем раней{{sfn|Грант|1998|p=}}. ==== Змаганне з вестготамі і остготамі ==== Гліцэрый, па ўсёй бачнасці, дамогся вызначаных поспехаў у змаганні з варварскай пагрозай, выкарыстоўваючы як дыпламатычныя, так і ваенныя сродкі. У 473 годзе [[Вестготы|вестгоцкі]] кароль {{нп3|Эйрых|Эйрых|ru|Эйрих}} загадаў пачаць уварванне ў Італію, але яго военачальнік Вінцэнт (які, паводле паведамлення {{нп3|Гальская хроніка 511 года|Гальскай хронікі 511 года|ru|Галльская хроника 511 года}}, меў званне магістра) быў пераможаны і забіты імператарскімі [[коміт]]амі Алам і Сіндылам{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на пераможную абарону Італіі, імператар нічога не мог зрабіць, каб запабегчы захопу вестготамі гальскіх гарадоў [[Арль|Арэлата]] і [[Марсель|Масіліі]] ў тым жа годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гэтыя гарады пасля былі ненадоўга вернутыя рымлянамі ў час кіравання імператара [[Юлій Непат|Юлія Непата]]{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Тым часам у 473 годзе Італія сутыкнулася з новай сур’ёзнай пагрозай з боку [[Остготы|остготаў]]{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пасля распаду {{нп3|Імперыя гунаў|гунскай дзяржавы|ru|Империя гуннов}} ў 454 годзе кіраўнік Усходняй Рымскай імперыі [[Маркіян]] дазволіў гэтаму народу, якім кіравалі тры браты — {{нп3|Валамір|Валамір|ru|Валамир}}, [[Тэадэмір]] і {{нп3|Відзімір I|Відзімір|ru|Видимир}}, пасяліцца ў якасці [[Федэраты (Старажытны Рым)|федэратаў]] у Паўночнай Паноніі{{sfn|Грант|1998|p=}}. Пасля рабавання ілірыйскіх правінцый і вайны з іншымі германскімі плямёнамі каля 469 года остготы захапілі тэрыторыі, што размяшчаліся ў сярэдняй плыні [[Дунай|Дуная]]. Праз два гады Тэадэміра змяніў яго сын [[Тэадорых Вялікі|Тэадорых]], які на чале часткі остготаў накіраваўся з Паноніі заваёўваць землі ў [[Мёзія|Ніжняй Мёзіі]] (праз дваццаць гадоў ён стане каралём Італіі). Іншая частка остготаў пад правадырствам Відзіміра таксама выйшла з Паноніі і вырашыла ўварвацца ў Італію{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гліцэрый разумеў, што магчымае з’яднанне Відзіміра з Вінцэнтам пагражае катастрафічнымі наступствамі для імперыі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таму імператар адправіў остгоцкаму каралю пасольства і дзякуючы дыпламатычнаму майстэрству і хабару ў 2000 [[солід]]аў{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}} адправіў яго <blockquote>«''з Італіі ў Галіі, якія цясніліся тады з усіх бакоў рознымі плямёнамі; ён запэўніў [остраготаў{{efn|У некаторых крыніцах остготы завуцца остраготамі.}}], што там па суседстве ўладараць іх родзічы вестготы. Што ж яшчэ? Відзімір прыняў дарункі разам з даручэннем ад імператара Глікерыя, адправіўся ў Галіі і, з’яднаўшыся з роднымі вестготамі, утварыў з імі адно цэлае, як было калісьці.<ref>''Иордан''. Гетика. 284.</ref>''»</blockquote> Такім чынам, праблема пагрозы з боку остготаў была вырашана. ==== Адносіны з Усходняй Рымскай імперыяй ==== [[Файл:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|220px|right|Юлій Непат, пераемнік Гліцэрыя.]] Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]] не прызнаў як папярэдніка Гліцэрыя [[Алібрый|Алібрыя]], так і яго самога{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Абранне Гліцэрыя не было ратыфікавана ўсходнім дваром, бо існавала падазрэнне, што ён быў марыянеткай [[Гундабад]]а{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Такім чынам, Леў вырашыў выбраць іншага імператара з ліку сваіх набліжаных. Такім стаў ваенны магістр Далмацыі Юлій Непат, які быў пляменнікам жонкі Льва {{нп3|Элія Верына|Эліі Верыны|ru|Элия Верина}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Адразу ўварвацца ў Італію Непат не мог, бо парты былі закрыты на зіму, і таму ён адклаў гэта прадпрыемства да пачатку вясны 474 года{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Леў I Макела сканаў 18 студзеня 474 года, і яго наступнікам стаў яго ўнук, малалетні [[Леў II]], які праз невялікі прамежак часу выбраў у якасці са-імператара свайго ўласнага бацьку [[Флавій Зянон|Зянона]]{{sfn|Canduci|2010|p=172}}. Зянон працягнуў падтрымваць афіцыйную пазіцыю Канстанцінопаля і адмаўляў любое прызнанне Гліцэрыя, якога ўсходні двор працягваў разглядаць у якасці звычайнага ўзурпатара, законным кіраўніком{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на адсутнасць прызнання, Гліцэрый спрабаваў замірыцца з усходнім дваром ці, прынамсі, імкнуўся ўнікнуць канфліктаў з ім. Прыкладам, ён не выбраў другога консула ў 474 годзе, у звязку з чым адзіным консулам на Усходзе на той год быў Леў II{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Скіданне і далейшае жыццё === Увесну 474 гады, калі порты былі зноў адкрыты, Юлій Непат перасек [[Адрыятычнае мора]] і ўварваўся ў Італію, каб зрынуць Гліцэрыя{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Гліцэрый, па ўсёй бачнасці, пакінуў Равену і пераехаў у Рым, каб супрацьстаяць захопнікам. Пра гэта сведчыць наяўнасць адной адчаканенай у Рыме невялікай срэбнай манеты, на якой знаходзіцца яго імя{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Эта монета с надписью «VICTORIA AUGGG» ({{lang-be|Перамога Аўгустаў}}) сведчыць пра існаванне трох імператараў. Размешчаная на [[аверс]]е {{нп3|Легенда, нумізматыка|легенда|ru|Легенда (нумизматика)}} «D N GLYCERIUS P F AUG» ({{lang-be|Наш спадар Гліцэрый бласлаўлёны Шчаслівы Аўгуст}}) ясна паказвае, што Гліцэрый лічыў сябе адным з трох. Пад дзвюма іншымі меліся на ўвазе Зянон і Леў II. Выпуск манет пры такіх акалічнасцях, здавалася б, паказвае на працяг існавання з Гліцэрыя прэтэнзій на імператарскі тытул і намераў супрацьстаяць Непату{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Але і ўсё ж, яго справа неўзабаве пацярпела паразу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Юлій Непат паміж 19 і 24 чэрвеня 474 года высадзіўся ў {{нп3|Остыя Антыка|Остыі|ru|Остия Антика}} і зрынуў Гліцэрыя, які не аказаў ніякага супраціўлення{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Паводле паведамлення Іардана, Гліцэрый быў зроблены епіскапам Остыі<ref name="Иордан" />, але шэраг крыніц ([[Ананім Валезія]]<ref>''Аноним Валезия''. Часть последняя. Жизнеописание Теодериха. 7. 36.</ref>, {{нп3|Іаан Антыяхійскі, гісторык|Іаан Антыяхійскі|ru|Иоанн Антиохийский (историк)}}<ref>''Иоанн Антиохийский''. Хроника. Фрагмент 209.</ref>, {{нп3|Евагрый Схаластык|Евагрый Схаластык|ru|Евагрий Схоластик}}<ref>''Евагрий Схоластик''. Церковная история. II. 16.</ref>, Старэйшыя Віндабонскія фасты) кажа пра тое, што зрынуты імператар быў накіраваны ў Далмацыю ў якасці епіскапа горада [[Салона|Салоны]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. У гэтым дачыненні лёс Гліцерыя быў падобна на лёс [[Авіт|Эпархія Авіта]], які кіраваў дваццаццю гадамі раней і стаў епіскапам [[П’ячэнца|Плацентыі]]. Скіданне Гліцэрыя, такім чынам, абыйшлося без якога-небудзь кровапраліцця; гісторыкі даследавалі магчымыя прычыны, чаму заходні імператар, у якога былі Гундабад і яго армія, не спрабаваў супрацівіцца. Адной з магчымых прычын з’яўляецца тое, што кандыдатура Гліцэрыя, не прызнаная ўсходнім дваром, не атрымала падтрымкі ні ад [[Сенат (Старажытны Рым)|рымскага сената]], ні ад гала-рымскай арыстакратыі; супраціў Непату без падтрымкі сената быў бы няслушным рашэннем для Гундабада<ref>{{кніга|аўтар=O'Flynn, John Michael.|загаловак=Generalissimos of the Western Roman Empire|спасылка=|месца=|выдавецтва=University of Alberta|год=1983|allpages=130|ref=}}</ref>. Цалкам магчыма, што Гундабад, які адсутнічаў у Італіі, калі Гліцэрый быў зрынуты, знаходзіўся ў Галіі, каб сабраць пабольш войскаў для Гліцэрыя. што можа паказваць на жаданне заходняга імператара распачаць спробу супраціўлення{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Аднак, па ўсёй бачнасці, прычына яго адсутнасці складалася ў наступным: ён хацеў атрымаць частку спадчыны ад свайго бацькі {{нп3|Гундыёх|Гундыёха|ru|Гундиох}}, які быў каралём бургундаў{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. Паколькі апроч Гундабада ў Гундыёха было яшчэ тры сыны — {{нп3|Гадамар I|Гадамар|ru|Годомар I}}, [[Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык]] і {{нп3|Гадэгізель|Гадэгізель|ru|Годегизель}}, то Гундабад меў сапернікаў. Такім чынам, ён фактычна пакінуў Гліцэрыя бараніць свае правы ў адзінотку. Гліцэрый пасяліўся ў Салоне. Неўзабаве ў Далмацыю прыбыў Непат, зрынуты з прастола ў 475 годзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ваеннга магістра {{нп3|Арэст, военачальнік|Флавія Арэста|ru|Орест (военачальник)}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Непат знаходзіўся ў Салоне ў 476 годзе, калі сын Арэста, імператар [[Ромул Аўгуст]] быў зрынуты каралём [[Герулы|герулаў]] [[Адаакр]]ам{{sfn|Bury|1889|p=277}}. Візантыйскі гісторык {{нп3|Малх Філадэльфіец|Малх Філадэльфіец|ru|Малх Филадельфиец}}, чые працы захаваліся ў выпісках [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Фоцій I, Патрыярх Канстанцінопальскі|Фоція]], сцвярджае, што ў 480 годзе Гліцэрый быў удзельнікам змовы, мэтай якога было забойства Непата, якое адбылося ў тым жа годзе<ref>''Фотий''. Известие о жизни и трудах Малха Филадельфийского.</ref>. Магчыма, Гліцэрый дзеяў у інтарэсах Адаакра<ref name="PLRE" />. Тым не менш, прызначэнне Гліцэрыя на прэстыжную пасаду архіепіскапа [[Мілан|Медыялана]], якое магло б служыць довадам у падтрымку тэорыі супрацы паміж Гліцэрыем і Адаакрам, звычайна лічыцца непацверджанай чуткай{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дапушчэнне пра тое, што Гліцэрый быў архіепіскапам Медыялана, мае пад сабой хісткую падставу. Епіскап Павіі [[Магн Фелікс Энодый]] прысвяціў некалькі кароткіх вершаў епіскапам Медыялана, аднаго з якіх заве Гліцэрыем<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Стихи. 82.</ref>. Ён быў змешчаны паміж Марцініянам і Лазарам. Мяркуецца, што Гліцэрый сканаў у Салоне{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. == Вынікі кіравання == Тое, што Леў I не змог адразу знайсці прыдатнага кандыдата на заходнерымскі прастол, сведчыць пра тое, што ў яго не было людзей, на якіх ён мог пакласціся<ref name="imperiumromanum">[http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/glycerius_05.htm ''Гліцэрый'' на сайце imperiumromanum.com]</ref>. Як можна бачыць па падзеях тых гадоў, здрада стала звычайнай з’явай, і адданасць імператару практычна знікла<ref name="imperiumromanum" />. Зрабіць высновы пра Гліцэрыя як пра палітыка вельмі складана з-за яго недоўгачасовага кіравання<ref name="imperiumromanum" />. На тое, што імператар быў глыбока веруючым хрысціянінам, паказвае яго заканатворчая дзейнасць<ref name="imperiumromanum" />. Ён таксама здолеў паспяхова пазбыцца ад пагрозы ўварвання варвараў<ref name="imperiumromanum" />. Пасля сыходу з палітыкі Гліцэрый прысвяціў сябе служэнню Богу<ref name="imperiumromanum" />. У гэты час з прычыны слабасці дзяржавы царква брала на сябе ўсё больш і больш абавязанняў<ref name="imperiumromanum" />. Таму паведамленне пра дачыненне Гліцэрыя да забойства Юлія Непата цалкам упісваецца ў агульную карціну падзей тых гадоў<ref name="imperiumromanum" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Іаан Антыяхійскі. |частка = |загаловак = Хроніка |спасылка = http://archive.org/stream/fragmentahistori04mueluoft#page/534/mode/2up |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Иордан. |частка = |загаловак = Гетика |спасылка = http://www.krotov.info/acts/06/iordan/iordan04.html |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Bury, J. B.|загаловак=A History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene, Vol. I|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1889|allpages=|ref=Bury}} * {{PLRE|''Glycerius''|2|514}} * {{кніга|аўтар=Dumbarton, Oaks.|загаловак=Catalogue of late Roman coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: from Arcadius and Honorius to the accession of Anastasius|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1992|allpages=|ref=Dumbarton Oaks}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Глицерий|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/glycer.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=ТЕРРА — Книжный клуб|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{cite web |author = Ralph W. Mathisen. |url = http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |title = Glycerius (3/5 March 473 — June 474) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |year = 1998 |lang = en |ref = Mathisen1998 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130129050841/http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |archivedate = 29 студзеня 2013 |url-status = dead }} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=PIER 9|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/glycerius/i.html|title=Манеты Гліцэрыя|lang=en|accessdate=2013-03-09}} {{Імператары рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Асоба}} [[Катэгорыя:Епіскапы]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя]] chlokv84a6h8foyjmw86t7yw9aaun2z 5157968 5157966 2026-06-24T14:10:27Z JerzyKundrat 174 /* Узыходжанне на прастол */ Дата падзеі дакладна не вядомая: Старэйшыя Віндабонскія фасты завуць 5 сакавіка 5157968 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Гліцэрый |арыгінал імя = {{lang-la|Glycerius}} |выява = Glicerio - MNR Palazzo Massimo.jpg |апісанне выявы = Партрэт імператара Гліцэрыя на залатым [[солід]]зе. |шырыня = 310px |пасада = [[Імператар]] [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] |перыяд кіравання = [[473]]—[[474]] |папярэднік = [[Алібрый]] |пераемнік = [[Юлій Непат]] |дата нараджэння = ? |месца нараджэння = |дата смерці = пасля [[480]] года |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |мужа = |дзеці = }} '''Гліцэ́рый'''<ref name="PLRE">PLRE. Glycerius.</ref> ({{lang-la|Glycerius}}) — імператар [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]], які кіраваў у [[473]]—[[474]] гадах{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пра яго паходжанне і сям’ю нічога не вядома. Гліцэрый быў узведзены на прастол Заходняй Рымскай імперыі пры падтрымцы ваеннага магістра [[Гундабад]]а, які быў [[Бургунды|бургундам]]. Аднак новы кіраўнік так і не быў прызнаны [[Візантыйская імперыя|ўсходнім рымскім імператарам]] [[Леў I Макела|Львом I Макелам]]{{sfn|Canduci|2010|p=169}}, які спрыяў таму, што [[Юлій Непат]], пляменнік імператарскай жонкі, зрынуў Гліцэрыя. Потым былы імператар стаў епіскапам [[Далмацыя|далмацыйскага]] горада [[Салона]]. Далейшы яго лёс невядомы. == Біяграфія == === Узыходжанне на прастол === Крыніцы, што расказваюць пра Гліцэрыя, вельмі разрозненыя і бедныя. Ёсць дапушчэнне, што яго поўным імем было Флавій Гліцэрый<ref>{{кніга|аўтар= Béranger, Jean.|pages= 357—379|загаловак= L'abdication de l'empereur romain. Comptes-rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Vol. 123. No. 2|спасылка= |месца=|год= 1979}}</ref>. Дата яго нараджэння невядомая нават прыблізна. Вядома, што на момант свайго ўзыходжання на прастол ён займаў пост {{нп3|коміт|коміта|ru|Комит}} {{нп3|Даместыкі|даместыкаў|ru|Доместики}} — начальніка імператарскай гвардыі пры двары ў [[Равена|Равене]]<ref name="PLRE" />. Апроч таго, магчыма, што да гэтага ён камандаваў рымскай арміяй у [[Далмацыя|Далмацыі]]<ref>{{кніга|аўтар= Meijer, Fik.|загаловак= Emperors Don't Die in Bed|спасылка= |месца= Routledge|год=2004|allpages=259}}</ref>. У 472 годзе [[Заходняя Рымская імперыя]] была ахоплена грамадзянскай вайной паміж імператарам [[Пракопій Антэмій|Пракопіем Антэміем]] і яго ваенным магістрам, варварам па паходжанні {{нп3|Рыцымер|Рыцымерам|ru|Рицимер}}{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У красавіку 472 года Рыцымер зайшоў так далёка, што стварыў імператару праціўніка ў асобе прыбылага ў Італію [[Алібрый|Алібрыя]], які стаў адзіным заходнім імператарам пасля забойства Антэмія ў ліпені таго ж года пасля ўзяцця Рыма ў выніку пяцімесяцовай аблогі. Да гэтага ён ужо выступаў кандыдатам на трон заходняй імперыі ад караля вандалаў [[Гейзерых]]а<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|title=Олибрий, Аниций. Монархи. Античность. — 2002|lang=ru|accessdate=2014-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719115531/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|archivedate=19 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref> ў 461 годзе. Аднак Алібрый пратрымаўся на прастоле ўсяго толькі некалькі месяцаў, сканаўшы ў пачатку лістапада 472 года ад [[Чума|чумы]]. Да гэтага часу памёр таксама і Рыцымер{{sfn|Bury|1889|p=279}}. Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]], які з’яўляўся ў той час адзіным кіраўніком рымскага свету, ніяк не мог падабраць прыдатнага чалавека на заходнерымскі прастол{{sfn|Грант|1998|p=}}. Таму да сакавіка [[473]] года прастол Захаду пуставаў на працягу чатырох месяцаў. У звязку з гэтым у Равене пры падтрымцы германскіх падраздзяленняў рымскай арміі новы ваенны магістр і [[Патрыцыі|патрыцый]], пляменнік Рыцымера, [[Гундабад]] узяў сітуацыю ў свае рукі і абвясціў імператарам коміта даместыкаў (элітны атрад імператарскай гвардыі) Гліцэрыя<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Джон Норвіч|Norwich, John Julius|ru|Норвич, Джон}}.|загаловак=Byzantium: The Early Centuries|спасылка=|месца=|выдавецтва=Penguin|год=1989|allpages=171|ref=Norwich}}</ref>. Гісторык [[Іардан (гісторык)|Іардан]] кажа, што гэта адбылося «''хутчэй шляхам захопу, чым абрання''»<ref name="Иордан">''Иордан''. Гетика. 239.</ref>. [[Феафан Спаведнік]] кажа, што Гліцэрый быў «''муж знакаміты''»<ref>''Феофан''. Хронография. л. м. 5965, р. х. 465.</ref>. Дата гэтай падзеі дакладна не вядомая: Старэйшыя Віндабонскія фасты называюць 5 сакавіка, а «''Paschale Campanum''» — 3 сакавіка{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У чарговы раз рымскі імператар уступіў на прастол дзякуючы варварскаму палкаводцу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Прызначэнне Гліцэрыя імператарам падтрымаў кароль бургундаў і ваенны магістр Галіі {{нп3|Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык|ru|Хильперик II (король бургундов)}}{{sfn|Грант|1998|p=}}. Гэта быў не першы выпадак, калі коміт даместыкаў стаў імператарам: [[Маярыян]] займаў тую ж пасаду ў 456 годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Кіраванне === [[Файл:Anicius Olybrius.png|thumb|220px|right|Алібрый, папярэднік Гліцэрыя.]] Вельмі мала вядома пра недоўгачасовае кіраванне Гліцэрыя. У сваёй біяграфіі святога {{нп3|Епіфаній з Павіі|Епіфанія|ru|Епифаний из Павии}}, епіскапа [[Павія|Павіі]], {{нп3|Магн Фелікс Энодый|Магн Фелікс Энодый|ru|Магн Феликс Эннодий}} сцвярджае, што імператар распачаў «''шмат мер для грамадскай выгоды''», але згадвае толькі, што ён па заступніцтве епіскапа Епіфанія пакрыў «''шкоду, нанесеную яго маці некаторымі з яго падданых''»<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Жизнь Епифания. 79.</ref>. Вядомы адзіны закон, датаваны 11 сакавіка 473 года, які адносіцца да кіравання Гліцэрыя, ён скіраваны супраць [[Сіманія|сіманіі]] і адрасаваны на імя Гімількона, {{нп3|Прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя|ru|Префект претория}} Італіі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дадзены закон перанялі таксама і прэфекты прэторыя [[Ілірыя|Ілірыка]] і Усходу, якія падпарадкоўваліся ўсходняму імператару, хоць Гліцэрый, вядома, не меў права навязваць свае законы Ілірыку ці Усходу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таксама закон быў выдадзены і дзеля царкоўнага адабрэння{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Ральф Мэтысен мяркуе, што Гліцэрый імкнуўся заставацца ў добрых стасунках з Усходняй Рымскай імперыяй{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Большую частку часу свайго кіравання Гліцэрый жыў у Паўночнай Італіі, пра што сведчыць той факт, што ўсе знойдзеныя манеты, якія адносяцца да часу яго кіравання, апроч адной, былі адчаканены на манетных дварах [[Мілан|Медыялана]] і [[Равена|Равены]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Яны ў цэлым аналагічныя ўзорам манет яго папярэднікаў — на іх выяўлялася франтальная фігура імператара, які трымаў доўгі, увенчаны крыжам скіпетр і статуэтку багіні [[Вікторыя (багіня)|Вікторыі]] на шары, незалежна ад таго, была здабыта перамога ці не{{sfn|Грант|1998|p=}}. На манетах Гліцэрыя ёсць асаблівасць — профіль кіраўніка на іх стылёва характэрны для манет, якія выпускаліся стагоддзем раней{{sfn|Грант|1998|p=}}. ==== Змаганне з вестготамі і остготамі ==== Гліцэрый, па ўсёй бачнасці, дамогся вызначаных поспехаў у змаганні з варварскай пагрозай, выкарыстоўваючы як дыпламатычныя, так і ваенныя сродкі. У 473 годзе [[Вестготы|вестгоцкі]] кароль {{нп3|Эйрых|Эйрых|ru|Эйрих}} загадаў пачаць уварванне ў Італію, але яго военачальнік Вінцэнт (які, паводле паведамлення {{нп3|Гальская хроніка 511 года|Гальскай хронікі 511 года|ru|Галльская хроника 511 года}}, меў званне магістра) быў пераможаны і забіты імператарскімі [[коміт]]амі Алам і Сіндылам{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на пераможную абарону Італіі, імператар нічога не мог зрабіць, каб запабегчы захопу вестготамі гальскіх гарадоў [[Арль|Арэлата]] і [[Марсель|Масіліі]] ў тым жа годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гэтыя гарады пасля былі ненадоўга вернутыя рымлянамі ў час кіравання імператара [[Юлій Непат|Юлія Непата]]{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Тым часам у 473 годзе Італія сутыкнулася з новай сур’ёзнай пагрозай з боку [[Остготы|остготаў]]{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пасля распаду {{нп3|Імперыя гунаў|гунскай дзяржавы|ru|Империя гуннов}} ў 454 годзе кіраўнік Усходняй Рымскай імперыі [[Маркіян]] дазволіў гэтаму народу, якім кіравалі тры браты — {{нп3|Валамір|Валамір|ru|Валамир}}, [[Тэадэмір]] і {{нп3|Відзімір I|Відзімір|ru|Видимир}}, пасяліцца ў якасці [[Федэраты (Старажытны Рым)|федэратаў]] у Паўночнай Паноніі{{sfn|Грант|1998|p=}}. Пасля рабавання ілірыйскіх правінцый і вайны з іншымі германскімі плямёнамі каля 469 года остготы захапілі тэрыторыі, што размяшчаліся ў сярэдняй плыні [[Дунай|Дуная]]. Праз два гады Тэадэміра змяніў яго сын [[Тэадорых Вялікі|Тэадорых]], які на чале часткі остготаў накіраваўся з Паноніі заваёўваць землі ў [[Мёзія|Ніжняй Мёзіі]] (праз дваццаць гадоў ён стане каралём Італіі). Іншая частка остготаў пад правадырствам Відзіміра таксама выйшла з Паноніі і вырашыла ўварвацца ў Італію{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гліцэрый разумеў, што магчымае з’яднанне Відзіміра з Вінцэнтам пагражае катастрафічнымі наступствамі для імперыі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таму імператар адправіў остгоцкаму каралю пасольства і дзякуючы дыпламатычнаму майстэрству і хабару ў 2000 [[солід]]аў{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}} адправіў яго <blockquote>«''з Італіі ў Галіі, якія цясніліся тады з усіх бакоў рознымі плямёнамі; ён запэўніў [остраготаў{{efn|У некаторых крыніцах остготы завуцца остраготамі.}}], што там па суседстве ўладараць іх родзічы вестготы. Што ж яшчэ? Відзімір прыняў дарункі разам з даручэннем ад імператара Глікерыя, адправіўся ў Галіі і, з’яднаўшыся з роднымі вестготамі, утварыў з імі адно цэлае, як было калісьці.<ref>''Иордан''. Гетика. 284.</ref>''»</blockquote> Такім чынам, праблема пагрозы з боку остготаў была вырашана. ==== Адносіны з Усходняй Рымскай імперыяй ==== [[Файл:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|220px|right|Юлій Непат, пераемнік Гліцэрыя.]] Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]] не прызнаў як папярэдніка Гліцэрыя [[Алібрый|Алібрыя]], так і яго самога{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Абранне Гліцэрыя не было ратыфікавана ўсходнім дваром, бо існавала падазрэнне, што ён быў марыянеткай [[Гундабад]]а{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Такім чынам, Леў вырашыў выбраць іншага імператара з ліку сваіх набліжаных. Такім стаў ваенны магістр Далмацыі Юлій Непат, які быў пляменнікам жонкі Льва {{нп3|Элія Верына|Эліі Верыны|ru|Элия Верина}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Адразу ўварвацца ў Італію Непат не мог, бо парты былі закрыты на зіму, і таму ён адклаў гэта прадпрыемства да пачатку вясны 474 года{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Леў I Макела сканаў 18 студзеня 474 года, і яго наступнікам стаў яго ўнук, малалетні [[Леў II]], які праз невялікі прамежак часу выбраў у якасці са-імператара свайго ўласнага бацьку [[Флавій Зянон|Зянона]]{{sfn|Canduci|2010|p=172}}. Зянон працягнуў падтрымваць афіцыйную пазіцыю Канстанцінопаля і адмаўляў любое прызнанне Гліцэрыя, якога ўсходні двор працягваў разглядаць у якасці звычайнага ўзурпатара, законным кіраўніком{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на адсутнасць прызнання, Гліцэрый спрабаваў замірыцца з усходнім дваром ці, прынамсі, імкнуўся ўнікнуць канфліктаў з ім. Прыкладам, ён не выбраў другога консула ў 474 годзе, у звязку з чым адзіным консулам на Усходзе на той год быў Леў II{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Скіданне і далейшае жыццё === Увесну 474 гады, калі порты былі зноў адкрыты, Юлій Непат перасек [[Адрыятычнае мора]] і ўварваўся ў Італію, каб зрынуць Гліцэрыя{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Гліцэрый, па ўсёй бачнасці, пакінуў Равену і пераехаў у Рым, каб супрацьстаяць захопнікам. Пра гэта сведчыць наяўнасць адной адчаканенай у Рыме невялікай срэбнай манеты, на якой знаходзіцца яго імя{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Эта монета с надписью «VICTORIA AUGGG» ({{lang-be|Перамога Аўгустаў}}) сведчыць пра існаванне трох імператараў. Размешчаная на [[аверс]]е {{нп3|Легенда, нумізматыка|легенда|ru|Легенда (нумизматика)}} «D N GLYCERIUS P F AUG» ({{lang-be|Наш спадар Гліцэрый бласлаўлёны Шчаслівы Аўгуст}}) ясна паказвае, што Гліцэрый лічыў сябе адным з трох. Пад дзвюма іншымі меліся на ўвазе Зянон і Леў II. Выпуск манет пры такіх акалічнасцях, здавалася б, паказвае на працяг існавання з Гліцэрыя прэтэнзій на імператарскі тытул і намераў супрацьстаяць Непату{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Але і ўсё ж, яго справа неўзабаве пацярпела паразу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Юлій Непат паміж 19 і 24 чэрвеня 474 года высадзіўся ў {{нп3|Остыя Антыка|Остыі|ru|Остия Антика}} і зрынуў Гліцэрыя, які не аказаў ніякага супраціўлення{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Паводле паведамлення Іардана, Гліцэрый быў зроблены епіскапам Остыі<ref name="Иордан" />, але шэраг крыніц ([[Ананім Валезія]]<ref>''Аноним Валезия''. Часть последняя. Жизнеописание Теодериха. 7. 36.</ref>, {{нп3|Іаан Антыяхійскі, гісторык|Іаан Антыяхійскі|ru|Иоанн Антиохийский (историк)}}<ref>''Иоанн Антиохийский''. Хроника. Фрагмент 209.</ref>, {{нп3|Евагрый Схаластык|Евагрый Схаластык|ru|Евагрий Схоластик}}<ref>''Евагрий Схоластик''. Церковная история. II. 16.</ref>, Старэйшыя Віндабонскія фасты) кажа пра тое, што зрынуты імператар быў накіраваны ў Далмацыю ў якасці епіскапа горада [[Салона|Салоны]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. У гэтым дачыненні лёс Гліцерыя быў падобна на лёс [[Авіт|Эпархія Авіта]], які кіраваў дваццаццю гадамі раней і стаў епіскапам [[П’ячэнца|Плацентыі]]. Скіданне Гліцэрыя, такім чынам, абыйшлося без якога-небудзь кровапраліцця; гісторыкі даследавалі магчымыя прычыны, чаму заходні імператар, у якога былі Гундабад і яго армія, не спрабаваў супрацівіцца. Адной з магчымых прычын з’яўляецца тое, што кандыдатура Гліцэрыя, не прызнаная ўсходнім дваром, не атрымала падтрымкі ні ад [[Сенат (Старажытны Рым)|рымскага сената]], ні ад гала-рымскай арыстакратыі; супраціў Непату без падтрымкі сената быў бы няслушным рашэннем для Гундабада<ref>{{кніга|аўтар=O'Flynn, John Michael.|загаловак=Generalissimos of the Western Roman Empire|спасылка=|месца=|выдавецтва=University of Alberta|год=1983|allpages=130|ref=}}</ref>. Цалкам магчыма, што Гундабад, які адсутнічаў у Італіі, калі Гліцэрый быў зрынуты, знаходзіўся ў Галіі, каб сабраць пабольш войскаў для Гліцэрыя. што можа паказваць на жаданне заходняга імператара распачаць спробу супраціўлення{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Аднак, па ўсёй бачнасці, прычына яго адсутнасці складалася ў наступным: ён хацеў атрымаць частку спадчыны ад свайго бацькі {{нп3|Гундыёх|Гундыёха|ru|Гундиох}}, які быў каралём бургундаў{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. Паколькі апроч Гундабада ў Гундыёха было яшчэ тры сыны — {{нп3|Гадамар I|Гадамар|ru|Годомар I}}, [[Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык]] і {{нп3|Гадэгізель|Гадэгізель|ru|Годегизель}}, то Гундабад меў сапернікаў. Такім чынам, ён фактычна пакінуў Гліцэрыя бараніць свае правы ў адзінотку. Гліцэрый пасяліўся ў Салоне. Неўзабаве ў Далмацыю прыбыў Непат, зрынуты з прастола ў 475 годзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ваеннга магістра {{нп3|Арэст, военачальнік|Флавія Арэста|ru|Орест (военачальник)}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Непат знаходзіўся ў Салоне ў 476 годзе, калі сын Арэста, імператар [[Ромул Аўгуст]] быў зрынуты каралём [[Герулы|герулаў]] [[Адаакр]]ам{{sfn|Bury|1889|p=277}}. Візантыйскі гісторык {{нп3|Малх Філадэльфіец|Малх Філадэльфіец|ru|Малх Филадельфиец}}, чые працы захаваліся ў выпісках [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Фоцій I, Патрыярх Канстанцінопальскі|Фоція]], сцвярджае, што ў 480 годзе Гліцэрый быў удзельнікам змовы, мэтай якога было забойства Непата, якое адбылося ў тым жа годзе<ref>''Фотий''. Известие о жизни и трудах Малха Филадельфийского.</ref>. Магчыма, Гліцэрый дзеяў у інтарэсах Адаакра<ref name="PLRE" />. Тым не менш, прызначэнне Гліцэрыя на прэстыжную пасаду архіепіскапа [[Мілан|Медыялана]], якое магло б служыць довадам у падтрымку тэорыі супрацы паміж Гліцэрыем і Адаакрам, звычайна лічыцца непацверджанай чуткай{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дапушчэнне пра тое, што Гліцэрый быў архіепіскапам Медыялана, мае пад сабой хісткую падставу. Епіскап Павіі [[Магн Фелікс Энодый]] прысвяціў некалькі кароткіх вершаў епіскапам Медыялана, аднаго з якіх заве Гліцэрыем<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Стихи. 82.</ref>. Ён быў змешчаны паміж Марцініянам і Лазарам. Мяркуецца, што Гліцэрый сканаў у Салоне{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. == Вынікі кіравання == Тое, што Леў I не змог адразу знайсці прыдатнага кандыдата на заходнерымскі прастол, сведчыць пра тое, што ў яго не было людзей, на якіх ён мог пакласціся<ref name="imperiumromanum">[http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/glycerius_05.htm ''Гліцэрый'' на сайце imperiumromanum.com]</ref>. Як можна бачыць па падзеях тых гадоў, здрада стала звычайнай з’явай, і адданасць імператару практычна знікла<ref name="imperiumromanum" />. Зрабіць высновы пра Гліцэрыя як пра палітыка вельмі складана з-за яго недоўгачасовага кіравання<ref name="imperiumromanum" />. На тое, што імператар быў глыбока веруючым хрысціянінам, паказвае яго заканатворчая дзейнасць<ref name="imperiumromanum" />. Ён таксама здолеў паспяхова пазбыцца ад пагрозы ўварвання варвараў<ref name="imperiumromanum" />. Пасля сыходу з палітыкі Гліцэрый прысвяціў сябе служэнню Богу<ref name="imperiumromanum" />. У гэты час з прычыны слабасці дзяржавы царква брала на сябе ўсё больш і больш абавязанняў<ref name="imperiumromanum" />. Таму паведамленне пра дачыненне Гліцэрыя да забойства Юлія Непата цалкам упісваецца ў агульную карціну падзей тых гадоў<ref name="imperiumromanum" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Іаан Антыяхійскі. |частка = |загаловак = Хроніка |спасылка = http://archive.org/stream/fragmentahistori04mueluoft#page/534/mode/2up |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Иордан. |частка = |загаловак = Гетика |спасылка = http://www.krotov.info/acts/06/iordan/iordan04.html |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Bury, J. B.|загаловак=A History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene, Vol. I|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1889|allpages=|ref=Bury}} * {{PLRE|''Glycerius''|2|514}} * {{кніга|аўтар=Dumbarton, Oaks.|загаловак=Catalogue of late Roman coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: from Arcadius and Honorius to the accession of Anastasius|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1992|allpages=|ref=Dumbarton Oaks}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Глицерий|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/glycer.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=ТЕРРА — Книжный клуб|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{cite web |author = Ralph W. Mathisen. |url = http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |title = Glycerius (3/5 March 473 — June 474) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |year = 1998 |lang = en |ref = Mathisen1998 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130129050841/http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |archivedate = 29 студзеня 2013 |url-status = dead }} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=PIER 9|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/glycerius/i.html|title=Манеты Гліцэрыя|lang=en|accessdate=2013-03-09}} {{Імператары рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Асоба}} [[Катэгорыя:Епіскапы]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя]] b71of2hp2bd81ewqp3qv6lsu3vbcg6g 5157970 5157968 2026-06-24T14:15:56Z JerzyKundrat 174 ён фактычна пакінуў Гліцэрыя бараніць свае правы ў адзінотку 5157970 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Гліцэрый |арыгінал імя = {{lang-la|Glycerius}} |выява = Glicerio - MNR Palazzo Massimo.jpg |апісанне выявы = Партрэт імператара Гліцэрыя на залатым [[солід]]зе. |шырыня = 310px |пасада = [[Імператар]] [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] |перыяд кіравання = [[473]]—[[474]] |папярэднік = [[Алібрый]] |пераемнік = [[Юлій Непат]] |дата нараджэння = ? |месца нараджэння = |дата смерці = пасля [[480]] года |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |мужа = |дзеці = }} '''Гліцэ́рый'''<ref name="PLRE">PLRE. Glycerius.</ref> ({{lang-la|Glycerius}}) — імператар [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]], які кіраваў у [[473]]—[[474]] гадах{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пра яго паходжанне і сям’ю нічога не вядома. Гліцэрый быў узведзены на прастол Заходняй Рымскай імперыі пры падтрымцы ваеннага магістра [[Гундабад]]а, які быў [[Бургунды|бургундам]]. Аднак новы кіраўнік так і не быў прызнаны [[Візантыйская імперыя|ўсходнім рымскім імператарам]] [[Леў I Макела|Львом I Макелам]]{{sfn|Canduci|2010|p=169}}, які спрыяў таму, што [[Юлій Непат]], пляменнік імператарскай жонкі, зрынуў Гліцэрыя. Потым былы імператар стаў епіскапам [[Далмацыя|далмацыйскага]] горада [[Салона]]. Далейшы яго лёс невядомы. == Біяграфія == === Узыходжанне на прастол === Крыніцы, што расказваюць пра Гліцэрыя, вельмі разрозненыя і бедныя. Ёсць дапушчэнне, што яго поўным імем было Флавій Гліцэрый<ref>{{кніга|аўтар= Béranger, Jean.|pages= 357—379|загаловак= L'abdication de l'empereur romain. Comptes-rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Vol. 123. No. 2|спасылка= |месца=|год= 1979}}</ref>. Дата яго нараджэння невядомая нават прыблізна. Вядома, што на момант свайго ўзыходжання на прастол ён займаў пост {{нп3|коміт|коміта|ru|Комит}} {{нп3|Даместыкі|даместыкаў|ru|Доместики}} — начальніка імператарскай гвардыі пры двары ў [[Равена|Равене]]<ref name="PLRE" />. Апроч таго, магчыма, што да гэтага ён камандаваў рымскай арміяй у [[Далмацыя|Далмацыі]]<ref>{{кніга|аўтар= Meijer, Fik.|загаловак= Emperors Don't Die in Bed|спасылка= |месца= Routledge|год=2004|allpages=259}}</ref>. У 472 годзе [[Заходняя Рымская імперыя]] была ахоплена грамадзянскай вайной паміж імператарам [[Пракопій Антэмій|Пракопіем Антэміем]] і яго ваенным магістрам, варварам па паходжанні {{нп3|Рыцымер|Рыцымерам|ru|Рицимер}}{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У красавіку 472 года Рыцымер зайшоў так далёка, што стварыў імператару праціўніка ў асобе прыбылага ў Італію [[Алібрый|Алібрыя]], які стаў адзіным заходнім імператарам пасля забойства Антэмія ў ліпені таго ж года пасля ўзяцця Рыма ў выніку пяцімесяцовай аблогі. Да гэтага ён ужо выступаў кандыдатам на трон заходняй імперыі ад караля вандалаў [[Гейзерых]]а<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|title=Олибрий, Аниций. Монархи. Античность. — 2002|lang=ru|accessdate=2014-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719115531/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|archivedate=19 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref> ў 461 годзе. Аднак Алібрый пратрымаўся на прастоле ўсяго толькі некалькі месяцаў, сканаўшы ў пачатку лістапада 472 года ад [[Чума|чумы]]. Да гэтага часу памёр таксама і Рыцымер{{sfn|Bury|1889|p=279}}. Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]], які з’яўляўся ў той час адзіным кіраўніком рымскага свету, ніяк не мог падабраць прыдатнага чалавека на заходнерымскі прастол{{sfn|Грант|1998|p=}}. Таму да сакавіка [[473]] года прастол Захаду пуставаў на працягу чатырох месяцаў. У звязку з гэтым у Равене пры падтрымцы германскіх падраздзяленняў рымскай арміі новы ваенны магістр і [[Патрыцыі|патрыцый]], пляменнік Рыцымера, [[Гундабад]] узяў сітуацыю ў свае рукі і абвясціў імператарам коміта даместыкаў (элітны атрад імператарскай гвардыі) Гліцэрыя<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Джон Норвіч|Norwich, John Julius|ru|Норвич, Джон}}.|загаловак=Byzantium: The Early Centuries|спасылка=|месца=|выдавецтва=Penguin|год=1989|allpages=171|ref=Norwich}}</ref>. Гісторык [[Іардан (гісторык)|Іардан]] кажа, што гэта адбылося «''хутчэй шляхам захопу, чым абрання''»<ref name="Иордан">''Иордан''. Гетика. 239.</ref>. [[Феафан Спаведнік]] кажа, што Гліцэрый быў «''муж знакаміты''»<ref>''Феофан''. Хронография. л. м. 5965, р. х. 465.</ref>. Дата гэтай падзеі дакладна не вядомая: Старэйшыя Віндабонскія фасты называюць 5 сакавіка, а «''Paschale Campanum''» — 3 сакавіка{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У чарговы раз рымскі імператар уступіў на прастол дзякуючы варварскаму палкаводцу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Прызначэнне Гліцэрыя імператарам падтрымаў кароль бургундаў і ваенны магістр Галіі {{нп3|Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык|ru|Хильперик II (король бургундов)}}{{sfn|Грант|1998|p=}}. Гэта быў не першы выпадак, калі коміт даместыкаў стаў імператарам: [[Маярыян]] займаў тую ж пасаду ў 456 годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Кіраванне === [[Файл:Anicius Olybrius.png|thumb|220px|right|Алібрый, папярэднік Гліцэрыя.]] Вельмі мала вядома пра недоўгачасовае кіраванне Гліцэрыя. У сваёй біяграфіі святога {{нп3|Епіфаній з Павіі|Епіфанія|ru|Епифаний из Павии}}, епіскапа [[Павія|Павіі]], {{нп3|Магн Фелікс Энодый|Магн Фелікс Энодый|ru|Магн Феликс Эннодий}} сцвярджае, што імператар распачаў «''шмат мер для грамадскай выгоды''», але згадвае толькі, што ён па заступніцтве епіскапа Епіфанія пакрыў «''шкоду, нанесеную яго маці некаторымі з яго падданых''»<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Жизнь Епифания. 79.</ref>. Вядомы адзіны закон, датаваны 11 сакавіка 473 года, які адносіцца да кіравання Гліцэрыя, ён скіраваны супраць [[Сіманія|сіманіі]] і адрасаваны на імя Гімількона, {{нп3|Прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя|ru|Префект претория}} Італіі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дадзены закон перанялі таксама і прэфекты прэторыя [[Ілірыя|Ілірыка]] і Усходу, якія падпарадкоўваліся ўсходняму імператару, хоць Гліцэрый, вядома, не меў права навязваць свае законы Ілірыку ці Усходу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таксама закон быў выдадзены і дзеля царкоўнага адабрэння{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Ральф Мэтысен мяркуе, што Гліцэрый імкнуўся заставацца ў добрых стасунках з Усходняй Рымскай імперыяй{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Большую частку часу свайго кіравання Гліцэрый жыў у Паўночнай Італіі, пра што сведчыць той факт, што ўсе знойдзеныя манеты, якія адносяцца да часу яго кіравання, апроч адной, былі адчаканены на манетных дварах [[Мілан|Медыялана]] і [[Равена|Равены]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Яны ў цэлым аналагічныя ўзорам манет яго папярэднікаў — на іх выяўлялася франтальная фігура імператара, які трымаў доўгі, увенчаны крыжам скіпетр і статуэтку багіні [[Вікторыя (багіня)|Вікторыі]] на шары, незалежна ад таго, была здабыта перамога ці не{{sfn|Грант|1998|p=}}. На манетах Гліцэрыя ёсць асаблівасць — профіль кіраўніка на іх стылёва характэрны для манет, якія выпускаліся стагоддзем раней{{sfn|Грант|1998|p=}}. ==== Змаганне з вестготамі і остготамі ==== Гліцэрый, па ўсёй бачнасці, дамогся вызначаных поспехаў у змаганні з варварскай пагрозай, выкарыстоўваючы як дыпламатычныя, так і ваенныя сродкі. У 473 годзе [[Вестготы|вестгоцкі]] кароль {{нп3|Эйрых|Эйрых|ru|Эйрих}} загадаў пачаць уварванне ў Італію, але яго военачальнік Вінцэнт (які, паводле паведамлення {{нп3|Гальская хроніка 511 года|Гальскай хронікі 511 года|ru|Галльская хроника 511 года}}, меў званне магістра) быў пераможаны і забіты імператарскімі [[коміт]]амі Алам і Сіндылам{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на пераможную абарону Італіі, імператар нічога не мог зрабіць, каб запабегчы захопу вестготамі гальскіх гарадоў [[Арль|Арэлата]] і [[Марсель|Масіліі]] ў тым жа годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гэтыя гарады пасля былі ненадоўга вернутыя рымлянамі ў час кіравання імператара [[Юлій Непат|Юлія Непата]]{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Тым часам у 473 годзе Італія сутыкнулася з новай сур’ёзнай пагрозай з боку [[Остготы|остготаў]]{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пасля распаду {{нп3|Імперыя гунаў|гунскай дзяржавы|ru|Империя гуннов}} ў 454 годзе кіраўнік Усходняй Рымскай імперыі [[Маркіян]] дазволіў гэтаму народу, якім кіравалі тры браты — {{нп3|Валамір|Валамір|ru|Валамир}}, [[Тэадэмір]] і {{нп3|Відзімір I|Відзімір|ru|Видимир}}, пасяліцца ў якасці [[Федэраты (Старажытны Рым)|федэратаў]] у Паўночнай Паноніі{{sfn|Грант|1998|p=}}. Пасля рабавання ілірыйскіх правінцый і вайны з іншымі германскімі плямёнамі каля 469 года остготы захапілі тэрыторыі, што размяшчаліся ў сярэдняй плыні [[Дунай|Дуная]]. Праз два гады Тэадэміра змяніў яго сын [[Тэадорых Вялікі|Тэадорых]], які на чале часткі остготаў накіраваўся з Паноніі заваёўваць землі ў [[Мёзія|Ніжняй Мёзіі]] (праз дваццаць гадоў ён стане каралём Італіі). Іншая частка остготаў пад правадырствам Відзіміра таксама выйшла з Паноніі і вырашыла ўварвацца ў Італію{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гліцэрый разумеў, што магчымае з’яднанне Відзіміра з Вінцэнтам пагражае катастрафічнымі наступствамі для імперыі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таму імператар адправіў остгоцкаму каралю пасольства і дзякуючы дыпламатычнаму майстэрству і хабару ў 2000 [[солід]]аў{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}} адправіў яго <blockquote>«''з Італіі ў Галіі, якія цясніліся тады з усіх бакоў рознымі плямёнамі; ён запэўніў [остраготаў{{efn|У некаторых крыніцах остготы завуцца остраготамі.}}], што там па суседстве ўладараць іх родзічы вестготы. Што ж яшчэ? Відзімір прыняў дарункі разам з даручэннем ад імператара Глікерыя, адправіўся ў Галіі і, з’яднаўшыся з роднымі вестготамі, утварыў з імі адно цэлае, як было калісьці.<ref>''Иордан''. Гетика. 284.</ref>''»</blockquote> Такім чынам, праблема пагрозы з боку остготаў была вырашана. ==== Адносіны з Усходняй Рымскай імперыяй ==== [[Файл:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|220px|right|Юлій Непат, пераемнік Гліцэрыя.]] Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]] не прызнаў як папярэдніка Гліцэрыя [[Алібрый|Алібрыя]], так і яго самога{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Абранне Гліцэрыя не было ратыфікавана ўсходнім дваром, бо існавала падазрэнне, што ён быў марыянеткай [[Гундабад]]а{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Такім чынам, Леў вырашыў выбраць іншага імператара з ліку сваіх набліжаных. Такім стаў ваенны магістр Далмацыі Юлій Непат, які быў пляменнікам жонкі Льва {{нп3|Элія Верына|Эліі Верыны|ru|Элия Верина}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Адразу ўварвацца ў Італію Непат не мог, бо парты былі закрыты на зіму, і таму ён адклаў гэта прадпрыемства да пачатку вясны 474 года{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Леў I Макела сканаў 18 студзеня 474 года, і яго наступнікам стаў яго ўнук, малалетні [[Леў II]], які праз невялікі прамежак часу выбраў у якасці са-імператара свайго ўласнага бацьку [[Флавій Зянон|Зянона]]{{sfn|Canduci|2010|p=172}}. Зянон працягнуў падтрымваць афіцыйную пазіцыю Канстанцінопаля і адмаўляў любое прызнанне Гліцэрыя, якога ўсходні двор працягваў разглядаць у якасці звычайнага ўзурпатара, законным кіраўніком{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на адсутнасць прызнання, Гліцэрый спрабаваў замірыцца з усходнім дваром ці, прынамсі, імкнуўся ўнікнуць канфліктаў з ім. Прыкладам, ён не выбраў другога консула ў 474 годзе, у звязку з чым адзіным консулам на Усходзе на той год быў Леў II{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Скіданне і далейшае жыццё === Увесну 474 гады, калі порты былі зноў адкрыты, Юлій Непат перасек [[Адрыятычнае мора]] і ўварваўся ў Італію, каб зрынуць Гліцэрыя{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Гліцэрый, верагодна, пакінуў Равену і пераехаў у Рым, каб супрацьстаяць захопнікам. Пра гэта сведчыць наяўнасць адной адчаканенай у Рыме невялікай срэбнай манеты, на якой знаходзіцца яго імя{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Эта монета с надписью «VICTORIA AUGGG» ({{lang-be|Перамога Аўгустаў}}) сведчыць пра існаванне трох імператараў. Размешчаная на [[аверс]]е {{нп3|Легенда, нумізматыка|легенда|ru|Легенда (нумизматика)}} «D N GLYCERIUS P F AUG» ({{lang-be|Наш спадар Гліцэрый бласлаўлёны Шчаслівы Аўгуст}}) ясна паказвае, што Гліцэрый лічыў сябе адным з трох. Пад дзвюма іншымі меліся на ўвазе Зянон і Леў II. Выпуск манет пры такіх акалічнасцях, здавалася б, паказвае на працяг існавання з Гліцэрыя прэтэнзій на імператарскі тытул і намераў супрацьстаяць Непату{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Але і ўсё ж, яго справа неўзабаве пацярпела паразу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Юлій Непат паміж 19 і 24 чэрвеня 474 года высадзіўся ў {{нп3|Остыя Антыка|Остыі|ru|Остия Антика}} і зрынуў Гліцэрыя, які не аказаў ніякага супраціўлення{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Паводле паведамлення Іардана, Гліцэрый быў зроблены епіскапам Остыі<ref name="Иордан" />, але шэраг крыніц ([[Ананім Валезія]]<ref>''Аноним Валезия''. Часть последняя. Жизнеописание Теодериха. 7. 36.</ref>, {{нп3|Іаан Антыяхійскі, гісторык|Іаан Антыяхійскі|ru|Иоанн Антиохийский (историк)}}<ref>''Иоанн Антиохийский''. Хроника. Фрагмент 209.</ref>, {{нп3|Евагрый Схаластык|Евагрый Схаластык|ru|Евагрий Схоластик}}<ref>''Евагрий Схоластик''. Церковная история. II. 16.</ref>, Старэйшыя Віндабонскія фасты) кажа пра тое, што зрынуты імператар быў накіраваны ў Далмацыю ў якасці епіскапа горада [[Салона|Салоны]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. У гэтым дачыненні лёс Гліцерыя быў падобна на лёс [[Авіт|Эпархія Авіта]], які кіраваў дваццаццю гадамі раней і стаў епіскапам [[П’ячэнца|Плацентыі]]. Скіданне Гліцэрыя, такім чынам, абыйшлося без якога-небудзь кровапраліцця; гісторыкі даследавалі магчымыя прычыны, чаму заходні імператар, у якога былі Гундабад і яго армія, не спрабаваў супрацівіцца. Адной з магчымых прычын з’яўляецца тое, што кандыдатура Гліцэрыя, не прызнаная ўсходнім дваром, не атрымала падтрымкі ні ад [[Сенат (Старажытны Рым)|рымскага сената]], ні ад гала-рымскай арыстакратыі; супраціў Непату без падтрымкі сената быў бы няслушным рашэннем для Гундабада<ref>{{кніга|аўтар=O'Flynn, John Michael.|загаловак=Generalissimos of the Western Roman Empire|спасылка=|месца=|выдавецтва=University of Alberta|год=1983|allpages=130|ref=}}</ref>. Цалкам магчыма, што Гундабад, які адсутнічаў у Італіі, калі Гліцэрый быў зрынуты, знаходзіўся ў Галіі, каб сабраць пабольш войскаў для Гліцэрыя. што можа паказваць на жаданне заходняга імператара распачаць спробу супраціўлення{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Аднак, хутчэй за ўсё, прычына яго адсутнасці складалася ў наступным: ён хацеў атрымаць частку спадчыны ад свайго бацькі {{нп3|Гундыёх|Гундыёха|ru|Гундиох}}, які быў каралём бургундаў{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. Паколькі апроч Гундабада ў Гундыёха было яшчэ тры сыны — {{нп3|Гадамар I|Гадамар|ru|Годомар I}}, [[Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык]] і {{нп3|Гадэгізель|Гадэгізель|ru|Годегизель}}, то Гундабад меў сапернікаў. Такім чынам, ён фактычна пакінуў Гліцэрыя без падтрымкі. Гліцэрый пасяліўся ў Салоне. Неўзабаве ў Далмацыю прыбыў Непат, зрынуты з прастола ў 475 годзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ваеннга магістра {{нп3|Арэст, военачальнік|Флавія Арэста|ru|Орест (военачальник)}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Непат знаходзіўся ў Салоне ў 476 годзе, калі сын Арэста, імператар [[Ромул Аўгуст]] быў зрынуты каралём [[Герулы|герулаў]] [[Адаакр]]ам{{sfn|Bury|1889|p=277}}. Візантыйскі гісторык {{нп3|Малх Філадэльфіец|Малх Філадэльфіец|ru|Малх Филадельфиец}}, чые працы захаваліся ў выпісках [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Фоцій I, Патрыярх Канстанцінопальскі|Фоція]], сцвярджае, што ў 480 годзе Гліцэрый быў удзельнікам змовы, мэтай якога было забойства Непата, якое адбылося ў тым жа годзе<ref>''Фотий''. Известие о жизни и трудах Малха Филадельфийского.</ref>. Магчыма, Гліцэрый дзеяў у інтарэсах Адаакра<ref name="PLRE" />. Тым не менш, прызначэнне Гліцэрыя на прэстыжную пасаду архіепіскапа [[Мілан|Медыялана]], якое магло б служыць довадам у падтрымку тэорыі супрацы паміж Гліцэрыем і Адаакрам, звычайна лічыцца непацверджанай чуткай{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дапушчэнне пра тое, што Гліцэрый быў архіепіскапам Медыялана, мае пад сабой хісткую падставу. Епіскап Павіі [[Магн Фелікс Энодый]] прысвяціў некалькі кароткіх вершаў епіскапам Медыялана, аднаго з якіх заве Гліцэрыем<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Стихи. 82.</ref>. Ён быў змешчаны паміж Марцініянам і Лазарам. Мяркуецца, што Гліцэрый сканаў у Салоне{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. == Вынікі кіравання == Тое, што Леў I не змог адразу знайсці прыдатнага кандыдата на заходнерымскі прастол, сведчыць пра тое, што ў яго не было людзей, на якіх ён мог пакласціся<ref name="imperiumromanum">[http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/glycerius_05.htm ''Гліцэрый'' на сайце imperiumromanum.com]</ref>. Як можна бачыць па падзеях тых гадоў, здрада стала звычайнай з’явай, і адданасць імператару практычна знікла<ref name="imperiumromanum" />. Зрабіць высновы пра Гліцэрыя як пра палітыка вельмі складана з-за яго недоўгачасовага кіравання<ref name="imperiumromanum" />. На тое, што імператар быў глыбока веруючым хрысціянінам, паказвае яго заканатворчая дзейнасць<ref name="imperiumromanum" />. Ён таксама здолеў паспяхова пазбыцца ад пагрозы ўварвання варвараў<ref name="imperiumromanum" />. Пасля сыходу з палітыкі Гліцэрый прысвяціў сябе служэнню Богу<ref name="imperiumromanum" />. У гэты час з прычыны слабасці дзяржавы царква брала на сябе ўсё больш і больш абавязанняў<ref name="imperiumromanum" />. Таму паведамленне пра дачыненне Гліцэрыя да забойства Юлія Непата цалкам упісваецца ў агульную карціну падзей тых гадоў<ref name="imperiumromanum" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Іаан Антыяхійскі. |частка = |загаловак = Хроніка |спасылка = http://archive.org/stream/fragmentahistori04mueluoft#page/534/mode/2up |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Иордан. |частка = |загаловак = Гетика |спасылка = http://www.krotov.info/acts/06/iordan/iordan04.html |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Bury, J. B.|загаловак=A History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene, Vol. I|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1889|allpages=|ref=Bury}} * {{PLRE|''Glycerius''|2|514}} * {{кніга|аўтар=Dumbarton, Oaks.|загаловак=Catalogue of late Roman coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: from Arcadius and Honorius to the accession of Anastasius|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1992|allpages=|ref=Dumbarton Oaks}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Глицерий|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/glycer.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=ТЕРРА — Книжный клуб|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{cite web |author = Ralph W. Mathisen. |url = http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |title = Glycerius (3/5 March 473 — June 474) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |year = 1998 |lang = en |ref = Mathisen1998 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130129050841/http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |archivedate = 29 студзеня 2013 |url-status = dead }} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=PIER 9|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/glycerius/i.html|title=Манеты Гліцэрыя|lang=en|accessdate=2013-03-09}} {{Імператары рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Асоба}} [[Катэгорыя:Епіскапы]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя]] kdgzb4q2jptzfa6tiv9am4wbx6pzslq 5157971 5157970 2026-06-24T14:18:37Z JerzyKundrat 174 /* Вынікі кіравання */ ў яго не было людзей, на якіх ён мог пакласціся 5157971 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Гліцэрый |арыгінал імя = {{lang-la|Glycerius}} |выява = Glicerio - MNR Palazzo Massimo.jpg |апісанне выявы = Партрэт імператара Гліцэрыя на залатым [[солід]]зе. |шырыня = 310px |пасада = [[Імператар]] [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] |перыяд кіравання = [[473]]—[[474]] |папярэднік = [[Алібрый]] |пераемнік = [[Юлій Непат]] |дата нараджэння = ? |месца нараджэння = |дата смерці = пасля [[480]] года |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |мужа = |дзеці = }} '''Гліцэ́рый'''<ref name="PLRE">PLRE. Glycerius.</ref> ({{lang-la|Glycerius}}) — імператар [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]], які кіраваў у [[473]]—[[474]] гадах{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пра яго паходжанне і сям’ю нічога не вядома. Гліцэрый быў узведзены на прастол Заходняй Рымскай імперыі пры падтрымцы ваеннага магістра [[Гундабад]]а, які быў [[Бургунды|бургундам]]. Аднак новы кіраўнік так і не быў прызнаны [[Візантыйская імперыя|ўсходнім рымскім імператарам]] [[Леў I Макела|Львом I Макелам]]{{sfn|Canduci|2010|p=169}}, які спрыяў таму, што [[Юлій Непат]], пляменнік імператарскай жонкі, зрынуў Гліцэрыя. Потым былы імператар стаў епіскапам [[Далмацыя|далмацыйскага]] горада [[Салона]]. Далейшы яго лёс невядомы. == Біяграфія == === Узыходжанне на прастол === Крыніцы, што расказваюць пра Гліцэрыя, вельмі разрозненыя і бедныя. Ёсць дапушчэнне, што яго поўным імем было Флавій Гліцэрый<ref>{{кніга|аўтар= Béranger, Jean.|pages= 357—379|загаловак= L'abdication de l'empereur romain. Comptes-rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Vol. 123. No. 2|спасылка= |месца=|год= 1979}}</ref>. Дата яго нараджэння невядомая нават прыблізна. Вядома, што на момант свайго ўзыходжання на прастол ён займаў пост {{нп3|коміт|коміта|ru|Комит}} {{нп3|Даместыкі|даместыкаў|ru|Доместики}} — начальніка імператарскай гвардыі пры двары ў [[Равена|Равене]]<ref name="PLRE" />. Апроч таго, магчыма, што да гэтага ён камандаваў рымскай арміяй у [[Далмацыя|Далмацыі]]<ref>{{кніга|аўтар= Meijer, Fik.|загаловак= Emperors Don't Die in Bed|спасылка= |месца= Routledge|год=2004|allpages=259}}</ref>. У 472 годзе [[Заходняя Рымская імперыя]] была ахоплена грамадзянскай вайной паміж імператарам [[Пракопій Антэмій|Пракопіем Антэміем]] і яго ваенным магістрам, варварам па паходжанні {{нп3|Рыцымер|Рыцымерам|ru|Рицимер}}{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У красавіку 472 года Рыцымер зайшоў так далёка, што стварыў імператару праціўніка ў асобе прыбылага ў Італію [[Алібрый|Алібрыя]], які стаў адзіным заходнім імператарам пасля забойства Антэмія ў ліпені таго ж года пасля ўзяцця Рыма ў выніку пяцімесяцовай аблогі. Да гэтага ён ужо выступаў кандыдатам на трон заходняй імперыі ад караля вандалаў [[Гейзерых]]а<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|title=Олибрий, Аниций. Монархи. Античность. — 2002|lang=ru|accessdate=2014-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719115531/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|archivedate=19 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref> ў 461 годзе. Аднак Алібрый пратрымаўся на прастоле ўсяго толькі некалькі месяцаў, сканаўшы ў пачатку лістапада 472 года ад [[Чума|чумы]]. Да гэтага часу памёр таксама і Рыцымер{{sfn|Bury|1889|p=279}}. Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]], які з’яўляўся ў той час адзіным кіраўніком рымскага свету, ніяк не мог падабраць прыдатнага чалавека на заходнерымскі прастол{{sfn|Грант|1998|p=}}. Таму да сакавіка [[473]] года прастол Захаду пуставаў на працягу чатырох месяцаў. У звязку з гэтым у Равене пры падтрымцы германскіх падраздзяленняў рымскай арміі новы ваенны магістр і [[Патрыцыі|патрыцый]], пляменнік Рыцымера, [[Гундабад]] узяў сітуацыю ў свае рукі і абвясціў імператарам коміта даместыкаў (элітны атрад імператарскай гвардыі) Гліцэрыя<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Джон Норвіч|Norwich, John Julius|ru|Норвич, Джон}}.|загаловак=Byzantium: The Early Centuries|спасылка=|месца=|выдавецтва=Penguin|год=1989|allpages=171|ref=Norwich}}</ref>. Гісторык [[Іардан (гісторык)|Іардан]] кажа, што гэта адбылося «''хутчэй шляхам захопу, чым абрання''»<ref name="Иордан">''Иордан''. Гетика. 239.</ref>. [[Феафан Спаведнік]] кажа, што Гліцэрый быў «''муж знакаміты''»<ref>''Феофан''. Хронография. л. м. 5965, р. х. 465.</ref>. Дата гэтай падзеі дакладна не вядомая: Старэйшыя Віндабонскія фасты называюць 5 сакавіка, а «''Paschale Campanum''» — 3 сакавіка{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У чарговы раз рымскі імператар уступіў на прастол дзякуючы варварскаму палкаводцу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Прызначэнне Гліцэрыя імператарам падтрымаў кароль бургундаў і ваенны магістр Галіі {{нп3|Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык|ru|Хильперик II (король бургундов)}}{{sfn|Грант|1998|p=}}. Гэта быў не першы выпадак, калі коміт даместыкаў стаў імператарам: [[Маярыян]] займаў тую ж пасаду ў 456 годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Кіраванне === [[Файл:Anicius Olybrius.png|thumb|220px|right|Алібрый, папярэднік Гліцэрыя.]] Вельмі мала вядома пра недоўгачасовае кіраванне Гліцэрыя. У сваёй біяграфіі святога {{нп3|Епіфаній з Павіі|Епіфанія|ru|Епифаний из Павии}}, епіскапа [[Павія|Павіі]], {{нп3|Магн Фелікс Энодый|Магн Фелікс Энодый|ru|Магн Феликс Эннодий}} сцвярджае, што імператар распачаў «''шмат мер для грамадскай выгоды''», але згадвае толькі, што ён па заступніцтве епіскапа Епіфанія пакрыў «''шкоду, нанесеную яго маці некаторымі з яго падданых''»<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Жизнь Епифания. 79.</ref>. Вядомы адзіны закон, датаваны 11 сакавіка 473 года, які адносіцца да кіравання Гліцэрыя, ён скіраваны супраць [[Сіманія|сіманіі]] і адрасаваны на імя Гімількона, {{нп3|Прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя|ru|Префект претория}} Італіі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дадзены закон перанялі таксама і прэфекты прэторыя [[Ілірыя|Ілірыка]] і Усходу, якія падпарадкоўваліся ўсходняму імператару, хоць Гліцэрый, вядома, не меў права навязваць свае законы Ілірыку ці Усходу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таксама закон быў выдадзены і дзеля царкоўнага адабрэння{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Ральф Мэтысен мяркуе, што Гліцэрый імкнуўся заставацца ў добрых стасунках з Усходняй Рымскай імперыяй{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Большую частку часу свайго кіравання Гліцэрый жыў у Паўночнай Італіі, пра што сведчыць той факт, што ўсе знойдзеныя манеты, якія адносяцца да часу яго кіравання, апроч адной, былі адчаканены на манетных дварах [[Мілан|Медыялана]] і [[Равена|Равены]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Яны ў цэлым аналагічныя ўзорам манет яго папярэднікаў — на іх выяўлялася франтальная фігура імператара, які трымаў доўгі, увенчаны крыжам скіпетр і статуэтку багіні [[Вікторыя (багіня)|Вікторыі]] на шары, незалежна ад таго, была здабыта перамога ці не{{sfn|Грант|1998|p=}}. На манетах Гліцэрыя ёсць асаблівасць — профіль кіраўніка на іх стылёва характэрны для манет, якія выпускаліся стагоддзем раней{{sfn|Грант|1998|p=}}. ==== Змаганне з вестготамі і остготамі ==== Гліцэрый, па ўсёй бачнасці, дамогся вызначаных поспехаў у змаганні з варварскай пагрозай, выкарыстоўваючы як дыпламатычныя, так і ваенныя сродкі. У 473 годзе [[Вестготы|вестгоцкі]] кароль {{нп3|Эйрых|Эйрых|ru|Эйрих}} загадаў пачаць уварванне ў Італію, але яго военачальнік Вінцэнт (які, паводле паведамлення {{нп3|Гальская хроніка 511 года|Гальскай хронікі 511 года|ru|Галльская хроника 511 года}}, меў званне магістра) быў пераможаны і забіты імператарскімі [[коміт]]амі Алам і Сіндылам{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на пераможную абарону Італіі, імператар нічога не мог зрабіць, каб запабегчы захопу вестготамі гальскіх гарадоў [[Арль|Арэлата]] і [[Марсель|Масіліі]] ў тым жа годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гэтыя гарады пасля былі ненадоўга вернутыя рымлянамі ў час кіравання імператара [[Юлій Непат|Юлія Непата]]{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Тым часам у 473 годзе Італія сутыкнулася з новай сур’ёзнай пагрозай з боку [[Остготы|остготаў]]{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пасля распаду {{нп3|Імперыя гунаў|гунскай дзяржавы|ru|Империя гуннов}} ў 454 годзе кіраўнік Усходняй Рымскай імперыі [[Маркіян]] дазволіў гэтаму народу, якім кіравалі тры браты — {{нп3|Валамір|Валамір|ru|Валамир}}, [[Тэадэмір]] і {{нп3|Відзімір I|Відзімір|ru|Видимир}}, пасяліцца ў якасці [[Федэраты (Старажытны Рым)|федэратаў]] у Паўночнай Паноніі{{sfn|Грант|1998|p=}}. Пасля рабавання ілірыйскіх правінцый і вайны з іншымі германскімі плямёнамі каля 469 года остготы захапілі тэрыторыі, што размяшчаліся ў сярэдняй плыні [[Дунай|Дуная]]. Праз два гады Тэадэміра змяніў яго сын [[Тэадорых Вялікі|Тэадорых]], які на чале часткі остготаў накіраваўся з Паноніі заваёўваць землі ў [[Мёзія|Ніжняй Мёзіі]] (праз дваццаць гадоў ён стане каралём Італіі). Іншая частка остготаў пад правадырствам Відзіміра таксама выйшла з Паноніі і вырашыла ўварвацца ў Італію{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гліцэрый разумеў, што магчымае з’яднанне Відзіміра з Вінцэнтам пагражае катастрафічнымі наступствамі для імперыі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таму імператар адправіў остгоцкаму каралю пасольства і дзякуючы дыпламатычнаму майстэрству і хабару ў 2000 [[солід]]аў{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}} адправіў яго <blockquote>«''з Італіі ў Галіі, якія цясніліся тады з усіх бакоў рознымі плямёнамі; ён запэўніў [остраготаў{{efn|У некаторых крыніцах остготы завуцца остраготамі.}}], што там па суседстве ўладараць іх родзічы вестготы. Што ж яшчэ? Відзімір прыняў дарункі разам з даручэннем ад імператара Глікерыя, адправіўся ў Галіі і, з’яднаўшыся з роднымі вестготамі, утварыў з імі адно цэлае, як было калісьці.<ref>''Иордан''. Гетика. 284.</ref>''»</blockquote> Такім чынам, праблема пагрозы з боку остготаў была вырашана. ==== Адносіны з Усходняй Рымскай імперыяй ==== [[Файл:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|220px|right|Юлій Непат, пераемнік Гліцэрыя.]] Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]] не прызнаў як папярэдніка Гліцэрыя [[Алібрый|Алібрыя]], так і яго самога{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Абранне Гліцэрыя не было ратыфікавана ўсходнім дваром, бо існавала падазрэнне, што ён быў марыянеткай [[Гундабад]]а{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Такім чынам, Леў вырашыў выбраць іншага імператара з ліку сваіх набліжаных. Такім стаў ваенны магістр Далмацыі Юлій Непат, які быў пляменнікам жонкі Льва {{нп3|Элія Верына|Эліі Верыны|ru|Элия Верина}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Адразу ўварвацца ў Італію Непат не мог, бо парты былі закрыты на зіму, і таму ён адклаў гэта прадпрыемства да пачатку вясны 474 года{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Леў I Макела сканаў 18 студзеня 474 года, і яго наступнікам стаў яго ўнук, малалетні [[Леў II]], які праз невялікі прамежак часу выбраў у якасці са-імператара свайго ўласнага бацьку [[Флавій Зянон|Зянона]]{{sfn|Canduci|2010|p=172}}. Зянон працягнуў падтрымваць афіцыйную пазіцыю Канстанцінопаля і адмаўляў любое прызнанне Гліцэрыя, якога ўсходні двор працягваў разглядаць у якасці звычайнага ўзурпатара, законным кіраўніком{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на адсутнасць прызнання, Гліцэрый спрабаваў замірыцца з усходнім дваром ці, прынамсі, імкнуўся ўнікнуць канфліктаў з ім. Прыкладам, ён не выбраў другога консула ў 474 годзе, у звязку з чым адзіным консулам на Усходзе на той год быў Леў II{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Скіданне і далейшае жыццё === Увесну 474 гады, калі порты былі зноў адкрыты, Юлій Непат перасек [[Адрыятычнае мора]] і ўварваўся ў Італію, каб зрынуць Гліцэрыя{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Гліцэрый, верагодна, пакінуў Равену і пераехаў у Рым, каб супрацьстаяць захопнікам. Пра гэта сведчыць наяўнасць адной адчаканенай у Рыме невялікай срэбнай манеты, на якой знаходзіцца яго імя{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Эта монета с надписью «VICTORIA AUGGG» ({{lang-be|Перамога Аўгустаў}}) сведчыць пра існаванне трох імператараў. Размешчаная на [[аверс]]е {{нп3|Легенда, нумізматыка|легенда|ru|Легенда (нумизматика)}} «D N GLYCERIUS P F AUG» ({{lang-be|Наш спадар Гліцэрый бласлаўлёны Шчаслівы Аўгуст}}) ясна паказвае, што Гліцэрый лічыў сябе адным з трох. Пад дзвюма іншымі меліся на ўвазе Зянон і Леў II. Выпуск манет пры такіх акалічнасцях, здавалася б, паказвае на працяг існавання з Гліцэрыя прэтэнзій на імператарскі тытул і намераў супрацьстаяць Непату{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Але і ўсё ж, яго справа неўзабаве пацярпела паразу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Юлій Непат паміж 19 і 24 чэрвеня 474 года высадзіўся ў {{нп3|Остыя Антыка|Остыі|ru|Остия Антика}} і зрынуў Гліцэрыя, які не аказаў ніякага супраціўлення{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Паводле паведамлення Іардана, Гліцэрый быў зроблены епіскапам Остыі<ref name="Иордан" />, але шэраг крыніц ([[Ананім Валезія]]<ref>''Аноним Валезия''. Часть последняя. Жизнеописание Теодериха. 7. 36.</ref>, {{нп3|Іаан Антыяхійскі, гісторык|Іаан Антыяхійскі|ru|Иоанн Антиохийский (историк)}}<ref>''Иоанн Антиохийский''. Хроника. Фрагмент 209.</ref>, {{нп3|Евагрый Схаластык|Евагрый Схаластык|ru|Евагрий Схоластик}}<ref>''Евагрий Схоластик''. Церковная история. II. 16.</ref>, Старэйшыя Віндабонскія фасты) кажа пра тое, што зрынуты імператар быў накіраваны ў Далмацыю ў якасці епіскапа горада [[Салона|Салоны]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. У гэтым дачыненні лёс Гліцерыя быў падобна на лёс [[Авіт|Эпархія Авіта]], які кіраваў дваццаццю гадамі раней і стаў епіскапам [[П’ячэнца|Плацентыі]]. Скіданне Гліцэрыя, такім чынам, абыйшлося без якога-небудзь кровапраліцця; гісторыкі даследавалі магчымыя прычыны, чаму заходні імператар, у якога былі Гундабад і яго армія, не спрабаваў супрацівіцца. Адной з магчымых прычын з’яўляецца тое, што кандыдатура Гліцэрыя, не прызнаная ўсходнім дваром, не атрымала падтрымкі ні ад [[Сенат (Старажытны Рым)|рымскага сената]], ні ад гала-рымскай арыстакратыі; супраціў Непату без падтрымкі сената быў бы няслушным рашэннем для Гундабада<ref>{{кніга|аўтар=O'Flynn, John Michael.|загаловак=Generalissimos of the Western Roman Empire|спасылка=|месца=|выдавецтва=University of Alberta|год=1983|allpages=130|ref=}}</ref>. Цалкам магчыма, што Гундабад, які адсутнічаў у Італіі, калі Гліцэрый быў зрынуты, знаходзіўся ў Галіі, каб сабраць пабольш войскаў для Гліцэрыя. што можа паказваць на жаданне заходняга імператара распачаць спробу супраціўлення{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Аднак, хутчэй за ўсё, прычына яго адсутнасці складалася ў наступным: ён хацеў атрымаць частку спадчыны ад свайго бацькі {{нп3|Гундыёх|Гундыёха|ru|Гундиох}}, які быў каралём бургундаў{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. Паколькі апроч Гундабада ў Гундыёха было яшчэ тры сыны — {{нп3|Гадамар I|Гадамар|ru|Годомар I}}, [[Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык]] і {{нп3|Гадэгізель|Гадэгізель|ru|Годегизель}}, то Гундабад меў сапернікаў. Такім чынам, ён фактычна пакінуў Гліцэрыя без падтрымкі. Гліцэрый пасяліўся ў Салоне. Неўзабаве ў Далмацыю прыбыў Непат, зрынуты з прастола ў 475 годзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ваеннга магістра {{нп3|Арэст, военачальнік|Флавія Арэста|ru|Орест (военачальник)}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Непат знаходзіўся ў Салоне ў 476 годзе, калі сын Арэста, імператар [[Ромул Аўгуст]] быў зрынуты каралём [[Герулы|герулаў]] [[Адаакр]]ам{{sfn|Bury|1889|p=277}}. Візантыйскі гісторык {{нп3|Малх Філадэльфіец|Малх Філадэльфіец|ru|Малх Филадельфиец}}, чые працы захаваліся ў выпісках [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Фоцій I, Патрыярх Канстанцінопальскі|Фоція]], сцвярджае, што ў 480 годзе Гліцэрый быў удзельнікам змовы, мэтай якога было забойства Непата, якое адбылося ў тым жа годзе<ref>''Фотий''. Известие о жизни и трудах Малха Филадельфийского.</ref>. Магчыма, Гліцэрый дзеяў у інтарэсах Адаакра<ref name="PLRE" />. Тым не менш, прызначэнне Гліцэрыя на прэстыжную пасаду архіепіскапа [[Мілан|Медыялана]], якое магло б служыць довадам у падтрымку тэорыі супрацы паміж Гліцэрыем і Адаакрам, звычайна лічыцца непацверджанай чуткай{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дапушчэнне пра тое, што Гліцэрый быў архіепіскапам Медыялана, мае пад сабой хісткую падставу. Епіскап Павіі [[Магн Фелікс Энодый]] прысвяціў некалькі кароткіх вершаў епіскапам Медыялана, аднаго з якіх заве Гліцэрыем<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Стихи. 82.</ref>. Ён быў змешчаны паміж Марцініянам і Лазарам. Мяркуецца, што Гліцэрый сканаў у Салоне{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. == Вынікі кіравання == Тое, што Леў I не змог адразу знайсці прыдатнага кандыдата на заходнерымскі прастол, сведчыць пра тое, што ў яго не было надзейных людзей<ref name="imperiumromanum">[http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/glycerius_05.htm ''Гліцэрый'' на сайце imperiumromanum.com]</ref>. Як можна бачыць па падзеях тых гадоў, здрада стала звычайнай з’явай, і адданасць імператару практычна знікла<ref name="imperiumromanum" />. Зрабіць высновы пра Гліцэрыя як пра палітыка вельмі складана з-за яго недоўгачасовага кіравання<ref name="imperiumromanum" />. На тое, што імператар быў глыбока веруючым хрысціянінам, паказвае яго заканатворчая дзейнасць<ref name="imperiumromanum" />. Ён таксама здолеў паспяхова пазбыцца ад пагрозы ўварвання варвараў<ref name="imperiumromanum" />. Пасля сыходу з палітыкі Гліцэрый прысвяціў сябе служэнню Богу<ref name="imperiumromanum" />. У гэты час з прычыны слабасці дзяржавы царква брала на сябе ўсё больш абавязанняў<ref name="imperiumromanum" />. Таму паведамленне пра датычнасць Гліцэрыя да забойства Юлія Непата цалкам упісваецца ў агульную карціну падзей тых гадоў<ref name="imperiumromanum" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Іаан Антыяхійскі. |частка = |загаловак = Хроніка |спасылка = http://archive.org/stream/fragmentahistori04mueluoft#page/534/mode/2up |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Иордан. |частка = |загаловак = Гетика |спасылка = http://www.krotov.info/acts/06/iordan/iordan04.html |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Bury, J. B.|загаловак=A History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene, Vol. I|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1889|allpages=|ref=Bury}} * {{PLRE|''Glycerius''|2|514}} * {{кніга|аўтар=Dumbarton, Oaks.|загаловак=Catalogue of late Roman coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: from Arcadius and Honorius to the accession of Anastasius|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1992|allpages=|ref=Dumbarton Oaks}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Глицерий|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/glycer.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=ТЕРРА — Книжный клуб|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{cite web |author = Ralph W. Mathisen. |url = http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |title = Glycerius (3/5 March 473 — June 474) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |year = 1998 |lang = en |ref = Mathisen1998 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130129050841/http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |archivedate = 29 студзеня 2013 |url-status = dead }} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=PIER 9|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/glycerius/i.html|title=Манеты Гліцэрыя|lang=en|accessdate=2013-03-09}} {{Імператары рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Асоба}} [[Катэгорыя:Епіскапы]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя]] j0w02gwawzmy3cof1nwr6d3q06peytz 5157972 5157971 2026-06-24T14:21:45Z JerzyKundrat 174 /* Скіданне і далейшае жыццё */ Эта монета с надписью 5157972 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Гліцэрый |арыгінал імя = {{lang-la|Glycerius}} |выява = Glicerio - MNR Palazzo Massimo.jpg |апісанне выявы = Партрэт імператара Гліцэрыя на залатым [[солід]]зе. |шырыня = 310px |пасада = [[Імператар]] [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] |перыяд кіравання = [[473]]—[[474]] |папярэднік = [[Алібрый]] |пераемнік = [[Юлій Непат]] |дата нараджэння = ? |месца нараджэння = |дата смерці = пасля [[480]] года |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |мужа = |дзеці = }} '''Гліцэ́рый'''<ref name="PLRE">PLRE. Glycerius.</ref> ({{lang-la|Glycerius}}) — імператар [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]], які кіраваў у [[473]]—[[474]] гадах{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пра яго паходжанне і сям’ю нічога не вядома. Гліцэрый быў узведзены на прастол Заходняй Рымскай імперыі пры падтрымцы ваеннага магістра [[Гундабад]]а, які быў [[Бургунды|бургундам]]. Аднак новы кіраўнік так і не быў прызнаны [[Візантыйская імперыя|ўсходнім рымскім імператарам]] [[Леў I Макела|Львом I Макелам]]{{sfn|Canduci|2010|p=169}}, які спрыяў таму, што [[Юлій Непат]], пляменнік імператарскай жонкі, зрынуў Гліцэрыя. Потым былы імператар стаў епіскапам [[Далмацыя|далмацыйскага]] горада [[Салона]]. Далейшы яго лёс невядомы. == Біяграфія == === Узыходжанне на прастол === Крыніцы, што расказваюць пра Гліцэрыя, вельмі разрозненыя і бедныя. Ёсць дапушчэнне, што яго поўным імем было Флавій Гліцэрый<ref>{{кніга|аўтар= Béranger, Jean.|pages= 357—379|загаловак= L'abdication de l'empereur romain. Comptes-rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Vol. 123. No. 2|спасылка= |месца=|год= 1979}}</ref>. Дата яго нараджэння невядомая нават прыблізна. Вядома, што на момант свайго ўзыходжання на прастол ён займаў пост {{нп3|коміт|коміта|ru|Комит}} {{нп3|Даместыкі|даместыкаў|ru|Доместики}} — начальніка імператарскай гвардыі пры двары ў [[Равена|Равене]]<ref name="PLRE" />. Апроч таго, магчыма, што да гэтага ён камандаваў рымскай арміяй у [[Далмацыя|Далмацыі]]<ref>{{кніга|аўтар= Meijer, Fik.|загаловак= Emperors Don't Die in Bed|спасылка= |месца= Routledge|год=2004|allpages=259}}</ref>. У 472 годзе [[Заходняя Рымская імперыя]] была ахоплена грамадзянскай вайной паміж імператарам [[Пракопій Антэмій|Пракопіем Антэміем]] і яго ваенным магістрам, варварам па паходжанні {{нп3|Рыцымер|Рыцымерам|ru|Рицимер}}{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У красавіку 472 года Рыцымер зайшоў так далёка, што стварыў імператару праціўніка ў асобе прыбылага ў Італію [[Алібрый|Алібрыя]], які стаў адзіным заходнім імператарам пасля забойства Антэмія ў ліпені таго ж года пасля ўзяцця Рыма ў выніку пяцімесяцовай аблогі. Да гэтага ён ужо выступаў кандыдатам на трон заходняй імперыі ад караля вандалаў [[Гейзерых]]а<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|title=Олибрий, Аниций. Монархи. Античность. — 2002|lang=ru|accessdate=2014-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719115531/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|archivedate=19 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref> ў 461 годзе. Аднак Алібрый пратрымаўся на прастоле ўсяго толькі некалькі месяцаў, сканаўшы ў пачатку лістапада 472 года ад [[Чума|чумы]]. Да гэтага часу памёр таксама і Рыцымер{{sfn|Bury|1889|p=279}}. Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]], які з’яўляўся ў той час адзіным кіраўніком рымскага свету, ніяк не мог падабраць прыдатнага чалавека на заходнерымскі прастол{{sfn|Грант|1998|p=}}. Таму да сакавіка [[473]] года прастол Захаду пуставаў на працягу чатырох месяцаў. У звязку з гэтым у Равене пры падтрымцы германскіх падраздзяленняў рымскай арміі новы ваенны магістр і [[Патрыцыі|патрыцый]], пляменнік Рыцымера, [[Гундабад]] узяў сітуацыю ў свае рукі і абвясціў імператарам коміта даместыкаў (элітны атрад імператарскай гвардыі) Гліцэрыя<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Джон Норвіч|Norwich, John Julius|ru|Норвич, Джон}}.|загаловак=Byzantium: The Early Centuries|спасылка=|месца=|выдавецтва=Penguin|год=1989|allpages=171|ref=Norwich}}</ref>. Гісторык [[Іардан (гісторык)|Іардан]] кажа, што гэта адбылося «''хутчэй шляхам захопу, чым абрання''»<ref name="Иордан">''Иордан''. Гетика. 239.</ref>. [[Феафан Спаведнік]] кажа, што Гліцэрый быў «''муж знакаміты''»<ref>''Феофан''. Хронография. л. м. 5965, р. х. 465.</ref>. Дата гэтай падзеі дакладна не вядомая: Старэйшыя Віндабонскія фасты называюць 5 сакавіка, а «''Paschale Campanum''» — 3 сакавіка{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У чарговы раз рымскі імператар уступіў на прастол дзякуючы варварскаму палкаводцу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Прызначэнне Гліцэрыя імператарам падтрымаў кароль бургундаў і ваенны магістр Галіі {{нп3|Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык|ru|Хильперик II (король бургундов)}}{{sfn|Грант|1998|p=}}. Гэта быў не першы выпадак, калі коміт даместыкаў стаў імператарам: [[Маярыян]] займаў тую ж пасаду ў 456 годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Кіраванне === [[Файл:Anicius Olybrius.png|thumb|220px|right|Алібрый, папярэднік Гліцэрыя.]] Вельмі мала вядома пра недоўгачасовае кіраванне Гліцэрыя. У сваёй біяграфіі святога {{нп3|Епіфаній з Павіі|Епіфанія|ru|Епифаний из Павии}}, епіскапа [[Павія|Павіі]], {{нп3|Магн Фелікс Энодый|Магн Фелікс Энодый|ru|Магн Феликс Эннодий}} сцвярджае, што імператар распачаў «''шмат мер для грамадскай выгоды''», але згадвае толькі, што ён па заступніцтве епіскапа Епіфанія пакрыў «''шкоду, нанесеную яго маці некаторымі з яго падданых''»<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Жизнь Епифания. 79.</ref>. Вядомы адзіны закон, датаваны 11 сакавіка 473 года, які адносіцца да кіравання Гліцэрыя, ён скіраваны супраць [[Сіманія|сіманіі]] і адрасаваны на імя Гімількона, {{нп3|Прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя|ru|Префект претория}} Італіі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дадзены закон перанялі таксама і прэфекты прэторыя [[Ілірыя|Ілірыка]] і Усходу, якія падпарадкоўваліся ўсходняму імператару, хоць Гліцэрый, вядома, не меў права навязваць свае законы Ілірыку ці Усходу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таксама закон быў выдадзены і дзеля царкоўнага адабрэння{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Ральф Мэтысен мяркуе, што Гліцэрый імкнуўся заставацца ў добрых стасунках з Усходняй Рымскай імперыяй{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Большую частку часу свайго кіравання Гліцэрый жыў у Паўночнай Італіі, пра што сведчыць той факт, што ўсе знойдзеныя манеты, якія адносяцца да часу яго кіравання, апроч адной, былі адчаканены на манетных дварах [[Мілан|Медыялана]] і [[Равена|Равены]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Яны ў цэлым аналагічныя ўзорам манет яго папярэднікаў — на іх выяўлялася франтальная фігура імператара, які трымаў доўгі, увенчаны крыжам скіпетр і статуэтку багіні [[Вікторыя (багіня)|Вікторыі]] на шары, незалежна ад таго, была здабыта перамога ці не{{sfn|Грант|1998|p=}}. На манетах Гліцэрыя ёсць асаблівасць — профіль кіраўніка на іх стылёва характэрны для манет, якія выпускаліся стагоддзем раней{{sfn|Грант|1998|p=}}. ==== Змаганне з вестготамі і остготамі ==== Гліцэрый, па ўсёй бачнасці, дамогся вызначаных поспехаў у змаганні з варварскай пагрозай, выкарыстоўваючы як дыпламатычныя, так і ваенныя сродкі. У 473 годзе [[Вестготы|вестгоцкі]] кароль {{нп3|Эйрых|Эйрых|ru|Эйрих}} загадаў пачаць уварванне ў Італію, але яго военачальнік Вінцэнт (які, паводле паведамлення {{нп3|Гальская хроніка 511 года|Гальскай хронікі 511 года|ru|Галльская хроника 511 года}}, меў званне магістра) быў пераможаны і забіты імператарскімі [[коміт]]амі Алам і Сіндылам{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на пераможную абарону Італіі, імператар нічога не мог зрабіць, каб запабегчы захопу вестготамі гальскіх гарадоў [[Арль|Арэлата]] і [[Марсель|Масіліі]] ў тым жа годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гэтыя гарады пасля былі ненадоўга вернутыя рымлянамі ў час кіравання імператара [[Юлій Непат|Юлія Непата]]{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Тым часам у 473 годзе Італія сутыкнулася з новай сур’ёзнай пагрозай з боку [[Остготы|остготаў]]{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пасля распаду {{нп3|Імперыя гунаў|гунскай дзяржавы|ru|Империя гуннов}} ў 454 годзе кіраўнік Усходняй Рымскай імперыі [[Маркіян]] дазволіў гэтаму народу, якім кіравалі тры браты — {{нп3|Валамір|Валамір|ru|Валамир}}, [[Тэадэмір]] і {{нп3|Відзімір I|Відзімір|ru|Видимир}}, пасяліцца ў якасці [[Федэраты (Старажытны Рым)|федэратаў]] у Паўночнай Паноніі{{sfn|Грант|1998|p=}}. Пасля рабавання ілірыйскіх правінцый і вайны з іншымі германскімі плямёнамі каля 469 года остготы захапілі тэрыторыі, што размяшчаліся ў сярэдняй плыні [[Дунай|Дуная]]. Праз два гады Тэадэміра змяніў яго сын [[Тэадорых Вялікі|Тэадорых]], які на чале часткі остготаў накіраваўся з Паноніі заваёўваць землі ў [[Мёзія|Ніжняй Мёзіі]] (праз дваццаць гадоў ён стане каралём Італіі). Іншая частка остготаў пад правадырствам Відзіміра таксама выйшла з Паноніі і вырашыла ўварвацца ў Італію{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гліцэрый разумеў, што магчымае з’яднанне Відзіміра з Вінцэнтам пагражае катастрафічнымі наступствамі для імперыі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таму імператар адправіў остгоцкаму каралю пасольства і дзякуючы дыпламатычнаму майстэрству і хабару ў 2000 [[солід]]аў{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}} адправіў яго <blockquote>«''з Італіі ў Галіі, якія цясніліся тады з усіх бакоў рознымі плямёнамі; ён запэўніў [остраготаў{{efn|У некаторых крыніцах остготы завуцца остраготамі.}}], што там па суседстве ўладараць іх родзічы вестготы. Што ж яшчэ? Відзімір прыняў дарункі разам з даручэннем ад імператара Глікерыя, адправіўся ў Галіі і, з’яднаўшыся з роднымі вестготамі, утварыў з імі адно цэлае, як было калісьці.<ref>''Иордан''. Гетика. 284.</ref>''»</blockquote> Такім чынам, праблема пагрозы з боку остготаў была вырашана. ==== Адносіны з Усходняй Рымскай імперыяй ==== [[Файл:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|220px|right|Юлій Непат, пераемнік Гліцэрыя.]] Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]] не прызнаў як папярэдніка Гліцэрыя [[Алібрый|Алібрыя]], так і яго самога{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Абранне Гліцэрыя не было ратыфікавана ўсходнім дваром, бо існавала падазрэнне, што ён быў марыянеткай [[Гундабад]]а{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Такім чынам, Леў вырашыў выбраць іншага імператара з ліку сваіх набліжаных. Такім стаў ваенны магістр Далмацыі Юлій Непат, які быў пляменнікам жонкі Льва {{нп3|Элія Верына|Эліі Верыны|ru|Элия Верина}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Адразу ўварвацца ў Італію Непат не мог, бо парты былі закрыты на зіму, і таму ён адклаў гэта прадпрыемства да пачатку вясны 474 года{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Леў I Макела сканаў 18 студзеня 474 года, і яго наступнікам стаў яго ўнук, малалетні [[Леў II]], які праз невялікі прамежак часу выбраў у якасці са-імператара свайго ўласнага бацьку [[Флавій Зянон|Зянона]]{{sfn|Canduci|2010|p=172}}. Зянон працягнуў падтрымваць афіцыйную пазіцыю Канстанцінопаля і адмаўляў любое прызнанне Гліцэрыя, якога ўсходні двор працягваў разглядаць у якасці звычайнага ўзурпатара, законным кіраўніком{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на адсутнасць прызнання, Гліцэрый спрабаваў замірыцца з усходнім дваром ці, прынамсі, імкнуўся ўнікнуць канфліктаў з ім. Прыкладам, ён не выбраў другога консула ў 474 годзе, у звязку з чым адзіным консулам на Усходзе на той год быў Леў II{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Скіданне і далейшае жыццё === Увесну 474 гады, калі порты былі зноў адкрыты, Юлій Непат перасек [[Адрыятычнае мора]] і ўварваўся ў Італію, каб зрынуць Гліцэрыя{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Гліцэрый, верагодна, пакінуў Равену і пераехаў у Рым, каб супрацьстаяць захопнікам. Пра гэта сведчыць наяўнасць адной адчаканенай у Рыме невялікай срэбнай манеты, на якой знаходзіцца яго імя{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гэта манета з надпісам «VICTORIA AUGGG» ({{lang-be|Перамога Аўгустаў}}) сведчыць пра існаванне трох імператараў. Размешчаная на [[аверс]]е {{нп3|Легенда, нумізматыка|легенда|ru|Легенда (нумизматика)}} «D N GLYCERIUS P F AUG» ({{lang-be|Наш пан Гліцэрый бласлаўлёны Шчаслівы Аўгуст}}) ясна паказвае, што Гліцэрый лічыў сябе адным з трох. Пад двума іншымі меліся на ўвазе Зянон і Леў II. Выпуск манет пры такіх акалічнасцях, здавалася б, паказвае на працяг існавання ў Гліцэрыя прэтэнзій на імператарскі тытул і намераў супрацьстаяць Непату{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Але яго справа неўзабаве пацярпела паразу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Юлій Непат паміж 19 і 24 чэрвеня 474 года высадзіўся ў {{нп3|Остыя Антыка|Остыі|ru|Остия Антика}} і зрынуў Гліцэрыя, які не аказаў ніякага супраціўлення{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Паводле паведамлення Іардана, Гліцэрый быў зроблены епіскапам Остыі<ref name="Иордан" />, але шэраг крыніц ([[Ананім Валезія]]<ref>''Аноним Валезия''. Часть последняя. Жизнеописание Теодериха. 7. 36.</ref>, {{нп3|Іаан Антыяхійскі, гісторык|Іаан Антыяхійскі|ru|Иоанн Антиохийский (историк)}}<ref>''Иоанн Антиохийский''. Хроника. Фрагмент 209.</ref>, {{нп3|Евагрый Схаластык|Евагрый Схаластык|ru|Евагрий Схоластик}}<ref>''Евагрий Схоластик''. Церковная история. II. 16.</ref>, Старэйшыя Віндабонскія фасты) кажа пра тое, што зрынуты імператар быў накіраваны ў Далмацыю ў якасці епіскапа горада [[Салона|Салоны]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. У гэтым дачыненні лёс Гліцерыя быў падобна на лёс [[Авіт|Эпархія Авіта]], які кіраваў дваццаццю гадамі раней і стаў епіскапам [[П’ячэнца|Плацентыі]]. Скіданне Гліцэрыя, такім чынам, абыйшлося без якога-небудзь кровапраліцця; гісторыкі даследавалі магчымыя прычыны, чаму заходні імператар, у якога былі Гундабад і яго армія, не спрабаваў супрацівіцца. Адной з магчымых прычын з’яўляецца тое, што кандыдатура Гліцэрыя, не прызнаная ўсходнім дваром, не атрымала падтрымкі ні ад [[Сенат (Старажытны Рым)|рымскага сената]], ні ад гала-рымскай арыстакратыі; супраціў Непату без падтрымкі сената быў бы няслушным рашэннем для Гундабада<ref>{{кніга|аўтар=O'Flynn, John Michael.|загаловак=Generalissimos of the Western Roman Empire|спасылка=|месца=|выдавецтва=University of Alberta|год=1983|allpages=130|ref=}}</ref>. Цалкам магчыма, што Гундабад, які адсутнічаў у Італіі, калі Гліцэрый быў зрынуты, знаходзіўся ў Галіі, каб сабраць пабольш войскаў для Гліцэрыя. што можа паказваць на жаданне заходняга імператара распачаць спробу супраціўлення{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Аднак, хутчэй за ўсё, прычына яго адсутнасці складалася ў наступным: ён хацеў атрымаць частку спадчыны ад свайго бацькі {{нп3|Гундыёх|Гундыёха|ru|Гундиох}}, які быў каралём бургундаў{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. Паколькі апроч Гундабада ў Гундыёха было яшчэ тры сыны — {{нп3|Гадамар I|Гадамар|ru|Годомар I}}, [[Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык]] і {{нп3|Гадэгізель|Гадэгізель|ru|Годегизель}}, то Гундабад меў сапернікаў. Такім чынам, ён фактычна пакінуў Гліцэрыя без падтрымкі. Гліцэрый пасяліўся ў Салоне. Неўзабаве ў Далмацыю прыбыў Непат, зрынуты з прастола ў 475 годзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ваеннга магістра {{нп3|Арэст, военачальнік|Флавія Арэста|ru|Орест (военачальник)}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Непат знаходзіўся ў Салоне ў 476 годзе, калі сын Арэста, імператар [[Ромул Аўгуст]] быў зрынуты каралём [[Герулы|герулаў]] [[Адаакр]]ам{{sfn|Bury|1889|p=277}}. Візантыйскі гісторык {{нп3|Малх Філадэльфіец|Малх Філадэльфіец|ru|Малх Филадельфиец}}, чые працы захаваліся ў выпісках [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Фоцій I, Патрыярх Канстанцінопальскі|Фоція]], сцвярджае, што ў 480 годзе Гліцэрый быў удзельнікам змовы, мэтай якога было забойства Непата, якое адбылося ў тым жа годзе<ref>''Фотий''. Известие о жизни и трудах Малха Филадельфийского.</ref>. Магчыма, Гліцэрый дзеяў у інтарэсах Адаакра<ref name="PLRE" />. Тым не менш, прызначэнне Гліцэрыя на прэстыжную пасаду архіепіскапа [[Мілан|Медыялана]], якое магло б служыць довадам у падтрымку тэорыі супрацы паміж Гліцэрыем і Адаакрам, звычайна лічыцца непацверджанай чуткай{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дапушчэнне пра тое, што Гліцэрый быў архіепіскапам Медыялана, мае пад сабой хісткую падставу. Епіскап Павіі [[Магн Фелікс Энодый]] прысвяціў некалькі кароткіх вершаў епіскапам Медыялана, аднаго з якіх заве Гліцэрыем<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Стихи. 82.</ref>. Ён быў змешчаны паміж Марцініянам і Лазарам. Мяркуецца, што Гліцэрый сканаў у Салоне{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. == Вынікі кіравання == Тое, што Леў I не змог адразу знайсці прыдатнага кандыдата на заходнерымскі прастол, сведчыць пра тое, што ў яго не было надзейных людзей<ref name="imperiumromanum">[http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/glycerius_05.htm ''Гліцэрый'' на сайце imperiumromanum.com]</ref>. Як можна бачыць па падзеях тых гадоў, здрада стала звычайнай з’явай, і адданасць імператару практычна знікла<ref name="imperiumromanum" />. Зрабіць высновы пра Гліцэрыя як пра палітыка вельмі складана з-за яго недоўгачасовага кіравання<ref name="imperiumromanum" />. На тое, што імператар быў глыбока веруючым хрысціянінам, паказвае яго заканатворчая дзейнасць<ref name="imperiumromanum" />. Ён таксама здолеў паспяхова пазбыцца ад пагрозы ўварвання варвараў<ref name="imperiumromanum" />. Пасля сыходу з палітыкі Гліцэрый прысвяціў сябе служэнню Богу<ref name="imperiumromanum" />. У гэты час з прычыны слабасці дзяржавы царква брала на сябе ўсё больш абавязанняў<ref name="imperiumromanum" />. Таму паведамленне пра датычнасць Гліцэрыя да забойства Юлія Непата цалкам упісваецца ў агульную карціну падзей тых гадоў<ref name="imperiumromanum" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Іаан Антыяхійскі. |частка = |загаловак = Хроніка |спасылка = http://archive.org/stream/fragmentahistori04mueluoft#page/534/mode/2up |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Иордан. |частка = |загаловак = Гетика |спасылка = http://www.krotov.info/acts/06/iordan/iordan04.html |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Bury, J. B.|загаловак=A History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene, Vol. I|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1889|allpages=|ref=Bury}} * {{PLRE|''Glycerius''|2|514}} * {{кніга|аўтар=Dumbarton, Oaks.|загаловак=Catalogue of late Roman coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: from Arcadius and Honorius to the accession of Anastasius|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1992|allpages=|ref=Dumbarton Oaks}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Глицерий|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/glycer.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=ТЕРРА — Книжный клуб|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{cite web |author = Ralph W. Mathisen. |url = http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |title = Glycerius (3/5 March 473 — June 474) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |year = 1998 |lang = en |ref = Mathisen1998 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130129050841/http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |archivedate = 29 студзеня 2013 |url-status = dead }} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=PIER 9|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/glycerius/i.html|title=Манеты Гліцэрыя|lang=en|accessdate=2013-03-09}} {{Імператары рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Асоба}} [[Катэгорыя:Епіскапы]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя]] ivvvbwdj8a3p0mumrssopwag11z50j0 5157976 5157972 2026-06-24T14:38:16Z JerzyKundrat 174 /* Адхіленне ад улады і далейшае жыццё */ 5157976 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Гліцэрый |арыгінал імя = {{lang-la|Glycerius}} |выява = Glicerio - MNR Palazzo Massimo.jpg |апісанне выявы = Партрэт імператара Гліцэрыя на залатым [[солід]]зе. |шырыня = 310px |пасада = [[Імператар]] [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]] |перыяд кіравання = [[473]]—[[474]] |папярэднік = [[Алібрый]] |пераемнік = [[Юлій Непат]] |дата нараджэння = ? |месца нараджэння = |дата смерці = пасля [[480]] года |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |мужа = |дзеці = }} '''Гліцэ́рый'''<ref name="PLRE">PLRE. Glycerius.</ref> ({{lang-la|Glycerius}}) — імператар [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]], які кіраваў у [[473]]—[[474]] гадах{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пра яго паходжанне і сям’ю нічога не вядома. Гліцэрый быў узведзены на прастол Заходняй Рымскай імперыі пры падтрымцы ваеннага магістра [[Гундабад]]а, які быў [[Бургунды|бургундам]]. Аднак новы кіраўнік так і не быў прызнаны [[Візантыйская імперыя|ўсходнім рымскім імператарам]] [[Леў I Макела|Львом I Макелам]]{{sfn|Canduci|2010|p=169}}, які спрыяў таму, што [[Юлій Непат]], пляменнік імператарскай жонкі, зрынуў Гліцэрыя. Потым былы імператар стаў епіскапам [[Далмацыя|далмацыйскага]] горада [[Салона]]. Далейшы яго лёс невядомы. == Біяграфія == === Узыходжанне на прастол === Крыніцы, што расказваюць пра Гліцэрыя, вельмі разрозненыя і бедныя. Ёсць дапушчэнне, што яго поўным імем было Флавій Гліцэрый<ref>{{кніга|аўтар= Béranger, Jean.|pages= 357—379|загаловак= L'abdication de l'empereur romain. Comptes-rendus des séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres. Vol. 123. No. 2|спасылка= |месца=|год= 1979}}</ref>. Дата яго нараджэння невядомая нават прыблізна. Вядома, што на момант свайго ўзыходжання на прастол ён займаў пост {{нп3|коміт|коміта|ru|Комит}} {{нп3|Даместыкі|даместыкаў|ru|Доместики}} — начальніка імператарскай гвардыі пры двары ў [[Равена|Равене]]<ref name="PLRE" />. Апроч таго, магчыма, што да гэтага ён камандаваў рымскай арміяй у [[Далмацыя|Далмацыі]]<ref>{{кніга|аўтар= Meijer, Fik.|загаловак= Emperors Don't Die in Bed|спасылка= |месца= Routledge|год=2004|allpages=259}}</ref>. У 472 годзе [[Заходняя Рымская імперыя]] была ахоплена грамадзянскай вайной паміж імператарам [[Пракопій Антэмій|Пракопіем Антэміем]] і яго ваенным магістрам, варварам па паходжанні {{нп3|Рыцымер|Рыцымерам|ru|Рицимер}}{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У красавіку 472 года Рыцымер зайшоў так далёка, што стварыў імператару праціўніка ў асобе прыбылага ў Італію [[Алібрый|Алібрыя]], які стаў адзіным заходнім імператарам пасля забойства Антэмія ў ліпені таго ж года пасля ўзяцця Рыма ў выніку пяцімесяцовай аблогі. Да гэтага ён ужо выступаў кандыдатам на трон заходняй імперыі ад караля вандалаў [[Гейзерых]]а<ref>{{cite web|url=http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|title=Олибрий, Аниций. Монархи. Античность. — 2002|lang=ru|accessdate=2014-02-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719115531/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8.%20%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C/%D0%9E%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B8%D0%B9,%20%D0%90%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%B9/|archivedate=19 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref> ў 461 годзе. Аднак Алібрый пратрымаўся на прастоле ўсяго толькі некалькі месяцаў, сканаўшы ў пачатку лістапада 472 года ад [[Чума|чумы]]. Да гэтага часу памёр таксама і Рыцымер{{sfn|Bury|1889|p=279}}. Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]], які з’яўляўся ў той час адзіным кіраўніком рымскага свету, ніяк не мог падабраць прыдатнага чалавека на заходнерымскі прастол{{sfn|Грант|1998|p=}}. Таму да сакавіка [[473]] года прастол Захаду пуставаў на працягу чатырох месяцаў. У звязку з гэтым у Равене пры падтрымцы германскіх падраздзяленняў рымскай арміі новы ваенны магістр і [[Патрыцыі|патрыцый]], пляменнік Рыцымера, [[Гундабад]] узяў сітуацыю ў свае рукі і абвясціў імператарам коміта даместыкаў (элітны атрад імператарскай гвардыі) Гліцэрыя<ref>{{кніга|аўтар={{нп3|Джон Норвіч|Norwich, John Julius|ru|Норвич, Джон}}.|загаловак=Byzantium: The Early Centuries|спасылка=|месца=|выдавецтва=Penguin|год=1989|allpages=171|ref=Norwich}}</ref>. Гісторык [[Іардан (гісторык)|Іардан]] кажа, што гэта адбылося «''хутчэй шляхам захопу, чым абрання''»<ref name="Иордан">''Иордан''. Гетика. 239.</ref>. [[Феафан Спаведнік]] кажа, што Гліцэрый быў «''муж знакаміты''»<ref>''Феофан''. Хронография. л. м. 5965, р. х. 465.</ref>. Дата гэтай падзеі дакладна не вядомая: Старэйшыя Віндабонскія фасты называюць 5 сакавіка, а «''Paschale Campanum''» — 3 сакавіка{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. У чарговы раз рымскі імператар уступіў на прастол дзякуючы варварскаму палкаводцу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Прызначэнне Гліцэрыя імператарам падтрымаў кароль бургундаў і ваенны магістр Галіі {{нп3|Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык|ru|Хильперик II (король бургундов)}}{{sfn|Грант|1998|p=}}. Гэта быў не першы выпадак, калі коміт даместыкаў стаў імператарам: [[Маярыян]] займаў тую ж пасаду ў 456 годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Кіраванне === [[Файл:Anicius Olybrius.png|thumb|220px|right|Алібрый, папярэднік Гліцэрыя.]] Вельмі мала вядома пра недоўгачасовае кіраванне Гліцэрыя. У сваёй біяграфіі святога {{нп3|Епіфаній з Павіі|Епіфанія|ru|Епифаний из Павии}}, епіскапа [[Павія|Павіі]], {{нп3|Магн Фелікс Энодый|Магн Фелікс Энодый|ru|Магн Феликс Эннодий}} сцвярджае, што імператар распачаў «''шмат мер для грамадскай выгоды''», але згадвае толькі, што ён па заступніцтве епіскапа Епіфанія пакрыў «''шкоду, нанесеную яго маці некаторымі з яго падданых''»<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Жизнь Епифания. 79.</ref>. Вядомы адзіны закон, датаваны 11 сакавіка 473 года, які адносіцца да кіравання Гліцэрыя, ён скіраваны супраць [[Сіманія|сіманіі]] і адрасаваны на імя Гімількона, {{нп3|Прэфект прэторыя|прэфекта прэторыя|ru|Префект претория}} Італіі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дадзены закон перанялі таксама і прэфекты прэторыя [[Ілірыя|Ілірыка]] і Усходу, якія падпарадкоўваліся ўсходняму імператару, хоць Гліцэрый, вядома, не меў права навязваць свае законы Ілірыку ці Усходу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таксама закон быў выдадзены і дзеля царкоўнага адабрэння{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Ральф Мэтысен мяркуе, што Гліцэрый імкнуўся заставацца ў добрых стасунках з Усходняй Рымскай імперыяй{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Большую частку часу свайго кіравання Гліцэрый жыў у Паўночнай Італіі, пра што сведчыць той факт, што ўсе знойдзеныя манеты, якія адносяцца да часу яго кіравання, апроч адной, былі адчаканены на манетных дварах [[Мілан|Медыялана]] і [[Равена|Равены]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Яны ў цэлым аналагічныя ўзорам манет яго папярэднікаў — на іх выяўлялася франтальная фігура імператара, які трымаў доўгі, увенчаны крыжам скіпетр і статуэтку багіні [[Вікторыя (багіня)|Вікторыі]] на шары, незалежна ад таго, была здабыта перамога ці не{{sfn|Грант|1998|p=}}. На манетах Гліцэрыя ёсць асаблівасць — профіль кіраўніка на іх стылёва характэрны для манет, якія выпускаліся стагоддзем раней{{sfn|Грант|1998|p=}}. ==== Змаганне з вестготамі і остготамі ==== Гліцэрый, па ўсёй бачнасці, дамогся вызначаных поспехаў у змаганні з варварскай пагрозай, выкарыстоўваючы як дыпламатычныя, так і ваенныя сродкі. У 473 годзе [[Вестготы|вестгоцкі]] кароль {{нп3|Эйрых|Эйрых|ru|Эйрих}} загадаў пачаць уварванне ў Італію, але яго военачальнік Вінцэнт (які, паводле паведамлення {{нп3|Гальская хроніка 511 года|Гальскай хронікі 511 года|ru|Галльская хроника 511 года}}, меў званне магістра) быў пераможаны і забіты імператарскімі [[коміт]]амі Алам і Сіндылам{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на пераможную абарону Італіі, імператар нічога не мог зрабіць, каб запабегчы захопу вестготамі гальскіх гарадоў [[Арль|Арэлата]] і [[Марсель|Масіліі]] ў тым жа годзе{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гэтыя гарады пасля былі ненадоўга вернутыя рымлянамі ў час кіравання імператара [[Юлій Непат|Юлія Непата]]{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Тым часам у 473 годзе Італія сутыкнулася з новай сур’ёзнай пагрозай з боку [[Остготы|остготаў]]{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Пасля распаду {{нп3|Імперыя гунаў|гунскай дзяржавы|ru|Империя гуннов}} ў 454 годзе кіраўнік Усходняй Рымскай імперыі [[Маркіян]] дазволіў гэтаму народу, якім кіравалі тры браты — {{нп3|Валамір|Валамір|ru|Валамир}}, [[Тэадэмір]] і {{нп3|Відзімір I|Відзімір|ru|Видимир}}, пасяліцца ў якасці [[Федэраты (Старажытны Рым)|федэратаў]] у Паўночнай Паноніі{{sfn|Грант|1998|p=}}. Пасля рабавання ілірыйскіх правінцый і вайны з іншымі германскімі плямёнамі каля 469 года остготы захапілі тэрыторыі, што размяшчаліся ў сярэдняй плыні [[Дунай|Дуная]]. Праз два гады Тэадэміра змяніў яго сын [[Тэадорых Вялікі|Тэадорых]], які на чале часткі остготаў накіраваўся з Паноніі заваёўваць землі ў [[Мёзія|Ніжняй Мёзіі]] (праз дваццаць гадоў ён стане каралём Італіі). Іншая частка остготаў пад правадырствам Відзіміра таксама выйшла з Паноніі і вырашыла ўварвацца ў Італію{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гліцэрый разумеў, што магчымае з’яднанне Відзіміра з Вінцэнтам пагражае катастрафічнымі наступствамі для імперыі{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Таму імператар адправіў остгоцкаму каралю пасольства і дзякуючы дыпламатычнаму майстэрству і хабару ў 2000 [[солід]]аў{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}} адправіў яго <blockquote>«''з Італіі ў Галіі, якія цясніліся тады з усіх бакоў рознымі плямёнамі; ён запэўніў [остраготаў{{efn|У некаторых крыніцах остготы завуцца остраготамі.}}], што там па суседстве ўладараць іх родзічы вестготы. Што ж яшчэ? Відзімір прыняў дарункі разам з даручэннем ад імператара Глікерыя, адправіўся ў Галіі і, з’яднаўшыся з роднымі вестготамі, утварыў з імі адно цэлае, як было калісьці.<ref>''Иордан''. Гетика. 284.</ref>''»</blockquote> Такім чынам, праблема пагрозы з боку остготаў была вырашана. ==== Адносіны з Усходняй Рымскай імперыяй ==== [[Файл:Tremissis Julius Nepos-RIC 3221.jpg|thumb|220px|right|Юлій Непат, пераемнік Гліцэрыя.]] Усходні рымскі імператар [[Леў I Макела]] не прызнаў як папярэдніка Гліцэрыя [[Алібрый|Алібрыя]], так і яго самога{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Абранне Гліцэрыя не было ратыфікавана ўсходнім дваром, бо існавала падазрэнне, што ён быў марыянеткай [[Гундабад]]а{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Такім чынам, Леў вырашыў выбраць іншага імператара з ліку сваіх набліжаных. Такім стаў ваенны магістр Далмацыі Юлій Непат, які быў пляменнікам жонкі Льва {{нп3|Элія Верына|Эліі Верыны|ru|Элия Верина}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Адразу ўварвацца ў Італію Непат не мог, бо парты былі закрыты на зіму, і таму ён адклаў гэта прадпрыемства да пачатку вясны 474 года{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Леў I Макела сканаў 18 студзеня 474 года, і яго наступнікам стаў яго ўнук, малалетні [[Леў II]], які праз невялікі прамежак часу выбраў у якасці са-імператара свайго ўласнага бацьку [[Флавій Зянон|Зянона]]{{sfn|Canduci|2010|p=172}}. Зянон працягнуў падтрымваць афіцыйную пазіцыю Канстанцінопаля і адмаўляў любое прызнанне Гліцэрыя, якога ўсходні двор працягваў разглядаць у якасці звычайнага ўзурпатара, законным кіраўніком{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Нягледзячы на адсутнасць прызнання, Гліцэрый спрабаваў замірыцца з усходнім дваром ці, прынамсі, імкнуўся ўнікнуць канфліктаў з ім. Прыкладам, ён не выбраў другога консула ў 474 годзе, у звязку з чым адзіным консулам на Усходзе на той год быў Леў II{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. === Адхіленне ад улады і далейшае жыццё === Увесну 474 гады, калі порты былі зноў адкрыты, Юлій Непат перасек [[Адрыятычнае мора]] і ўварваўся ў Італію, каб зрынуць Гліцэрыя{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. Гліцэрый, верагодна, пакінуў Равену і пераехаў у Рым, каб супрацьстаяць захопнікам. Пра гэта сведчыць наяўнасць адной адчаканенай у Рыме невялікай срэбнай манеты, на якой знаходзіцца яго імя{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Гэта манета з надпісам «VICTORIA AUGGG» ({{lang-be|Перамога Аўгустаў}}) сведчыць пра існаванне трох імператараў. Размешчаная на [[аверс]]е {{нп3|Легенда, нумізматыка|легенда|ru|Легенда (нумизматика)}} «D N GLYCERIUS P F AUG» ({{lang-be|Наш пан Гліцэрый бласлаўлёны Шчаслівы Аўгуст}}) ясна паказвае, што Гліцэрый лічыў сябе адным з трох. Пад двума іншымі меліся на ўвазе Зянон і Леў II. Выпуск манет пры такіх акалічнасцях, здавалася б, паказвае на працяг існавання ў Гліцэрыя прэтэнзій на імператарскі тытул і намераў супрацьстаяць Непату{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Але яго справа неўзабаве пацярпела паразу{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Юлій Непат паміж 19 і 24 чэрвеня 474 года высадзіўся ў {{нп3|Остыя Антыка|Остыі|ru|Остия Антика}} і зрынуў Гліцэрыя, які не аказаў ніякага супраціўлення{{sfn|Bury|1889|p=274}}. Паводле паведамлення Іардана, Гліцэрый быў зроблены епіскапам Остыі<ref name="Иордан" />, але шэраг крыніц ([[Ананім Валезія]]<ref>''Аноним Валезия''. Часть последняя. Жизнеописание Теодериха. 7. 36.</ref>, {{нп3|Іаан Антыяхійскі, гісторык|Іаан Антыяхійскі|ru|Иоанн Антиохийский (историк)}}<ref>''Иоанн Антиохийский''. Хроника. Фрагмент 209.</ref>, {{нп3|Евагрый Схаластык|Евагрый Схаластык|ru|Евагрий Схоластик}}<ref>''Евагрий Схоластик''. Церковная история. II. 16.</ref>, Старэйшыя Віндабонскія фасты) кажа пра тое, што зрынуты імператар быў накіраваны ў Далмацыю ў якасці епіскапа горада [[Салона|Салоны]]{{sfn|Dumbarton Oaks|1992|p=263}}. У гэтым дачыненні лёс Гліцерыя быў падобна на лёс [[Авіт|Эпархія Авіта]], які кіраваў дваццаццю гадамі раней і стаў епіскапам [[П’ячэнца|Плацентыі]]. Адхіленне ад улады Гліцэрыя, такім чынам, абыйшлося без якога-небудзь кровапраліцця; гісторыкі даследавалі магчымыя прычыны, чаму заходні імператар, у якога былі Гундабад і яго армія, не спрабаваў супрацівіцца. Адной з магчымых прычын з’яўляецца тое, што кандыдатура Гліцэрыя, не прызнаная ўсходнім дваром, не атрымала падтрымкі ні ад [[Сенат (Старажытны Рым)|рымскага сената]], ні ад гала-рымскай арыстакратыі; супраціў Непату без падтрымкі сената быў бы няслушным рашэннем для Гундабада<ref>{{кніга|аўтар=O'Flynn, John Michael.|загаловак=Generalissimos of the Western Roman Empire|спасылка=|месца=|выдавецтва=University of Alberta|год=1983|allpages=130|ref=}}</ref>. Цалкам магчыма, што Гундабад, які адсутнічаў у Італіі, калі Гліцэрый быў зрынуты, знаходзіўся ў Галіі, каб сабраць пабольш войскаў для Гліцэрыя. што можа паказваць на жаданне заходняга імператара распачаць спробу супраціўлення{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Аднак, хутчэй за ўсё, прычына яго адсутнасці складалася ў наступным: ён хацеў атрымаць частку спадчыны ад свайго бацькі {{нп3|Гундыёх|Гундыёха|ru|Гундиох}}, які быў каралём бургундаў{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. Паколькі апроч Гундабада ў Гундыёха было яшчэ тры сыны — {{нп3|Гадамар I|Гадамар|ru|Годомар I}}, [[Хільперык II, кароль бургундаў|Хільперык]] і {{нп3|Гадэгізель|Гадэгізель|ru|Годегизель}}, то Гундабад меў сапернікаў. Такім чынам, ён фактычна пакінуў Гліцэрыя без падтрымкі. Гліцэрый пасяліўся ў Салоне. Неўзабаве ў Далмацыю прыбыў Непат, зрынуты з прастола ў 475 годзе ў выніку дзяржаўнага перавароту ваеннга магістра {{нп3|Арэст, военачальнік|Флавія Арэста|ru|Орест (военачальник)}}{{sfn|Norwich|1989|p=}}. Непат знаходзіўся ў Салоне ў 476 годзе, калі сын Арэста, імператар [[Ромул Аўгуст]] быў зрынуты каралём [[Герулы|герулаў]] [[Адаакр]]ам{{sfn|Bury|1889|p=277}}. Візантыйскі гісторык {{нп3|Малх Філадэльфіец|Малх Філадэльфіец|ru|Малх Филадельфиец}}, чые працы захаваліся ў выпісках [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Фоцій I, Патрыярх Канстанцінопальскі|Фоція]], сцвярджае, што ў 480 годзе Гліцэрый быў удзельнікам змовы, мэтай якога было забойства Непата, якое адбылося ў тым жа годзе<ref>''Фотий''. Известие о жизни и трудах Малха Филадельфийского.</ref>. Магчыма, Гліцэрый дзеяў у інтарэсах Адаакра<ref name="PLRE" />. Тым не менш, прызначэнне Гліцэрыя на прэстыжную пасаду архіепіскапа [[Мілан|Медыялана]], якое магло б служыць довадам у падтрымку тэорыі супрацы паміж Гліцэрыем і Адаакрам, звычайна лічыцца непацверджанай чуткай{{sfn|Mathisen|1998|p=}}. Дапушчэнне пра тое, што Гліцэрый быў архіепіскапам Медыялана, мае пад сабой хісткую падставу. Епіскап Павіі [[Магн Фелікс Энодый]] прысвяціў некалькі кароткіх вершаў епіскапам Медыялана, аднаго з якіх заве Гліцэрыем<ref>''Магн Феликс Эннодий''. Стихи. 82.</ref>. Ён быў змешчаны паміж Марцініянам і Лазарам. Мяркуецца, што Гліцэрый сканаў у Салоне{{sfn|Canduci|2010|p=169}}. == Вынікі кіравання == Тое, што Леў I не змог адразу знайсці прыдатнага кандыдата на заходнерымскі прастол, сведчыць пра тое, што ў яго не было надзейных людзей<ref name="imperiumromanum">[http://www.imperiumromanum.com/personen/kaiser/glycerius_05.htm ''Гліцэрый'' на сайце imperiumromanum.com]</ref>. Як можна бачыць па падзеях тых гадоў, здрада стала звычайнай з’явай, і адданасць імператару практычна знікла<ref name="imperiumromanum" />. Зрабіць высновы пра Гліцэрыя як пра палітыка вельмі складана з-за яго недоўгачасовага кіравання<ref name="imperiumromanum" />. На тое, што імператар быў глыбока веруючым хрысціянінам, паказвае яго заканатворчая дзейнасць<ref name="imperiumromanum" />. Ён таксама здолеў паспяхова пазбыцца ад пагрозы ўварвання варвараў<ref name="imperiumromanum" />. Пасля сыходу з палітыкі Гліцэрый прысвяціў сябе служэнню Богу<ref name="imperiumromanum" />. У гэты час з прычыны слабасці дзяржавы царква брала на сябе ўсё больш абавязанняў<ref name="imperiumromanum" />. Таму паведамленне пра датычнасць Гліцэрыя да забойства Юлія Непата цалкам упісваецца ў агульную карціну падзей тых гадоў<ref name="imperiumromanum" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == === Першасная літаратура === * {{кніга |аўтар = Іаан Антыяхійскі. |частка = |загаловак = Хроніка |спасылка = http://archive.org/stream/fragmentahistori04mueluoft#page/534/mode/2up |месца = |год = }} * {{кніга |аўтар = Иордан. |частка = |загаловак = Гетика |спасылка = http://www.krotov.info/acts/06/iordan/iordan04.html |месца = |год = }} === Даследаванні === * {{кніга|аўтар=Bury, J. B.|загаловак=A History of the Later Roman Empire from Arcadius to Irene, Vol. I|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1889|allpages=|ref=Bury}} * {{PLRE|''Glycerius''|2|514}} * {{кніга|аўтар=Dumbarton, Oaks.|загаловак=Catalogue of late Roman coins in the Dumbarton Oaks Collection and in the Whittemore Collection: from Arcadius and Honorius to the accession of Anastasius|спасылка=|месца=|выдавецтва=|год=1992|allpages=|ref=Dumbarton Oaks}} * {{кніга|аўтар=Грант, М.|загаловак=Римские императоры. Глицерий|спасылка=http://ancientrome.ru/imp/glycer.htm|месца={{М.}}|выдавецтва=ТЕРРА — Книжный клуб|год=1998|allpages=|ref=Грант}} * {{cite web |author = Ralph W. Mathisen. |url = http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |title = Glycerius (3/5 March 473 — June 474) |work = An Online Encyclopedia of Roman Emperors |year = 1998 |lang = en |ref = Mathisen1998 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130129050841/http://www.roman-emperors.org/glyceriu.htm |archivedate = 29 студзеня 2013 |url-status = dead }} * {{кніга|аўтар=Canduci, Alexander.|загаловак=Triumph & Tragedy: The Rise and Fall of Rome's Immortal Emperors|спасылка=|месца=|выдавецтва=PIER 9|год=2010|allpages=|ref=Canduci}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://wildwinds.com/coins/ric/glycerius/i.html|title=Манеты Гліцэрыя|lang=en|accessdate=2013-03-09}} {{Імператары рымскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Добры артыкул|Асоба}} [[Катэгорыя:Епіскапы]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы V стагоддзя]] i2zjct7ap5n63ade356us5ccumk82cj 0 323149 5157919 5157728 2026-06-24T12:46:38Z M.L.Bot 261 5157919 wikitext text/x-wiki {{НП | беларуская назва = Біеліна | cтатус = горад | арыгінальная назва = {{lang-sr|Bijeljina}} | вышыня цэнтра НП = 90 | насельніцтва = 45291 | часавы пояс = +1 | летні час = +2 | тэлефонны код = (+387) 055 | паштовы індэкс = 76300 }} '''Біеліна''' ({{lang-sr|Bijeljina, Бијељина}}) — горад на ўсходзе [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.citypopulation.de/Bosnia-Cities.html City Population] {{Commons}} {{дапісаць}} [[Катэгорыя:Гарады Рэспублікі Сербскай]] [[Катэгорыя:Біеліна| ]] p8klygvxpiv4jxnuqjz0d0jrpf60eb4 0 323619 5158026 5017461 2026-06-24T17:44:29Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя 5158026 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Жарнасек}} '''Ірына Францаўна Жарнасек''' (нар. {{ДН|17|1|1953}}, [[Чаранкі (Глыбоцкі раён)|вёска Чаранкі]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], рэдактар часопіса «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Біяграфія == Нарадзілася 17 студзеня 1953 года ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння Пліскай сярэдняй школы (1969) працавала загадчыцай Мамайскай сельскай бібліятэкі на Глыбоччыне. Скончыла завочна [[Мінскі інстытут культуры]] (1976). У 1978—1979 гадах — загадчыца чытальнай залы бібліятэкі трэста № 16 «Нафтабуд» у [[Наваполацк]]у, у 1979—1983 гадах — карэспандэнт шматтыражнай газеты «Знамя новостройки» гэтага трэста. З 1983 года — карэспандэнт наваполацкай гарадской газеты «Химик». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1987 года. Жыве ў Наваполацку. == Творчасць == Першае апавяданне апублікавала ў 1978 годзе (газета «Химик»), у наступным годзе выступіла ў рэспубліканскім друку (часопіс «[[Работніца і сялянка]]»). Аўтар кніг прозы «Ліст да сына» (1986), «Гульні над студняй» (1993), «Гадара», аповесці-казкі «Спрэчка анёлаў», рамана «Будзь воля Твая». == Сям’я == * Сын — Аляксандр Жарнасек (нар. 1980) — беларускі святар, марыянін, пробашч парафіі св. Язэпа ў [[Орша|Оршы]]<ref>{{Cite web |url=https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |title=Адкрыць любоў нанова: а. Аляксандр Жарнасек пра aднову ў Cв. Духу |access-date=20 мая 2023 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512081302/https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{DEFAULTSORT:Жарнасек Ірына Францаўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] hx5k1gjjyvsik3oiq1li94ui0h5x47h 5158028 5158026 2026-06-24T17:46:00Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя 5158028 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{цёзкі2|Жарнасек}} '''Ірына Францаўна Жарнасек''' (нар. {{ДН|17|1|1953}}, [[Чаранкі (Глыбоцкі раён)|вёска Чаранкі]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], рэдактар часопіса «[[Маленькі рыцар Беззаганнай (часопіс)|Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Біяграфія == Нарадзілася 17 студзеня 1953 года ў сялянскай сям’і. Пасля заканчэння Пліскай сярэдняй школы (1969) працавала загадчыцай Мамайскай сельскай бібліятэкі на Глыбоччыне. Скончыла завочна [[Мінскі інстытут культуры]] (1976). У 1978—1979 гадах — загадчыца чытальнай залы бібліятэкі трэста № 16 «Нафтабуд» у [[Наваполацк]]у, у 1979—1983 гадах — карэспандэнт шматтыражнай газеты «Знамя новостройки» гэтага трэста. З 1983 года — карэспандэнт наваполацкай гарадской газеты «Химик». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1987 года. Жыве ў Наваполацку. == Творчасць == Першае апавяданне апублікавала ў 1978 годзе (газета «Химик»), у наступным годзе выступіла ў рэспубліканскім друку (часопіс «[[Работніца і сялянка]]»). Аўтар кніг прозы «Ліст да сына» (1986), «Гульні над студняй» (1993), «Гадара», аповесці-казкі «Спрэчка анёлаў», рамана «Будзь воля Твая». == Сям’я == * Сын — Аляксандр Жарнасек (нар. 1980) — беларускі святар, марыянін, пробашч парафіі св. Язэпа ў [[Орша|Оршы]]<ref>{{Cite web |url=https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |title=Адкрыць любоў нанова: а. Аляксандр Жарнасек пра aднову ў Cв. Духу |access-date=20 мая 2023 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512081302/https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{DEFAULTSORT:Жарнасек Ірына Францаўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] i8z0e0210c8q9fth4z731ayovfmzbtv 5158261 5158028 2026-06-25T09:32:39Z M.L.Bot 261 5158261 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жарнасек}} {{пісьменнік}} '''Ірына Францаўна Жарнасек''' (нар. {{ДН|17|1|1953}}, [[Чаранкі (Глыбоцкі раён)|вёска Чаранкі]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], рэдактарка часопіса «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Біяграфія == Нарадзілася 17 студзеня 1953 года ў сялянскай сям’і. Па сканчэнні Пліскай сярэдняй школы (1969) працавала загадчыцай Мамайскай сельскай бібліятэкі на Глыбоччыне. Скончыла завочна [[Мінскі інстытут культуры]] (1976). У 1978—1979 гадах — загадчыца чытальнай залы бібліятэкі трэста № 16 «Нафтабуд» у [[Наваполацк]]у, у 1979—1983 гадах — карэспандэнт шматтыражнай газеты «Знамя новостройки» гэтага трэста. З 1983 года — карэспандэнт наваполацкай гарадской газеты «Химик». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1987 года. Жыве ў Наваполацку. == Сям’я == * Сын — Аляксандр Жарнасек (нар. 1980) — беларускі святар, марыянін, пробашч парафіі св. Язэпа ў [[Орша|Оршы]]<ref>{{Cite web |url=https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |title=Адкрыць любоў нанова: а. Аляксандр Жарнасек пра aднову ў Cв. Духу |access-date=20 мая 2023 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512081302/https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Першае апавяданне апублікавала ў 1978 годзе (газета «Химик»), у наступным годзе выступіла ў рэспубліканскім друку (часопіс «[[Работніца і сялянка]]»). Аўтар кніг прозы «Ліст да сына» (1986), «Гульні над студняй» (1993), «Гадара», аповесці-казкі «Спрэчка анёлаў», рамана «Будзь воля Твая». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{DEFAULTSORT:Жарнасек Ірына Францаўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] rza8fd5gtm07pkz1bmt40mbafq6jmtt 5158262 5158261 2026-06-25T09:33:02Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5158262 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жарнасек}} {{пісьменнік}} '''Ірына Францаўна Жарнасек''' (нар. {{ДН|17|1|1953}}, [[Чаранкі (Глыбоцкі раён)|вёска Чаранкі]], [[Глыбоцкі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — беларуская [[пісьменніца]], рэдактарка часопіса «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]». == Біяграфія == Нарадзілася 17 студзеня 1953 года ў сялянскай сям’і. Па сканчэнні Пліскай сярэдняй школы (1969) працавала загадчыцай Мамайскай сельскай бібліятэкі на Глыбоччыне. Скончыла завочна [[Мінскі інстытут культуры]] (1976). У 1978—1979 гадах — загадчыца чытальнай залы бібліятэкі трэста № 16 «Нафтабуд» у [[Наваполацк]]у, у 1979—1983 гадах — карэспандэнт шматтыражнай газеты «Знамя новостройки» гэтага трэста. З 1983 года — карэспандэнт наваполацкай гарадской газеты «Химик». Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1987 года. Жыве ў Наваполацку. == Сям’я == * Сын — Аляксандр Жарнасек (нар. 1980) — беларускі святар, марыянін, пробашч парафіі св. Язэпа ў [[Орша|Оршы]]<ref>{{Cite web |url=https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |title=Адкрыць любоў нанова: а. Аляксандр Жарнасек пра aднову ў Cв. Духу |access-date=20 мая 2023 |archive-date=12 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230512081302/https://grodnensis.by/blogs/136-category-informacja/intervju/3484-zharnasiek.html |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Першае апавяданне апублікавала ў 1978 годзе (газета «Химик»), у наступным годзе выступіла ў рэспубліканскім друку (часопіс «[[Работніца і сялянка]]»). Аўтар кніг прозы «Ліст да сына» (1986), «Гульні над студняй» (1993), «Гадара», аповесці-казкі «Спрэчка анёлаў», рамана «Будзь воля Твая». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жарнасек Ірына Францаўна}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] 4g02wnjc5yxxg9zrtxuru07kb92u6t5 0 323885 5158179 4290433 2026-06-25T03:51:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158179 wikitext text/x-wiki {{Шахматыст |Імя = Віярэл Балаган |Выява = Viorel Bologan 08.19.2007.jpg |Шырыня = 200px |Апісанне выявы = 2007 год |Краіны = {{Сцягафікацыя|Малдавія}} |Дата нараджэння = 14.12.1971 |Месца нараджэння = {{МН|Кішынёў}} |Званне = {{Шахматныя званні| гм = 1991 | мм = 1990}} |Максімальны рэйтынг = 2732 <small>(ліпень 2012)</small> |Нумар ФІДЭ = 13900048 |Сайт = http://www.bologan.md/index_ru.html }} '''Віярэл Балаган''' (ці '''Віктар Балаган''') ([[14 снежня]] [[1971]], [[Кішынёў]]) — [[Малдова|малдоўскі]] [[Шахматы|шахматыст]], [[Гросмайстар, шахматы|гросмайстар]] ([[1991]]). == Біяграфія == Віярэл быў другім дзіцём у сям'і. Усяго ў сям'і было пяць сыноў. Бацька Віярэла — спецыяліст у інфарматыку, яго маці — настаўнік [[Іспанская мова|іспанскай мовы]]. Віярэл навучыўся гуляць у шахматы ад свайго бацькі ва ўзросце сямі гадоў. У [[1981]] годзе Віярэл пачаў займацца шахматамі з трэнерам — Іёнам Саланарам. У [[1984]] годзе Віярэл стаў [[Кандыдат у майстра|кандыдатам у майстра]]. З [[1986]] года Балаган займаўся з малдрўскім шахматыстам Вячаславам Андрэевічам Чабаненкам. У [[1988]] годзе Віярэл скончыў школу з паглыбленым вывучэннем іспанскай мовы. У [[1989]] годзе ён паступіў і ў [[1993]] годзе скончыў Расійскую Дзяржаўную Акадэмію Фізічнай Культуры (РДАФК). У 1993 годзе Балаган паступіў у аспірантуру (РДАФК). У [[1996]] годзе Балаган абараніў [[Кандыдацкая дысертацыя|кандыдацкую дысертацыю]] па тэме «Структура комплекснай падрыхтаванасці шахматыстаў высокай кваліфікацыі». У гэты ж час Балаган пачаў займацца шахматамі з вядомым шахматным трэнерам [[Марк Ізраілевіч Дварэцкі|Маркам Дварэцкім]]. Першым значным дасягненнем у шахматнай кар'еры Балагана была дзяльба разам з [[Барыс Абрамавіч Гельфанд|Барысам Гельфандам]] і [[Аляксей Шыраў|Аляксеем Шыравым]] 1—3 месцаў на першай дошцы на моладзевых гульнях СССР 1989 года. У [[1990]] годзе Балаган стаў [[Міжнародны майстар|міжнародным майстрам]]. У [[1991]] годзе Балаган выканаў норму гросмайстра. Званне гросмайстра яму было прысвоена ў кастрычніку 1991 года на Кангрэсе [[ФІДЭ]]. У 1991 годзе Віярэл Балаган браў удзел у [[Чэмпіянат СССР па шахматах 1991|апошнім чэмпіянаце СССР]] і заняў 7-е месца. У студзені [[1992]] года Балаган быў 52-м у [[Рэйтынг Эло|рэйтынг]] спісе ФІДЭ. Балаган 7 гадоў гуляў за шахматны клуб [[Дрэздэн]]а ў Бундэслізе ([[Германія]]). У 1993 — [[1995]] годах Балаган гуляў за французскі клуб Бельфор (Belfort). У 1995 — [[1997]] годах Балаган гуляў за клуб «Таттрансгаз» ([[Казань]]). У складзе гэтага клуба Балаган у [[1996]] годзе выйграў Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў. У 1993 годзе Балаган выйграў турніры ў [[Острава|Остраве]] і ў [[Лас-Пальмас-дэ-Гран-Канарыя|Лас Пальмасе]], у 1995 годзе — у [[Масква|Маскве]]. У [[1997]] годзе Балаган выйграў «Нью-Ёрк-опен», У [[1997]] годзе Балаган вырашыў скончыць шахматную кар'еру і заняўся бізнесам. Аднак пасля эканамічнага крызісу ў [[Расія|Расіі]] ў [[1998]] годзе аднавіў шахматную кар'еру і ў тым жа годзе выйграў турнір у Бурбон-Лансі (Францыя)<ref>[http://www.chesscenter.com/twic/twic209.html#11 2nd Bourbon-Lancy (FRA) International Open] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071011105347/http://www.chesscenter.com/twic/twic209.html#11 |date=11 кастрычніка 2007 }}</ref>. == Кнігі == * Ступени или как стать гроссмейстером. Мемуары шахматиста. Издательство: Издательство Астрель, АСТ, 2006 г., ISBN 5-17-034434-1, 5-271-13052-5, 985-13-6842-3<ref>[http://www.chtivo.ru/chtivo=3&bkid=1126564.htm Ступени или как стать гроссмейстером. Мемуары шахматиста<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref> * Славянская защита. Система Чебаненко. Издательство: Соловьёв Сергей, С.-Петербург, 2008 г., ISBN 5-903609-11-2 * Староиндийская защита. Репертуар за чёрных. Издательство: Соловьёв Сергей, С.-Петербург, 2009, ISBN 978-5-903609-04-8 * Система Россолимо. Сицилианская защита. Издатель: «Андрей Ельков», Москва, 2011, ISBN 978-5-9902352-2-9 * Каталонское начало (репертуар за белых). Издатель: «Андрей Ельков», Москва, 2013, ISBN 978-5-9902352-8-1 {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bologan.md/index_ru.html Интернет страница Виорела Бологана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080612192957/http://www.bologan.md/index_ru.html |date=12 чэрвеня 2008 }} * {{ФІДЭ|id=13900048|імя=Віярэла Балагана}} * {{Chessgames|id=14216|імя=Віярэла Балагана}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Балаган Віярэл Антонавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі шахматных алімпіяд]] sevn8n8l4j2t2lthx470ms7m5hz1lmp 0 334640 5157979 2346936 2026-06-24T14:42:19Z Emilia Noah 155537 /* */ 5157979 wikitext text/x-wiki {{Картка трамвая | назва = 71-402 (СПЕКТР-1) | выява = SPEKTR.jpg | шырыня выявы = | подпіс = 71-402 (СПЕКТР-1) у [[Екацярынбург]]у. | вытворца = {{Сцяг|Расія}} [[Уралтрансмаш]] | адзінак пабудавана = 55 | год праекта = 1998 | гады выпуску = 1999—2005 | папярэднік = | пераемнік = [[71-403]] | максімальная хуткасць = 75 | маса = | месцаў для сядзення = 32 | стаячых месцаў = | намінальная змяшчальнасць = 117 | поўная змяшчальнасць = 168 | нізкападлогавасць = 0 | тып кантролера = педальны | тып тормаза = электрычны | напружанне сеткі = 550 | напружанне бартавой сеткі = 24 | тып цягавага рэдуктара = | перадатачны лік рэдуктара = | колькасць дзвярэй = 3 | асвятленне салона = люмінесцэнтнае | дзяжурнае асвятленне = лямпы напальвання | ацяпленне кабіны = каларыфернае | тэрмін службы = 20 гадоў | каляіна = 1524 | даўжыня = 15 294 | шырыня = 2500 | вышыня = 3043 | база = 7460 | база цялежкі = 1900 | дыяметр колаў = 706 | праём дзвярэй = 1320 | тып рухавіка = 4 x АТЧД-225-4УХЛ2 | магутнасць = 4 x 54 | сістэма кіравання = асінхронныя ЦЭР | сумарная магутнасць рухавікоў = 216 | расход электраэнергіі = | старонка на Вікісховішчы = UTM-2 }} '''71-402''' (''СПЕКТР-1'') — [[Расія|расійскі]] пасажырскі аднабаковы чатырохвосевы высокападлогавы [[Трамвай|трамвайны]] вагон. Мадэль выкарыстоўваецца ў некалькіх гарадах [[Расія|Расіі]] і [[Узбекістан|Узбекістана]]. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Трамваі Уралтрансмаш]] iiy222rq6r6bjzcczlzgusnmjmk2xcl 0 334646 5157980 4393806 2026-06-24T14:42:38Z Emilia Noah 155537 /* */ 5157980 wikitext text/x-wiki {{Картка трамвая | назва = 71-403 | выява = Tram099-042011.JPG | шырыня выявы = | подпіс = 71-403 у [[Арол (горад)|Арле]]. | вытворца = {{Сцяг|Расія}} [[Уралтрансмаш]] | адзінак пабудавана = 37 | год праекта = 2003 | гады выпуску = 2003—2012 | папярэднік = [[71-402]] | пераемнік = [[71-405]] | максімальная хуткасць = 75 | маса = 20 | месцаў для сядзення = 33 | стаячых месцаў = | намінальная змяшчальнасць = 118 | поўная змяшчальнасць = 169 | нізкападлогавасць = 0 | тып кантролера = | тып тормаза = | напружанне сеткі = 550 | напружанне бартавой сеткі = 24 | тып цягавага рэдуктара = дзвюхступеньчаты, цыліндрычна-канічны з эвальвентным зачапленнем | перадатачны лік рэдуктара = 7,36 | колькасць дзвярэй = 3 | асвятленне салона = люмінесцэнтнае | дзяжурнае асвятленне = лямпы напальвання 24 В | ацяпленне кабіны = каларыфернае | тэрмін службы = 20 гадоў | каляіна = 1524 | даўжыня = 15 435 | шырыня = 2500 | вышыня = 3055 | база = 7460 | база цялежкі = 1900 | дыяметр колаў = 706 | праём дзвярэй = 1300 | тып рухавіка = | магутнасць = 4 x 54 | сістэма кіравання = | сумарная магутнасць рухавікоў = 340 | расход электраэнергіі = 1,6 | старонка на Вікісховішчы = UTM-3 }} '''71-403''' — [[Расія|расійскі]] пасажырскі аднабаковы чатырохвосевы высокападлогавы [[Трамвай|трамвайны]] вагон з асінхронным цягавым электрарухавіком вытворчасці ААТ «''[[Уралтрансмаш]]''». Трамвай выкарыстоўваецца ў некалькіх гарадах [[Расія|Расіі]] і [[Узбекістан|Узбекістана]]. У сучаснасці мадэль не вырабляецца. У сакавіку [[2009]] г. апошні гатовы сапраўдны 71-403 накіраваўся ў Арол. На працягу наступных трох гадоў вырабленыя кузавы 71-403 былі даробленыя электраабсталяваннем ад [[71-405]] і накіраваныя ў [[Ніжні Тагіл]] і [[Ніжні Ноўгарад]]. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Трамваі Уралтрансмаш]] jsuq7ddsh7teco0uzghq3wfmr5nz0k7 0 334681 5157981 4393808 2026-06-24T14:43:22Z Emilia Noah 155537 /* */ 5157981 wikitext text/x-wiki {{Картка трамвая | назва = 71-407 | выява = NN tram OktyabrskayaStreet 08-2016 img1.jpg | шырыня выявы = | подпіс = 71-407 у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]]. | вытворца = {{Сцяг|Расія}} [[Уралтрансмаш]] | адзінак пабудавана = 66 | год праекта = 2008 | гады выпуску = 2009—сучаснасць | папярэднік = [[71-405]] | пераемнік = [[71-409]] | максімальная хуткасць = 75 | маса = 20,5 | месцаў для сядзення = 27 | стаячых месцаў = | намінальная змяшчальнасць = | поўная змяшчальнасць = 190 | нізкападлогавасць = 39 | тып кантролера = | тып тормаза = | напружанне сеткі = 550 | напружанне бартавой сеткі = 24 | тып цягавага рэдуктара = дзвюхступеньчаты | перадатачны лік рэдуктара = 7,36 | колькасць дзвярэй = 3 | асвятленне салона = люмінесцэнтнае | дзяжурнае асвятленне = лямпы напальвання 24 В | ацяпленне кабіны = каларыфернае | тэрмін службы = 20 гадоў | каляіна = 1524 | даўжыня = 15 900 | шырыня = 2500 | вышыня = 3055 | база = 7460 | база цялежкі = 1900 | праём дзвярэй = 1300 | тып рухавіка = 4 х АТЧД-225-4УХЛ2 | магутнасць = 4 х 54 | сістэма кіравання = частотна-кіруемая на [[IGBT]]-транзістарах | сумарная магутнасць рухавікоў = 340 | расход электраэнергіі = 1,6 | старонка на Вікісховішчы = UTM-7 }} '''71-407''' — [[Расія|расійскі]] пасажырскі аднабаковы чатырохвосевы высокападлогавы [[Трамвай|трамвайны]] вагон з пераменным узроўнем падлогі і асінхронным цягавым электрарухавіком вытворчасці ААТ «''[[Уралтрансмаш]]''». Выпускаецца з [[2009]] г. Па стане на кастрычнік [[2015]] г. трамваі дадзенай мадэлі эксплуатуюцца ў [[Екацярынбург|Екацярынбургу]], [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], [[Тула|Туле]], [[Краснадар|Краснадары]], [[Таганрог|Таганрозе]], [[Ніжні Тагіл|Ніжнім Тагіле]] і [[Валгаград|Валгаградзе]]. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Трамваі Уралтрансмаш]] huy56wzx1mncuwwf1gjguirg30jsiyk 0 334682 5157983 2866686 2026-06-24T14:44:02Z Emilia Noah 155537 /* */ 5157983 wikitext text/x-wiki {{Картка трамвая | назва = 71-409 | выява = Tram 71-409.JPG | шырыня выявы = | подпіс = 71-409. | вытворца = {{Сцяг|Расія}} [[Уралтрансмаш]] | адзінак пабудавана = 3 | год праекта = 2011 | гады выпуску = 2011—сучаснасць | папярэднік = [[71-407]] | пераемнік = | максімальная хуткасць = 75 | маса = | месцаў для сядзення = | стаячых месцаў = | намінальная змяшчальнасць = | поўная змяшчальнасць = 210 | нізкападлогавасць = 100 | тып кантролера = | тып тормаза = | напружанне сеткі = 550 | напружанне бартавой сеткі = | тып цягавага рэдуктара = | перадатачны лік рэдуктара = | колькасць дзвярэй = 4 | асвятленне салона = | дзяжурнае асвятленне = | ацяпленне кабіны = | тэрмін службы = 20 гадоў | каляіна = 1524 | даўжыня = 21 355 | шырыня = 2500 | вышыня = 3280 | база = 11 500 | база цялежкі = 1900 | праём дзвярэй = | тып рухавіка = | магутнасць = | сістэма кіравання = | сумарная магутнасць рухавікоў = 380 | расход электраэнергіі = 1,24 | старонка на Вікісховішчы = UTM-9 }} '''71-409''' — [[Расія|расійскі]] пасажырскі аднабаковы чатырохвосевы нізкападлогавы трохсекцыйны злучаны [[Трамвай|трамвайны]] вагон вытворчасці ААТ «''[[Уралтрансмаш]]''». З’яўляецца першым у [[Расія|Расіі]] трамваем з нізкім узроўнем падлогі па ўсёй даўжыні салона. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Трамваі Уралтрансмаш]] 19hzhuq9apfuv8nfoaxsf6yv0bkc61e 0 334687 5157984 3076408 2026-06-24T14:44:28Z Emilia Noah 155537 /* */ 5157984 wikitext text/x-wiki {{Картка трамвая | назва = 71-611 | выява = KTM-11 Volgograd depot.jpg | шырыня выявы = | подпіс = 2 трамваі 71-611 на тэрыторыі дэпо ў [[Валгаград]]зе. | вытворца = {{Сцяг|Расія}} [[УКВЗ]] | адзінак пабудавана = 13 | год праекта = 1990 | гады выпуску = 1992—1995 | папярэднік = | пераемнік = | максімальная хуткасць = 75 | маса = 21 | месцаў для сядзення = 37 | стаячых месцаў = | намінальная змяшчальнасць = 127 | поўная змяшчальнасць = 202 | нізкападлогавасць = 0 | тып кантролера = | тып тормаза = | напружанне сеткі = 550 | напружанне бартавой сеткі = | тып цягавага рэдуктара = | перадатачны лік рэдуктара = | колькасць дзвярэй = | асвятленне салона = | дзяжурнае асвятленне = | ацяпленне кабіны = | тэрмін службы = | каляіна = 1524 | даўжыня = 15 250 | шырыня = 2620 | вышыня = 3090 | база = 7350 | база цялежкі = 1940 | праём дзвярэй = | дыяметр колаў = 710 | тып рухавіка = ДК-259Е | магутнасць = 4 х 50 | сістэма кіравання = | сумарная магутнасць рухавікоў = 200 | расход электраэнергіі = | старонка на Вікісховішчы = KTM-11 }} '''71-611''' (вядомы таксама як '''КТМ-11''') — [[Расія|расійскі]] пасажырскі высокападлогавы двухбаковы [[Трамвай|трамвайны]] вагон, прызначаны для выкарыстання на лініях хуткаснага трамвая. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Трамваі УКВЗ]] rt8ycfvde718b35hv3kjls7thzmb2lb 0 334690 5157985 4913221 2026-06-24T14:44:58Z Emilia Noah 155537 /* */ 5157985 wikitext text/x-wiki {{Картка трамвая | назва = 71-612 | выява = | шырыня выявы = | подпіс = Эскіз трамвая 71-612. | вытворца = {{Сцяг|СССР}} [[УКВЗ]] | адзінак пабудавана = 0 | год праекта = 1987 | гады выпуску = | папярэднік = | пераемнік = | максімальная хуткасць = 75 | маса = 32 | месцаў для сядзення = 60 | стаячых месцаў = | намінальная змяшчальнасць = | поўная змяшчальнасць = | нізкападлогавасць = | тып кантролера = | тып тормаза = | напружанне сеткі = | напружанне бартавой сеткі = | тып цягавага рэдуктара = | перадатачны лік рэдуктара = | колькасць дзвярэй = | асвятленне салона = | дзяжурнае асвятленне = | ацяпленне кабіны = | тэрмін службы = | каляіна = 1524 | даўжыня = 27 000 | шырыня = 2600 | вышыня = | база = | база цялежкі = 1940 | праём дзвярэй = | тып рухавіка = ДК-263 | магутнасць = | сістэма кіравання = | сумарная магутнасць рухавікоў = | расход электраэнергіі = | старонка на Вікісховішчы = KTM-12 }} '''71-612''' (вядомы таксама як '''КТМ-12''') — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] праект шасцівосевага трохсекцыйнага нізкападлогавага маторнага [[Трамвай|трамвайнага]] вагона, які распрацоўваўся ў канцы [[1980-я|1980-х]] гадоў на заводзе [[УКВЗ]]. Гэты праект так і не ажыццявілі. {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Трамваі УКВЗ]] 60qkv3z94pzwwp5yyyoyredzqajtbft 5157987 5157985 2026-06-24T14:45:25Z Emilia Noah 155537 /* */ Ужо не 5157987 wikitext text/x-wiki {{Картка трамвая | назва = 71-612 | выява = | шырыня выявы = | подпіс = Эскіз трамвая 71-612. | вытворца = {{Сцяг|СССР}} [[УКВЗ]] | адзінак пабудавана = 0 | год праекта = 1987 | гады выпуску = | папярэднік = | пераемнік = | максімальная хуткасць = 75 | маса = 32 | месцаў для сядзення = 60 | стаячых месцаў = | намінальная змяшчальнасць = | поўная змяшчальнасць = | нізкападлогавасць = | тып кантролера = | тып тормаза = | напружанне сеткі = | напружанне бартавой сеткі = | тып цягавага рэдуктара = | перадатачны лік рэдуктара = | колькасць дзвярэй = | асвятленне салона = | дзяжурнае асвятленне = | ацяпленне кабіны = | тэрмін службы = | каляіна = 1524 | даўжыня = 27 000 | шырыня = 2600 | вышыня = | база = | база цялежкі = 1940 | праём дзвярэй = | тып рухавіка = ДК-263 | магутнасць = | сістэма кіравання = | сумарная магутнасць рухавікоў = | расход электраэнергіі = | старонка на Вікісховішчы = KTM-12 }} '''71-612''' (вядомы таксама як '''КТМ-12''') — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] праект шасцівосевага трохсекцыйнага нізкападлогавага маторнага [[Трамвай|трамвайнага]] вагона, які распрацоўваўся ў канцы [[1980-я|1980-х]] гадоў на заводзе [[УКВЗ]]. Гэты праект так і не ажыццявілі. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Трамваі УКВЗ]] gbdk57ocd55mmr5nli66u0pgngmec3q 4 337353 5158284 5154344 2026-06-25T11:41:17Z JerzyKundrat 174 5158284 wikitext text/x-wiki * У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма '''[[Саграда Фамілія]]'''. <small>''(10&nbsp;чэрвеня)''</small> * Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — '''«[[The Boys of Dungeon Lane]]»'''. <small>''(29&nbsp;мая)''</small> * Памерла '''[[Раіса Баравікова]]''', беларуская пісьменніца, перакладчыца. <small>''(26&nbsp;мая)''</small> * [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] '''«[[Magnifica humanitas]]»''', прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]. <small>''(25&nbsp;мая)''</small> * Завяршыўся '''[[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]]''', [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]]. <small>''(23&nbsp;мая)''</small> * У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся '''[[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]]'''. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * Нанесены '''[[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|ўдар БПЛА]]''' па [[Старабельск]]у. <small>''(22&nbsp;мая)''</small> * У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены '''[[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|тэрарыстычны акт]]'''. <small>''(18&nbsp;мая)''</small> * [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за '''[[Успышка ліхаманкі Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі ліхаманкі Эболы]]''' ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]). <small>''(17&nbsp;мая)''</small> * Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана '''[[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]]'''. <small>''(10&nbsp;мая)''</small> * [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны '''[[Петэр Мадзьяр]]'''. <small>''(9&nbsp;мая)''</small> * [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з '''[[АПЕК]]'''. <small>''(1&nbsp;мая)''</small> * На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец '''[[Себасцьян Саве]]''' ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны. <small>''(26&nbsp;красавіка)''</small> * Падчас '''[[Напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]]''' у [[Малі]] загінуў міністр абароны '''[[Садзіё Камара]]'''. <small>''(25&nbsp;красавіка)''</small> * '''[[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]]''', якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]]. <small>''(16&nbsp;красавіка)''</small> * Здзейснена '''[[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства]]''' ў школе ў Аніктшубата ([[Турцыя]]). <small>''(15&nbsp;красавіка)''</small> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі '''[[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]]''' на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]]. <small>''(7&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> * Нямецкі матэматык '''[[Герд Фальтынгс]]''' ганараваны [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміяй]]. <small>''(19&nbsp;сакавіка)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(17&nbsp;сакавіка)''</small> * У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены '''[[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]]''' ў [[Кабул]]е. <small>''(16&nbsp;сакавіка)''</small> * Адбылася '''[[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]]''' ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. <small>''(15&nbsp;сакавіка)''</small> * Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а абраны '''[[Маджтаба Хаменеі]]'''. <small>''(8&nbsp;сакавіка)''</small> * Памёр '''[[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]]''', беларускі паэт, перакладчык. <small>''(5&nbsp;сакавіка)''</small> * [[Ізраіль]] і [[ЗША]] '''[[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]]''' па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. <small>''(28&nbsp;лютага)''</small> * На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб '''[[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]]''' з [[Афганістан]]ам. <small>''(27&nbsp;лютага)''</small> * Завяршыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(22&nbsp;лютага)''</small> * Храм '''[[Саграда Фамілія]]''' ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці '''[[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]]''', уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. <small>''(20&nbsp;лютага)''</small> * Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] '''[[Юн Сок Ёль]]''' прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. <small>''(19&nbsp;лютага)''</small> * Нарвежскі лыжнік '''[[Ёханес Хёсфлат Клеба]]''' стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. <small>''(15&nbsp;лютага)''</small> * Урачыста адкрыліся '''[[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]]''' ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. <small>''(6&nbsp;лютага)''</small> * Забіты '''[[Саіф аль-Іслам Кадафі]]''', лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. <small>''(3&nbsp;лютага)''</small> * На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга]] здарыўся '''[[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]'''. <small>''(28&nbsp;студзеня)''</small> * На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся '''[[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]'''. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Статут '''[[Савет міру|Савета міру]]''', створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. <small>''(22&nbsp;студзеня)''</small> * Зборная '''[[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]]''' ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. <small>''(18&nbsp;студзеня)''</small> * '''[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]]''' [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм '''«[[Сентыментальная каштоўнасць]]»''' [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. <small>''(17&nbsp;студзеня)''</small> * Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе '''[[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]]''' ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. <small>''(8&nbsp;студзеня)''</small> * [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў '''[[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]'''. <small>''(4&nbsp;студзеня)''</small> * [[ЗША]] нанеслі '''[[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]]''' па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. <small>''(3&nbsp;студзеня)''</small> * [[Балгарыя]] далучылася да '''[[еўразона|еўразоны]]'''. <small>''(1&nbsp;студзеня)''</small> * [[/2025|Архіў 2025]] * [[/2024|Архіў 2024]] * [[/2023|Архіў 2023]] * [[/2022|Архіў 2022]] * [[/2021|Архіў 2021]] * [[/2020|Архіў 2020]] * [[/2019|Архіў 2019]] * [[/2018|Архіў 2018]] * [[/2017|Архіў 2017]] * [[/2016|Архіў 2016]] ctybiz773qrn2h18nwfsf9i9280ki44 0 341308 5158156 5127010 2026-06-24T22:52:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158156 wikitext text/x-wiki {{Стралок |Імя = Вірджынія Трэшэр |Фатаграфія = |Подпіс = |Шырыня = |Поўнае імя = |Арыгінальнае імя = {{lang-en|Virginia Thrasher}} |Мянушка = |Грамадзянства = {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]] |Дата нараджэння = 28.02.1997 |Месца нараджэння =[[Спрынгфілд, Вірджынія|Спрынгфілд]], [[Вірджынія]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Від стралковага спорту = [[кулявая стральба]] (вінтоўка) |Спартыўнае званне = |Года кар'еры = |Трэнеры = |Рост_Вага = 155 см/54 кг |Адукацыя = |Медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{АГ-медаль|Золата|Летнія|2016|[[Стральба на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — пнеўматычная вінтоўка, 10 метраў, жанчыны|Вінтоўка, 10 м]]}} }} '''Вірджынія (Джыні) Трэшэр''' ({{lang-en|Virginia "Ginny" Thrasher}}; [[28 лютага]] [[1997]], [[Спрынгфілд, Вірджынія|Спрынгфілд]], [[Вірджынія]]) [[ЗША|амерыканская]] спартсменка ([[кулявая стральба]]), [[Стральба на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 — пнеўматычная вінтоўка, 10 метраў, жанчыны|алімпійская чэмпіёнка 2016 года ў стральбе з пнеўматычнай вінтоўкі з 10 метраў]]. Золата Трэшэр на Алімпійскіх гульнях 2016 года стала першым ва ўсіх відах спорту, разгуляным у Рыа-дэ-Жанэйра. Да сваёй перамогі ў Рыа Трэшэр ні разу не трапляла ў прызёры на этапах Кубка свету і ні разу не выступала на чэмпіянатах свету. Трэшэр стала трэцяй амерыканкай, якая выйграла алімпійскае золата ў гэтай дысцыпліне, пры чым першая перамога была здабыта ў 1984 годзе, а другая — у 2000 годзе. Бацькі — Роджэр і Валеры, ёсць два браты — Карл і Роры. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.issf-sports.org/athletes/athlete.ashx?personissfid=SHUSAW2802199701 Трэшэр на сайце ISSF] {{ref-en}} * [http://www.teamusa.org/usa-shooting/athletes/Ginny-Thrasher Трэшэр на сайце алімпійскай зборнай ЗША] {{ref-en}} * [http://www.wvusports.com/profile.cfm?id=103228&sport=rifle Трэшэр на сайце West Virginia Mountaineers]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160809090602/http://www.wvusports.com/profile.cfm?id=103228&sport=rifle |date=9 жніўня 2016 }} {{ref-en}} * [http://www.usashooting.org/12-the-team/usashootingteam/nationalteam/nationalrifleteam/ginny-thrasher Трэшэр на сайце Федэрацыі стральбы ЗША] {{ref-en}} {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стралкі ЗША]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад ЗША]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па стралковым спорце]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2016 года]] [[Катэгорыя:Стралкі на летніх Алімпійскіх гульнях 2016 года]] {{DEFAULTSORT:Трэшэр Вірджынія}} ditr95mjty7ve8n4qhlqjlplkh653ms 0 341325 5158218 4719550 2026-06-25T08:13:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158218 wikitext text/x-wiki У спісе прысутнічаюць архітэктары, якія займалі пасаду галоўнага архітэктара горада '''[[Мінск]]а'''. У спісе адлюстраваны перыяд працы на пасадзе галоўнага архітэктара, а таксама асноўныя дасягненні архітэктараў падчас знаходжання на гэтай пасадзе. Спіс не поўны. == Губернскія інжынеры == {| class="wikitable sortable" |- ! Імя ! Фатаграфія ! Гады жыцця ! Перыяд працы ! Заўвагі |- |[[Аляксандр Аляксандравіч Лау]] | | |не пазней за 1865<!--у памятнай кніжцы за 1865 год падаецца, што выконваючы пасаду і што на пасадзе з 29 лютага 1856 года--> — не пазней за 1866 | |- |[[Уладзімір Васільевіч Лабада]] | | | 29 ліпеня 1866 — не пазней за 1871 | |- |[[Мікалай Ягоравіч Чакмасаў]] | |1840-? |1871-1887 | |- |[[Канстанцін Аляксандравіч Увядзенскі]] | |1851- |1888-1893 | |- |[[Аляксандр Васільевіч Няктар’еўскі]] | |1853- |1894-? | |} == Губернскія архітэктары == {| class="wikitable sortable" |- ! Імя ! Фатаграфія ! Гады жыцця ! Перыяд працы ! Заўвагі |- |[[Фёдар Аляксандравіч Крамер|Тэадор (Фёдар Аляксандравіч/Хрысціянавіч) Крамер]] | | |губ.арх. у 1796—1805<ref name="ДойлідстваБеларусі">[https://szlachta.io.ua/s210361/doylidstva_belarusi._chastka_1_a-byaroza Дойлідства Беларусі. Частка 1 (А-БЯРОЗА)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170218093255/http://szlachta.io.ua/s210361/doylidstva_belarusi._chastka_1_a-byaroza |date=18 лютага 2017 }}</ref><ref>па іншых звестках 1793 — ''Данилович И.'' Первый архитектор // TAXI : журнал. ― 2012. ― № 4. ― С. 68―70.</ref> | |- |[[Міхаіл Іосіфавіч Чахоўскі]]<!-- Чеховский --> | |1763- |губ. арх. у 1805—1825<ref name="ДойлідстваБеларусі"/> | |- |[[Казімір Мельхіёравіч Хршчановіч]] | |1794-1871 |губ. арх. у 1825—1864<ref name="ДойлідстваБеларусі"/> | |- |[[Іван Кірылавіч Шаўцоў|Іван Кірылавіч (Карнілавіч) Шаўцоў]]<!--Магчыма, гэта той, што гугліцца як пскоўскі губернскі архітэктар, даты падазрона супадаюць--> | | |губ. арх. 3 кастрычніка 1864—1866 | |- |[[Аўгуст Людвігавіч Штраух]] | | |губ. арх. 1867—1872 | |- |[[Сяргей Пятровіч Іваноў]] | |1830-? |губ. арх. у 1872—1878<ref name="Іваноў">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=139 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 130]</ref> | |- |[[Мікалай Аляксеевіч Шацілаў]] | |1838-? |губ. арх. у 1878<ref name="Шацілаў">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=386 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 377]</ref> | |- |[[Леў Васільевіч Садоўскі]] | |1827-? |губ. арх. у 1879—1882<ref name="Садоўскі">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=300 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 298]</ref> | |- |[[Францыск Іванавіч Шустэр]] |<center>[[Файл:Франциск Иванович Шустер.jpg|100px|]]</center> |1832-1908 |губ. арх. у 1883—1885 |Нарадзіўся у Варшаве. Акадэмік архітэктуры (1857), інжынер-архітэктар (1871), мінскі губернскі архітэктар (1883—1885). Сярод праектаў дом доктара [[Восіп Лазаравіч Лунц|В. Л. Лунца]] (№ 89 па вул. Захар’еўскай; 1884 або 1885 год). |- |[[Міхаіл Васільевіч Айвазаў]] | | |губ. арх. у 1886 | |- |[[Фёдар Юльевіч фон Фрыдэ]] |<center>[[Файл:Фёдор Юльевич фон Фриде.jpg|100px|]]</center> | |губ. арх. у 1887—1890 гадах<ref>[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_v19_rc_1347378/viewer/?page=33 Памятная книжка Минской губернии на 1887 год] {{ref-ru}}</ref> |займаўся рамонтам казённых будынкаў, пабудовай цэркваў і прыватных дамоў, распланаваў забудову выгарэлага горада [[Нясвіж]]а і скончыў пабудову гарадской бальніцы ў павятовым горадзе [[Навагрудак|Навагрудку]]<ref>Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища). — СПб., 1892. — С. 358.</ref> |- |[[Васіль Фёдаравіч Маас]] | | |губ. арх. у 1891—1900 гадах<ref>[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_v19_rc_1347391/viewer/?page=45 Памятная книжка Минской губернии на 1900 год] {{ref-ru}}</ref> | |- |[[Леанід Васільевіч Дабралюбаў]] | | |губ. арх. у 1901—1912 гадах<ref>[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_v19_rc_1347403/viewer/?page=46 Памятная книжка Минской губернии на 1912 год] {{ref-ru}}</ref> | |- |[[Мікалай Іванавіч Максімаў]]<!--калежскі асэсар--> | | |губ. арх. у 1913- не раней за 1915<ref>[http://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/000200_000018_v19_rc_1347406/viewer/?page=68 Памятная книжка Минской губернии на 1915 год] {{ref-ru}}</ref> | |- |[[Віктар Іванавіч Струеў]] | |1864-1924 | |губ. арх. у 1915-17 | |} == Гарадскія архітэктары == {| class="wikitable sortable" |- ! Імя ! Фатаграфія ! Гады жыцця ! Перыяд працы ! Заўвагі |- |[[Віктар Іванавіч Струеў]] | |1864-1924 | у 1924<ref>Чарнатоў В. М. Струеў Віктар Іванавіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Гал. рэд. Г. П. Пашкоў. — Мінск, 2002. — Т. 15 — С. 209.</ref> | |- | [[Герасім Васілевіч Якушка]] | <center>[[Файл:Герасім Якушка.jpg|100px|]]</center> | [[1900]]—[[1942]] | <center>[[1936]]—[[1941]]</center> | Карэктыроўка генеральнага плана горада ў 1939—1940 гадах, праект забудовы [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]] паміж плошчамі [[Плошча Перамогі (Мінск)|Перамогі]] і [[Плошча Якуба Коласа|Якуба Коласа]] (рэалізаваны і захаваўся часткова) |- |[[Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў (архітэктар)|Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў]] | |1879--1966 |жнівень-кастрычнік 1944 | |- |[[Юрый Аляксеевіч Ягораў]] | |[[1911]]--[[1963]] |кастрычнік [[1944]]—[[1948]]<ref name="ЕЮА">{{кніга |аўтар = |частка = Егоров Юрий Алексеевич |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 215 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> | |- |[[Леў Пятровіч Мацкевіч]] | |[[1903]]—[[1968]] |[[1947]] — сакавік [[1960]]<ref name=":0">[http://bsa.by/publikatsii/fenomen-minska.html Феномен Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201024035610/http://bsa.by/publikatsii/fenomen-minska.html |date=24 кастрычніка 2020 }}</ref> | |- |М. Кудзінаў | | |сакавік 1960—1962<ref name=":0" /> | |- |[[Аляксей Іванавіч Наканечны]]<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-326297&strq=l_siz=20 Наконечный, Алексей Иванович (архитектор ; 1912—)] {{ref-ru}}</ref> | |[[1912]] - |[[1962]]-[[1967]]<ref name=":0" /> | |- |[[Віктар Паўлавіч Чарнышоў]]<ref>[https://ais.by/story/265 Архитектор, организатор и наставник] {{ref-ru}}</ref> | | 17.7.1919-21.1.2008 |[[1967]]-[[1970]]<ref name=":0" /> | |- |[[Яўген Канстанцінавіч Дзятлаў]] | |17.05.1923-11.03.2003<ref>[http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2770955&strq=l_siz=20 Дятлов, Евгений Константинович (1923—2003)] {{ref-ru}}</ref> |1970-1974<ref name=":0" /> | |- | [[Юрый Панцеляймонавіч Грыгор’еў]] | <center></center> | [[1932]] - | <center>[[1974]]<ref name="ЧГАМ">[http://www.interfax.by/news/belarus/1178628 Четыре главных архитектора Минска за четыре года: во что превратились прежние планы развития столицы?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170916223124/https://www.interfax.by/news/belarus/1178628 |date=16 верасня 2017 }} {{ref-ru}}</ref> — [[1986]]</center> | Распрацоўшчык мікрараёнаў Зялёны Луг-6, Чыжоўка-5, В. Харужай-2, а таксама суаўтар генплана развіцця Мінска 1982 года. |- |[[Яўген Міхайлавіч Кавалеўскі]] | |[[1946]]—[[2008]] |1986-1989<ref>[https://ais.by/biografia/12093 Ковалевский Евгений Михайлович] {{ref-ru}}</ref> | |- | [[Яраслаў Львовіч Ліневіч]] | <center></center> | [[1932]] - | <center>[[1989]]<ref name="ЧГАМ"/> — [[1994]]</center> | Суаўтар праектаў планіроўкі [[водна-зялёны дыяметр Мінска|водна-зялёнага дыяметра Мінска]] (1970) і цэнтральнай часткі Мінска (1983). Адзін з распрацоўшчыкаў генеральнага плану горада ў 1996 і 2009 |- |[[Анатоль Іванавіч Нічкасаў]] | |[[1955]] - |1994 | |- |[[Віктар Дзмітрыевіч Нікіцін]] | | |в.а. 1994—1995 | |- |[[Аляксандр Іванавіч Чадовіч]] | |[[1952]] - |студзень [[1996]]—[[2003]] | |- |[[Руслан Ігаравіч Белагорцаў]] | |[[1945]] — [[2005]] |[[2004]] — 2005 | |- | [[Віктар Дзмітрыевіч Нікіцін]] | <center></center> | | <center>сакавік 2006<ref name=":0" /> — 30 верасня [[2011]]<ref name="ГАМАП">[http://abu.by/ru/news/1082.html Главным архитектором Минска назначен Александр Петров] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230527231914/http://abu.by/ru/news/1082.html |date=27 мая 2023 }} {{ref-ru}}</ref><ref name="БГАМ">[http://www.kp.by/daily/26343/3226515/ Бывший главный архитектор Минска — о новом: «Я сам, уходя с должности, рекомендовал Павла Лучиновича»]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref><ref name="НГА">[https://realt.onliner.by/2015/02/17/arh-4# Новым главным архитектором Минска стал Павел Лучинович] {{ref-ru}}</ref></center> | |- | [[Аляксандр Мікалаевіч Пятроў (архітэктар)|Аляксандр Мікалаевіч Пятроў]] | <center></center> | | <center>лістапад [[2011]]<ref name="БГАМ"/> — снежань [[2013]]<ref name="ЧГАМ"/></center> | Высунуў ідэю спыніць у межах МКАД панэльнае будаўніцтва, перанясучы яго ў будучыя гарады-спадарожнікі<ref name="ЧГАМ"/> |- | [[Мікалай Мікалаевіч Уласюк (нар. 1980)|Мікалай Мікалаевіч Уласюк]] | <center></center> | | <center>снежань [[2013]]<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=120779 У Мінску новы галоўны архітэктар — Мікалай Уласюк]</ref> — [[20 жніўня]] [[2014]]<ref>[http://m.tut.by/news/society/412249.html Главный архитектор Минска ушел в отставку и переезжает в Брест]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref name="НГА"/></center> | |- | [[Павел Сяргеевіч Лучыновіч]] | <center></center> | | <center>студзень [[2015]]<ref name="ЧГАМ"/> — сакавік [[2019]]</center> |Затрыманы ў канцы сакавіка 2019 года пасля атрымання хабару ў памеры [[$]]4000<ref>[https://realt.onliner.by/2019/03/20/vzyatka-5 Главного архитектора Минска задержали за взятку]</ref>. |- | [[Аляксей Мартынаў]] | <center></center> | | <center>[[3 мая|3]] — [[31 мая]] [[2019]]</center> |Доўгі час да прызначэння працаваў у камітэце архітэктуры на розных пасадах: ад начальніка аддзела да намесніка старшыні. Пакінуў сваё крэсла, не прапрацаваўшы і месяц<ref>[https://realt.onliner.by/2019/06/01/martinov-vse Главный архитектор Минска покинул должность. Спустя месяц после назначения]</ref>. Сышоў па сямейных абставінах<ref>[https://news.tut.by/society/640883.html «Ни разу не читал, что пишет Мотолько». Мэр Минска — о пробках, лоукостах и знаменитых долгостроях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190613195720/https://news.tut.by/society/640883.html |date=13 чэрвеня 2019 }}</ref>. |- | [[Вольга Радчанка]] | <center></center> | | <center>[[18 снежня]] [[2019]]<ref>[https://minsknews.by/rodilas-v-minske-uchilas-v-politehe-chto-my-znaem-o-novom-glavnom-arhitektore-stoliczy/ Родилась в Минске, училась в политехе. Что мы знаем о новом главном архитекторе столицы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929042211/https://minsknews.by/rodilas-v-minske-uchilas-v-politehe-chto-my-znaem-o-novom-glavnom-arhitektore-stoliczy/ |date=29 верасня 2020 }} {{ref-ru}}</ref> — [[20 кастрычніка]] [[2020]]</center> |Пакінула пасаду меней, чым праз год, па пагадненні бакоў<ref name="Верамей і Радчанка">[https://realt.onliner.by/2020/11/03/glavny-arxitektor-minska-olga-veramej Главным архитектором Минска назначена Ольга Верамей] {{ref-ru}}</ref>. |- | [[Вольга Верамей]] | <center></center> | | <center>[[3 лістапада]] [[2020]]<ref name="Верамей і Радчанка"/><ref>[https://minsknews.by/rodilas-v-minske-uchilas-v-politehe-chto-my-znaem-o-novom-glavnom-arhitektore-stoliczy/ Родилась в Минске, училась в политехе. Что мы знаем о новом главном архитекторе столицы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929042211/https://minsknews.by/rodilas-v-minske-uchilas-v-politehe-chto-my-znaem-o-novom-glavnom-arhitektore-stoliczy/ |date=29 верасня 2020 }} {{ref-ru}}</ref> — </center> | |- |} == Гл. таксама == * [[Гісторыя архітэктуры Мінска]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Мінска| ]] [[Катэгорыя:Спісы архітэктараў]] [[Катэгорыя:Архітэктура Мінска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]] [[Катэгорыя:Спісы:Мінск]] 4g1qqib0o3dvpm8ci972lnqnaew54cm 0 353194 5157963 4671075 2026-06-24T13:49:57Z Autumndancer 168015 /* Прозвішча */ +1 5157963 wikitext text/x-wiki '''Мітчэл''' ({{lang-en|Mitchell}}) — прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Джоні Мітчэл]] — канадская спявачка * [[Маргарэт Мітчэл]] — амерыканская пісьменніца * [[Томас Мітчэл]] — амерыканскі акцёр, драматург і сцэнарыст * [[Уільям Мітчэл]] — амерыканскі палітык * [[Эдгар Дын Мітчэл]] — астранаўт == Тапонім == * [[Мітчэл (акруга, Тэхас)]] {{неадназначнасць}} nkczqeaze7spt8h368t13nokrs7mndq 4 357615 5157974 4134426 2026-06-24T14:31:35Z JerzyKundrat 174 /* Гліцэрый */ 5157974 wikitext text/x-wiki == [[Гліцэрый]] == {{закрыта}} Прапаную. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 14:23, 8 кастрычніка 2016 (MSK) * {{за}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:13, 9 лістапада 2016 (+03) * {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:17, 9 лістапада 2016 (+03) * {{За}}. [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 12:34, 16 лістапада 2016 (+03) * {{За}} --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 02:12, 3 студзеня 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абраны ў добрыя 12 студзеня 2017 года. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:10, 12 студзеня 2017 (+03) : [[Удзельнік:Счастливое число|Удзельнік:Artificial123]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]], [[Удзельнік:Vit Koz]], [[Удзельнік:Einimi]] лайкнулі аўтапераклад, не чытаўшы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 24 чэрвеня 2026 (+03) == [[Фінскі заліў]] == {{закрыта}} Другі раз прапаную пераклад добрага артыкула з рускамоўнага раздзела. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 01:10, 22 снежня 2016 (+03) : {{За}} --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 01:10, 22 снежня 2016 (+03) : {{За}}, грунтоўна. --[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 08:49, 22 снежня 2016 (+03) : {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:51, 29 снежня 2016 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:38, 29 студзеня 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абраны ў добрыя 31 студзеня 2017 года. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 14:20, 31 студзеня 2017 (+03) == [[Марцін Борман]] == {{Закрыта}} Прапаную. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:03, 7 ліпеня 2016 (MSK) * {{За}} --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:32, 4 верасня 2016 (MSK) * {{Супраць}} Стылістычныя і арфагравічныя памылкі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:20, 12 верасня 2016 (MSK) :: {{Каментарый}}. Выпраўлена. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:53, 12 верасня 2016 (MSK) ::: Выпраўлена, але далёка не ўсё. Патрабуецца сур'ёзная вычытка. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:08, 12 верасня 2016 (MSK) :::: Усё там нармальна. {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 01:08, 11 снежня 2016 (+03) * {{За}}. Як на добры артыкул, то мова можа быць не да канца дасканалая, мяркую… Калі (і ці ўвогуле) будзе дапрацоўвацца да выдатнага, то, мяркую, вычытка павінна быць «жорсткая»--[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 09:22, 5 снежня 2016 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 26 сакавіка 2017 г. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 12:38, 26 сакавіка 2017 (+03) == [[Людзі на балоце, фільм]] == {{закрыта}} Прапаную артыкул пра беларускае кіно. [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 12:42, 15 лістапада 2016 (+03) : {{За}} як намінуючы. [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 16:53, 16 лістапада 2016 (+03) : {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:51, 29 снежня 2016 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:40, 29 студзеня 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:58, 31 сакавіка 2017 (+03) === Заўвагі === У картцы руская і беларуская мовы фільма, унізе руская. Ды і ўвогуле ці патрээбная інфармацыя ўнізе? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:59, 15 лістапада 2016 (+03) : {{Зроблена}}. Выправіў картку. Калі будуць яшчэ меркаванні супольнасці наконт мэтазгоднасці існавання раздзела «Тэхнічныя даныя», то выдалю яго… [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 14:20, 15 лістапада 2016 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 31 сакавіка 2017 г. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 13:47, 31 сакавіка 2017 (+03) == [[Марк Аўрэлій Кар]] == {{закрыта}} Прапаную. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:50, 18 студзеня 2017 (+03) * {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 21:46, 19 студзеня 2017 (+03) * {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 16:10, 27 студзеня 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:36, 29 студзеня 2017 (+03) * {{За}}.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:59, 31 сакавіка 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абраны ў добрыя 1 красавіка 2017 года. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:36, 1 красавіка 2017 (+03) == [[Айны]] == {{закрыта}} Энцыклапедычна і грунтоўна. Прапаную. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 23:24, 6 ліпеня 2016 (MSK) * {{За}} --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:33, 4 верасня 2016 (MSK) * {{Супраць}}. У некаторых абзацах увогуле зносак няма. Прэамбулы няма. Раздзел «Сацыяльная арганізацыя» ўвогуле без зносак. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:43, 7 ліпеня 2016 (MSK) :: Што значыцца няма прэамбулы? «Сацыяльная арганізацыя» выпраўлена. Дзе па-Вашаму не хапае зносак? Вы хочаце, каб адныя і тыя ж зноскі паўтараліся ці што? Не забывайце таксама пра наяўнасць «спасылкі» і «літаратура». — [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 18:08, 7 ліпеня 2016 (MSK) ::: Хай паўтараюцца, нічога страшнага ў тым, што 10 раз спасылацца з розных месцаў на адно і тое ж, няма. Напрыклад, у другім абзацы раздзела «Сацыяльная арганізацыя» ніводнай зноскі. «Спасылкі» і «Літаратура» не кацяць, трэба прывязваць іх да канкрэтных месцаў тэксту. Як дадатковая інфармацыя — пойдзе. Прэамбулы няма — гэта значыць, што прэамбула складаецца з аднаго радка. Ці не бачна? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:30, 7 ліпеня 2016 (MSK) :::: [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], прэамбула павінна даваць сціслую скарочаную інфармацыю. Колькі на Ваш погляд там павінна быць радкоў? Спасылкі на адныя і тыя ж месцы запар не вітаюцца нават у навуковай літаратуры. У любым энцыклапедычным выданні літаратура і знешнія спасылкі не адыгрываюць ролю толькі інфармацыйнага дадатка. — [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 19:46, 7 ліпеня 2016 (MSK) ::::: Паглядзіце ДА падобнага памеру і даведаецеся, колькі радкоў там павінна быць. А што, абзац з невядома адкуль узятай інфармацыяй лепш? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 19:48, 7 ліпеня 2016 (MSK) :::::: Дзякуй. У [[Вікіпедыя:Добрыя артыкулы|ДА]] няма ніякіх правіл або рэкамендацый, якія тычацца прэамбулы. Абзац — не радзел, ён не з'яўляецца цалкам самастойнай часткай, таму глядзяць спасылкі па раздзелу і ўсяму артыкулу. [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 20:22, 7 ліпеня 2016 (MSK) ::: Прэамбула неабавязкова павінна быць у 2-3 абзацы. У Фінскай Вікіпедыі аналагічны артыкул удвая меньшы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 20:37, 7 ліпеня 2016 (MSK) :::: У фінскай ён не добры, а якасны. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 10:18, 8 ліпеня 2016 (MSK) * {{За}}, <del>толькі дабавіць яшчэ 1 сказ у прэамбулу, каб выканать фармальнасць з аб'ёмам уводзін</del>. Зноскі бачу па ходу тэкста расстаўлены (у «Сацыяльнай арганізацыі» таксама) --[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 16:57, 5 снежня 2016 (+03) {{закрыта-канец}} ===Вынік=== [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] і [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] фактычна выказаліся за абранне артыкула, але чамусьці забыліся прагаласаваць. Такім чынам, з іх улікам маем 4 галасы "за". Артыкул абраны добрым 8 красавіка 2017 г. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2017 (+03) == [[Вялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя]] == {{закрыта}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 08:40, 15 лістапада 2016 (+03) : Заўвагi супольнасцi датычацца збольшага тэхнiчных пытанняў (руская мова, iзаляванасць ды упарадкаваць выявы адносна таблiцы), таму калi яны будуць выпраўлены, то я {{за}}. [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 19:42, 11 снежня 2016 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:42, 29 студзеня 2017 (+03) === Заўвагі === : Перачытайце, ёсць памылкі перакладу (няправільнае ўжыванне роду «ўрад Ван Цзінвэя абвясціла»{{Зроблена}}, рускі загаловак у табліцы{{Зроблена}}).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 08:59, 15 лістапада 2016 (+03) : Ізаляваны артыкул.{{Зроблена}} --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 10:13, 5 снежня 2016 (+03) : Трэба табліцу «Спіс прадстаўнікоў» выправіць, бо я, напрыклад, бачу яе [https://s11.postimg.org/ark0dyd2b/image.png так].{{Зроблена}} --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 17:10, 6 снежня 2016 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Удзельнікі [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] і [[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] забыліся прагаласаваць, але ўсе іх заўвагі былі выпраўленыя, да таго ж Уладзіслаў Чаховіч увогуле намінаваў артыкул, таму артыкул дэ-факта мае 4 галасы "за". Артыкул абраны добрым 8 красавіка 2017 г. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:48, 8 красавіка 2017 (+03) == [[Вірус імунадэфіцыту чалавека]] == {{закрыта}} Трэба вычытаць, бо тэкст складаны, са мноствам тэрмінаў, якія па-беларуску нават не гугляцца --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:08, 3 сакавіка 2017 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Уладзіслаў]], прапаноўваю прыбраць з намінацыі, пакуль я не вычытаю яго. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 23:35, 5 сакавіка 2017 (+03) ::Вычытка ідзе паралельна з намінацыяй --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:45, 6 сакавіка 2017 (+03) ::: Тады я {{За}}. Буду яго вычытваць. Выдатная праца, Уладзіслаў. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 23:07, 7 сакавіка 2017 (+03) : Артыкул варты статуса. Асабіста я падтрымліваю вяртанне да разгляду пасля вычыткі спадаром [[Удзельнік:Belarus2578|Цярэшчанка]], калі ў яго ёсць такое імкненне.--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 09:01, 6 сакавіка 2017 (+03) :: Артыкул вычытаны. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 23:35, 15 сакавіка 2017 (+03) :: {{За}}--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:58, 9 сакавіка 2017 (+03) * {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:11, 8 красавіка 2017 (+03) === Заўвагі === * Файлы [[:Файл:Геном-ВИЧ.png|Будова віруса імунадэфіцыту чалавека]] і <del>[[:Файл:Вирус И Д Ч.png|Геном ВІЧ-1]] не адлюстроўваюцца чамусьці</del>--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:20, 3 сакавіка 2017 (+03) <s>* Што са зноскамі? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:31, 3 сакавіка 2017 (+03)</s> * Патрэбны файл ці прыбраць спасылку. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 23:58, 15 сакавіка 2017 (+03) ::У артыкуле няма бітых файлаў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:22, 16 сакавіка 2017 (+03) [[Удзельнік:Artsiom91|Арцём]], глядзіце, якая тут сітуацыя. Маем тры галасы "за". Чаховіч артыкул прапанаваў на статусны. Гэта толькі вар'ят не будзе лічыць голасам "за". Ці калі я палічу гэта голасам "за", тое будзе самадурствам? --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:32, 8 красавіка 2017 (+03) : [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Спадар Чаховіч]] пры выстаўленні напісаў "трэба вычытаць", бо перакладаў гэты артыкул, і, як разумею, не ўпэўнены, што без памылак. Калі хочаце, можна ў правілах "4 галасы" замяніць на "3 галасы, не ўлічваючы намінатара". Уласна, падводзьце вынікі як лічыце патрэбным, проста асабіста мне непрыемна, калі я проста выказваю заўвагі, а гэта маё дзеянне праз некаторы час абарачваецца голасам "за" без маёй згоды.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:40, 8 красавіка 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 8 красавіка 2017 г. 3 галасы "за" плюс меркаванне намінатара. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:01, 8 красавіка 2017 (+03) == [[Цытазоль]] == {{закрыта}} Пераклад добрага артыкула ў Рускай Вікіпедыі --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 29 снежня 2016 (+03) : {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]], [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 14:47, 31 снежня 2016 (+03) <s>* {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 16:10, 27 студзеня 2017 (+03)</s> * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:38, 29 студзеня 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 16:55, 1 лютага 2017 (+03) === Заўвагі === Што са зноскамі? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 17:20, 1 лютага 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 8 красавіка 2017 г. 3 галасы плюс намінант. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:27, 8 красавіка 2017 (+03) == [[Жаўрук-смяцюх]] == {{закрыта}} У гэтым годзе гэта птушка года ў Беларусі па версіі АПБ. Інфармацыі па ёй вельмі мала, але я стараўся. Гэты артыкул найбольш поўны сярод усіх вікіпедыйных моўных версій. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 15:59, 21 сакавіка 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 15:59, 21 сакавіка 2017 (+03) * {{За}}--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 17:04, 22 сакавіка 2017 (+03) * {{За}}. Стыль выпраўлены, артыкул інфарматыўны. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:02, 31 сакавіка 2017 (+03) * {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:11, 8 красавіка 2017 (+03) === Заўвагі === * Раздзел «У філатэліі» пазастанецца пусты ці нешта яшчэ будзе туды дададзена?--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:03, 21 сакавіка 2017 (+03) : [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]], заўтра выйдзе марка з жаўруком-смецюхом — устаўлю туды выяву. Яна ўжо ёсць, але размяшчаць яе ў Вікі да афіцыйнага выхаду маркі неправамерна. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:08, 21 сакавіка 2017 (+03) ::: Стыль трошку трэба падправіць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:57, 31 сакавіка 2017 (+03) : У артыкуле некалькі разоў сустракаецца злучнік "ды", які не вельмі пасуе энцыклапедычнаму стылю. [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч]], калі Вы не супраць, прапаную змяніць на "і".--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:01, 31 сакавіка 2017 (+03) [[Удзельнік:Rymchonak|Паважаны Rymchonak]], буду ўдзячны Вам, калі Вы падправіце стыль або дадзіце больш канкрэтныя заўвагі па ім. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], я стараюся ўжываць "ды" ў тых выпадках, калі шмат "і" ёсць. Я абсалютна не супраць таго, каб замяніць "ды" на "і". У нас праца калектыўная, таму можаце правіць смела. Ці я выпраўлю. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 13:40, 31 сакавіка 2017 (+03) ::: Ігар Барысавіч, дамовіліся. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:12, 31 сакавіка 2017 (+03) : Трэба прыбраць неадназначнасць. Акрамя таго, неяк не карэліруецца тое, што птушка "с минимальным риском" з "знаходзіцца ў неспрыяльных умовах, што пагражае стабільнасці ўсёй сусветнай папуляцыі гэтай птушкі". Ну і правільна "смецюха"? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:06, 31 сакавіка 2017 (+03) :: Так, правільна "смецюха". Пра якую неадназначнасць вядзецца гаворка? Што да статусу, то бюракраты ад экалогіі працуюць з даволі вялікай затрымкай, якая можа складаць і 10 гадоў (гэта як з Нобелеўскай прэміяй), але не хвалюйцеся: у адносна хуткім часе яго сусветны статус будзе перагледжаны. [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 15:11, 31 сакавіка 2017 (+03) ::: Там яна адна, выдзяляецца чырвоным полем. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:18, 31 сакавіка 2017 (+03) :::: А, ёсць такое. Сам факт таго, што там неадназначнасць — гэта такі маразм самой Вікі-сістэмы, бо ў нас няма артыкула пра поле як поле. Поле як поле апісваецца на старонцы неадназначнасцей. Пад полем як полем маю на ўвазе кавалак зямлі. І, хутчэй за ўсё, артыкул пра поле як поле ніколі не з'явіцца, бо я цяжка ўяўляю, што туды пісаць. Ён больш слоўнікавы, чым энцыклапедычны. Зрэшты, мы маем артыкулы пра лес, балота і г. д. Можа, дойдзе чарга і да поля. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:05, 31 сакавіка 2017 (+03) ::::: Выдаліце спасылку тады. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 22:12, 31 сакавіка 2017 (+03) :::::: {{Зроблена}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 11:58, 1 красавіка 2017 (+03) ::::::: {{Не зроблена}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:59, 1 красавіка 2017 (+03) :::::::: {{Зроблена}}. Цяпер ужо дакладна. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 12:30, 1 красавіка 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 8 красавіка 2017 г. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:54, 8 красавіка 2017 (+03) == [[Вуліца Вялікая Траецкая (Гродна)]] == {{закрыта}} Прапаную свой артыкул. На добры, здаецца, цягне…--[[Удзельнік:Павел Петро|Павел Петро]] ([[Размовы з удзельнікам:Павел Петро|размовы]]) 10:29, 31 жніўня 2016 (MSK) * {{За}}. [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 22:31, 31 жніўня 2016 (MSK) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:31, 4 верасня 2016 (MSK) * {{За}} тэма раскрыта грунтоўна, нягледзячы на малую колькасць крыніц --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:58, 12 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. І не просты «copyright», і крыніцы знайсці пра вуліцу, хоць і «гістарычную» вельмі цяжка, бо іх практычна не існуе:) А каму «не хапае крыніц», прабачце калі ласка, няхай у сваіх «добрых» артыкулах, знойдзе хоць адну сваю.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 23:24, 12 красавіка 2017 (+03) === Заўвагі === : А што гэта за дзіўная зноска Ад Фартоў да Каложы? [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 17:17, 4 верасня 2016 (MSK) :: Вядомая кніга з серыі Гарадзенская бібліятэка «Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы», 2012 г. в., ISBN 978-83-61617-77-8. Згодны, што аўтару артыкула трэба дадаць яе у спіс літаратуры, каб сталі зразумелымі зноскі{{Зроблена}}. [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 08:49, 21 верасня 2016 (MSK) : Крыніц не хапае. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:01, 4 верасня 2016 (MSK) : Былыя назвы трэба ўсе па-беларуску запісаць.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 22:50, 4 верасня 2016 (MSK) :: Падтрымліваю. Калі трэба удакладняць, то з шаблонам <nowiki>{{lang-ru|}}</nowiki> ці <nowiki>{{lang-pl|}}</nowiki>. Але артыкулы [[Вуліца Замкавая, Гродна]], [[Вуліца Карла Маркса, Гродна]] абраны ў добрыя без перакладу, таму можа не абавязкова. [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 12:47, 12 кастрычніка 2016 (MSK) : ''Гісторыка-культурная каштоўнасць'' замяніць на шаблон <nowiki>{{ГККРБ 4|}}</nowiki>{{Зроблена}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:19, 21 верасня 2016 (MSK) : Мала крыніц, можа што ў [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|Зборы помнікаў]] нешта знойдзеце па тэме? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:21, 21 верасня 2016 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 14 красавіка 2017 года. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:24, 14 красавіка 2017 (+03) == [[Украінская мова]] == {{закрыта}} :Прапаную да разгляду, магчыма цягне на добры. - - [[Адмысловае:Contributions/46.133.16.156|46.133.16.156]] * {{Супраць}}. Гл. [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя артыкулы/Архіў 2015-2016#Украінская мова|сюды]]. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 10:44, 25 красавіка 2017 (+03) :: Там было на выдатныя намiнацыя. I там удзельнiк павыдаляў ужо спрэчнае. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0&diff=1954709&oldid=1948362 Вось] --[[Адмысловае:Contributions/46.133.16.156|46.133.16.156]] ::: Гэта толькі пачатак. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:09, 25 красавіка 2017 (+03) * З улікам папярэдняй намінацыі ў Выдатныя, абмеркавання і дапрацовак {{за}} Добры.<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:21, 25 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. Падтрымліваю аргументацыю Віта. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:41, 27 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. Галасаваў і ў мінулы раз, а зараз – бясспрэчна. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 08:34, 28 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. Змястоўна, узорна паводле структуры. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:10, 28 красавіка 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Заўвагі === Артыкул павінен знаходзіцца на старонцы абрання не менш за адзін месяц і не больш за тры. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 10:37, 29 красавіка 2017 (+03) === Вынік === Артыкул абраны добрым 29 красавіка 2017 года. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 10:32, 29 красавіка 2017 (+03) == [[Міжнародны адказны купон]] == {{закрыта}} * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:23, 26 сакавіка 2017 (+03) *{{за}}, нечакана цікавы артыкул.<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 23:22, 26 сакавіка 2017 (+03) :: [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]], дарэчы гэту штучку можна набыць на Паштамце (я ў артыкул загрузіў уласны здымак). З ёй вельмі зручна выязджаць за мяжу, каб потым дасылаць самому сабе ці сваякам турыстычныя паштоўкі. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 16:47, 27 сакавіка 2017 (+03) * {{За}}. Адпавядае патрабаванням. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:47, 31 сакавіка 2017 (+03) * <del>{{Супраць}}. Тэма цікавая, але пакуль так → Гл. заўвагі.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 23:26, 12 красавіка 2017 (+03)</del>{{За}}.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 09:00, 7 мая 2017 (+03) === Заўвагі === У раздзеле [[Міжнародны_адказны_купон#.D0.9C.D1.96.D0.B6.D0.BD.D0.B0.D1.80.D0.BE.D0.B4.D0.BD.D1.8B_.D0.B0.D0.B4.D0.BA.D0.B0.D0.B7.D0.BD.D1.8B_.D0.BA.D1.83.D0.BF.D0.BE.D0.BD_.D1.83_.D0.91.D0.B5.D0.BB.D0.B0.D1.80.D1.83.D1.81.D1.96_.D1.96_.D0.A1.D0.9D.D0.94|Міжнародны адказны купон у Беларусі і СНД]] у першую чаргу чамусьці напісана пра Расею, а пра Беларусь згадваецца ўскосна ў другім абзацы.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 17:50, 27 сакавіка 2017 (+03) : І што? Гэта звязана з самой структурай тэксту: менавіта адсутнасць МАКаў у Расіі робіць гэту краіну ў некаторым сэнсе ўнікальнай. Там інакш не сфармулюеш. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:55, 27 сакавіка 2017 (+03) :: Тое, што загаловак не адпавядае зместу. Гэта завязана з тым, што гэта пераклад з расейскае, і вам проста лянота адаптаваць тэкст.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 22:27, 27 сакавіка 2017 (+03) ::: [[Удзельнік:Liashko|Liashko]], я адаптаваў, як змог. Дапамажыце мне, калі ласка, ды адаптуйце лепей. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:31, 27 сакавіка 2017 (+03) * Раздзел «Міжнародны адказны купон у Беларусі і СНД» не ўтрымлівае ніякай інфармацыі ні пра Беларусь, ні пра краіны СНД, а толькі пра Расею. Дарэчы, чаму менавіта СНД? А не постсавецкая прастора, напрыклад. Сп. [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч]], прабачце, але гэта copyright, і не самы лепшы --[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 14:04, 12 красавіка 2017 (+03) : [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Дзяніс]], я, па-мойму, ужо адказаў на гэта пытанне спадару Ляшко. Але праясню. А што там можна пісаць пра СНД ды Беларусь??? Гэты купон — стандартная форма. Аднолькавая ва ўсіх краінах свету. Цалкам. Будзе толькі назва краіны на купоне іншая. Расія там вылучаецца выключна таму, што яна ўнікальная, бо не маю МАКаў увогуле. Ведаеце, мала краін у свеце адмовіліся ад купонаў. Што напісаць пра краіны СНД ды Беларусь? Ну існуюць у нас МАКі, ну прадаюцца на паштамтах. Чаму СНД? Таму што гэта рэальнасць, у якой мы жывем. Жылы б у ЕС, пісаў бы пра ЕС. Жылі б у Афрыканскім саюзе, пісаў бы пра яго. Разумею, што некаторым не падабаецца СНД, але яна рэальна існуе. Але ўсё жа скажу, чаму СНД, а не постсавецкая прастора. Існуе вось [http://www.rcc.org.ru '''гэта'''] арганізацыя, якая амаль цалкам аб'ядноўвае паштовыя службы краін СНД (там з выключэнняў бадай што Грузія, Славенія ды Афганістан, калі я нікога не прапусціў). Гэта такі паштовы інтэрнацыянал. З яго ініцыятывы многае робіцца. У тым ліку існуе праграма выпуску паштовы марак. І кожны філатэліст гэта ведае. Таму пісаць пра РСС — гэта важна і патрэбна. Але паколькі РСС амаль цалкам ствараецца з краін СНД, дык таму й пішу "СНД". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:26, 12 красавіка 2017 (+03) :: Калі так, на мой погляд, будзе лепш напісаць раздзел «РСС і Расія». Тым больш, што Вы самі напісалі, што гэта т.зв. «паштовы саюз» → РСС. А так атрымліваеца, нібыта, СНД мае нейкае дачыненне да гэтай філатэлійнай «штучкі»:) А што датычыць СНД — гэта арганізацыя т.зв. «фантом», як і Саюз Расіі і Беларусі, як і АДКБ, як і Балтыйская асамблея. Гэта не рэалізаваныя праекты, якія проста закансерваваны, як, прабачце мяне, «латышскія шпроты»:) Засталіся толькі назвы. Але, гэта мая суб'ектыўная думка.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 22:59, 12 красавіка 2017 (+03) : [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]], я перараблю гэты раздзел у адпаведнасці з Вашымі прапановамі. Наконт жа ўсіх згаданых арганізацый, не магу з Вамі згадзіцца, бо праз усе гэтыя структуры ідуць вялікія грошы ды рэалізуецца мноства праектаў ва ўсіх сферах грамадскага жыцця. [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 09:44, 14 красавіка 2017 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]], {{Зроблена}}. СНД я прыбраў, крышачку перарабіў. Цяпер больш датычна РСС. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 17:38, 22 красавіка 2017 (+03) :: Сп. [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч]], паглядзіце, калі ласка, вось [https://de.wikipedia.org/wiki/Internationaler_Antwortschein гэту табліцу] і пра цэны накупон, таксама на маю думку цікавая інфа.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 11:31, 25 красавіка 2017 (+03) ::: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]], добра. Будзе дапрацавана. [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 14:14, 26 красавіка 2017 (+03) [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]], {{Зроблена}}. Табліцу дадаў, інфу абнавіў. Што жа да цэннікаў на купоны, на маю думку, гэта благая ідэя (згадваць пра іх у артыкуле), бо яны надзвычай хутка могуць змяняцца. Табліцу варта будзе абнаўляць штотыдзень, бо цана на купоны залежыць банальна ад цаны на паслугі сувязі ў той ці іншай краіне. Інфармацыі пра Понці хапае, каб зразумець чытачу, што зарабіць на гэтым даволі цяжка. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:48, 3 мая 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 12 мая 2017 года. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 10:40, 12 мая 2017 (+03) == [[Чэрокі]] == {{закрыта}} * {{За}}. Арыгінальны артыкул, напісаны энцыклапедычна са спасылкамі і літаратурай. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:31, 10 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. Не пераклад з рускай — ужо плюс. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 09:49, 10 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 16:40, 10 красавіка 2017 (+03) * {{Устрымліваюся}} Змястоўна, лаканічна, узорна з боку структуры, але з колькасцю ды рассяленнем варта разабрацца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 12 красавіка 2017 (+03) :: [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], што выклікае вашы сумнівы? [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 20:16, 2 мая 2017 (+03) ::: Хацелася б убачыць раздзел кшталту «Колькасць і рассяленне». — [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:46, 2 мая 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 14:22, 19 мая 2017 (+03) === Заўвагі === * Прачытайце адразу правілы намінавання. Нават шаблон не паставілі. І прэамбула маленькая. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:41, 10 красавіка 2017 (+03) ** Правілы прачытаў. За прастаўленне шаблона дзякуй. У правілах прэамбула павінна быць 3-4 сказы, у артыкуле — 3. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:44, 10 красавіка 2017 (+03) *** Складана самому было шаблон праставіць? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:46, 10 красавіка 2017 (+03) **** Я не ўсё ведаю ў Вікіпедыі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:53, 10 красавіка 2017 (+03) * Варта дадаць {{ш|Пяць цывілізаваных плямён}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:48, 10 красавіка 2017 (+03) ** [[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]], дзякуй за прапанову. Аднак: 1. Які сэнс устаўляць шаблоны, якія ў рэчаіснасці наогул не існуюць? [[Вікіпедыя:Шаблоны]]: Карыстайцеся ''існымі'' шаблонамі. 2. Якая неабходнасць менавіта ў гэтым шаблоне? У нас і артыкула такога пакуль няма. Да таго ж, назва ўмоўная і вельмі спрэчная, вымаецца з сучасных даследаванняў. [[Вікіпедыя:Шаблоны]]: і дадавайце новыя ''пры неабходнасці''. Здаецца ўражанне, што ў Вас мэта перацягнуць усю рускамоўную вікі з яе здабыткамі, як слушнымі, так і вельмі спрэчнымі. — [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 16:06, 10 красавіка 2017 (+03) *** У мяне няма мэтаў, я праз 25 дзён пакідаю гэтую Вікіпедыю. А шаблон будзе цалкам нармальны, так як існуе такі тэрмін, я яго помню яшчэ па энцыклапедыях. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 16:09, 10 красавіка 2017 (+03) * Раю дадаць асобны раздзел '''Літаратура''', каб упарадкаваць трохі крыніцы. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 09:49, 10 красавіка 2017 (+03) ** [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]], дзякуй. Дададзены. [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 16:06, 10 красавіка 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абрання больш за адзін месяц, мае чатыры галасы «За». Абраны ў добрыя артыкулы 22 траўня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 14:43, 22 мая 2017 (+03) == [[Ядловец звычайны]] == {{закрыта}} Прапаную артыкул, гэта кампіляцыя з польскага, рускага і ўкраінскага раздзелаў.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 08:02, 2 мая 2017 (+03) * {{За}}. Выдатная праца, артыкул напаўняўся з 2013 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 10:53, 2 мая 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:21, 3 мая 2017 (+03) * {{За}}. Усеабдымна, цікава. — [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:11, 5 мая 2017 (+03) === Заўвагі === Дзе шаблон? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:03, 2 мая 2017 (+03) {{зроблена}} {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абмеркавання кандыдатаў адзін месяц, мае чатыры галасы {{ш|За}} (разам з намінуючым). Абраны ў добрыя артыкулы 2 чэрвеня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 08:24, 2 чэрвеня 2017 (+03) == [[Зборная Перу па футболе]] == {{закрыта}} Прапаную. Пераклад з англійскай мовы. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 09:40, 19 кастрычніка 2016 (MSK) * {{За}}--[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]] 14:49, 6 снежня 2016 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:43, 29 студзеня 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 10:36, 14 красавіка 2017 (+03) === Заўвагі === : Падтрымліваю, але пакуль патрабуе вычыткі. Пераклад з англійскай не заўсёды ўдалы, прыкладам «manager» перакладзена як «менеджэр», хоць па сэнсу павінна быць «трэнер» (варыянт «менеджэр» для пазначэння трэнераў у беларускай мове амаль не ўжываецца).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:47, 24 кастрычніка 2016 (MSK) : У беларускай мове з 01.09.10. прынята пісаць «менеджар», дарэчы. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:43, 29 студзеня 2017 (+03) :: Менаджэраў на трэнераў выправіў. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 10:36, 14 красавіка 2017 (+03) * Сп. [[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] абнавіце склад, сёння ўжо красавік 2017 г., а ў Вас «…на 17 чэрвеня 2016 года».--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 13:56, 12 красавіка 2017 (+03) :: Склад абноўлены, але ў мяне ўсё роўна пытанні на гэты конт. Прыкладам, абяром мы артыкул, а праз месяц склікаецца новы склад зборнай (яна прыблізна штомесяц праводіць матчы). Ці патрэбна будзе рэгулярна абнаўляць склад, каб захоўваць статус? Бо штомесяц выстаўляць артыкул на пазбаўленне таксама не хочацца.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:35, 14 красавіка 2017 (+03) :: {{Зроблена}}. Пасля кожнага матча, вядома, абнаўляць ніхто не будзе. На мой погляд, трэба намагацца, па меншай меры, раз у год абнаўляць, каб інфармацыя не выглядала зусім састарэлай. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 10:36, 14 красавіка 2017 (+03) ::: Сп. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] штомесяц вядома не, але не цэлы год жа. Ён жа будзе мець статус ''добрага'', таму патрэбна хоць паўгода абнаўляць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 13:31, 17 красавіка 2017 (+03) * Спадар [[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]], перачытаў, трохі выправіў. Заўважыў, што не працуюць як след зноскі. Тое, што дадаецца шаблонам {{Ш|sfn}} (аўтар-год-старонка), павінна пры кліку пераходзіць на адпаведную кнігу ў раздзеле «Бібліяграфія». Паспрабуйце перарабіць так, як гэта працуе ў артыкуле [[Грунвальдская бітва]], то бок замест {{Ш|sfn}} выкарыстоўваць {{Ш|harvnb}}. Калі зноскі запрацуюць, думаю, можна будзе абіраць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 01:22, 6 мая 2017 (+03) ** Паспрабаваў механічна замяніць ''sfn'' на ''harvnb'' у тэксце, як у артыкуле пра Грунвальдскую бітву, але на папярэднім праглядзе спасылкі чамусьці не запрацавалі... <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:43, 23 мая 2017 (MSK){{зроблена}} {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абмеркавання кандыдатаў больш за месяц, мае чатыры галасы {{ш|За}} (разам з меркаваннем спадара Artsiom91). Абраны ў добрыя артыкулы 4 чэрвеня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 18:36, 4 чэрвеня 2017 (+03) == [[Соф’я Гальшанская]] == {{закрыта}} Прапаную, кампіляцыя з некалькіх раздзелаў--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 15:10, 5 мая 2017 (+03) : У прынцыпе {{За}}. Маю толькі некалькі дробных заўваг. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:40, 5 мая 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 10:00, 12 мая 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 12:27, 19 мая 2017 (+03) === Заў‎вагі === # Прапаную уніфікаваць тэкст у двухкоссях. У артыкуле ёсць варыянт курсівам: «''Шамотульскі дадатак''», а ёсць проста «Хроніцы Быхаўца», «…чысціня каралевы ззяе на ўвесь свет сярод хараства палацаў». У [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрых артыкулаў#Рэкамендаваныя прыватныя пажаданні|правілах КДА]] ёсць пункт, што ўвесь тэкст у двухкоссях рэкаменавана вылучаць курсівам. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:40, 5 мая 2017 (+03) # Прапаную уніфікаваць выкарыстанне слова «год» у артыкуле: ёсць '''цалкам''' «…адбылася ў Кракаве ў сакавіку 1424 года», ёсць '''без''' «памерла да 25 жніўня 1448», ёсць '''скарочана''' «Восенню 1423 г. Ягайла…». Прапаную пісаць слова «год» цалкам ва ўсіх выпадках, як азначана ў [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрых артыкулаў#Абавязковыя прыватныя патрабаванні|правілах КДА]]. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:40, 5 мая 2017 (+03) # Прапанова ў межах пунктуацыйных правіл выкарыстання [[Працяжнік|працяжніка]] (і дэфіса): у тэксце «больш 8-9 тыдняў», павінна быць «больш 8‒9 тыдняў». <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:40, 5 мая 2017 (+03) ::: Пра выкарыстанне працяжніка/дэфіса ў такіх выпадках можна ў Правілах 2008 пачытаць, там болей-меней такія сітуацыі распісаны.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:52, 5 мая 2017 (+03) : Здаецца, усё {{зроблена}}--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 09:33, 23 мая 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абмеркавання кандыдатаў адзін месяц, мае чатыры галасы {{ш|За}} (разам з намінатарам). Абраны ў добрыя артыкулы 5 чэрвеня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 00:01, 5 чэрвеня 2017 (+03) == [[Подых навальніцы, фільм]] == {{закрыта}} Прапаную артыкул пра беларускае кіно. Рэцэнзаванне прайшоў. Не перакладны — пісаў сам. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 23:51, 1 мая 2017 (+03) * {{За}}, як намінатар. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 00:03, 2 мая 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:22, 3 мая 2017 (+03) * {{За}}, але пераказ сюжэта здаецца занадта падрабязным, быццам кароткая версія сцэнарыя, і яго цяжкавата зразумець. Тым не менш, статуса добрага заслугоўвае. --[[Удзельнік:Svawald|Svawald]] ([[Размовы з удзельнікам:Svawald|размовы]]) 16:25, 15 чэрвеня 2017 (MSK) * {{За}}, вычытваў як мог.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 01:27, 16 чэрвеня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абмеркавання кандыдатаў больш за месяц, мае чатыры галасы {{ш|За}}. Абраны ў добрыя артыкулы 16 чэрвеня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 10:49, 16 чэрвеня 2017 (MSK) == [[Іван Іванавіч Дубасаў]] == {{закрыта}} * {{За}}. Артыкул пра вядомага Галоўнага мастака Дзяржзнака СССР, які стварыў мноства марак і амаль усе савецкія грошы. Пераклад з рускай мовы. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:06, 23 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. Спадзяюся на Вашу дасведчанасць у пытаннях філатэліі--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:28, 23 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. Вельмі цікава. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 13:55, 19 мая 2017 (MSK) * {{За}} --[[Удзельнік:Svawald|Svawald]] ([[Размовы з удзельнікам:Svawald|размовы]]) 13:33, 16 чэрвеня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абмеркавання кандыдатаў больш за месяц, мае чатыры галасы {{ш|За}}. Абраны ў добрыя артыкулы 16 чэрвеня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 13:44, 16 чэрвеня 2017 (MSK) == [[Мэцью Шэпард]] == {{закрыта}} Да Міжнароднага дня барацьбы з гамафобіяй --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:57, 17 мая 2017 (+03) *{{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:17, 19 мая 2017 (+03) *{{За}}. Ізаляванасць артыкула выправіў.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 23:01, 22 мая 2017 (+03) *{{За}}. Перачытаў артыкул, выправіў зноскі, выдаліў тыя, што не працавалі. --[[Удзельнік:Svawald|Svawald]] ([[Размовы з удзельнікам:Svawald|размовы]]) 23:11, 20 чэрвеня 2017 (MSK) === Заўвагі === Трэба на ўсялякі выпадак ізаляванасць артыкула выправіць. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 18:24, 19 мая 2017 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абмеркавання кандыдатаў больш за месяц, мае чатыры галасы {{ш|За}} (разам з намінатарам). Абраны ў добрыя артыкулы 21 чэрвеня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 09:21, 21 чэрвеня 2017 (MSK) == [[Цёрн]] == {{закрыта}} Яшчэ адзін мой «даўгабуд», кампіляцыя з рускай, украінскай, польскай і англійскай Вікіпедый, прычым у польскай ён выдатны, а забрала адтуль усю інфу--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 12:20, 12 мая 2017 (+03) * {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:26, 12 мая 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 20:28, 13 мая 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Павел Петро|Павел Петро]] ([[Размовы з удзельнікам:Павел Петро|размовы]]) 10:30, 28 чэрвеня 2017 (MSK) === Заўвагі === # А чаму «пачатак артыкула»? Трэба шаблон КДА паставіць. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:33, 12 мая 2017 (+03) # Руская '''''и''''': вырошчваюць цёрн 'Абрикосовый'. Калі яна там і павінна быць, то двухкоссе нармальнае патрэбна, ці я нешта не разумею. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:41, 12 мая 2017 (MSK) :Гэта назва сорта, яны не перакладаюцца і падаюцца ў адзіночных косках, як у прыкладзе.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 12:51, 12 мая 2017 (+03) ::Сарты яблыкаў жа перакладаюцца --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:57, 17 мая 2017 (+03) ::: Я дакладна тут не ведаю, бываюць такія традыцыйныя сарты кшталту Антонаўкі, што ўжо перакладаюць, але тут дакладна не той выпадак. Можа варта пашукаць лацінізаваную версію назвы гэтага сорта, калі ён зарэгістраваны міжнародна? - і гэта стане рашэннем.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 08:19, 23 мая 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абмеркавання кандыдатаў больш за месяц, мае чатыры галасы {{ш|За}} (разам з намінатарам). Абраны ў добрыя артыкулы 28 чэрвеня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:32, 28 чэрвеня 2017 (MSK) == [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі]] == {{закрыта}} Арыгінальны артыкул, найбольш поўна адлюстроўвае біяграфію асобы.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 22:10, 21 мая 2017 (+03) * {{За}} пры ўмове, што будуць выпраўлены ніжэйшыя заўвагі альбо абгрунтавана немагчымасць выпраўлення. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 02:43, 23 мая 2017 (MSK) * {{За}} --[[Удзельнік:Павел Петро|Павел Петро]] ([[Размовы з удзельнікам:Павел Петро|размовы]]) 10:22, 28 чэрвеня 2017 (MSK) * {{За}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:58, 28 чэрвеня 2017 (MSK) === Заўвагі === #Раю ўсе скарачэнні «г.» і «гг.» пісаць цалкам. Да таго ж дадаць слова «год» там, дзе яго няма: напрыклад, «''У 1912 у Феадосіі скончыў педінстытут''». Акрамя таго, няма кропак у подпісах да некатарых выяў (гл. [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрых артыкулаў|Абавязковыя прыватныя патрабаванні]]). Таксама раю выправіць скарачэнні імёнаў: напрыклад «''Паводле А. Бергман...''» # У артыкуле адначасова выкарыстоўваюцца розныя назвы гарадоў «''...пры Менскай гарадской думе''» і «''...з'ездзе 1917 г. у Мінску''»; «''...а ў ліпені ў Горадню''» і «''...нацыянальнага камітэта ў Гродне''». # Правіламі рэкамендавана тэкст у двукоссі вылучаць курсівам, мо мае сэнс зрабіць гэта з доўгімі цытатамі кшталту: за мэту якога было пастаўлена «аб'яднанне праваслаўных беларусаў дзеля абароны Святое праваслаўнае Веры на Беларускай зямлі і пашырэння нацыянальнай свядомасці <...> »? # Мяркую, усе складнікі раздзела '''Літаратура''' трэба вікіфікаваць шаблонам {{ш|артыкул}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 02:43, 23 мая 2017 (MSK) ::: 1. Скарачэнні г. і гг. з'яўляюцца энцыклапедычнымі. Дзе г. не было — выправіў. Кропкі ў канцы подпісаў выяў Вікіпедыі не ставяцца. Скарачэнне імён прыбраў. ::: 2. З Мінск-Менск, Да Усебеларускага з'езда беларуская мова не выкарыстоўвалася ў дакументах, таму з рускай Мінск, пасля ў дакументах і ў БНР і БССР афіцыйна Менск. Іншыя разрозненні прыбраў. ::: 3. Зрабіў. ::: 4. Гэта трэба толькі для выкарыстання ў зносках, але зраблю.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 15:10, 23 мая 2017 (+03) :::{{зроблена}}--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 20:07, 4 чэрвеня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул знаходзіўся на старонцы абмеркавання кандыдатаў больш за месяц, мае чатыры галасы {{ш|За}} (разам з намінатарам). Абраны ў добрыя артыкулы 28 чэрвеня 2017 года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:52, 28 чэрвеня 2017 (MSK) == [[Францыск Скарына]] == {{закрыта}} Прапаную да 500-годдзя беларускага кнігадрукавання. Здаецца, на добры артыкул цягне.--[[Удзельнік:Павел Петро|Павел Петро]] ([[Размовы з удзельнікам:Павел Петро|размовы]]) 10:27, 28 чэрвеня 2017 (MSK) * {{За}}. --[[Удзельнік:Павел Петро|Павел Петро]] ([[Размовы з удзельнікам:Павел Петро|размовы]]) 10:27, 28 чэрвеня 2017 (MSK) * {{За}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:57, 28 чэрвеня 2017 (MSK) * {{За}}. Сачыў, як апошнім часам артыкул актыўна дапаўняўся. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:25, 28 чэрвеня 2017 (MSK) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 15:31, 23 ліпеня 2017 (MSK) === Заўвагі === * Хацелася б больш ілюстрацый --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:40, 6 ліпеня 2017 (MSK) * Вялікая просьба перад кожным галасаваннем рабіць асабістыя вычыткі артыкулаў. Сустракаюцца абдрукоўкі, тым больш у такіх вялікіх артыкулах. Каб іх выправіць патрэбны супольныя намаганні, іх цяжка ўсе заўважыць.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 11:29, 23 ліпеня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 25 ліпеня 2017 года. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 00:23, 25 ліпеня 2017 (MSK) == [[Ціроль, гістарычная вобласць]] == {{закрыта}} Наміную незаслужана забыты артыкул. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 08:47, 29 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 08:47, 29 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 18:36, 1 мая 2017 (+03) * Праглядзеў, паправіў. {{За}}, [[Удзельнік:Svawald|Svawald]] ([[Размовы з удзельнікам:Svawald|размовы]]) 13:31, 18 верасня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === З улікам папярэдняга выстаўлення ў кандыдаты на добры артыкул [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў 2015-2016#Ціроль, гістарычная вобласць|10 красавіка 2016 года]] і чатырох галасоў агулам, а таксама адсутнасцю катэгарычных меркаванняў і заўваг, мяркую, што можна абраць дадзены артыкул. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 18:45, 5 кастрычніка 2017 (MSK) == [[Ягайла]] == {{закрыта}} Прапаную, кампіляцыя з некалькіх раздзелаў--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 15:10, 5 мая 2017 (+03) : У прынцыпе {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:14, 5 мая 2017 (+03) * {{За}}. Чакаем на Вітаўта. =) --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 10:02, 12 мая 2017 (+03) ** [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч]], Вітаўта я ўжо правіла ў межах свайго плану, болей не буду, так што калі хто і возьмецца, то не я :(--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 09:39, 23 мая 2017 (+03) * {{Супраць}}. Варта дапрацаваць зноскі — для многіх няма адпаведнай кнігі ў раздзеле "Літаратура".--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:34, 13 мая 2017 (+03) ::[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], мінімальна {{зроблена}}, менавіта гэтай прычыны для неабрання зараз, відаць, няма. Зрэшты вычытка яшчэ раз-другі не стане лішняй.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 20:47, 6 ліпеня 2017 (MSK) ::: [[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]], трэба выправіць зноскі, зробленыя з дапамогай {{Ш|harvnb}} — яны павінны спасылацца на адпаведныя пункты раздзела "Літаратура", для гэтага літаратуру варта аформіць з дапамогай шаблона {{Ш|cite book}} ці падобных, як у артыкуле [[Грунвальдская бітва]]. Аб гэтым я ўжо пісаў у [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў 2017-2018#Зборная Перу па футболе|абмеркаванні зборнай Перу]] (апошні абзац). Трохі пазней перачытаю артыкул, магчыма нешта яшчэ заўважу і выпраўлю.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:58, 6 ліпеня 2017 (MSK) * <s>Пакуль {{супраць}}. Непаслядоўны выклад падзей. Гл. заўвагі. Хаця ў прынцыпе, па агульным змесце, артыкул адназначна добры. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 13:58, 18 мая 2017 (MSK)</s> ::[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]], мінімальна {{зроблена}}, менавіта гэтай прычыны для неабрання зараз, відаць, няма. Зрэшты вычытка яшчэ раз-другі не стане лішняй.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 20:47, 6 ліпеня 2017 (MSK) ::: Свой голас пакуль прыбіраю. Будзе час, пастараюся перачытаць артыкул яшчэ раз. Дзякуй за дапрацоўкі. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 21:19, 18 ліпеня 2017 (MSK) * {{За}}, але трэба працягваць перакладаць артыкулы, на якія спасылаецца намінант. --[[Удзельнік:Павел Петро|Павел Петро]] ([[Размовы з удзельнікам:Павел Петро|размовы]]) 09:31, 30 жніўня 2017 (MSK) * {{За}}. Артыкул адназначна добры. Ёсць патэнцыял для выдатнага. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 16:48, 4 лістапада 2017 (MSK) === Заўвагі === # Пытанне наконт апісанне выяў: ёсць выявы з кропкай у канцы подпіса {{color|brown|«Польска-літоўскі канфлікт з Тэўтонскім ордэнам, 1377—1434'''.'''»}}, ёсць без кропкі {{color|brown|«Оскар Томаш Сасноўскі «Ядвіга і Ягайла». Група сімвалізуе літоўска-польскую унію»}}. Не памятаю як у нас, а ў рувікі, здаецца, ў правілах сустракаў, што пажадана ставіць кропку, не? <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:14, 5 мая 2017 (+03) # Ізноў жа пытанне з пратяжнікам: у артыкуле «У 1377-78…», павінна быць «У 1377—78…». <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:14, 5 мая 2017 (+03) # Ізноў жа пытанне пра слова «год», якое адсутнічае ў некаторых месцах: «У 1414 пачаліся…». <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:14, 5 мая 2017 (+03) ::: Па першаму — [[Вікіпедыя:Крытэрыі добрых артыкулаў#Абавязковыя прыватныя патрабаванні|КДА]], «Афармленне» пункт 4. Па другому — на мой погляд лепш пісаць 1377—1378, адкідванне лічб — папяровая парэбнасць скарачаць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:22, 5 мая 2017 (+03) * Здаецца, усё {{зроблена}}--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 08:14, 12 мая 2017 (+03) : "пераважна рутэнскіх тэрыторый былой Кіеўскай Русі" — як разумею, няўдалы пераклад з англійскай, дзе "рутэнскімі" называліся рускія тэрыторыі ВКЛ. Трэба неяк перааформіць, бо ў беларускай мове такога значэння няма.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:38, 13 мая 2017 (+03) :: [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], катэгарычна не згаджуся. Існуе ў беларускай мове такое паняцце як "Рутэнія", або "Русь". Ужываецца і тое, і тое. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 13:18, 14 мая 2017 (+03) ::: Існуе то існуе, але звычайнаму чытачу можа быць незразумела (ды і сказана там дзіўнавата), таму проста прашу выправіць так, каб не ўзнікала праблем з сэнсам. Напрыклад, "славянскіх тэрыторый", "этнічна рускіх тэрыторый".--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:29, 14 мая 2017 (+03) ::{{зроблена}}--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 16:16, 20 чэрвеня 2017 (MSK) :<s>Стыль патрабуе карэкцыi катэгарычна. Прачытайце больш пiльна, хто за. Трэба правiць абавязкова, пачакайце з абраннем. - - [[Адмысловае:Contributions/46.56.178.46|46.56.178.46]] 16:12, 16 мая 2017 (MSK)</s>--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 16:16, 20 чэрвеня 2017 (MSK) ::Збольшага {{зроблена}}, трэба вычытка яшчэ кім-небудзь, свежым вокам.--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 16:16, 20 чэрвеня 2017 (MSK) * <s>Непаслядоўны выклад падзей у раздзелах "Барацьба за ўладу" і "Дыпламатычныя і шлюбныя перагаворы з суседнімі дзяржавамі". Так, напрыклад, пра саперніцтва з Кейстутам і смерць Кейстута інфармацыя сустракаецца двойчы, прычым з пераскокам назад у датах адносна папярэдніх сказаў. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 13:58, 18 мая 2017 (MSK)</s> ::Было складана ўпарадкаваць мешаніну з фактаў і падзей, але {{зроблена}}, здаецца храналагічная паслядоўнасць у гэтых двух пунктах цяпер выканана.--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 17:20, 9 чэрвеня 2017 (MSK) ::: Дзякуй за дапрацоўку. Голас пакуль прыбраў. Як будзе час, пачытаю яшчэ раз. --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 21:19, 18 ліпеня 2017 (MSK) * <s>У пункце аб паходжанні імя Ягайлы ў тэксце ўпісана пра чатыры версіі «хрысціянскую», «літоўскую», «скандынаўскую» і «заходнебалцкую». Ці «літоўская» і «заходнебалцкая» не адное і тое ж? Прынамсі ніжэй у тэксце пра «заходнебалцкую» не напісана яўна, але распавядаецца пра «індаеўрапейскую» гіпотэзу. Ці можна неяк паправіць, каб было больш зразумелым?--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 11:39, 6 чэрвеня 2017 (+03)</s>--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 16:16, 20 чэрвеня 2017 (MSK) :Папраўлена, {{зроблена}}.--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 16:16, 20 чэрвеня 2017 (MSK) * А пра Ягайлу ў культуры нічога не знойдзецца? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:39, 11 чэрвеня 2017 (+03) ::Мінімальна {{зроблена}}.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 23:58, 25 чэрвеня 2017 (MSK) * <s>«Вітаўт тым часам выдаў прывілей яўрэйскай суполцы Трокаў практычна на тых жа ўмовах, што і прывілеі, выдадзеныя яўрэям Польшчы ў праўленне Баляслава Набожнага і Казіміра Вялікага.» На якіх такіх умовах, не зразумела прагрэсіўны гэта крок ці не вельмі? Увогуле ці ёсць неабходнасць гэтай згадцы пра прывілей троцкім яўрэям ад Вітаўта ў артыкуле пра Ягайлу? Бо ірве пэўную звязнасць выкладу і незразумела якім чынам тычыцца палітычнай ролі Ягайлы ў справах ВКЛ.--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 12:16, 13 чэрвеня 2017 (MSK)</s> :На жаль выдалена, {{зроблена}}, не адносіцца прама да тэмы артыкула.--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 16:16, 20 чэрвеня 2017 (MSK) Не знайшоў артыкуле згадак пра тое, што ў 1422 г. ён павянчаўся ў Новагародку з Соф'яй Гальшанскай. Увогуле, я разумею, што сям'я вынесена ў асобны раздзел, але можа варта хоць бы згадаць шлюбы і ў біяграфіі? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:24, 6 ліпеня 2017 (MSK) :Пра шлюб з Соф'яй Гальшанскай ёсць нават дакладная яго дата. Калі бачыце як арганічна ўпісаць шлюбы ў біяграфію не парушыўы звязнасць выкладу, то калі ласка, было б выдатна.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 00:05, 9 ліпеня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крытычныя заўвагі выпраўлены, артыкул істотна перароблены і палепшаны, абраны добрым 7 лістапада 2017 года.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 17:30, 7 лістапада 2017 (MSK) == [[Філатэлістычная сумесь]] == {{Закрыта}} * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:30, 4 красавіка 2017 (+03) * {{За}}--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 13:04, 5 красавіка 2017 (+03) * {{Супраць}} Публіцыстычны стыль, залішняя апісальнасць. Навошта вікіфікаваць Кена Сцюарта, калі нават у Англійскай Вікіпедыі яго няма? Спасылка 3 вядзе не на яго словы, а на сам сайт. Спасылка 6 не працуе. Зноска 1 — спасылка на арыгінальнае даследванне? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:24, 5 красавіка 2017 (+03) : <del>{{Супраць}}. Часова магчыма. Гл. заўвагі.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 11:38, 25 красавіка 2017 (+03)</del> {{За}}. Больш зауваг няма.{{unsigned|Dzianis Niadbajla|09:05, 7 мая 2017 (UTC)}} * {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:13, 3 лістапада 2017 (MSK) === Заўвагі === [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]], заўвагі я выпраўлю ўсе, акрамя стылістычных. І буду Вам шчыра ўдзячны, калі Вы паправіце стыль. =) --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 09:09, 8 красавіка 2017 (+03) :: Добра, давайце я пагляжу, калі перапрацуеце. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 19:51, 8 красавіка 2017 (+03) ::: [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]], {{Зроблена}}. Вікіфікацыю Кена Сцюарта я прыбраў. Спасылкі 3 і 6 выдаленыя (бо яны існавалі вельмі даўно, а цяпер не працуюць). Зноска 1 — проста каментарый. Яно насамрэч так, тое не арыгінальнае даследаванне — калі хочаце, можна перанесці з каментарыя ў асноўны тэкст прэамбулы. Я ўсё зрабіў. Цяпер прашу Вас дапамагчы. =) --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:56, 8 красавіка 2017 (+03) :::: Прэамбула: ''Філатэлісты́чная су́месь (англ.: kiloware, kilo ware, boxlot, stamp mixture, bulk mixture, stock of stamps), або Бо́ксло́т, Кілава́р, Кі́ла-тава́р, Кілава́рны тава́р, Ма́ркі ў сто́ку.'' Навошта тут пералік англійскіх слоў пасля Філатэлістычная сумесь? Яны павінны ісці пасля калек з англійскай. Увогуле б іх прыбраў або зрабіў асобным раздзелам, бо сярод беларускіх філатэлістаў гэтыя назвы не прыжыліся, карыстаюцца «Зборны лот», «Вялікі лот», «Лот розных краін», пасля сарціроўкі «Падборка». --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:52, 10 красавіка 2017 (+03) ::::: [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]], добра. Перарабіце, калі ласка. Бо я ў беларускай філатэліі не так даўно, каб ведаць такія нюансы. Або, калі хочаце, я перараблю. Я ўсё жа, зрэшты, мяркую, што варта нам мець асобны раздзел: неяк шкада гэту інфармацыю выдаляць «у нікуды». Хай яна і не вельмі папулярная, але карысная. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 16:33, 10 красавіка 2017 (+03) : Я невялікі спецыліст у філатэліі, але чамусьці ў нямецкай Вікі слова '''«Кілава́р»''', якое прысутнічае і ў Вашай прэамбуле артыкула, таксама мае дачыненне да нумізматыкі.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 11:38, 25 красавіка 2017 (+03) : [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]], так. Яно і ў баністыцы ўжываецца. Ніякай блытаніны тут няма, калі Вы пра гэта клапоціцеся. [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 14:11, 26 красавіка 2017 (+03) :: [[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]], якія ёсць заўвагі? Бо голас «супраць» ёсць, а іх няма. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:22, 3 мая 2017 (+03) {{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== Большасцю галасоў удзельнікаў абраны добрым. Артыкул добра прапрацаваны, заўвагі выпраўляліся, некаторыя хібы ў мове як для добрага, лічу, могуць быць дапушчальнымі. Згодна з правілами абрання, стыль можа быць не да канца адшліфаваным. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 01:39, 13 снежня 2017 (MSK) == [[Айртан Сена]] == {{закрыта}} {{перанесена з|Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя артыкулы}} Паўторна прапаную артыкул на статусны. Артыкул дапрацоўваўся з моманту апошняй намінацыі. Патрэбна разнастайнасць у ВА! <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 17:12, 21 чэрвеня 2017 (MSK) : {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 17:09, 22 чэрвеня 2017 (MSK) : {{За}}. Для добрага пасуе. --[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 23:42, 1 снежня 2017 (MSK) : {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 00:43, 3 снежня 2017 (MSK) : {{За}}. На добры цягне. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:11, 29 студзеня 2018 (MSK) === Заўвагі === Малая колькасць зносак, яго б у добрыя.--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 16:47, 22 чэрвеня 2017 (MSK) : У 2016 годзе [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў 2015-2016#Айртан Сена|не быў абраны ў добрыя]], але хутчэй з-за неактыўнасці ўдзельнікаў. Аднак з таго часу артыкул істотна не палепшыўся, заўвагі на старонцы размоў актуальныя. Сапраўды, з такой колькасцю і якасцю крыніц бачу магчымасць толькі абрання ў добрыя.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:03, 8 ліпеня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны ў добрыя 30 студзеня 2018 года. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:21, 30 студзеня 2018 (MSK) == [[Зігмунд Фрэйд]] == {{закрыта}} Прэтэндэнт у "Артыкулы года" --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:25, 12 студзеня 2018 (MSK) * {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 00:54, 19 студзеня 2018 (MSK) * {{За}}. Наданне статуса ў дадзеным выпадку яўна тэхнічнае пытанне — пры намінаванні на артыкул года даволі добра выправілі артыкул. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:25, 19 студзеня 2018 (MSK) * {{За}}. Артыкул з вялікім запасам перасягае патрабанні да добрых артыкулаў, і на маю думку цалкам варты звання выдатнага. Таму пытанне: чаму не ў выдатныя? --[[Удзельнік:Дзяніс Тутэйшы|Дзяніс Тутэйшы]] ([[Размовы з удзельнікам:Дзяніс Тутэйшы|размовы]]) 11:46, 29 студзеня 2018 (MSK) * {{За}}. Але лепей у выдатныя. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:10, 29 студзеня 2018 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 31 студзеня 2018 года: толькі галасы {{ш|за}}, дапрацаваны ў перыяд абрання артыкулаў года. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 08:07, 31 студзеня 2018 (MSK) == [[Арыфметыка]] == {{закрыта}} Прапаную. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:23, 19 лістапада 2017 (MSK) * {{За}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:07, 6 студзеня 2018 (MSK) * {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 21:28, 12 студзеня 2018 (MSK) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:16, 29 студзеня 2018 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 31 студзеня 2018 года: больш за месяц у намінацыі, чатыры галасы {{ш|за}} (разам з намінатарам), няма заўваг. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 08:00, 31 студзеня 2018 (MSK) == [[Узброеныя сілы Рэспублікі Сербскай]] == {{закрыта}} Наміную незаслужана забыты артыкул. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 08:47, 29 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 08:47, 29 красавіка 2017 (+03) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 18:37, 1 мая 2017 (+03) * {{Супраць}}, аднабока --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:41, 22 лістапада 2017 (MSK) === Заўвагі === * Тэма вельмі складаная, а месцамі і вельмі палітызаваная, тое што артыкул амаль цалкам спісаны з руска-сербскай яго версій таксама дае повад для апасенняў, яўная заангажаванасць у бок сербаў (хоць я магу памыляцца), таму напрыклад у англійскай версіі артыкула той значна меншы, фактычна толькі пералік вайсковых фармаванняў і ўзбраення, падзеі амаль безадносна ацэнак і апісання вайны (а тут у асноўным цытаты саміх сербаў, без контр-меркаванняў). Ці можна абіраць такія артыкулы? Складанае пытанне. Магу памыляцца.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 19:34, 29 ліпеня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул не абраны. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 01:16, 3 лютага 2018 (MSK) == [[Фрыдрых Шылер]] == {{закрыта}} Да разгляду супольнасці, уваходзіць у 1000 істотных артыкулаў, магчыма цягне на добры тут.--[[Адмысловае:Contributions/46.56.175.35|46.56.175.35]] 17:34, 8 мая 2017 (+03) * <s>{{Супраць}}</s> --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:47, 25 лютага 2018 (MSK) ** як разумею, раздзел «Творчасць» сцёрлі, разам з энцыклапедычна значнай інфармацыяй, што там змяшчалася. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:44, 8 мая 2017 (+03) :: ? Гэта выпадковасць, трэба вярнуць! — - [[Адмысловае:Contributions/46.56.175.35|46.56.175.35]] 19:53, 8 мая 2017 (+03) ::: Здаецца раздзел «Творчасць» утрымліваў толькі пералік твораў, усе яны зараз прысутныя у раздзеле «Творы», вяртаць няма чаго.--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 23:49, 8 мая 2017 (+03) :::: То бок, у нас добры артыкул пра пісьменніка будзе без ацэнак яго творчасці? — [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 07:59, 9 мая 2017 (+03) :::: Ацэнкi прысутныя, упiсаны памiж iншага, а раней iх якраз i не было асаблiва. — - [[Адмысловае:Contributions/46.56.188.131|46.56.188.131]] 09:14, 9 мая 2017 (+03) * хутчэй {{За}}, буйных хібаў не бачу--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 01:50, 9 мая 2017 (+03) * {{За}}. Вельмі эстэтычнае афармленне. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 10:04, 12 мая 2017 (+03) * {{Слабае за}}. Хай будзе. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:49, 8 лютага 2018 (MSK) * {{За}} Для добрага дастаткова.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 18:57, 8 лютага 2018 (MSK) === Заўвагі === Блытаніна з словам ''год'': то ёсць «''Яшчэ ў 1770 годзе…''», то не — «''У 1772 праглядаючы спіс''»; то поўнасцю, то скарочана — «''Увосень 1784 г. паэт…''»--<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 01:46, 9 мая 2017 (+03) : Зроблена, уніфікавана г./год, гг./гады. Дзе ўвогуле няма, адны лічбы так і пакінуў, бо там шмат дзе проста пералік дат, не трэба паўсюль пісаць год, бо абы-што атрымаецца.--[[Адмысловае:Contributions/178.172.187.9|178.172.187.9]] 18:40, 11 мая 2017 (+03) : Трэба вікіфікаваць '''усе''' геаграфічныя назвы, тытулы і вядомых асоб, згаданых у тэксце --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:32, 6 ліпеня 2017 (MSK) : Трэба аднолькавыя памеры выяў зрабіць. {{Зроблена}} І не вельмі добра, што артыкул базуецца на адной крыніцы. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 17:07, 25 лістапада 2017 (MSK) : Не можа быць раздзела "Факты/Цікавыя факты" ў добрым артыкуле. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 20:24, 8 лютага 2018 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Раздзелы факты/цікавыя факты не замінаюць і не супярэчаць канцэпцыі добрых артыкулаў (такія раздзелы ёсць і ў іншых добрых, і, нават, у адным з артыкулаў года). Абраны 26 лютага 2018 года.--[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 21:25, 26 лютага 2018 (MSK) == [[Антон Іванавіч Луцкевіч]] == {{закрыта}} Арыгінальны артыкул пра аднаго з бацькоў беларускай дзяржаўнасці. Лепшую біяграфію пра гэтую асобу знайсці немагчыма.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 16:37, 8 лютага 2018 (MSK) : {{За}} Добра. --[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 22:04, 25 лютага 2018 (MSK) : {{За}}. Цікавы артыкул. Сёе-тое выправіў. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 19:13, 26 лютага 2018 (MSK) : {{За}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:31, 26 лютага 2018 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул абраны добрым шляхам чатырох галасоў у падтрымку (разам з намінуючым) і адсутнасцю заўваг. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 20:41, 4 сакавіка 2018 (MSK) == [[Збігнеў Прайснер]] == {{закрыта}} Прапаную надаць статус добрага артыкула. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 12:58, 10 лютага 2018 (UTC) * {{за}}. Прачытаў, ёсць пунктуацыйныя памылкі, але выпраўлю цягам дня. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 17:33, 24 лютага 2018 (MSK) * {{за}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:16, 4 чэрвеня 2018 (MSK) * {{за}} --[[Удзельнік:MarMaryna|MarMaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:MarMaryna|размовы]]) 15:54, 27 ліпеня 2018 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Абраны. Чатыры галасы. Няма заўваг. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 10:03, 30 ліпеня 2018 (MSK) == [[Віцебск]] == {{Закрыта}} Мяркую, артыкул заслугоўвае статуса. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 00:37, 6 кастрычніка 2017 (MSK) * {{за}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 09:00, 10 кастрычніка 2017 (MSK) * {{За}}. Але трэба крыху раскрыць "Насельніцтва". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:13, 29 студзеня 2018 (MSK) : {{За}}, хай так. --[[Удзельнік:Dzimitrio|Dzimitrio]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzimitrio|размовы]]) 22:04, 25 лютага 2018 (MSK) : {{За}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:34, 26 лютага 2018 (MSK) * {{Супраць}} Тэкст не вікіфікаваны, шмат дзе адсутнічаюць зноскі. "Гарадская планіроўка" не раскрытая. "Адукацыя" і "Культура" - шмат гісторыі (ажно хочацца некуды гэта ўсё вынесці) і мала пра сучаснасць. У літаратуры (і ў тэксце) не бачу [[Беларуская энцыклапедыя|БЭ]], [[ЭВКЛ]], [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|ЗП]], Регионы Беларуси, Культура Беларусі... Замала ілюстрацый, а тыя, што ёсць, аформлены ці размешчаны не так. Няма ўвогуле інфармацыі пра бібліятэкі і кінатэатры. У "Спорт" напрошваецца некалькі падраздзелаў. Раздзел "Славутасці" патрабуе пераасэнсавання, дапаўнення і большай колькасці ілюстрацый. Пра сімволіку нічога няма. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:37, 26 лютага 2018 (MSK) : {{за}} --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 20:24, 24 чэрвеня 2018 (MSK) === Заўвагі === # Не раскрыты раздзел "Адміністрацыйны падзел". #: {{Зроблена}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:32, 20 студзеня 2018 (MSK) # У раздзеле гісторыя трэба дадаць больш звестак пра падзеі пасля Першай сусветнай вайны. #: {{Зроблена}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 00:09, 22 студзеня 2018 (MSK) # Неабходна дапоўніць раздзелы "Клімат", "Ахова здароўя", "Рэлігія". #: {{Зроблена}}. Пашырыў пра клімат і ахову здароўя. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 23:36, 1 лютага 2018 (MSK) # У раздзеле "Насельніцтва" была б добра, каб была інфармацыя не толькі пра колькасць насельніцтва. #: {{Зроблена}}. Дадаў канфесійны і саслоўны склад. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 23:21, 1 лютага 2018 (MSK) # Трэба прыбраць раздзелы "Цікавыя факты" і "Гл. таксама", перанёсшы карысныя звесткі ў іншыя раздзелы артыкула.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:15, 17 кастрычніка 2017 (MSK) #: {{Зроблена}}. Прыбраў «Цікавыя факты». <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 23:05, 21 студзеня 2018 (MSK) # Звалка ў раздзелах «Вядомыя асобы» і «Славутасці», варта неяк прычасаць. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 01:11, 3 лютага 2018 (MSK) #: {{Зроблена}}. {{Канец закрытай секцыі}} === Вынік === Абраны добрым 21.09.2018 шляхам 5 галасоў «За». Заўвагі выпраўляліся. Датычна аргументацыі ўдзельніка з голасам «Супраць» адзначу, што з моманту надання голасу артыкул багата рэдагаваўся, паляпшаўся, у тым ліку і самім удзельнікам. Адзначу, што згодна з Крытэрыямі добрых артыкулаў «часткі шырокай тэмы могуць быць не раскрытыя ці не цалкам раскрытыя, пры ўмове раскрыцця асноўнай тэмы», «выявы могуць адсутнічаць або прысутнічаць у недастатковай колькасці» і «стыль можа быць не да канца адшліфаваным, але не павінен утрымліваць відавочных памылак». Такім чынам, праца над артыкулам падоўжыцца, болей жорсткія крытэрыі ацэнкі будуць пры (магчымым) абмеркаванні на ВА. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 11:47, 21 верасня 2018 (MSK) == [[Анатоль Анатолевіч Шарый]] == {{закрыта}} Прапаную. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 01:05, 3 лютага 2018 (MSK) * Вызначцеся, як імя напісаць. Альбо ''Анатоль Анатол'''е'''віч'' альбо ''Анатол'''ій''' Анатольевіч'', што ў дадзеным выпадку мне здаецца больш прымальным варыянтам, т.я. асоба не мае дачынення да беларускага этнасу. А так, я {{супраць}}: артыкул - проста набор нейкіх навіновых выданняў пра асобу, якая, на мой погляд, увогуле не мусіць мець свайго артыкула на Вікіпедыі. Тым больш "з зоркай". --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 13:13, 13 лютага 2018 (MSK) ** Хіба ёсць імя "Анатолій"? І чаму гэта блогер-мільянер, дзеянні якога каментуюць афіцыйныя асобы Украіны, не можа мець артыкула? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:27, 13 лютага 2018 (MSK) *** Канешне ёсць: у рускіх, украінцаў, малдаван і г.д. Т.б. ва ўсіх, хто не беларус этнічна, беларусы - Анатолі. А пра значнасць артыкула яшчэ раз скажу - ніяк не паказана, адны навіновыя рэсурсы. Чамусьці на рускамоўнай Вікіпедыі вырашылі, што блогеры-мільянеры, кшталту Спілбергаў, ІванГаеў і іншых могуць мець свае артыкулы на Вікіпедыі. Ёсць жа нейкія абмежаванні: значнасць трэба паказваць, а не выстаўляць гэта "як асобу, пра якую гавораць афіцыйныя асобы Украіны". --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 23:06, 13 лютага 2018 (MSK) **** А чым Вам ІванГай не падабаецца? Блогер з найбольшай колькасцю падпісантаў сярод блогераў СНД. Наконт значнасці: [[:ru:Википедия:Критерии значимости персоналий#Журналисты|раз]], [[:be-x-old:Вікіпэдыя:Значнасьць асобаў#Творчыя прафэсіі|два (спасылка на вашу вікі)]]. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 23:22, 13 лютага 2018 (MSK) ***** Я не лічу іх вартымі энцыклапедыі. Ёсць розныя фан-праекты на Вікіа, можна апісваць блогераў там. Але не ў Вікіпедыя, тым больш беларускай. Па-другое: тарашкевіцкая Вікі - не мая, як і афіцыйная Вікі -не ваша. Дзіўлюся, чаму вас за такія выказы дагэтуль не заблакавалі нідзе. Па-трэцяе: мы зараз не ў рускамоўнай і не ў ТарВікі, крытэры значасці павінны быць тутэйшыя. Нават калі ў гэтай асобы яны і ёсць, я {{супраць}} - артыкул амаль цалкам складаецца з навін і мас-медыя. --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 00:20, 14 лютага 2018 (MSK) ***** І ўвогуле: артыкул выглядае як адзін вялікі дыфірамб "барацьбіту з кіеўскай хунтай". Колькі блогераў пра яго брыдкасці кажа? А колькі дрэнных ацэнак адзначана ў адпаведным раздзеле? І колькі па сутнасці ацэнак і якіх? Гэта толькі адзін момант, я ўжо не кажу пра астатнія. ***** Вы калі пераклады робіце, хаця б прываблівайце іх да беларускага раздзела. Ці вам зусім незаўважна, што тут няма іншых артыкулаў пра асоб з прозвішчам Шарый? --[[Удзельнік:Einimi|Einimi]] ([[Размовы з удзельнікам:Einimi|размовы]]) 00:30, 14 лютага 2018 (MSK) * {{Супраць}} бадай немагчыма зараз апісаць дзейнасць гэтага фрыка з пазіцый энцыклапедычнасці, а ў якой-кольвек энцыклапедыі артыкулу пра яго мабыць і не з'явіцца --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:36, 25 лютага 2018 (MSK) * {{Супраць}} Аб’ектыўны і нейтральны артыкул пра гэтую асобу сёння немагчымы.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 18:57, 25 лютага 2018 (MSK) * {{за}}. Мяркую артыкул мае патэнцыял. Артыкулы пра медыйных асоб, блогераў, маладых поп-зорак ў асноўным будуць складацца з навінавых інтэрнэт рэсурсаў, не напісана манаграфій яшчэ. Значнасць кожнай з іх - іншае пытанне. Але, нядаўні прыклад, калі на фан-сустрэчу з блогерам у гандлёвым цэнтры знянацку прыходзяць сотні-тысячы людзей, то такі суб'ект не можа быць нязначным. У нас значным з'яўляецца членства ў СП, напрыклад. Але большасць людзей і ведаць не ведаюць пра гэтых дзядуль-пісьменнікаў, не яны ў 21 стагоддзі валодаюць думкамі грамадства. І на сустрэчу з пісьменнікам членам СП Іванам Іванавічам Івановым не прыйдзе натоўп моладзі, яго кнігу пра вясковае жыццё не будуць чытаць і браць за ўзор, як глядзяць і бяруць за ўзор папулярныя стрымінг-каналы ў сетцы. Дрэнна гэта ці добра, ізноў жа, іншае пытанне. Таму лічу, што папулярны блогер - значная з пункту гледжання энцыклапедыі з'ява. Па Шарыю: яго дзейнасць скіравана ў адным напрамку. У такіх умовах цяжка напісаць усестаронні артыкул. (Ну нельга напісаць у артыкуле пра Гітлера, які ён клапатлівы бацька, удумлівы чытач сусветнай літаратуры і сарамлівы дзяржаўны дзеяч! Але ў артыкуле пра Адольфа гэта не будзе ж аднабокасцю.) У намінуемым артыкуле ёсць розныя крытычныя звесткі, ёсць асвятленне негатыўных ацэнак. Можа не ў той колькасці, у якой хацелася б бачыць. Калі супольнасць (3 удзельніка) выказваецца пра ненейтральнасць артыкула, мабыць гэта мае месца. Я проста выказаў сваі думкі на гэты конт. П.С. З'яўляюся прыхільнікам ідэй Еўрамайдана, але гэты артыкул чытаў забыўшыся на момант пра сваі погляды. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 00:18, 27 лютага 2018 (MSK) ** Калега [[Удзельнік:Vit Koz|Віт]], мяркую пра Гітлера, мяркую добры энцыклапедычны артыкул можна напісаць проста зараз, а пра гэту асобу — не. Дарэчы, пра ненейтральнасць артыкула я не казаў, я казаў пра неэнцыклапедычнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:42, 27 лютага 2018 (MSK) *:: Згодны, што мабыць няўдалы прыклад менавіта з асобай Гітлера - бадай з самай даследаваннай асобай у свеце. Я толькі хацеў данесці думку, што часам немагчыма ўсебакова адлюстраваць змест падмацованы АК у артыкуле пра значную асобу. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:01, 27 лютага 2018 (MSK) * {{Супраць}}, артыкул не вычытаны і не нейтральны.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 01:08, 28 лютага 2018 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул не абраны. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 07:52, 23 верасня 2018 (MSK) == [[Лабірынт фаўна]] == {{Закрыта}} Прапаную надаць статус добрага артыкула. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 17:50, 30 красавіка 2018 (MSK) * {{за}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:53, 30 красавіка 2018 (MSK) * {{за}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:14, 4 чэрвеня 2018 (MSK) * {{за}} --[[Удзельнік:SSR Lab|SSR Lab]] ([[Размовы з удзельнікам:SSR Lab|размовы]]) 15:43, 24 верасня 2018 (MSK) === Заўвагі === * Мяркую, што "Лепшы" на "Найлепшы" трэба выпраўляць, бо "Лепшы" - гэта параўнальная ступень. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 21:52, 30 красавіка 2018 (MSK) :: {{Зроблена}}. Дзякую за заўвагу: выправіў. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 17:45, 2 мая 2018 (MSK) * Лічу, што "зялёныя" спасылкі варта было б выправіць. Там дзе-нідзе коскі замест дужак... <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 20:47, 2 мая 2018 (MSK) :: {{Зроблена}}. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 22:45, 2 мая 2018 (MSK) {{Канец закрытай секцыі}} === Вынік === Артыкул абраны 24 верасня 2018 года. Чатыры галасы «За». Заўвагі выпраўлены. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:24, 24 верасня 2018 (MSK) == [[Чак Паланік]] == {{закрыта}} Да добрага артыкула тут нямнога. Улічу заўвагі, выпраўлю. --[[Удзельнік:Alokim22|Alokim22]] ([[Размовы з удзельнікам:Alokim22|размовы]]) 12:18, 25 чэрвеня 2017 (MSK) * {{За}}. На добры, здаецца, цягне... <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 14:09, 27 чэрвеня 2017 (MSK) * {{супраць}}. За працяглы час моўныя памылкі так і не выпраўленыя.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 18:32, 11 лістапада 2017 (MSK) * {{За}}. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:14, 29 студзеня 2018 (MSK) * {{Супраць}} мне не спадабаўся стыль артыкула. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:19, 4 чэрвеня 2018 (MSK) === Заўвагі === # Трэба паставіць націск у назве артыкула, якая аформлена цёмным шрыфтам; # У подпісах да выяў няма кропак на канцы; # Мяркую, можна было б выправіць у тэксце "зялёныя" спасылкі на паўнавартасныя; # Не зразумеў сэнс: "''...(гэты аповяд пасля стаў шосты кіраўніком).''", а таксама "''...раман, які складаецца з некалькіх дзесяткаў асобных гісторый, якія распавядаюць, якія трапілі ў пастку распачыналымі пісьменнікамі.''". <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 13:43, 25 чэрвеня 2017 (MSK) #{{Зроблена}} #{{Зроблена}} #Ня зразумеў <small>(настройкі→Інтэрфейс→Вылучыць іншым колерам спасылкі да перасылак).<font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 09:07, 27 чэрвеня 2017 (MSK)</small>, {{Зроблена}} --[[Удзельнік:Alokim22|Алокім Дваццаь Другі Зава]] ([[Размовы з удзельнікам:Alokim22|размовы]]) 13:43, 27 чэрвеня 2017 (MSK) #{{Зроблена}} --[[Удзельнік:Alokim22|Алокім Дваццаь Другі Зава]] ([[Размовы з удзельнікам:Alokim22|размовы]]) 18:24, 26 чэрвеня 2017 (MSK) *Трэба прыбраць кропкі ў канцы подпісаў выяў. Гл. прыклады [[Вікіпедыя:Выявы]]--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 15:54, 27 чэрвеня 2017 (MSK) *:[[Вікіпедыя:Крытэрыі добрых артыкулаў|Абавязковыя прыватныя патрабаванні]] па афармленню ДА, п.4. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:00, 27 чэрвеня 2017 (MSK) :::Што такое «прыватныя патрабаванні» і чаму яны супярэчаць агульным правілам афармлення?--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 16:02, 27 чэрвеня 2017 (MSK) * Трэба выправіць подпісы дат да спасылак, яны ўсе па-руску. Яшчэ раз вычытаць артыкул, бо я, напрыклад, не разумею гэты сказ «''Раман апавядае пра двух блізкіх жанчынах, адна з якіх пастаянна засцерагае іншую (знакамітую і немаладую акторку) ад неабдуманых учынках на любоўным фронце, бо тая, шалеў, пастаянна здзяйсняе дурасці''».--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 16:07, 27 чэрвеня 2017 (MSK) ** Адзін удзельнік ужо выправіў. --[[Удзельнік:Alokim22|Алокім Дваццаь Другі Зава]] ([[Размовы з удзельнікам:Alokim22|размовы]]) 23:08, 27 чэрвеня 2017 (MSK) :::Перачытайце артыкул цалкам, выпраўце памылкі. Такіх сказаў, як я прывёў вышэй, я ўбачыў багата проста пасля прачытання аднаго раздзелу. Я дапамагу ў вычытцы, але толькі пасля таго, як вы самі перачытаеце і вычытаеце артыкул.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 00:36, 28 чэрвеня 2017 (MSK) ::::Выправіў няшмат памылак.--[[Удзельнік:Evgen Lewandowskiy|Evgen Lewandowskiy]] ([[Размовы з удзельнікам:Evgen Lewandowskiy|размовы]]) 12:56, 5 ліпеня 2017 (MSK) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул не абраны. Наступная намінацыя можа адбыцца не менш чым праз месяц. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 19:40, 9 кастрычніка 2018 (MSK) == [[Куб (фільм, 1997)]] == {{закрыта}} Прапаную. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 14:03, 29 верасня 2018 (MSK) * {{За}}. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 12:16, 1 кастрычніка 2018 (MSK) * {{За}}. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:SSR Lab|SSR Lab]]; [[Размовы з удзельнікам:SSR Lab|размовы]]</font> 16:42, 12 кастрычніка 2018 (MSK) * {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 08:58, 15 кастрычніка 2018 (MSK) * {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 10:40, 15 кастрычніка 2018 (MSK) {{Канец закрытай секцыі}} === Вынік === Артыкул абраны добрым 19 кастрычніка 2018 года. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:47, 19 кастрычніка 2018 (MSK) == [[Гісторыя хентаю]] == {{Закрыта}} Высталяю на паўторнае галасаванне, артыкул з часу [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў 2015-2016#Гісторыя хентаю|першай намінацыі]] дапрацаваны. [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне/Гісторыя хентаю|Рэцэнзаванне]] прайшоў. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 22:34, 19 студзеня 2018 (MSK) : {{За}}. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 21:09, 31 студзеня 2018 (MSK) : {{За}}. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:47, 8 лютага 2018 (MSK) : {{Супраць}} ад першых радкоў — мала што зразумела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:21, 4 чэрвеня 2018 (MSK) {{Канец закрытай секцыі}} === Вынік === Намінацыя не набрала неабходнай падтрымкі. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 16:39, 20 снежня 2018 (MSK) kob6rx8e5g11pue3a1rieib60qb4are 0 358957 5157975 4755062 2026-06-24T14:32:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5157975 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Відэаблог''', скарочана '''влог''' (<span>[[Англійская мова|англ.]] ''<span lang="en">vlog</span>'',</span> ад {{Lang-en2|video blog}} або {{Lang-en2|video log}}) — гэта форма [[блог]]а, у якім сродкам перадачы інфармацыі з’яўляецца [[відэа]]<ref>Media Revolution: Podcasting [http://www.nefilm.com/news/archives/2006/02/podcasting.htm New England Film] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060814044000/http://www.nefilm.com/news/archives/2006/02/podcasting.htm |date=14 жніўня 2006 }}.</ref>. Відэаблог з’яўляецца формай вэб-тэлебачання. Запісы ў відэаблогах спалучаюць убудаванае відэа ці відэа-сувязь з падтрымкай тэксту, відарысаў і іншых [[Метаданыя|метаданых]]. Запісы могуць быць зробленыя ў выглядзе аднаго блока або складацца з некалькіх частак. Відэаблогі вельмі папулярныя на [[YouTube]]. Відэаблогі часта выкарыстоўваюць перавагі [[вэб-сіндыкацыі]] для забеспячэння распаўсюджвання відэа праз [[Інтэрнэт]] з выкарыстаннем фарматаў сіндыкацыі ([[RSS]] або Atom) для аўтаматычнай агрэгацыі і прайгравання на [[Мабільны тэлефон|мабільных прыладах]] і [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютарах]] (гл. «[[падкастынг]]»). == Гісторыя == [[2 студзеня]] 2000 года Адам Контрас адправіў відэазапіс у блог, маючы на мэце інфармаванне сваіх сяброў і сям’і аб сваім руху праз усю краіну да [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлеса]] ў пошуках шоу-бізнесу, што стала першым паведамленнем такога роду, і што пазней стала самым працяглым відэаблогам у гісторыі.<ref name="kontraspost">{{Cite web|url=http://www.4tvs.com/Journey/Pages/J1200.html|title=Talk about moving in the 21st Century...|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170221090717/http://4tvs.com/Journey/Pages/J1200.html|archivedate=21 лютага 2017|last=Kontras|first=Adam|date=2000-01-02|accessdate=27 студзеня 2017|url-status=}}</ref><ref name="nakedlens"><span class="citation">''Kaminsky Michael Sean.''&#x20;</span><div class="cx-overlay"><div class="cx-spinner"><div class="bounce1"></div><div class="bounce2"></div><div class="bounce3"></div></div></div></ref><ref name="kapusomo">{{Cite web|url=http://blogs.gmanews.tv/kapuso-mo-jessica-soho/2009/02/11/video-blog/|title=Pinoy Culture Video Blog|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090302103140/http://blogs.gmanews.tv/kapuso-mo-jessica-soho/2009/02/11/video-blog/|archivedate=2 сакавіка 2009|author=Kapuso Mo, Jessica Soho|language=Filipino language|publisher=GMA Network|date=2009-02-07|accessdate=27 студзеня 2017|url-status=live}}</ref> У лістападзе таго ж года Адрыян Майлз дадаў у відэа тэкст, які змяняўся на нерухомым відарысе, прыдумаўшы тэрмін ''vlog'' для спасылкі на свой відэаблог.<ref name="milesvideo1">{{Cite web|url=http://vogmae.net.au/vog/2000/11/welcome/|title=Welcome|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040108152653/http://hypertext.rmit.edu.au/vog/vog_archive/000082.html|archivedate=8 студзеня 2004|last=Miles|first=Adrian|date=2000-11-27|accessdate=27 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="milesvideo2">{{Cite web|url=http://hypertext.rmit.edu.au/vog/12.2000/27.11.00.html|title=vog|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010723205211/http://hypertext.rmit.edu.au/vog/12.2000/27.11.00.html|archivedate=23 ліпеня 2001|last=Miles|first=Adrian|date=2000-11-27|accessdate=27 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref> У 2004 годзе Стыў Гарфілд запусціў свой уласны відэаблог і абвясціў гэты год «годам відэаблога».<ref name="garfieldyearoftheblog">{{Cite web|url=http://homepage.mac.com/stevegarfield/videoblog/year_of.html|title=2004: The Year of the Video Blog|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041231011613/http://homepage.mac.com/stevegarfield/videoblog/year_of.html|archivedate=31 снежня 2004|last=Garfield|first=Steve|date=2004-01-01|accessdate=27 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="garfieldyearoftheblog2">{{Cite web|url=http://stevegarfield.blogs.com/videoblog/2004/01/index.html|title=2004: The Year of the Video Blog|archiveurl=https://www.webcitation.org/5yDB54ARH?url=http://stevegarfield.blogs.com/videoblog/2004/01/index.html|archivedate=25 красавіка 2011|last=Garfield|first=Steve|work=Steve Garfield's Video Blog|publisher=Steve Garfield|date=2004-01-01|accessdate=27 студзеня 2017|url-status=live}}</ref> У барацьбе за выкананне гэтага прагнозу Майлза і Гарфілда да іх неўзабаве далучыліся іх анлайн калегі Джэй Дедман, Пітэр Ван Дзійк, Андрэас Хогстрап Педэрсен і Крыстаф Баутен, стварыўшы групу на Yahoo! Groups, прысвечаную відэаблогам.<ref name="yahoogroups">{{Cite web|url=http://tech.groups.yahoo.com/group/videoblogging/messages/1|title=Yahoo! Groups: Videoblogging|archiveurl=https://www.webcitation.org/69S8JWiZw?url=http://tech.groups.yahoo.com/group/videoblogging/messages/1|archivedate=26 ліпеня 2012|publisher=Yahoo! Groups|date=2004-05-31|accessdate=27 студзеня 2017|url-status=dead}}</ref> [[Файл:Dmitry_Medvedev_videoblog_30_November_2008.ogg|міні|Прэм’ер-міністр Расійскай Федэрацыі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] вядзе свой відэаблог пасля візіту ў [[Лацінская Амерыка|Лацінскую Амерыку]] ў лістападзе 2008 года.]] Моцны рост папулярнасці відэаблогаў паўстаў пачынаючы з 2005 года. На сайце [[Yahoo!]] колькасць удзельнікаў групы Videoblogging рэзка ўзрасла ў 2005 годзе.<ref name="businessweek_pioneers">Those darn video blogging pioneers [http://www.businessweek.com/the_thread/blogspotting/archives/2005/08/those_darn_vide.html?campaign_id=rss_blog_blogspotting BusinessWeek]</ref><ref name="wired_vlogging">Blogging + Video = Vlogging [https://web.archive.org/web/20121009163238/http://www.wired.com/entertainment/music/news/2005/07/68171 Wired News]</ref> Найпапулярнейшы на сённяшні дзень сайт абмену відэа [[YouTube]] быў заснаваны ў лютым 2005 года. Да ліпеня 2006 года ён стаў пятым па папулярнасці сярод самых папулярных вэб-сайтаў са 100 мільёнамі праглядаў відэа штодня і 65 тысячамі новых дабавак у дзень.<ref name="usatoday100million">{{Cite news|title=YouTube serves up 100 million videos a day online|url=http://www.usatoday.com/tech/news/2006-07-16-youtube-views_x.htm|work=USA Today|publisher=Gannett Co. Inc.|date=2006-07-16}}</ref> Многія сістэмы кіравання змесцівам з адкрытым зыходным кодам забяспечылі ўключэнне відэаінфармацыі ў кантэнт, дазваляючы блогерам ствараць і адміністраваць свае ўласныя сайты відэаблогаў. Акрамя таго, злучэнне мабільных тэлефонаў з лічбавымі камерамі дазволіла публікаваць відэа-кантэнт у сеціве амаль адразу ж, як ён быў запісаны.<ref name="journalism_mobile_blogging">[http://www.journalism.co.uk/2/articles/530925.php Mobile blogging for journalists] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151120235543/https://www.journalism.co.uk/2/articles/530925.php |date=20 лістапада 2015 }}</ref> На дадзены момант адным з найбольш папулярных відэаблоггераў (больш за 110 млн падпісчыкаў на [[YouTube]]) з’яўляецца Фелікс Чельберг (PewDiePie), які робіць пераважна гульнявыя відэа. == Відэаблогі ў Расіі == З моманту запуску рускамоўнай лакалізацыі YouTube у 2007 годзе на сэрвісе стаў развівацца відэаблогінг на рускай мове. На сённяшні дзень самым папулярным рускамоўным відэаблогам з’яўляецца «Get Movies» (на верасень 2023 года — 48 млн падпісчыкаў<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/user/getmovies|title=Get Movies - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2023-09-11}}</ref>). Даходы відэаблогераў з менш за 1 млн падпісчыкаў складаюць ад 100 000 да 500 000 рублёў, з 1 млн падпісчыкаў і больш — ад 200 000 да 1,5 млн рублёў. У комплексе з акаўнтамі ў [[Instagram]] і «[[У Кантакце|ВКонтакте]]» з больш чым 1 млн падпісчыкаў даходы блогера могуць складаць ад 10 да 20 млн рублёў. Агульны аб’ём рэкламнага рынку расейскамоўнага YouTube дасягае 1,5 млрд рублёў<ref>[http://www.forbes.ru/sp_data/2016/fstars/index.html Фабрики звезд]</ref><ref>[http://kommersant.ru/doc/3136740 Блоги в руки]</ref>. == Найважнейшыя падзеі ў сферы відэаблогаў == * 2005, студзень — Першая канферэнцыя відэаблоггераў у Нью-Ёрку.<ref>Watch me@Vlog [http://timesofindia.indiatimes.com/Cities/City_Supplements/Delhi_Times/Watch_meVlog/articleshow/msid-1184088,curpg-1.cms The Times of India]</ref> * 2006, лістапад — Першае штогадовае ўзнагароджанне відэаблоггераў праводзіцца ў Сан-Францыска.<ref>A Night at the Vloggies [http://www.redherring.com/Article.aspx?a=19588&hed=A+Night+at+the+Vloggies Red Herring]</ref> * 2007, травень і жнівень — ''The Wall Street Journal'' змяшчае [http://online.wsj.com/article/SB117880450303898581-search.html?slide=5 бабулю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110624060658/http://online.wsj.com/article/SB117880450303898581-search.html?slide=5 |date=24 чэрвеня 2011 }} на першай старонцы часопіса.<ref>{{Cite news|title=Using YouTube for Posterity|author=Jessica E. Vascellaro|url=http://online.wsj.com/article/SB117876177359697968.html?mod=googlewsj|work=Wall Street Journal|date=2007-05-10|page=D1}}</ref> У жніўні яна прадстаўлена ў Навінах [[ABC]], тым самым паказваецца, што пажылыя людзі цяпер ўключаюцца ў сусветнае анлайн відэа.<ref>{{Cite web|url=http://abcnews.go.com/Video/playerIndex?id=3459908|title=The Elderly YouTube Generation|archiveurl=https://www.webcitation.org/69S8KCH3m?url=http://abcnews.go.com/Video/playerIndex?id=3459908|archivedate=26 ліпеня 2012|date=2007-08-08|accessdate=27 студзеня 2017|url-status=live}}</ref> * 2010, лістапад — зроблена паведамленне аб фільме, цалкам выкананым шляхам аб’яднання відэаблогаў ад рэальных людзей і віртуальных аватараў (VLOGGERthemovie.net). Павінен быў быць выпушчаны ў [[2011|2011 годзе]].<ref>{{Imdb title|1838731|Vlogger (2011) - IMDb}}(англ.</ref> {{зноскі}} [[Катэгорыя:Блогі]] [[Катэгорыя:Журналістыка]] [[Катэгорыя:Сеткавыя супольнасці]] [[Катэгорыя:Тэхналогіі кіно і відэа]] cobppyw9jx5g3t8zwdlqv7wqyep28in 0 358992 5158240 5068210 2026-06-25T08:50:22Z Emilia Noah 155537 /* */ 5158240 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1998 — 2019 | Склад = [[Віталь Артыст]]<br>[[Аляксандр Івашкевіч]]<br>[[Yan Weinstock]]<br>Таня Кушнер | Былыя ўдзельнікі =[[Ягор Даронкін]]<br>[[Уладзімір Развадоўскі]]<br>[[Арцём Даронкін]]<br>Сяргей Бакавец<br>Юрый Рубанік<br>Аляксандр Гуляеў<br>Дзяніс Шураў<br>Павел Кудрын | Іншыя праекты ўдзельнікаў =[[Jitters]], [[Rosary]], [[Port Mone]], [[Usplёsk]], [[Paparis]], [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]], [[Litesound]], [[NAVI]], [[КонтраБанда (гурт)|КонтраБанда]]}} '''«Без Биле{{Націск}}та»''' ({{Lang-be|Без Білета}}, раней '''beZ bileta''') — [[Беларусь|беларускі]] музычны гурт, заснаваны ў [[1998 год у гісторыі музыкі|1998]] годзе.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://britishwave.ru/bez_bileta/1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101132727/http://britishwave.ru/bez_bileta/1|archivedate=2019-01-01|title=Без билета {{!}} Информация о группе, исполнителе {{!}} British Wave|last=@ЛОЭ_М|publisher=britishwave.ru|accessdate=2018-10-23|language=ru}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/2001/06/mg10601.html|title=Bez Bileta :: без билета домой|last=Замировская|first=Татьяна|journal=[[Музыкальная газета]]|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200422155551/http://www.nestor.minsk.by/mg/2001/06/mg10601.html|archivedate=2020-04-22|accessdate=2020-04-22|issue=6|year=2001}}</ref> == Гісторыя == Каманда створана Віталем Артыстам у [[1998]] годзе.<ref>[http://bezbileta.net/biography БЕЗ БИЛЕТА — официальный сайт группы / Биография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171008233152/http://bezbileta.net/biography |date=8 кастрычніка 2017 }}{{Ref-ru}}</ref> Пачынаў гурт з беларускамоўнага фолку, але з 2004 году перайшоў да інды-року са складанымі электроннымі аранжыроўкамі.<ref>{{Cite web|url=http://www.experty.by/category/artisty/bez-bileta?page=2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923122724/http://www.experty.by/category/artisty/bez-bileta?page=2|archivedate=2017-09-27|title=Без билета|publisher=[[experty.by]]|language=ru|accessdate=2018-10-24}}</ref> У 2005 годзе быў абраны кірунак на некаторае спрашчэнне гучання, якое, разам з тым, стала больш насычаным. Тры перыяда творчай эвалюцыі «beZ bileta» ілюструюць альбомы «''[[На неба]]''» (2001) і «''[[Нарисована]]''» (2004)<ref>{{Cite journal|title=СЕМЬ ДНЕЙ ИСТОРИИ :: БЕЛОРУССКОГО РОК-Н-РОЛЛА|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2006/07/0100.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200911140144/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2006/07/0100.html|archivedate=2020-09-11|accessdate=2020-09-11|journal=[[Музыкальная газета]]|language=ru|issue=7|year=2006}}</ref> і сінгл «Поправка 22» (2006)<ref>{{Cite journal|last=Вагнер|first=Вера|date=2007-05-14|title=Нестареющие «безбилетники»|url=http://www.belgazeta.by/ru/2007_05_14/lichnyi_vkus/13999/|url-status=live|journal=[[БелГазета]]|language=ru|issue=19 (589)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222164158/http://www.belgazeta.by/ru/2007_05_14/lichnyi_vkus/13999/|archivedate=2020-02-22|accessdate=2020-02-22}}</ref>. Самі удзельнікі гурта характарызуюць сваю музыку як smart-pop. Шматразова былі ўзнагароджаныя прэстыжнай беларускай музычнай прэміяй «[[Рок-каранацыя]]» ў намінацыях «Дэбют года» (2000), «Песня года» (2001, «Мая краіна Беларусь»<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/ru/svoe-10-letie-super-hit-maya-kraina-belarus-otmetit-novoy-versiey|title=Свое 10-летие супер-хит “Мая краіна — Беларусь” отметит новой версией|last=Еврорадио|date=2010-02-05|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200420083727/https://euroradio.fm/ru/svoe-10-letie-super-hit-maya-kraina-belarus-otmetit-novoy-versiey|archivedate=2020-04-20|accessdate=2020-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/svayo-10-goddze-super-hit-maya-kraina-belarus-adznachyc-novay-versiyay|title=Сваё 10-годдзе супер-хіт “Мая краіна — Беларусь” адзначыць новай версіяй|last=Еўрарадыё|date=2010-02-04|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200420084948/https://euroradio.fm/svayo-10-goddze-super-hit-maya-kraina-belarus-adznachyc-novay-versiyay|archivedate=2020-04-20|accessdate=2020-04-20}}</ref>), «Выканаўца года» (2008, Віталь Артыст), «Кліп года» (2008, «Мечтатели»), а таксама ў 2009: Рок-Карона (гурт года), «Кліп году» («Африка»), «Альбом году» («[[Africa (альбом)|Africa]]»)<ref>{{Cite journal|last=i_basovka@o2.pl|first=|date=2010-03-14|title=Музыка з кайфам „Без білета” ў Афрыку|url=http://niva.bialystok.pl/issue/2010/11/11_2010.pdf|url-status=live|journal=[[Ніва (газета)|Ніва]]|language=be|volume=|issue=11|pages=7|issn=0546-1960|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319051532/http://niva.bialystok.pl/issue/2010/11/11_2010.pdf|archivedate=2020-03-19|accessdate=2020-03-19|via=}}</ref>. Гурт мае каштоўны досвед выступлення на фестывальных пляцоўках Беларусі («[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі Базар]]»), [[Польшча|Польшчы]] («[[Басовішча]]», «Fiesta Borealis» (разам з [[Jitters]] і [[Hair Peace Salon]]<ref>{{Cite web|url=http://www.xlam.of.by:80/|title=beZ bileta удостоены приза прессы на рок-фестивале в польском Олецко|last=p1xel|date=2006-08-01|publisher=[[xlam.by]]|language=ru|trans-title=beZ bileta was awarded a prize from press at a rock festival in Olecko, Poland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822090712/http://xlam.of.by/|archivedate=22 жніўня 2006|accessdate=2018-12-18|url-status=dead}}</ref><ref name="Итоги года 2006">{{Cite journal|first=Людмила|last=Погодина|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/2007/01/mg70176.html|title=ИТОГИ ГОДА: К итогам 2006-го|language=ru|trans-title=RESULTS OF THE YEAR: About the results of 2006|accessdate=2018-12-03|journal=[[Музыкальная газета]]|issue=1|year=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727120215/http://www.nestor.minsk.by/mg/2007/01/mg70176.html|archivedate=2020-07-27|url-status=live}}</ref><ref name="Дзень Безквітоўніка 2006-1">{{Cite web|url=https://by-slap.livejournal.com/2361.html|title=“Дзень Безквітоўніка”|last=!SLAP!|date=2006-11-17|language=be|publisher=[[Жывы журнал]]|accessdate=2018-10-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mpby.ru/printnews-730.htm|title=beZ bileta на польскім фэсьце Przystanek|last=Грудзько|first=Марыя|last2=Пазьнякоў|first2=Віктар|coauthors=Пазьнякоў, Віктар|date=2006-08-02|publisher=mpby.ru|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190317181052/http://mpby.ru/printnews-730.htm|archivedate=2019-03-17|url-status=live|accessdate=2019-03-17|work=[[Тузін Гітоў]]}}</ref>), [[Італія|Італіі]] («Spirit of Woodstock»), [[Германія|Германіі]] («Good-By»). 28 снежня 2019 года ў «[[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]» адбудзецца юбілейны і апошні канцэрт пад назвай «20 гадоў»<ref>{{Cite web|url=https://34mag.net/piarshak/post/belmusic-timeline|title=Вспомнить все: таймлайн беларусской музыки 2010–2019|last=Горбаш|first=Леша|last2=Кашликов|first2=Антон|coauthors=Кашликов, Антон; palasatka|last3=palasatka|date=2019-12-26|publisher=[[34mag]]|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230064444/https://34mag.net/piarshak/post/belmusic-timeline|archivedate=2019-12-30|accessdate=2019-12-30}}</ref>. == Творчасць == === Кліпы === У «відэаскарбонцы» «beZ bileta» — і анімацыйныя працы («Stop Business», «Шла дальше»), і арт-відэа («Нарисована», «Смотреть вверх»), і сюжэтны ролік «Лодочки». Маляваны кліп «Шла дальше» (режысёр Таня Кушнер, мастак Дзяніс Волкаў) удзельнічаў у анімацыйных фестывалях у [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Кліп «Место для тебя» выйшаў увесну [[2006]] году, асновай роліка сталі фатаздымкі ўдзельнікаў гурта, яго сяброў і проста людзей, неабыякавых да «beZ bileta». === Віталь Артыст === Лідар «beZ bileta» Віталь Артыст вядомы як аўтар саўндтрэку да расійскага фільма 2006 года «[[Охота на пиранью]]». Віталь таксама піша музыку да сэрыялаў («Мужчины не плачут»), тэатральных пастановак (спектакль «После» мінскага тэатра «ИнЖест»), тэлепраектаў (новы сезон вядомага цыкла «[[Саша и Сирожа]]»), мультфільмаў і рэкламы. Восенню 2006 года Артыст скончыў працу над саўндтрэкам да расійскага сэрыяла «Супермаркет», які выйшаў напачатку [[2007]] году<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/vkhod-svobodnyy-6.html|title=Вход свободный|last=Ружечка|first=Александр|last2=Декола|first2=Надежда|date=2010-04-24|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200205182811/https://www.sb.by/articles/vkhod-svobodnyy-6.html|archivedate=5 лютага 2020|accessdate=2020-02-05|last3=Незванов|first3=Анатолий|coauthors=Декола, Надежда; Незванов, Анатолий|url-status=live}}</ref>. === Дзень безбілетніка === Гурт вядомы штогадовым святкаваннем «Дня безбілетніка» з удзелам саміх музыкаў, іх прыхільнікаў і ўсіх, хто хоча далучыцца да пазітыўнай і крэатыўнай дзеі<ref>{{Cite web|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/news/2006/11/1307.html|title=с билетом на beZ bileta ....|date=2006-11-13|publisher=[[Музыкальная газета]]|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200219183049/http://www.nestor.minsk.by/mg/news/2006/11/1307.html|archivedate=2020-02-19|accessdate=2020-02-19}}</ref>. Бясплатная раздача дыскаў у абмен на штрафную квітанцыю; міні-канцэрт па тэлефоне для ўсіх, хто патэлефанаваў<ref>{{Cite web|url=http://www.euroradio.fm/by/662/photoreps/25517/|title="Дзень безбілетніка - 2008". Фотарэпартаж|last=Шульц|first=Міра|last2=Tarantino|date=2008-11-09|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916022229/http://www.euroradio.fm/by/662/photoreps/25517/|archivedate=16 верасня 2009|accessdate=2019-11-06|url-status=live}}</ref>; конкурс рэміксаў на песні «beZ bileta», у якім удзельнічаюць музыкі з розных краінаў свету; конкурс кавераў — такія акцыі ладзіліся Віталём Артыстам і яго камандай.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2006/11/09/ic_news_117_261781|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181028151515/https://naviny.by/rubrics/culture/2006/11/09/ic_news_117_261781|archivedate=2018-10-28|title=Накануне "Дня безбилетника 2006" группа beZ bileta стала больше|language=ru|date=2006-11-09|work=[[БелаПАН]]|trans-title=Напярэдадні “Дня безквітоўніка” гурт beZ bileta павялічыўся|accessdate=2018-10-23}}</ref> Так, пераможца акцыі «Дзень безбілетніка 2006» змог выступіць разам з гуртам на канцэрце, які прайшоў [[10 лістапада]] ў мінскім клубе «Рэактар».<ref name=":3">{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/76950.html|title=10 ноября beZ bileta отыграют большой концерт в честь "Дня безбилетника 2006"|work=[[TUT.BY]]|accessdate=2018-10-23|language=ru|date=2006-11-08|trans-title=10 лістапада beZ bileta адыграюць вялікі канцэрт з нагоды “Дня безквітоўніка”|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101175550/https://news.tut.by/culture/76950.html|archivedate=2019-01-01}}</ref><ref name="Дзень Безквітоўніка 2006">{{Cite web|url=http://xlam.of.by:80/|title=Справаздача : “Дзень Безквітоўніка”|last=SLAP|date=2006-11-20|publisher=[[xlam.by]]|language=be|trans-title=Report: "The Day of the Free-rider"|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061206211723/http://xlam.of.by/|archivedate=6 снежня 2006|accessdate=2018-12-22|url-status=live}}</ref> У 2007 годзе Дзень безбілетніка быў адсвяткаваны ў канцэртнай зале «Мінск», і «Chiefs Band», «[[Hair Peace Salon]]», «Плато» і {{нп3|Атморави|Атморави|ru|Атморави}} выйшлі на сцэну, каб павіншаваць «Без Билета» і спець яго каверы<ref>{{Cite web|url=http://livesound.by/articles/bb-2007|title=День безбилетника 2007|last=Aresha|publisher=[[LiveSound.by]]|language=ru|year=2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071208004556/http://livesound.by/articles/bb-2007|archivedate=2007-12-08|accessdate=2019-10-27}}</ref>. == Ацэнкі == [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]] дала ў 2008 годзе ў сваёй калонцы на «[[БелаПАН]]» такую ацэнку творчасці гурта: ''«У 1999-м сапраўдным шокам было з’яўленне „Без Билета“ — я люблю іх да гэтага часу, няхай у іх засталося не так ужо і шмат таго, што так прыцягвала ў іх у той час»''<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/opinion/2008/05/11/ic_articles_410_157022|title=ШОУ-БИЗ. PLEASE KILL ME|last=Замировская|first=Татьяна|date=2008-05-11|publisher=[[БелаПАН]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200331074038/https://naviny.by/rubrics/opinion/2008/05/11/ic_articles_410_157022|archivedate=31 сакавіка 2020|accessdate=2020-03-31|url-status=live}}</ref>. == Дыскаграфія == === Альбомы === * ''[[На неба, альбом|На неба]]'' (2001) * ''[[Нарисована, альбом|Нарисована]]'' (2004) * ''[[Кино, альбом|Кино]]'' (2007) * ''[[Мечтатели, альбом|Мечтатели]]'' (2009) * ''[[Africa (альбом)|Африка]]'' (2009) * ''[[Звезда (альбом)|Звезда]]'' (2011) * ''[[Море, альбом|Море]]'' (2014) *«Маяк» (2018) === Зборнікі === * ''[[Настоящая любовь]]'' (2008) * ''[[Красному диску Солнца]]'' (2010) === DVD === * ''Про самое негрустное на свете'' (2007)<ref>{{Cite web|coauthors=Содель, Жан|url=http://livesound.by:80/news/361|title=Самая негрустная на свете пресс-конференция с группой beZ bileta|last=СкаZка|last2=Содель|first2=Жан|date=2007-11-19|publisher=[[LiveSound.by]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123000026/http://livesound.by/news/361|archivedate=23 лістапада 2007|accessdate=2020-07-15|url-status=dead}}</ref> === Сінглы === * «[[Поправка 22]]» (2006) * «Мечтатели» (2008) * «Good.bye» (2008) === Саўндтрэкі === * Саўндтрэк да кінафільма «Охота на пиранью» (Расія, 2006) * Саўндтрэк да спектакля «После» тэатра «ИнЖест» (2006) == Удзельнікі == * [[Віталь Артыст]]: [[спеў]], музыка, тэксты, акустычная гітара * [[Ягор Даронкін]]: [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] * [[Уладзімір Развадоўскі]]: клавішныя * [[Аляксандр Івашкевіч]]: гітара * [[Арцём Даронкін]]: бас-гітара * Таня Кушнер: кліпы, музыка, тэксты, бэк-вакал === Былыя ўдзельнікі === * [[Сяргей Бакавец]]: [[гітара]] * [[Іван Барзенка]]: [[гітара]], баян, бэк-вакал<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.tut.by/kaleidoscope/84890.html|title=beZ bileta рассекретили новый альбом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101181533/https://news.tut.by/kaleidoscope/84890.html|archivedate=2019-01-01|work=[[TUT.BY]]|accessdate=2018-10-23|language=ru|trans-title=beZ bileta рассакрэцілі новы альбом|date=2007-03-23}}</ref> * [[Юрый Рубанік]]: клавішныя * [[Аляксандр Гуляеў]]: бас-гітара * [[Дзяніс Шураў]]: [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] * [[Павел Кудрын]]: [[клавішныя]], [[флейта]], [[перкусія]]<ref name="АЎСЯНКА, СЭР!">{{Cite journal|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/bonus/2006/10/0401.html|title=“АЎСЯНКА, СЭР!”|language=be|trans-title=Oatmeal, sir!|accessdate=2018-12-03|journal=[[Музыкальная газета]]|issue=10|year=2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181025150152/http://www.nestor.minsk.by/mg/bonus/2006/10/0401.htm|archivedate=2018-10-25|url-status=live|last=Слэп.}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title=Конечно Паша - ну кто ж его не знает|url=http://hairpeacesalon.com:80/index.php?option=com_content&task=view&id=126&Itemid=35|language=ru|date=2007-04-29|publisher=hairpeacesalon.com|trans-title=Канешне Паша - ну хто яго ня ведае|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030020827/http://hairpeacesalon.com/index.php?option=com_content&task=view&id=126&Itemid=35|archivedate=30 кастрычніка 2007|accessdate=2018-11-18|url-status=dead}}</ref> * [[Дзяніс Стурчанка]]: бас-гітара {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = «beZ bileta» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданне = |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 48–49 |старонак = 368 |серыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж = 2000 |мова=be |ref = }} == Спасылкі == * [http://www.bezbileta.net/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170125033122/http://bezbileta.net/ |date=25 студзеня 2017 }} * {{myspace|beZbileta}} * [http://www.experty.by/category/artisty/bez-bileta Без білета на партале Experty.by] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Без Билета}} [[Катэгорыя:Поп-рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Без Билета| ]] l048ohr4nmwbh1gbfrfsh8sitbdwcrp 5158245 5158240 2026-06-25T08:55:43Z Emilia Noah 155537 /* Альбомы */ 5158245 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1998 — 2019 | Склад = [[Віталь Артыст]]<br>[[Аляксандр Івашкевіч]]<br>[[Yan Weinstock]]<br>Таня Кушнер | Былыя ўдзельнікі =[[Ягор Даронкін]]<br>[[Уладзімір Развадоўскі]]<br>[[Арцём Даронкін]]<br>Сяргей Бакавец<br>Юрый Рубанік<br>Аляксандр Гуляеў<br>Дзяніс Шураў<br>Павел Кудрын | Іншыя праекты ўдзельнікаў =[[Jitters]], [[Rosary]], [[Port Mone]], [[Usplёsk]], [[Paparis]], [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]], [[Litesound]], [[NAVI]], [[КонтраБанда (гурт)|КонтраБанда]]}} '''«Без Биле{{Націск}}та»''' ({{Lang-be|Без Білета}}, раней '''beZ bileta''') — [[Беларусь|беларускі]] музычны гурт, заснаваны ў [[1998 год у гісторыі музыкі|1998]] годзе.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://britishwave.ru/bez_bileta/1|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101132727/http://britishwave.ru/bez_bileta/1|archivedate=2019-01-01|title=Без билета {{!}} Информация о группе, исполнителе {{!}} British Wave|last=@ЛОЭ_М|publisher=britishwave.ru|accessdate=2018-10-23|language=ru}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/2001/06/mg10601.html|title=Bez Bileta :: без билета домой|last=Замировская|first=Татьяна|journal=[[Музыкальная газета]]|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200422155551/http://www.nestor.minsk.by/mg/2001/06/mg10601.html|archivedate=2020-04-22|accessdate=2020-04-22|issue=6|year=2001}}</ref> == Гісторыя == Каманда створана Віталем Артыстам у [[1998]] годзе.<ref>[http://bezbileta.net/biography БЕЗ БИЛЕТА — официальный сайт группы / Биография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171008233152/http://bezbileta.net/biography |date=8 кастрычніка 2017 }}{{Ref-ru}}</ref> Пачынаў гурт з беларускамоўнага фолку, але з 2004 году перайшоў да інды-року са складанымі электроннымі аранжыроўкамі.<ref>{{Cite web|url=http://www.experty.by/category/artisty/bez-bileta?page=2|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170923122724/http://www.experty.by/category/artisty/bez-bileta?page=2|archivedate=2017-09-27|title=Без билета|publisher=[[experty.by]]|language=ru|accessdate=2018-10-24}}</ref> У 2005 годзе быў абраны кірунак на некаторае спрашчэнне гучання, якое, разам з тым, стала больш насычаным. Тры перыяда творчай эвалюцыі «beZ bileta» ілюструюць альбомы «''[[На неба]]''» (2001) і «''[[Нарисована]]''» (2004)<ref>{{Cite journal|title=СЕМЬ ДНЕЙ ИСТОРИИ :: БЕЛОРУССКОГО РОК-Н-РОЛЛА|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2006/07/0100.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200911140144/http://www.nestor.minsk.by/mg/articles/2006/07/0100.html|archivedate=2020-09-11|accessdate=2020-09-11|journal=[[Музыкальная газета]]|language=ru|issue=7|year=2006}}</ref> і сінгл «Поправка 22» (2006)<ref>{{Cite journal|last=Вагнер|first=Вера|date=2007-05-14|title=Нестареющие «безбилетники»|url=http://www.belgazeta.by/ru/2007_05_14/lichnyi_vkus/13999/|url-status=live|journal=[[БелГазета]]|language=ru|issue=19 (589)|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200222164158/http://www.belgazeta.by/ru/2007_05_14/lichnyi_vkus/13999/|archivedate=2020-02-22|accessdate=2020-02-22}}</ref>. Самі удзельнікі гурта характарызуюць сваю музыку як smart-pop. Шматразова былі ўзнагароджаныя прэстыжнай беларускай музычнай прэміяй «[[Рок-каранацыя]]» ў намінацыях «Дэбют года» (2000), «Песня года» (2001, «Мая краіна Беларусь»<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/ru/svoe-10-letie-super-hit-maya-kraina-belarus-otmetit-novoy-versiey|title=Свое 10-летие супер-хит “Мая краіна — Беларусь” отметит новой версией|last=Еврорадио|date=2010-02-05|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200420083727/https://euroradio.fm/ru/svoe-10-letie-super-hit-maya-kraina-belarus-otmetit-novoy-versiey|archivedate=2020-04-20|accessdate=2020-04-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/svayo-10-goddze-super-hit-maya-kraina-belarus-adznachyc-novay-versiyay|title=Сваё 10-годдзе супер-хіт “Мая краіна — Беларусь” адзначыць новай версіяй|last=Еўрарадыё|date=2010-02-04|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200420084948/https://euroradio.fm/svayo-10-goddze-super-hit-maya-kraina-belarus-adznachyc-novay-versiyay|archivedate=2020-04-20|accessdate=2020-04-20}}</ref>), «Выканаўца года» (2008, Віталь Артыст), «Кліп года» (2008, «Мечтатели»), а таксама ў 2009: Рок-Карона (гурт года), «Кліп году» («Африка»), «Альбом году» («[[Africa (альбом)|Africa]]»)<ref>{{Cite journal|last=i_basovka@o2.pl|first=|date=2010-03-14|title=Музыка з кайфам „Без білета” ў Афрыку|url=http://niva.bialystok.pl/issue/2010/11/11_2010.pdf|url-status=live|journal=[[Ніва (газета)|Ніва]]|language=be|volume=|issue=11|pages=7|issn=0546-1960|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200319051532/http://niva.bialystok.pl/issue/2010/11/11_2010.pdf|archivedate=2020-03-19|accessdate=2020-03-19|via=}}</ref>. Гурт мае каштоўны досвед выступлення на фестывальных пляцоўках Беларусі («[[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскі Базар]]»), [[Польшча|Польшчы]] («[[Басовішча]]», «Fiesta Borealis» (разам з [[Jitters]] і [[Hair Peace Salon]]<ref>{{Cite web|url=http://www.xlam.of.by:80/|title=beZ bileta удостоены приза прессы на рок-фестивале в польском Олецко|last=p1xel|date=2006-08-01|publisher=[[xlam.by]]|language=ru|trans-title=beZ bileta was awarded a prize from press at a rock festival in Olecko, Poland|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060822090712/http://xlam.of.by/|archivedate=22 жніўня 2006|accessdate=2018-12-18|url-status=dead}}</ref><ref name="Итоги года 2006">{{Cite journal|first=Людмила|last=Погодина|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/2007/01/mg70176.html|title=ИТОГИ ГОДА: К итогам 2006-го|language=ru|trans-title=RESULTS OF THE YEAR: About the results of 2006|accessdate=2018-12-03|journal=[[Музыкальная газета]]|issue=1|year=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727120215/http://www.nestor.minsk.by/mg/2007/01/mg70176.html|archivedate=2020-07-27|url-status=live}}</ref><ref name="Дзень Безквітоўніка 2006-1">{{Cite web|url=https://by-slap.livejournal.com/2361.html|title=“Дзень Безквітоўніка”|last=!SLAP!|date=2006-11-17|language=be|publisher=[[Жывы журнал]]|accessdate=2018-10-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mpby.ru/printnews-730.htm|title=beZ bileta на польскім фэсьце Przystanek|last=Грудзько|first=Марыя|last2=Пазьнякоў|first2=Віктар|coauthors=Пазьнякоў, Віктар|date=2006-08-02|publisher=mpby.ru|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190317181052/http://mpby.ru/printnews-730.htm|archivedate=2019-03-17|url-status=live|accessdate=2019-03-17|work=[[Тузін Гітоў]]}}</ref>), [[Італія|Італіі]] («Spirit of Woodstock»), [[Германія|Германіі]] («Good-By»). 28 снежня 2019 года ў «[[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]» адбудзецца юбілейны і апошні канцэрт пад назвай «20 гадоў»<ref>{{Cite web|url=https://34mag.net/piarshak/post/belmusic-timeline|title=Вспомнить все: таймлайн беларусской музыки 2010–2019|last=Горбаш|first=Леша|last2=Кашликов|first2=Антон|coauthors=Кашликов, Антон; palasatka|last3=palasatka|date=2019-12-26|publisher=[[34mag]]|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191230064444/https://34mag.net/piarshak/post/belmusic-timeline|archivedate=2019-12-30|accessdate=2019-12-30}}</ref>. == Творчасць == === Кліпы === У «відэаскарбонцы» «beZ bileta» — і анімацыйныя працы («Stop Business», «Шла дальше»), і арт-відэа («Нарисована», «Смотреть вверх»), і сюжэтны ролік «Лодочки». Маляваны кліп «Шла дальше» (режысёр Таня Кушнер, мастак Дзяніс Волкаў) удзельнічаў у анімацыйных фестывалях у [[Нідэрланды|Нідэрландах]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Італія|Італіі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Кліп «Место для тебя» выйшаў увесну [[2006]] году, асновай роліка сталі фатаздымкі ўдзельнікаў гурта, яго сяброў і проста людзей, неабыякавых да «beZ bileta». === Віталь Артыст === Лідар «beZ bileta» Віталь Артыст вядомы як аўтар саўндтрэку да расійскага фільма 2006 года «[[Охота на пиранью]]». Віталь таксама піша музыку да сэрыялаў («Мужчины не плачут»), тэатральных пастановак (спектакль «После» мінскага тэатра «ИнЖест»), тэлепраектаў (новы сезон вядомага цыкла «[[Саша и Сирожа]]»), мультфільмаў і рэкламы. Восенню 2006 года Артыст скончыў працу над саўндтрэкам да расійскага сэрыяла «Супермаркет», які выйшаў напачатку [[2007]] году<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/vkhod-svobodnyy-6.html|title=Вход свободный|last=Ружечка|first=Александр|last2=Декола|first2=Надежда|date=2010-04-24|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200205182811/https://www.sb.by/articles/vkhod-svobodnyy-6.html|archivedate=5 лютага 2020|accessdate=2020-02-05|last3=Незванов|first3=Анатолий|coauthors=Декола, Надежда; Незванов, Анатолий|url-status=live}}</ref>. === Дзень безбілетніка === Гурт вядомы штогадовым святкаваннем «Дня безбілетніка» з удзелам саміх музыкаў, іх прыхільнікаў і ўсіх, хто хоча далучыцца да пазітыўнай і крэатыўнай дзеі<ref>{{Cite web|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/news/2006/11/1307.html|title=с билетом на beZ bileta ....|date=2006-11-13|publisher=[[Музыкальная газета]]|language=ru|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200219183049/http://www.nestor.minsk.by/mg/news/2006/11/1307.html|archivedate=2020-02-19|accessdate=2020-02-19}}</ref>. Бясплатная раздача дыскаў у абмен на штрафную квітанцыю; міні-канцэрт па тэлефоне для ўсіх, хто патэлефанаваў<ref>{{Cite web|url=http://www.euroradio.fm/by/662/photoreps/25517/|title="Дзень безбілетніка - 2008". Фотарэпартаж|last=Шульц|first=Міра|last2=Tarantino|date=2008-11-09|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090916022229/http://www.euroradio.fm/by/662/photoreps/25517/|archivedate=16 верасня 2009|accessdate=2019-11-06|url-status=live}}</ref>; конкурс рэміксаў на песні «beZ bileta», у якім удзельнічаюць музыкі з розных краінаў свету; конкурс кавераў — такія акцыі ладзіліся Віталём Артыстам і яго камандай.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/culture/2006/11/09/ic_news_117_261781|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181028151515/https://naviny.by/rubrics/culture/2006/11/09/ic_news_117_261781|archivedate=2018-10-28|title=Накануне "Дня безбилетника 2006" группа beZ bileta стала больше|language=ru|date=2006-11-09|work=[[БелаПАН]]|trans-title=Напярэдадні “Дня безквітоўніка” гурт beZ bileta павялічыўся|accessdate=2018-10-23}}</ref> Так, пераможца акцыі «Дзень безбілетніка 2006» змог выступіць разам з гуртам на канцэрце, які прайшоў [[10 лістапада]] ў мінскім клубе «Рэактар».<ref name=":3">{{Cite web|url=https://news.tut.by/culture/76950.html|title=10 ноября beZ bileta отыграют большой концерт в честь "Дня безбилетника 2006"|work=[[TUT.BY]]|accessdate=2018-10-23|language=ru|date=2006-11-08|trans-title=10 лістапада beZ bileta адыграюць вялікі канцэрт з нагоды “Дня безквітоўніка”|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101175550/https://news.tut.by/culture/76950.html|archivedate=2019-01-01}}</ref><ref name="Дзень Безквітоўніка 2006">{{Cite web|url=http://xlam.of.by:80/|title=Справаздача : “Дзень Безквітоўніка”|last=SLAP|date=2006-11-20|publisher=[[xlam.by]]|language=be|trans-title=Report: "The Day of the Free-rider"|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061206211723/http://xlam.of.by/|archivedate=6 снежня 2006|accessdate=2018-12-22|url-status=live}}</ref> У 2007 годзе Дзень безбілетніка быў адсвяткаваны ў канцэртнай зале «Мінск», і «Chiefs Band», «[[Hair Peace Salon]]», «Плато» і {{нп3|Атморави|Атморави|ru|Атморави}} выйшлі на сцэну, каб павіншаваць «Без Билета» і спець яго каверы<ref>{{Cite web|url=http://livesound.by/articles/bb-2007|title=День безбилетника 2007|last=Aresha|publisher=[[LiveSound.by]]|language=ru|year=2007|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071208004556/http://livesound.by/articles/bb-2007|archivedate=2007-12-08|accessdate=2019-10-27}}</ref>. == Ацэнкі == [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]] дала ў 2008 годзе ў сваёй калонцы на «[[БелаПАН]]» такую ацэнку творчасці гурта: ''«У 1999-м сапраўдным шокам было з’яўленне „Без Билета“ — я люблю іх да гэтага часу, няхай у іх засталося не так ужо і шмат таго, што так прыцягвала ў іх у той час»''<ref>{{Cite web|url=https://naviny.by/rubrics/opinion/2008/05/11/ic_articles_410_157022|title=ШОУ-БИЗ. PLEASE KILL ME|last=Замировская|first=Татьяна|date=2008-05-11|publisher=[[БелаПАН]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200331074038/https://naviny.by/rubrics/opinion/2008/05/11/ic_articles_410_157022|archivedate=31 сакавіка 2020|accessdate=2020-03-31|url-status=live}}</ref>. == Дыскаграфія == === Альбомы === *«[[На неба (альбом)|На неба]]» (2001) *«[[Нарисована (альбом)|Нарисована]]» (2004) *«[[Кино (альбом)|Кино]]» (2007) *«[[Мечтатели (альбом)|Мечтатели]]» (2009) *«[[Africa (альбом)|Африка]]» (2009) *«[[Звезда (альбом)|Звезда]]» (2011) *«[[Море (альбом)|Море]]» (2014) *«[[Жара (альбом)|Жара]]» (2017) *«Маяк» (2018) === Зборнікі === * ''[[Настоящая любовь]]'' (2008) * ''[[Красному диску Солнца]]'' (2010) === DVD === * ''Про самое негрустное на свете'' (2007)<ref>{{Cite web|coauthors=Содель, Жан|url=http://livesound.by:80/news/361|title=Самая негрустная на свете пресс-конференция с группой beZ bileta|last=СкаZка|last2=Содель|first2=Жан|date=2007-11-19|publisher=[[LiveSound.by]]|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071123000026/http://livesound.by/news/361|archivedate=23 лістапада 2007|accessdate=2020-07-15|url-status=dead}}</ref> === Сінглы === * «[[Поправка 22]]» (2006) * «Мечтатели» (2008) * «Good.bye» (2008) === Саўндтрэкі === * Саўндтрэк да кінафільма «Охота на пиранью» (Расія, 2006) * Саўндтрэк да спектакля «После» тэатра «ИнЖест» (2006) == Удзельнікі == * [[Віталь Артыст]]: [[спеў]], музыка, тэксты, акустычная гітара * [[Ягор Даронкін]]: [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] * [[Уладзімір Развадоўскі]]: клавішныя * [[Аляксандр Івашкевіч]]: гітара * [[Арцём Даронкін]]: бас-гітара * Таня Кушнер: кліпы, музыка, тэксты, бэк-вакал === Былыя ўдзельнікі === * [[Сяргей Бакавец]]: [[гітара]] * [[Іван Барзенка]]: [[гітара]], баян, бэк-вакал<ref name=":2">{{Cite web|url=https://news.tut.by/kaleidoscope/84890.html|title=beZ bileta рассекретили новый альбом|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190101181533/https://news.tut.by/kaleidoscope/84890.html|archivedate=2019-01-01|work=[[TUT.BY]]|accessdate=2018-10-23|language=ru|trans-title=beZ bileta рассакрэцілі новы альбом|date=2007-03-23}}</ref> * [[Юрый Рубанік]]: клавішныя * [[Аляксандр Гуляеў]]: бас-гітара * [[Дзяніс Шураў]]: [[Ударная ўстаноўка|ударныя]] * [[Павел Кудрын]]: [[клавішныя]], [[флейта]], [[перкусія]]<ref name="АЎСЯНКА, СЭР!">{{Cite journal|url=http://www.nestor.minsk.by/mg/bonus/2006/10/0401.html|title=“АЎСЯНКА, СЭР!”|language=be|trans-title=Oatmeal, sir!|accessdate=2018-12-03|journal=[[Музыкальная газета]]|issue=10|year=2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181025150152/http://www.nestor.minsk.by/mg/bonus/2006/10/0401.htm|archivedate=2018-10-25|url-status=live|last=Слэп.}}</ref><ref name=":5">{{Cite web|title=Конечно Паша - ну кто ж его не знает|url=http://hairpeacesalon.com:80/index.php?option=com_content&task=view&id=126&Itemid=35|language=ru|date=2007-04-29|publisher=hairpeacesalon.com|trans-title=Канешне Паша - ну хто яго ня ведае|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030020827/http://hairpeacesalon.com/index.php?option=com_content&task=view&id=126&Itemid=35|archivedate=30 кастрычніка 2007|accessdate=2018-11-18|url-status=dead}}</ref> * [[Дзяніс Стурчанка]]: бас-гітара {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = «beZ bileta» |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |арыгінал = |спасылка = |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |выданне = |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |том = |старонкі = 48–49 |старонак = 368 |серыя = |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж = 2000 |мова=be |ref = }} == Спасылкі == * [http://www.bezbileta.net/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170125033122/http://bezbileta.net/ |date=25 студзеня 2017 }} * {{myspace|beZbileta}} * [http://www.experty.by/category/artisty/bez-bileta Без білета на партале Experty.by] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Без Билета}} [[Катэгорыя:Поп-рок-гурты Беларусі]] [[Катэгорыя:Без Билета| ]] 0bpmwwxetls3zo4du8odqtaely3hyd6 0 535845 5158195 4321469 2026-06-25T06:58:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158195 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Scleranthus |rang = Від |latin = Scleranthus annuus |author = [[L.]], [[1753]] |syn = * {{Btname|Scleranthus annuus subsp. annuus|}} * {{Btname|Scleranthus glaucovirens|[[Halácsy]]}} * {{Btname|Scleranthus velebiticus|[[Degen]] & [[Rossi]]}} |typus = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |children name = |children = |wikispecies = Scleranthus annuus |commons = Category:Scleranthus annuus | itis = | ncbi = |eol = |grin = 310853 |ipni = |tpl = }} '''Галадо́к аднагадовы'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|119}}</ref>, '''Галадок'''<ref>''{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}}'' [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Scleranthus annuus/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref>, '''Муравец'''<ref>''[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]]'' Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>''[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]]'' Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref> (''Scleranthus annuus'') — від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін з роду {{Bt-bellat|Галадок|Scleranthus}} сямейства {{Bt-bellat|Гваздзіковыя|Caryophyllaceae}}. == Распаўсюджанне == Родным арэалам віду з’яўляецца ўмераная і субтрапічная зона [[Еўропа|Еўропы]], [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]]. Аднак від з’яўляецца інвазійным і цяпер інтрадуцыраваны ва ўсім свеце. Гэта досыць распаўсюджанае [[пустазелле]], расце на палях, пералогах, у агародах, на пустках і аддае перавагу лёгкім [[грунт]]ам. == Апісанне == Дробныя, пратэандрычныя, несамастойныя, зеленаватыя [[Кветка|кветкі]] на вельмі кароткіх кветаножках сабраны ў складаныя плеяхазіі з дыхазій і манахазій. Чашачка зрослалістая, званочкавая, пры продзе цвярдзеючая, з 10 тупымі рабрынкамі і 5 вострымі, трохкутнымі, па краі перапончатымі нязрослымі верхавінамі чашалісцікаў, якія спачатку тырчаць уверх, пазней адхілены ў бок. Сценка чашачкі, на верхавіне трубкі з унутранага боку моцна патоўшчаная. [[Пялёстак|Пялёсткі]] часам абартаваныя. Фертыльных [[Тычынка|тычынак]] 1—2, рэдка па 5, тычынкавыя ніткі кароткія, шылападобныя; пылавікі дробныя, круглявыя. У 5—9 рэдукаваных стэрыльных тычынак пылавікі неразвітыя, часам іх няма. Песцік з яйцападобнай завяззю і двума стылодыямі. Цвіце з мая да восені. Насенны зачатак адзін, вялікі, запаўняе амаль усю паражніну [[Завязь|завязі]]. [[Плод]] — лізікарпны [[Арэшак (плод)|арэшак]], пагружаны ў чашачку. Насенне гладкае, лінзападобнае, на доўгай насеннай ножцы. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://agroscience.com.ua/herba/chervec-odnorichniy-scleranthus-annuus-l Червец аднагадовы (Scleranthus annuus L.)] //Аграрная энцыклапедыя * [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?2907,2999,0,3000 Jepson Manual Treatment: ssp. ''annuus''] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SCAN2 USDA Plants Profile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130425063834/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=SCAN2 |date=25 красавіка 2013 }} * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=220012268 Flora of North America] * [http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Scleranthus&Species=annuus Washington Burke Museum] * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?310853 GRIN Species Profile] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140814010753/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?310853 |date=14 жніўня 2014 }} * [http://www.missouriplants.com/Greenopp/Scleranthus_annuus_page.html Missouri Plants Profile Photo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131217011153/http://www.missouriplants.com/Greenopp/Scleranthus_annuus_page.html |date=17 снежня 2013 }} * [https://www.belstu.by/book_library/9114/uchebno-metodicheskoe-posobie-2015-g..pdf ''Пашкевич Л. С.'' Ботаника. Лабораторный практикум: учеб.-метод. пособие для студентов специальностей 1-75 01 01 «Лесное хозяйство», 1-75 02 01 «Садово-парковое строительство» / Л. С. Пашкевич, И. Ф. Ерошкина, Д. В. Шиман. − Минск: БГТУ, 2014. − 294 с.]{{Недаступная спасылка}} ISBN 978-985-530-364-1. * {{Плантарыум|34398|Дивала однолетняя}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Макрыцавыя]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі]] 9atx4naz3lvbd4j0wnx1xr94pnrmyh0 0 536303 5158098 4355348 2026-06-24T19:52:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158098 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wikipedian-in-Residence_Scope_Diagram_Page_1.png|справа|міні|333x333пкс|Прыкладная схема ўзаемадзеяння паміж вікі-рэзідэнтам і супольнасцю. Дыяграма адлюстроўвае ўсе бакі праекта, а таксама тое, што менавіта ў тыповым праекце з удзелам вікі-рэзідэнта дае і атрымлівае кожная з бакоў]] [[Файл:Wikipedian_in_Residence_Infographic.jpg|справа|міні|324x324пкс|Інфаграфіка праекта «Вікі-рэзідэнт» на ліпень 2011 года]] [[Файл:Wikipedian_in_Residence_term_length_graph.png|справа|міні|250x250пкс|Графік працы вікі-рэзідэнтаў на верасень 2012 года]] '''Вікі-рэзідэнт''' або '''штатны вікіпедыст''' (вольны пераклад з {{Lang-en|Wikipedian in residence}}) — спецыфічная роля, у якой выступае рэдактар [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], [[Вікіпедысты|вікіпедыст]], паступаючы на працу ў некаторую ўстанову для таго, каб было прасцей ствараць і паляпшаць звязаныя з гэтым установай артыкулы Вікіпедыі, для садзейнічання публікацыі пад адкрытай ліцэнзіяй належачых гэтай установе матэрыялаў, а таксама для развіцця ўзаемадзеяння паміж гэтай установай і супольнасцю Вікіпедыі. Як правіла (але неабавязкова), у якасці працадаўцы вікі-рэзідэнта выступае мастацкая галерэя, бібліятэка, архіў ці музей — арганізацыі з сферы GLAM. Вікі-рэзідэнт звычайна дапамагае арганізоўваць падзеі і мерапрыемствы GLAM і каардынаваць узаемадзеянне паміж арганізацыямі, супольнасцю вікіпедыстаў і грамадскасцю ў рамках гэтых падзей. У Вялікабрытаніі штатную пазіцыю «вікі-рэзідэнта» адкрываюць у сябе не толькі буйныя арганізацыі, такія як [[Брытанскі музей]] і [[Брытанская бібліятэка]], але і невялікія пляцоўкі, як, напрыклад, [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі]] або {{Не перакладзена 5|Галерэя новага мастацтва Уолсал|3=en|4=The New Art Gallery Walsall}}; у Францыі пазіцыю вікі-рэзідэнта адкрыў у сябе [[Версаль]], у Іспаніі — [[Музей Пікаса (Барселона)|Музей Пікаса]], у ЗША — [[Смітсанаўскі інстытут]], {{Не перакладзена 5|Прэзідэнцкая бібліятэка Джэральда Форда|3=en|4=Gerald R. Ford Presidential Library}} і [[Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі (ЗША)|Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі]], у Швейцарыі — {{Не перакладзена 5|Федэральныя архівы Швейцарыі|кіраванне федэральных архіваў|en|Federal Archives of Switzerland}}. == Гісторыя == Першым «вікі-рэзідэнтам» стаў Лаям Уает ({{Lang-en|Liam Wyatt}}), які на працягу пяці тыдняў 2010 года працаваў у [[Брытанскі музей|Брытанскім музеі]]. На яго думку, Вікіпедыя павінна ўмацоўваць партнёрскія сувязі з музеямі для напаўнення старонак народнай энцыклапедыі актуальнай і дакладнай інфармацыяй: «Мы робім адно і тое ж справа, па той жа прычыне, для тых жа людзей. Давайце зробім гэта разам». Затым да праграмы падключыўся Дзіцячы музей Індыянапаліса, запрасіўшы ў 2010 годзе на працу добраахвотніка праекта {{Lang-en2|GLAM}} Лоры Філіпс ({{Lang-en|Lori Phillips}}), якая стала, такім чынам, другім у гісторыі штатным вікіпедыстам. Трэці вікі-рэзідэнт — Бенуа Эвелін ({{Lang-en|Benoît Evellin}}) — правёў шэсць месяцаў у [[Версаль|палацах Версалю]]. Ужо ў 2010 годзе праектам зацікавіліся [[Музей Пікаса (Барселона)|Музей Пікаса]] (Барселона, Іспанія), [[Музей і мастацкая галерэя Дэрбі]] (Вялікабрытанія). У тым жа годзе [[Смітсанаўскі інстытут]] выказаў зацікаўленасць у найманні вікі-рэзідэнта, якім, у канчатковым выніку, стала Сара Стырч ({{Lang-en|Sarah Stierch}}). У наступным годзе гэтаму прыкладу рушыла ўслед [[Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі (ЗША)|Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі ЗША]], наняўшы студэнта {{Не перакладзена 5|Сіманс каледж|Каледжа Сіманса|en|Simmons College}} Дамініка Мак-Дэвіт-Паркса ({{Lang-en|Dominic McDevitt-Parks}}), які рэдагаваў Вікіпедыю з 2004 года і які вучыўся на [[Магістр|магістра]] ў галіне гісторыі і кіравання архівамі. У студзені 2013 года {{Не перакладзена 5|Прэзіденцкая бібліятэка Джэральда Форда|3=en|4=Gerald R. Ford Presidential Library}} стала першай Прэзідэнцкай бібліятэкай ЗША, якая запрасіла на працу штатнага вікіпедыста, якім стаў Майкл Барера ({{Lang-en|Michael Barera}}), студэнт-старшакурснік [[Мічыганскі ўніверсітэт|Мічыганскага універсітэта]]. Першай арганізацыяй, якая запрасіла вікіпедыста на пастаянную пасаду «вікі-рэзідэнта», стала Нацыянальнае кіраванне архіваў і дакументацыі ЗША, якая прыняла ў гэтым якасці Дамініка Макдэвіт-Паркса ў штат свайго офіса інавацый. У сакавіку 2014 года [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскі універсітэт]] апублікаваў аб’яву аб пошуку кандыдатаў на пасаду вікі-рэзідэнта ў {{Не перакладзена 5|Бібліятэка Хаўтана|Бібліятэке Хаўтана|en|Houghton Library}}. Па стане на май 2014 года дзейнічала больш за 30 вікі-рэзідэнтаў, праца большасці з якіх аплачвалася альбо ўстановамі, дзе яны працуюць, альбо рэгіянальнымі арганізацыямі Вікімедыя. == Абавязкі == Тыповыя службовыя абавязкі штатнага вікіпедыста ўключаюць ўзаемадзеянне з іншымі супрацоўнікамі арганізацыі і з грамадскасцю (накіраванае на папулярызацыю адкрытых ліцэнзій, супрацоўніцтва з Вікіпедыяй, і т . п.), а таксама стварэнне і рэдагаванне артыкулаў Вікіпедыі. Такая дзейнасць у галіне папулярызацыі можа ўключаць у сябе арганізацыю навучальных мерапрыемстваў. Яшчэ адна тыповая задача вікі-рэзідэнта — спрыяць павелічэнню колькасці крыніц якаснага змесціва для праектаў Вікімедыя, арганізуючы перанос матэрыялаў, якія належаць арганізацыі-працадаўцы, у праекты Вікімедыя пад сумяшчальнымі ліцэнзіямі. == Успрыманне == З’яўленне пасады вікі-рэзідэнта выклікала як станоўчыя, так і адмоўныя водгукі. У адным са станоўчых водгукаў гэты праект разглядаўся як «унікальная магчымасць дапамагчы ўзбагаціць Вікіпедыю і роднасныя ёй праекты і падзяліцца з светам рэсурсамі і ведамі». З іншага боку, з’яўляліся і менш спрыяльныя водгукі, дзе новае з’ява называлася «растраты грошай падаткаплацельшчыкаў на модныя паветрыя». Кароткатэрміновая штатная пазіцыя вікі-рэзідэнта, прадстаўленая Нацыянальнай бібліятэкай Шатландыі, была адзначана як «першы ў гісторыі буйнамаштабны праект супрацоўніцтва Вікімэдыя з шатландскімі ўстановамі». == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * Апісанне ролі [[outreach:Wikipedian in Residence/ru|вікі-рэзідэнта]] ў вікі-праекце [[outreach:|Outreach]]. * [[wmru:Вики-резидент|Праект «Вікі-рэзідэнт»]] у вікі [[wmru:|НП «Вікімэдыя РУ»]]. * [http://www.wittylama.com/2010/03/the-british-museum-and-me/ The British Museum and me] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120724014327/http://www.wittylama.com/2010/03/the-british-museum-and-me/ |date=24 ліпеня 2012 }}(англ.)&nbsp; {{Няма зносак}} {{Вікіпедыя}} [[Катэгорыя:Архівісты]] [[Катэгорыя:Бібліятэкары]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя]] spo0o5fcj3ygt500lt2piyg7st4739t 14 553121 5157902 3114599 2026-06-24T12:15:56Z Feeleman 163471 5157902 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2009|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2009]] [[Катэгорыя:Творы 2009 года]] 5kn3p4vada1j1c3ky1p1ruq3s04qgbv 0 562510 5158202 4793878 2026-06-25T07:39:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158202 wikitext text/x-wiki [[Файл:World-population-in-extreme-poverty-absolute.svg|міні|Графік змянення колькасці людей у стане галечы (чырвоная зона)]] '''Галеча''' ці '''ўскрайняя'''{{Слова?|comment=у слоўніках няма нічога блізкага}} '''беднасць''', '''абсалютная беднасць''' — стан, які характарызуецца цяжкай дэпрывацыяй асноўных патрэб чалавека, як то патрэбы ў харчаванні, пітной вадзе, санітарыі, аховы здароўя, жылля, [[адукацыя|адукацыі]] і [[інфармацыя|інфармацыі]]. Гэты стан залежыць не толькі ад даходу, але і ад доступу да паслуг<ref>[https://www.un.org/documents/ga/conf166/aconf166-9.htm «Report of the World Summit for Social Development»]. United Nations.</ref>. Паняцце галечы ўведзена [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыяй Аб’яднаных Нацый]] у 1995 годзе. У 2008 годзе галеча вызначана [[Сусветны банк|Сусветным банкам]], як стан калі чалавек жыве менш за 1,25 долары на дзень у цэнах 2005 года. Гэты бюджэт эквівалентны 1 долару на дзень у цэнах 1996 года ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пераважную большасць людзей, якія жывуць ва ўмовах ускрайняй беднасці, а менавіта 96 % такіх, жывуць у краінах [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай Азіі]], [[Афрыка|Афрыкі]] на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]], краінах [[Карыбы|Карыбскага басейна]], [[Далёкі Усход|Усходняй Азіі]] і [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] і амаль палова пражываюць у [[Індыя|Індыі]] і [[Кітай|Кітаі]]<ref>[http://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/USAID-Extreme-Poverty-Discussion-Paper.pdf «Getting to Zero»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170830045430/http://www.usaid.gov/sites/default/files/documents/1870/USAID-Extreme-Poverty-Discussion-Paper.pdf |date=30 жніўня 2017 }}. USAID Discussion Paper.</ref>. Скарачэнне маштабаў галечы і голаду стала першай [[мэты развіцця тысячагоддзя|мэтай развіцця тысячагоддзя]], якую ўсталявалі 189 дзяржаў-членаў Арганізацыі Аб’яднаных Нацый у 2000 годзе. У прыватнасці, адна з мэт прадугледжвала зніжэнне галечы ў два разы да 2015 года. Мэта была дасягнута на 5 гадоў раней за планаваны тэрмін. Да 2030 года паводле планаў ААН, Сусветнага банку і ЗША галеча павіны выкараніць. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130507124731/http://knowledgenetwork.alumni.msu.edu/msu-latin-american-caribbean-studies/unmillenniumdevelopmentgoalseradicateextremepovertyandhunger.html Eradicate Extreme Poverty and Hunger by 2015]. UN Millennium Development Goal [[Катэгорыя:Беднасць]] 5i05q7kt97y05npnen3j7euut7ixws8 14 564963 5157890 3167919 2026-06-24T12:12:16Z Feeleman 163471 5157890 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2012|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2012]] [[Катэгорыя:Творы 2012 года]] 36o65obyphxa8329dcxb9aqt4pd2d79 0 581778 5158130 5018883 2026-06-24T20:20:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158130 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = ''Колішняя турма'' |Беларуская назва = Вілейская турма |Арыгінальная назва = |Выява = Помнік ахвярам вілейскай турмы 03.jpg |Подпіс выявы = ''Будынак былой вілейскай турмы'' |Шырыня выявы = |Статус = Помнік архітэктуры |Краіна = {{BLR}}, [[Мінская вобласць]] |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = горад |Месцазнаходжанне = [[Вілейка]] |lat_dir = |lat_deg = 54.490406 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 26.907981 |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = [[Хаім Англін]], [[Юзэфа Шкульцецкая]] |Заснавальнік = [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] |Першае згадванне = |Заснаванне = пасля [[1846]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = [[1964]] |Пачатак будаўніцтва = [[1854]] |Заканчэнне будаўніцтва = [[1856]] |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Стан = не дзейная |Commons = Viliejka prison }} '''Віле́йская турма́''' — колішняя [[турма]] ў [[Вілейка|Вілейцы]]. == Архітэктура == Двухпавярховы прамавугольны ў плане будынак з [[цокаль]]ным паверхам, накрыты двухсхільным [[вальма]]вым дахам. Сіметрычная кампазіцыя фасадаў парушана больш позняй прыбудовай. Прамавугольныя аконныя праёмы без [[ліштва]]ў. Над цэнтральным уваходам — вялікае лучковае акно ў абрамленні двухслаёвай аркі. Фасады па вуглах дэкарыраваны руставанымі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]. Цокальны паверх аддзелены [[карніз]]ам. Планіроўка калідорная, з двухбаковым размяшчэннем маленькіх, у асноўным на адно акно, памяшканняў. Сцены тоўстыя, раскрапаваны лапаткамі. Будынак — помнік грамадзянскай архітэктуры з элементамі [[класіцызм]]у. == Гісторыя == 30 ліпеня 1846 года імператарам [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] быў зацверджаны «''Нармальны праект турэмнага замка ў павятовых гарадах на 100 арыштантаў''». [[Міністэрства ўнутраных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства ўнутраных спраў]] загадала [[Вільня|Віленскаму]] [[генерал-губернатар]]у ў першую чаргу замест зусім старых драўляных узвесці новыя мураваныя астрогі ў [[Дзісна|Дзісне]] і [[Вілейка|Вілейцы]]. Тлумачылася гэта тым, што існуючая ў Вілейцы турма была цалкам спарахнелая і цесная, нязручная ў размяшчэнні арыштантаў і ўжо не паддавалася рамонту. Вілейскія ўлады разабралі яе і рэшткі прадалі на дровы за 518 рублёў. Хутка быў зроблены праект новай турмы ці, як значылася ў гістарычных дакументах, — «Турэмнага замка» і складзены каштарыс на 49610 рублёў срэбрам. [[Файл:Вілейская турма да 1930-ых гадоў.jpg|міні|злева|Выгляд турмы на мяжы XIX-XX стст.]] Гэта быў першы каменны будынак у Вілейцы. «Турэмным замкам» яго называлі яшчэ і таму, што вакол была ўзведзена мураваная сцяна вышынёй 5-6 метраў<ref name="СМІ">[http://belsmi.by/news/culture/17354/ 160 год вілейскаму «Турэмнаму замку». Гэта першы каменны будынак у Вілейцы] // Портал «Все СМИ» з газеты [[Шлях перамогі]]</ref><ref name="Więzienie">[https://szukajwarchiwach.pl/800/1/0/-/69/skan/full/jjvQ-P5pg8GD68N-8AM9Gg Genealogia kresowa — Więzienie w Wilejce]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl|}} // Genealodzy.PL Genealogia</ref>. Пачынаў будоўлю астрога віленскі [[купец]] 1-й гільдыі [[Хаім Англін]], а пасля яго смерці заканчвала работы павераная [[Калежскі саветнік|калежская дарадчыца]] [[Юзэфа Шкульцецкая]]. Пазней суму, патрэбную на будаўніцтва вілейскай турмы зменшылі да 45232 рублёў. З-за недахопу грашовых сродкаў будаўніцтва камяніцы на Нароцкай вуліцы (зараз — [[1 Мая вуліца|вуліца 1 Мая]]), паміж горадам і прыватнымі гарадскімі могілкамі, пачалося толькі 16 красавіка 1854 года і доўжылася на працягу трох гадоў. Але, поўнасцю будаўнічы каштарыс быў зачынены толькі 30 лістапада 1863 года, у сувязі з капаннем новага і засыпкай старога калодзежа на тэрыторыі турмы. Перш, чым засяліць арыштантаў новы будынак асвяцілі 15 (27) студзеня 1857 года. У той жа год, напачатку чэрвеня, праз Вілейку па рацэ [[Вілія|Віліі]] праплывала навуковая экспедыцыя графа [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|Канстанціна Тышкевіча]]. Будынак турмы не застаўся незаўважаным: {{цытата|Пасля гандлёвых — людных і шумных прыстаняў, пачынаецца іншая Вілія: самотная, панурая, з нізкімі пустэльнымі берагамі. Нечакана паўзверх берагавой лініі, на ўзгорку з'яўляецца нейкі белы аб'ект, які з гэтага моманту ўжо не знікае з нашых вачэй, нават калі мы змяняем кірунак. І чым бліжэй мы падплывалі, тым ясней бачым, што белая кропка — гэта новая пабудаваная вілейская турма, адзіная каменная пабудова ў гэтым горадзе»<ref>[http://zviazda.by/ru/news/20170307/1488890544-160-let-nazad-v-vileyke-byla-osvyashchena-pervaya-kamennaya-postroyka 160 лет назад в Вилейке была освящена первая каменная постройка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180830112035/http://zviazda.by/ru/news/20170307/1488890544-160-let-nazad-v-vileyke-byla-osvyashchena-pervaya-kamennaya-postroyka |date=30 жніўня 2018 }}{{ref-ru|}} // [[Звязда]]</ref>.}} === Вілейская гарадская турма Міністэрства юстыцыі<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/108271/ «Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі ў г. Гродна»]{{ref-ru|}}</ref> === У выніку пабудовы новага турэмнага комплексу змянілася ўся сістэма ўтрымання зняволеных у Вілейцы. Іх больш не ўтрымлівалі ўсіх разам, а падзялілі на тры катэгорыі — у адпаведнасці з цяжкасцю здзейсненых злачынстваў. Таксама зняволеных падзялялі па полу і ўзросце. Была і так званая «прывілеяваная» катэгорыя зняволеных, да якой адносіліся арыштаваныя з высакародных слаёў насельніцтва. Сродкі на ўтрыманне турмы браліся з розных крыніц. 2 лютага 1848 года ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] быў устаноўлены асобы земскі збор на 12 гадоў на абсталяванне будынкаў для дзяржаўных устаноў і турмаў. Таксама, акрамя выдзялення грошай з казны, зняволеных адпраўлялі на працы, у тым ліку і здавалі ў наём прыватным асобам. На першым паверсе турэмнага будынка месціліся 6 адзіночных камер, 8 камер для зняволеных па судоваму прыгавору нязначных злачынцаў з [[Дваране|дваран]] і простых людзей, перасыльных арыштантаў, а таксама [[лазарэт]] і рэтырады (умацаванае месца на час ваенных дзеянняў, а ў мірны час частка памяшкання выкарыстоўвалася для прыбіральні). На другім паверсе былі камеры, падобныя на камеры першага паверха для арыштантаў-жанчын, лазарэт, аптэка і зноў рэтырады. Пры турэмным замку быў і [[святар]], які займаўся асветай кантынгенту па [[Закон Божы|Закону Божаму]]. На турэмнай тэрыторыі размяшчаліся кватэра наглядчыка, [[лазня]], [[лядоўня]], адзінокія двары. У падвале астрога знаходзіліся пральня, [[гаўптвахта]], кватэра вартаўнікоў, кладоўкі, ванна, кухня, пякарня, пакой для прыёму арыштантаў. У 1896 годзе тут была арганізавана [[бібліятэка]] з літаратурай «духоўна-маральнага зместу», для якой з моманту заснавання закупілі 471 кнігу. Звычайная камера была невялікая: сем крокаў у даўжыню і тры ў шырыню. Жалезны ложак прыкаваны да сцяны, на ім — саламяны матрац, падушка, дзве прасціны з коўдрай. У сярэдзіне XIX стагоддзя вілейская турма была паўпустая. Толькі ў гады [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]] пад кіраўніцтвам [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] 1863—1864 гадоў турма даволі хутка папаўнялася. Затым актыўна яна пачала папаўняцца ў гады [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907]] гадоў, калі сюды дастаўляліся арыштанты (удзельнікі [[Даўгінаўскі бунт|Даўгінаўскага бунту]], агітатары, распаўсюджвальнікі забароненай літаратуры, пракламацый з [[Куранец|Куранца]], [[Ілья|Іллі]], [[Смаргонь|Смаргоні]] і іншых месцаў). Тут адбывалі пакаранне і сем матросаў з [[Паўстанне на браняносцы «Пацёмкін»|мяцежнага браняносца «Пацёмкін»]]. Прозвішчы двух з іх вядомыя — Іваноў і Голікаў; нашчадкі апошняга і цяпер жывуць на Вілейшчыне. Перад [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыяй]] яна выкарыстоўвалася як месца ўтрымання палітычных праціўнікаў [[цар]]скага рэжыму. Адным з найвядомейшых вязняў таго часу быў заснавальнік савецкай дзяржбяспекі [[Фелікс Дзяржынскі]]<ref name="Камінскі">[https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/uploads/pdf_publikationen/belarusgof.pdf Анна Камінскі «Месцы памяці ахвяраў камунізму ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180618130152/https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/uploads/pdf_publikationen/belarusgof.pdf |date=18 чэрвеня 2018 }} стар.230-233</ref>. Не пуставала вілейская турма і ў гады грамадзянскай вайны, часовых нямецкай і польскай акупацый Вілейскага краю ў 1918—1920 гадах. === Вілейская павятовая турма Міністэрства ўнутраных спраў Польскай Рэспублікі<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/10161/ «Занальны дзяржаўны архіў у г. Маладзечна»]{{ref-ru|}}</ref> === [[Файл:Вілейская турма. Брама.jpg|міні|злева|Вілейская турма 1918—1928 гг.]] Новы ўздым нацыянальна-вызваленчай барацьбы адбыўся на Вілейшчыне ў гады, калі наша тэрыторыя адышла да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай дзяржавы]], пачынаючы з 1921 па 1939 гады. Тут адбывалі пакаранне перш за ўсё члены сацыялістычных і сацыял-дэмакратычных партый і аб’яднанняў, удзельнікі [[Нарачанскае выступленне рыбакоў|Нарачанскага выступлення рыбакоў]]. [[Файл:Vialejka, Narockaja. Вялейка, Нароцкая (1930-39).jpg|міні|справа|Вілейская турма ў 1930-х гг.]] У той час турэмны замак быў часткова адрамантаваны і па краях яго былі надбудаваны [[Вежа|вежы]], якія выкарыстоўваліся для назіральнікаў. У 1930-я гады некаторыя турэмныя камеры, у тым ліку № 16, 17 і 18, былі адведзены для палітзняволеных. З успамінаў вязняў Вілейскай турмы таго часу, умовы ўтрымання іх за кратамі спачатку былі больш-менш цярпімымі. Так А.Садоўскі расказваў пра 1934 год і [[Валянцін Паўлавіч Таўлай|В.Таўлая]]: {{цытата|Пры зняволенні дні цягнуліся вельмі марудна, і, каб не марнаваць дарма часу ў турме, вырашана было вучыцца. Таўлай займаўся з намі па палітэканоміі, гісторыі Камуністычнай партыі СССР, літаратуры. Мы мелі права трымаць у камерах пісьмовыя прылады. Усе свае веды з гімназіі і падпольнага жыцця ён аддаваў таварышам па барацьбе. У Вілейскай турме ён пачаў пісаць сваю паэму “Мы аптымісты”. Малапісьменных таварышаў ён вучыў граматыцы, арфаграфіі, гісторыі, геаграфіі і іншым навукам. Калі хто-небудзь з таварышаў хварэў, то ён загадваў падтрымліваць яго лепшымі харчамі. За невыкананне загаду адміністрацыі мяне кінулі зімой у карцэр. Дзякуючы Таўлаю мяне выпусцілі праз чатыры гадзіны. Ён прад’явіў адміністрацыі ўльтыматум: «Калі не выпусціце таварыша з карцэра за 4 гадзіны, то ўсе вязні закладаюць галадоўку ў знак пратэсту.» Шырокай душы быў падпольшчык-паэт<ref name="Рогач">[https://www.rh.by/2009/09/24/tajny-murou-vilejskaj-turmy/ Анатоль Рогач «Тайны муроў Вілейскай турмы»]{{Недаступная спасылка}} // [[Рэгіянальная газета]]</ref>.}} [[Файл:Ахова вілейскай турмы.jpg|міні|справа|Ахова вілейскай турмы 1918—1928 гг.]] Па ўспамінах тых жа сведкаў, у турмах прымяняліся і меры фізічнага пакарання, каб здабыць патрэбныя звесткі ад арыштантаў. [[Ганна Новік]] пісала пазней: {{цытата|Мы маўчалі, хаця нас білі бізунамі, засоўвалі пад пазногці іголкі, зашчэмлівалі пальцы рук у дзверы, з дапамогай спецыяльных прыстасаванняў улівалі праз нос ваду ці газу. Не вытрымаў катаванняў мой таварыш па падполлю Платон Шляпа, яму адбілі лёгкія. Юнак памёр.}} Пасля пэўнага тэрміну адсідкі вязняў Вілейскай турмы перапраўлялі ў іншыя камяніцы, у тым ліку і сумна вядомыя віленскія [[Лукішская турма|«Лукішкі»]]. === Вілейская турма № 26 === 17 верасня 1939 года прынесла збаўленне адным вязням вілейскай турмы, але з’явіліся новыя катэгорыі зняволеных — «ворагі народа», «контррэвалюцыянеры» і з іншымі сфабрыкаванымі фармулёўкамі. Адразу пасля прыходу Чырвонай Арміі распачаўся пераслед былой палітычнай і сацыяльнай, у першую чаргу — польскай эліты<ref>[https://bydc.info/news/968-kak-belorusskogo-patriota-antona-nekanda-trepku-arestovali-i-unichtozhili-po-oshibke-nkvd-dokumenty Как белорусского патриота Антона Неканда-Трепку арестовали и уничтожили… По ошибке НКВД (документы)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210930205809/https://bydc.info/news/968-kak-belorusskogo-patriota-antona-nekanda-trepku-arestovali-i-unichtozhili-po-oshibke-nkvd-dokumenty |date=30 верасня 2021 }} // Белорусский Документационный Центр</ref> . У гэты час у турму паступалі сотні людзей, якіх потым адпраўлялі ў глыбіню [[СССР|Савецкага Саюзу]]. У сувязі з перадачай [[Вільня|Вільні]] [[Літва|Літве]], калі многіх зняволеных з Лукішкаў пераводзілі ў іншыя савецкія турмы, частка іх апынулася і ў Вілейцы, цэнтральнай вязніцы новастворанай [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. Турма атрымала «№ 26»<ref name="bramaby">[http://bramaby.com/ls/blog/history/8617.html Из фотоистории Вилейской тюрьмы 1950/1960 — х гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181224000919/http://bramaby.com/ls/blog/history/8617.html |date=24 снежня 2018 }}{{ref-ru|}} // bramaby</ref>, ліміт яе значна павялічыўся і складаў 350 чалавек (хоць будавалася яна з разлікам на 100 арыштаваных). Аднак на самой справе колькасць арыштантаў даходзіла да тысячы, а ў чэрвені 1941 года лік даходзіў нават да 2000 вязняў<ref name="СМІ"/><ref name="Więzienie"/>. Напрыклад у камеры № 25 памерамі 6х7х3,5 метра спачатку месцілася 60-70 вязняў, на працягу наступных 9 месяцаў лічба вырасла да 80-90, а з чэрвеня 1941 года перабольшвала 100 і даходзіла да 114 арыштантаў. Былі камеры, дзе на 1м² прыходзілася 4 зняволеных. Спаць даводзілася на адным баку, моцна сціснуўшыся, паклаўшы ногі адзін на аднаго, ці наогул толькі седзячы. Адсутнасць належных санітарных умоў прывяло да выбуху сыпнога [[тыф]]у ў лютым 1940 года<ref name="Więzienie"/>. {{цытата|1940 года 28—31 мая здзейснілі праверку Вілейскай турмы пры в.а.пракурора Вілейскай вобласці па спец. справам Талмачова, пракурора гор.Вілейкі Турэцкага, начальніка Вілейскай турмы Колесава. Пры выкананні праверкі выяўлена наступнае: У наяўнасці ўсіх зняволеных аказалася 910 чалавек, з іх следчых за аблуправай НКУС 859 чалавек, асуджаных 31 чалавек, за судом 8 чал., за міліцыяй 4 чалавекі, за пракуратурай 8 чалавек. З парушэннем арт. арт. КПК утрымліваецца 397 чалавек — няма падаўжэння тэрміну расследавання. На 266 чалавек скончана спраў, але не пералічана следствам, паводле слоў арыштаваных, 222 чалавекі, не скончана спраў і ўтрымваецца звыш двух месяцаў 160 чалавек. Пры праверцы выяўлена... У камерах цесна, паветра не хапае, мае месца вашывасць, па заяве арыштаваных, у лазні мыюцца рэдка — адзін раз на месяц, часам і радзей, адміністрацыя турмы не дае паперы для заяў арыштаваным і не прымае скаргаў, ёсць скаргі на дрэннае сілкаванне<ref>[https://imwerden.de/pdf/adamushko_ivanova_pomilujte_dokumenty_po_repressiyam_v_vilejskoj_oblasti_1992__ocr.pdf В. И. Адамушко, Н. В. Иванова “Помилуйте...” Документы по репрессиям 1939—1941 в Вилейской области Главное архивное управление при Совете Министров Республики Беларусь Молодечно: Типография “Победа”, 1992. — 99 с.— 2000 экз.]</ref>.}} З дзённіка Юзэфа Кішкурны, жыхара [[Паставы|Пастаў]], арыштаванага ў верасні 1940 года: {{цытата|10.10.1940 г. Канваіры загадалі нам выйсці з вагона, пасля чаго строем адвялі да брамы турмы, але там не аказалася свабодных месцаў. Прыйшлося чакаць каля варот да поўначы. (...) Мяне запіхваюць у камеру №12 ужо пад раніцу. Там, у дадзены момант, знаходзяцца 48 няшчасных. Цесната жудасная. (...) Потым пачынаецца звычайнае турэмнае жыццё: прыбіральня, хлеб, гарбата, вячэра ... Ежа тут вельмі дрэнная, неякасная, але мне пакуль есці зусім не хочацца. (...) А зняволеныя ўсё прыбываюць у турму і прыбываюць. Іх колькасць у нашай камеры таксама расце і даходзіць да 73 чалавек. Памеры камеры ўсяго 7х5,35м. 23.11.1940 г. Вілейка У суботу раніцай, пасля гарбаты, мяне зноў выклікалі. (...). Допыт пачаўся гэтак жа, гэта значыць з лаянкі і збіцця. «Давай, рассказывай!», І ўдары, ўдары, ўдары. І так да вечара. Розніца складалася толькі ў тым, што прыйшоў [[пракурор]]. Ён спытаў, ці пісаў я скаргу і за што быў узнагароджаны {{нп3|рыж Заслугі|Крыжам Заслугі|pl|Krzyż Zasługi}}? Калі я адказаў яму, што крыж атрымаў за працу ў Пастаўскай гміне, то абодва яны, пракурор са следчым НКУС, накінуліся на мяне як львы. Да іх далучыўся яшчэ адзін следчы. Ўтрох яны білі мяне рукамі і нагамі. Пры гэтым следчы крычаў: «я знаю, крест тебе дали за участие в войне и за убийства большевиков!» (...).<ref name="Паставы"/>}} [[Файл:Vialejka, Narockaja. Вялейка, Нароцкая (1941).jpg|міні|Вілейская турма, 1941 г. (меркавана на пачатку вайны)]] Вялікай трагедыяй для вязняў турмы стаў напад [[Трэці рэйх|фашысцкай Германіі]] на [[СССР]] 22 чэрвеня 1941 года. Загадамі, дырэктывамі і тэлеграмамі была распачата эвакуацыя зняволеных с заходніх абласцей СССР<ref>[https://history.wikireading.ru/251287 Игнатов В. Д. «ЗАЧИСТКА» ТЮРЕМ В НАЧАЛЬНЫЙ ПЕРИОД ВОЙНЫ]{{ref-ru|}} // ВикиЧтение</ref>. У ноч на 23 чэрвеня было атрымана распараджэнне аб эвакуацыі і вілейскай турмы. Для перамяшчэння ў [[Разань|Разанскую]] турму № 1 было падрыхтавана 1023 чалавекі. 24 чэрвеня 1941 года наркам НКУС СССР [[Лаўрэнцій Берыя]] выдае сакрэтны загад, каб зняволеных, якіх вывелі з турмаў, выкарыстоўваць на абарончых працах, або адразу расстрэльваць<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/6146-biskup-aleg-butkevich-pamaliusya-za-akhvyarau-berazvetskaj-tragedyi Біскуп Алег Буткевіч памаліўся за ахвяраў Беразвецкай трагедыі] // [[Catholic.By]]</ref><ref>[https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/uploads/pdf_publikationen/belarusgof.pdf Анна Камінскі «Месцы памяці ахвяраў камунізму ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180618130152/https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/uploads/pdf_publikationen/belarusgof.pdf |date=18 чэрвеня 2018 }} стар.17</ref><ref>[http://inbelhist.org/evakuaciya-na-tot-svet/ Эвакуация… на тот свет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190101183510/http://inbelhist.org/evakuaciya-na-tot-svet/ |date=1 студзеня 2019 }}{{ref-ru|}} // Інстытут беларускай гісторыі і культуры</ref><ref>[https://books.google.by/books?id=XKtOr4EXOWwC&lpg=PP1&pg=PA348#v=onepage&q&f=false Jan T. Gross. Revolution from Abroad: The Soviet Conquest of Poland’s Western Ukraine and Western Belorussia. Princeton: Princeton University Press. 1988. Pp. xxii, 334] (page 348){{ref-en|}}</ref>. У ноч на 25 чэрвеня 1941 года вартаўнікі пачалі аддзяляць іх. Праз 11 кіламетраў той «дарогі смерці» адбыўся першы расстрэл вязняў на этапе. Каля вёсак [[Чыжэвічы (Вілейскі раён)|Чыжэвічы]] і [[Касута]] першая група колькасцю ад 50 да 60 чалавек была адведзена ў лес і там забіта. Іх целы засталіся непахаванымі. За забойствам назіралі мясцовыя жыхары, якія пахавалі забітых на могілках навакольных вёсак пасля адыходу савецкіх войск<ref name="Камінскі"/>. Сведка тых падзей [[Францішак Сяліцкі|Ф.Сяліцкі]] успамінаў: {{цытата|24 чэрвеня былі чутны недалёкія выстралы. Гэта расстрэльвалі вязняў, што не падлягалі эвакуацыі. Калона па 5 чалавек выйшла з турмы і рушыла ў 120 кіламетровы шлях на Барысаў. ... Саслабелых і арыштантаў на мыліцах саджалі на калёсы. Тыя, хто дайшоў да Барысава на чацвёртыя суткі этапа, былі пасаджаны ў чакаўшыя іх 35 вагонаў<ref name="Рогач">[https://www.rh.by/2009/09/24/tajny-murou-vilejskaj-turmy/ Анатоль Рогач «Тайны муроў Вілейскай турмы»]{{Недаступная спасылка}} // [[Рэгіянальная газета]]</ref>.}} Па некаторых дадзеных, знішчэнне вязняў адбывалася і на іншых участках этапа, у тым ліку і на шляху да [[Плешчаніцы|Плешчаніц]]<ref name="Паставы">[http://postavyiokrestnosti.blogspot.com/2019/04/1941.html Июнь 1941. «Эвакуация» Вилейской тюрьмы]{{ref-ru|}} // Поставы и окрестности</ref>. Эшалон з імі 5 ліпеня прыбыў у [[Разань]]<ref>[http://www.ruf.rice.edu/~sarmatia/498/remembered.html From Wilejka To Riazan, by Corporal Jozef Rodziewicz] The Sarmatian Review April 1998 Volume XVIII, Number 2{{ref-en|}}</ref>. Усяго ў мясцовую турму па дакументам НКУС былі перададзены 871 чалавек. Такім чынам, за 12 сутак дарогі ад Вілейкі да Разані, звязанай таксама з пастаяннымі налётамі і бамбардзіроўкамі варожай авіяцыі, страцілі 142 зняволеных (хоць некаторымі гісторыкамі прыводзіцца лічба стратаў да 800 чалавек)<ref name="Рогач">[https://www.rh.by/2009/09/24/tajny-murou-vilejskaj-turmy/ Анатоль Рогач «Тайны муроў Вілейскай турмы»]{{Недаступная спасылка}} // [[Рэгіянальная газета]]</ref>. Як выказваліся відавочцы трагедыі тых дзён, адразу пасля таго, як прадстаўнікі савецкай улады пакінулі горад, шмат людзей наведала ўстанову, якую старалася раней абмінаць. Са сведчанняў [[Васіль Аляксеевіч Місюль|Васіля Місюля]], дадзенаму ў 1954 годзе амерыканскаму кангрэсу: {{цытата|Калі ўсе ўпэўніліся, што наехаўшыя з Савецкай Расіі бальшавікі ўцяклі, a ix мясцовыя памочнікі пахаваліся, то шмат народу захацела адведаць турму, з якой ўначы выгналі ўсіх арыштаваных невядома куды. У турме нашым вачам паказаліся абставіны, у якіх бальшавікі трымалі людзей і якіх нельга забыцца да смерці. На ніжэйшым паверсе камеры былі высока забалочаныя нечыстотамі, урынай, бруднай саломай. Вышэйшыя камеры былі пазаліваныя нечыстотамі з парашак. Смурод у будынку быў не да вытрымання. На турэмным панадворку была пабудаваная невялікая зямлянка, з якой ішоў акрываўлены след па зямлі ад нечага цяжкага валочанага ў бок свежа закопанай траншэі тут-жа на гародзе. У зямлянцы мы пабачылі моцна апырсканую кроўю сцяжу, на якой было шмат дзюрак ад куль. На падлозе з пяском быў аграмадны грыб згусцелай крыві. Тут стралялі людзей, якіх пасля цягнулі па зямлі ў траншэю. На другі дзень створаная гарадская ўправа, пад кіраўніцтвам Л. Сапешкі, прыступіла да раскопак на турэмным панадворку. Я бачыў як адкапалі адну самую свежую траншэю. Тут былі застрэленыя куляй у патыліцу людзі, са звязанымі назад калючым дротам рукамі, укладзеныя адзін каля другога і прысыпаныя не тоўстым слоям зямлі. Пласты людзей ляжалі адзін над другім, раздзеленыя не тоўстымі слаямі зямлі. Пры мне адкапалі тры пласты яшчэ свежых трупаў. Шмат хто з людзей мог распазнаць сваіх родных, ці знаёмых па твары, a ў ніжэйшых пластах — па вопратцы. Далейшых раскопак я не бачыў, бо на панадворку турмы немагчыма было стаяць дзеля цяжкага паху ад адчыненых магіл. Пры мне было выдабыта больш за сотню трупаў. Распазнаных забралі родныя з бліжэйшых вёсак і пахавалі на сваіх могілках. Рэшту ахвяраў перавезлі на гарадскі могільнік і пахавалі па хрысціянскаму абраду<ref name="ReferenceA">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = За Дзяржаўную Незалежнасць Беларусі |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Лондан |выдавецтва = Выданне Беларускай Цэнтральнай Рады |год = 1960 |том = |старонкі = 80-81 |старонак = 198 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref name="Сведчыць">[http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/bcrsb/Дакуманты_i_матар'ялы_сабраныя_..._для_друку_камісіяй_Беларускай_Цэнтральнай_Рады.html Вынятак са сьведчаньня Васіля Місюля, прадстаўленага ў 1954 г. адумысловаму камітэту Амэрыканскага Кангрэсу, пад старшынствам Ч. Керстэна, дасьледуючаму камуністычную агрэсыю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160806035837/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/bcrsb/%D0%94%D0%B0%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_i_%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%27%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F_..._%D0%B4%D0%BB%D1%8F_%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%83_%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%81%D1%96%D1%8F%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9_%D0%A6%D1%8D%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D1%8B.html |date=6 жніўня 2016 }} // Сайт pawet.net</ref>.}} Далей свае крывавыя і значна больш маштабныя і вытанчаныя справы працягвалі фашысты. У гады акупацыі толькі ў горадзе і ваколіцах Вілейкі яны знішчылі звыш 7 тысяч ваеннапалонных, партызанаў, падпольшчыкаў і мірных жыхароў, большасць з якіх была расстраляна каля сцен «турэмнага замка» і ў ваколіцах горада. Сам будынак турмы немцамі не выкарыстоўваўся, бо ён быў пашкоджаны напачатку вайны. Для сваіх рэпрэсіўных мэт гітлераўцы выкарыстоўвалі новую драўляную турму СД, якая знаходзілася побач. Але расстрэлы карнікі праводзілі на тэрыторыі старой турмы каля яе паўночнай сцяны, а трупы скідвалі ў раней падрыхтаваныя ямы. [[Файл:Помнік ахвярам вілейскай турмы 04.jpg|міні|злева|Будынак у 2015 годзе]] Пасля баёў па вызваленні Вілейкі турма была сур’ёзна пашкоджана. Пасля яе аднаўлення зніклі бакавыя вежы, каменная сцяна, што акружала турэмны будынак. Праз некаторы час турма зноў стала дзейнічаць па сваім прамым назначэнні і хутка напоўнілася арыштантамі — былымі паліцэйскімі, крымінальнымі элементамі, здраднікамі і простымі людзьмі, якія вымушаны былі працаваць у розных акупацыйных установах, за што былі аднесены да нямецкіх пасобнікаў і ворагаў Савецкай улады. Адметна, што жыллё для службоўцаў турмы пабудавалі ў 1940-х гадах на надгробках з яўрэйскіх могілак<ref>[https://sztetl.org.pl/pl/file/77120?ref=gallery&town=Wilejka&townID=1439& MACEWY W FUNDAMENTACH DOMU W WILEJCE PRZY UL. 1 MAJA 54]{{ref-pl|}} // Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN</ref><ref>[http://vialejka.info/5665-nadgorbnyya-plty-vernuty-na-svae-mesca.html Надгробныя пліты вернуты на сваё месца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160726212004/http://vialejka.info/5665-nadgorbnyya-plty-vernuty-na-svae-mesca.html |date=26 ліпеня 2016 }} // VIALEJKA.INFO</ref>. [[Файл:Калідор цокальнага паверха.jpg|міні|злева]] На 1946 год, у адпаведнасці з цыркулярам [[МУС СССР]] ад 19 ліпеня, ліміт напаўнення для Вілейскай турмы быў усталяваны не больш за 100 чалавек зняволеных. У сярэдзіне 1950-х гадоў у вілейскай турме адбылося надзвычайнае здарэнне — група злачынцаў, асуджаных на працяглыя тэрміны пакарання, уцякла, пракапаўшы патаемны лаз за турэмную сцяну. Аднак варта своечасова адрэагавала, і ўсе збеглыя зноў апынуліся за кратамі<ref name="СМІ"/>, ці па іншай версіі злавілі чатырох з сямі<ref name="bramaby"/>. Сваё прызначэнне будынак турмы выконваў больш за стагоддзе. І толькі ў 1964 годзе турма спыніла сваю дзейнасць. Праз два гады падчас земляных работ будаўнікі знайшлі чалавечыя парэшткі, якія былі прызнаны парэшткамі ахвяр нямецкіх акупантаў і перапахаваны ў брацкай магіле. У 1994 годзе падчас будаўнічых работ на тэрыторыі турмы зноў былі эксгумаваны парэшткі некалькіх сотняў чалавек. Спроба ідэнтыфікаваць парэшткі забітых не прынесла вынікаў. З гэтай прычыны ўсе знойдзеныя парэшткі былі пахаваны ў брацкай магіле на гарадскіх могілках. Пасля перабудовы ў 1970 годзе ў будынку былой турмы стаў дзейнічаць [[Анкалогія|анкалагічны]] дыспансер<ref name="СМІ"/><ref>[http://www.mlyn.by/2018/01/vmesto-rekonstruktsii-reorganizatsiya-tsentr-skrininga-raka-v-vilejke-zarabotaet-k-kontsu-2018-goda/ Вместо реконструкции — реорганизация: центр скрининга рака в Вилейке заработает к концу 2018 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180418094534/http://www.mlyn.by/2018/01/vmesto-rekonstruktsii-reorganizatsiya-tsentr-skrininga-raka-v-vilejke-zarabotaet-k-kontsu-2018-goda/ |date=18 красавіка 2018 }}{{ref-ru|}} // Млын.by</ref>. Апошні пакінуў будынак у ліпені 2018 года<ref>[https://news.tut.by/society/580170.html «Аппарат у вас еще времен СССР, надо списывать». Что ждет онкодиспансер, работающий в бывшей тюрьме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180209111152/https://news.tut.by/society/580170.html |date=9 лютага 2018 }}{{ref-ru|}} // [[TUT.by]]</ref><ref>[http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/blagodarya-aktivnoy-pozicii-mestnyh-zhiteley-v-vileyke-zarabotaet Благодаря активной позиции местных жителей в Вилейке заработает центр скрининга рака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181224182829/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/blagodarya-aktivnoy-pozicii-mestnyh-zhiteley-v-vileyke-zarabotaet |date=24 снежня 2018 }}{{ref-ru|}} // [[Сталічнае тэлебачанне]]</ref>. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Помнік ахвярам вілейскай турмы 01.jpg|міні|справа|Помнік ахвярам вілейскай турмы]] * 2 лістапада] 1991 года, ў дзень памяці продкаў, былі ўрачыста асвячоныя «Крыжы ахвярам Вілейскай турмы» каля вёскі [[Касута]] на месцы расстрэлу вязняў пры эвакуацыі ў чэрвені 1941 года<ref name="Камінскі"/>. * У 1995 годзе на гарадскіх могілках «Лясныя», на месцы перапахавання эксгумаваных парэшткаў, усталяваны і асвячоны на [[Радаўніца|Радаўніцу]], 16 красавіка 1996 года, «Помнік ахвярам вілейскай турмы»<ref>[http://www.sakharov-center.ru/asfcd/pam/?t=pam&id=154 Памятник замученным и расстрелянным в Вилейской тюрьме]{{ref-ru|}} // «Памятники и памятные знаки жертвам политических репрессий на территории бывшего СССР»</ref>. На ім высечаныя словы: {{цытата|«Ратуй нас, Хрысце, лёсу пакутнікаў замучаных і расстраляных у турме Вілейскай за час існавання яе. Дабраслаў, Божа, душы палеглых айцоў, братоў і сясцёр нашых, імён якіх пакуль не ведаем»}}. == Вядомыя зняволеныя == === У часы Расійскай імперыі === * [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі]] (1877—1926) — рэвалюцыянер, савецкі дзяржаўны дзеяч * [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі]] (1885—1938) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст, педагог === За польскім часам === * [[Валянцін Паўлавіч Таўлай]] (1914—1947) — беларускі паэт, [[літаратуразнавец]], грамадскі дзеяч * [[Максім Танк]] (1912—1995) — беларускі і савецкі [[паэт]], [[перакладчык]], грамадскі дзеяч, класік [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]] * [[Андрэй Капуцкі]] (1897—1934) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч, пісьменнік, публіцыст * [[Алесь Дубровіч]] (1910—1942) — беларускі [[паэт]] * [[Сцяпан Іванавіч Бурак]] (1910—?) — дзеяч камуністычнага руху ў Заходняй Беларусі, член [[КПЗБ]] з 1934 года<ref>[https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/17/ic_articles_116_163194 Концлагерь в Березе-Картузской — продукт польского «государственного несварения»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190323064653/https://naviny.by/rubrics/society/2009/06/17/ic_articles_116_163194 |date=23 сакавіка 2019 }}{{ref-ru|}} // "Белорусские новости</ref> * [[Андрэй Іванавіч Валынец]] (1904—1965) — [[Герой Савецкага Саюза]], член [[КПЗБ]], адзін з арганізатараў і кіраўнікоў антыфашысцкага падполля і партызанскага руху на тэрыторыі [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] ў гады Вялікай Айчыннай вайны * [[Канстанцін Міхайлавіч Зубовіч]] (1905—1944) — [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Лізавета Аляксееўна Дварэцкая]] — дэпутат Вярхоўнага Савета СССР * [[Залман Рэйзен]] (1887—1941) — яўрэйскі журналіст, лінгвіст і гісторык літаратуры; расстраляны ў чэрвені 1941 г. * [[Францішак Сяліцкі]] (1923—2001) — [[Славістыка|славіст]], доктар філалагічных навук, прафесар Інстытута славянскай філалогіі [[Уроцлаў|Уроцлаўскага ўніверсітэта]], аўтар многіх кніг па гісторыі Вілейшчыны і Мядзельшчыны<ref>[https://belisrael.info/?tag=repressii-nkvd Выстава пра Курапаты ўжо ў Вілейцы] // ГРАМАДСТВА 07-11-2017 (сайт газеты «Новы час»). Independant Israeli site / Незалежны ізраільскі сайт</ref><ref>[https://www.racyja.com/padarozhzhy/admetnaya-vilejka/ Адметная Вілейка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190817125712/https://www.racyja.com/padarozhzhy/admetnaya-vilejka/ |date=17 жніўня 2019 }} // Racyja.com</ref> * [[Георгій Маркавіч Муха-Мухноўскі]] (1905—?) — удзельнік нацыянальна-вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі<ref>[https://by.openlist.wiki/%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0-%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%BD%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_(1905) Муха-Мухноўскі Георгі Маркавіч (1905)] // Адкрыты ліст</ref> === За савецкім часам === * [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч]] (1878—1939?) — беларускі рэлігійны і грамадска-палітычны дзеяч, праваслаўны святар, багаслоў, публіцыст, рэктар [[Літоўская духоўная семінарыя|Літоўскай духоўнай семінарыі]] * [[Уладзімір Самойла]] — публіцыст, філосаф-эстэтык * [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў]] (1874—1941) — беларускі грамадска-палітычны і культурны дзеяч, выдавец, публіцыст * [[Антон Іванавіч Луцкевіч]] (1884—1942) — беларускі палітычны і [[грамадскі дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[Гісторыя|гісторык]], [[Мовазнаўства|мовазнаўца]], [[Выдавецкая справа|выдавец]] * [[Ян Пазняк|Ян Аляксандравіч Пазняк]] (1887—1940) — публіцыст, грамадскі, палітычны і культурны дзеяч беларускага нацыянальнага руху на Віленшчыне і [[Беларусы ў Польшчы|ў міжваеннай Польскай Рэспубліцы]]; хрысціянска-дэмакратычны палітык, член кіруючых органаў шэрагу арганізацый; арыштаваны і, напэўна, расстраляны савецкімі органамі дзяржбяспекі ў часе [[Рэпрэсіі ў БССР|сталінскіх рэпрэсій]] === У гады фашысцкай акупацыі === * [[Барыс Уладзіміравіч Кіт]] (1910—2018) — беларускі грамадскі дзеяч, педагог, матэматык, фізік, канструктар [[ЗША|амерыканскай]] ракетнай тэхнікі == Гл. таксама == * {{нп3|Расстрелы заключённых НКВД и НКГБ (1941)|Расстрэлы зняволеных НКУС і НКДБ СССР (1941)|ru|}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць. Вілейскі раён. // — Мн.: БелТА., 2003. — 704 с. — (Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі.). — 3000 экз. — ISBN 985-6302-56-0 * [https://orda.of.by/.lib/spik/mi1/136?m=4,19.6 [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]. Мінская вобласць. Кніга 1 стар.136] * [https://imwerden.de/pdf/adamushko_ivanova_pomilujte_dokumenty_po_repressiyam_v_vilejskoj_oblasti_1992__ocr.pdf В. И. Адамушко, Н. В. Иванова «Помилуйте…» Документы по репрессиям 1939—1941 в Вилейской области Главное архивное управление при Совете Министров Республики Беларусь Молодечно: Типография «Победа», 1992. — 99 с.— 2000 экз.] * [https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/uploads/pdf_publikationen/belarusgof.pdf Анна Камінскі «Месцы памяці ахвяраў камунізму ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180618130152/https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/uploads/pdf_publikationen/belarusgof.pdf |date=18 чэрвеня 2018 }} — Томас Клем, Атэлье 313, Лейпцыг. 2011 — [https://www.bundesstiftung-aufarbeitung.de/ Фонд даследавання камуністычных дыктатур] * [https://books.google.by/books?id=XKtOr4EXOWwC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Jan T. Gross. Revolution from Abroad: The Soviet Conquest of Poland’s Western Ukraine and Western Belorussia. Princeton: Princeton University Press. 1988. Pp. xxii, 334]{{ref-en|}} * «Ksiega Jubileuszowa Wieziennictwa Polskiego 1918 1928» Warszawa: Związek Pracowników Więziennych Rzeczypospolitej Polskiej, 1929 ([http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73943/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz1.pdf частка 1], [http://bc.wbp.lodz.pl/Content/73944/Ksiega_Jubileuszowa_Wieziennictwa_Polskiego_1918_1928aCz2.pdf частка 2]){{ref-pl|}} == Спасылкі == [[Файл:Помнік ахвярам вілейскай турмы 02.jpg|120x240px|міні|справа|Помнік гісторыі]] * [https://fbc.pionier.net.pl/details/nnwlbz4 Спіс асабістых спраў на зняволеных Вілейскай турмы № 26, перададзеных у турму № 1 УНКУС Разанскай вобласці, без зняволеных]{{ref-ru|}} * [https://genealodzy.pl/PNphpBB2-printview-t-54565-start-0.phtml Genealogia kresowa — Więzienie w Wilejce] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191016183610/https://genealodzy.pl/PNphpBB2-printview-t-54565-start-0.phtml |date=16 кастрычніка 2019 }}{{ref-pl|}} * {{Глобус Беларусі|https://globustut.by/vilejka/index.htm#turma}} * {{Архіварта|vilejskaja-turma}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вілейкі]] [[Катэгорыя:Колішнія турмы]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Польшчы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] 2ih5b043d03f165p82ir6llmza0ng8n 0 586330 5158141 4064361 2026-06-24T21:04:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5158141 wikitext text/x-wiki {{Вучоны |Навуковая сфера = [[металаапрацоўка]] |Месца працы = |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|тэхнічных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна}} {{!!}} {{Медаль Ветэран працы}} {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Эдуард Міхайлавіч Дзе́чка'''<ref name="БЭ6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref> ({{ДН|24|1|1936}}, {{МН|Мазыр}}) — [[вучоны]] ў галіне металаапарцоўкі, [[доктар тэхнічных навук]] (1989), [[прафесар]] (1990). Акадэмік Міжнароднай акадэміі навук Еўразіі (1997), Санкт-Пецярбургскай інжынернай акадэміі<ref name="БНТУ">[http://www.bntu.by/msfmsi/item/msf-msii.html#dechko Кафедра «Металлорежущие станки и инструменты»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190131153758/http://www.bntu.by/msfmsi/item/msf-msii.html#dechko |date=31 студзеня 2019 }}{{ref-ru}} // [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Мазыр]] ([[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]). У 1958 годзе скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]], у 1963 годзе — [[Аспірантура|аспірантуру]]<ref name="НБ">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar394684&strq=l_siz=40 Дзечка, Эдуард Міхайлавіч (доктар тэхнічных навук; машынабудаванне; нар. 1936)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]</ref>. У 1958—1960 гг. асістэнт кафедры «Тэхналогія металаў», у 1963—1970 і з 1990 года прафесар кафедры «Металарэзныя станкі і інструменты», у 1964—1970 гг. — намеснік дэкана [[Машынабудаўнічы факультэт БНТУ|машынабудаўнічага факультэта БНТУ]]. У 1970—1990 гг. — дырэктар, рэктар [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі|Рэспубліканскага міжгаліновага інстытута павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі]]. == Навуковая дзейнасць == Э. М. Дзечка належаць працы па працэсах механічнай апрацоўкі матэрыялаў, апрацоўваемасці матэрыялаў рэзаннем, інтэнсіфікацыя працэсаў глыбокага [[Свідраванне|свідравання]] пластычных матэрыялаў, свідравання адтулін у [[Сталь|сталях]]. Сярод апублікаванага: * Обработка отверстий в металлокерамических деталях. — Мн., 1965. * Сверление отверстий в сталях. — Мн. 1979. * Принципы интенсификации сверления глубоких отверстий специальными спиральными сверлами // Наука — образованию, производству, экономике: материалы 11-ой Международной научно-технической конференции, Минск, 26 апреля 2013 г. В 4 томах. Т.1. — Минск, БНТУ. — 2013. — С. 396 * Стружкоотвод при глубоком сверлении сталей / Э. М. Дечко // Машиностроение: Республиканский межведомственный сб. научных трудов, Вып. 30. — Мн: БНТУ. 2017. — С. 49—51. == Узнагароды == * [[Медаль «У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»]] (1970) * [[Медаль «Ветэран працы»]] (1990) * Знак Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі СССР «За отличные успехи в работе» (1986). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Дзечка Эдуард Міхайлавіч}} — С. 108. == Спасылкі == * [http://www.bntu.by/msfmsi/item/msf-msii.html#dechko Кафедра «Металлорежущие станки и инструменты»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190131153758/http://www.bntu.by/msfmsi/item/msf-msii.html#dechko |date=31 студзеня 2019 }}{{ref-ru}} // [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar394684&strq=l_siz=40 Дзечка, Эдуард Міхайлавіч (доктар тэхнічных навук; машынабудаванне; нар. 1936)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * {{bis.nlb.by|168641|Дзечка Эдуард Міхайлавіч, доктар тэхнічных навук, машынабудаванне}} {{DEFAULTSORT:Дзечка Эдуард Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БНТУ]] k84bmqcmolp0rn2mhbfm30dxos3hdia 0 586491 5157914 5157618 2026-06-24T12:41:46Z M.L.Bot 261 5157914 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Рудзькіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ру́дьківка}}) — вёска ў [[Бабровыцкі раён|Бабровыцкім раёне]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Бабровыцкая гарадская абшчына|Бабровыцкай гарадской абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Бабровыцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бабровыцкага раёна]] sz1f27e07gvlk7y86kek6pllqypbtfj 0 588032 5158033 5149262 2026-06-24T18:05:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158033 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Віктар Рауль Ая дэ Ла Торэ | арыгінал імя = Víctor Raúl Haya de la Torre | выява = | пасада = Лідар АПРА | партыя = [[АПРА]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = }} '''Віктар Рауль Ая дэ Ла Торэ''' ({{lang-es|Víctor Raúl Haya de la Torre}}; 22 лютага 1895 — 2 жніўня 1979) — перуанскі палітычны дзеяч левага толку, сацыёлаг, гісторык, філосаф <ref>[https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/AYA_DE_LA_TORRE_VIKTOR_RAUL.html Энциклопедия Кругосвет, Айя де ла Торре] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190109172318/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/AYA_DE_LA_TORRE_VIKTOR_RAUL.html |date=9 студзеня 2019 }}{{ref-ru}}</ref>. == Раннія гады == Нарадзіўся у горадзе [[Трухілья (Перу)|Трухілья]] ([[Перу]]) у арыстакратычнай сям’і. Бацька Ая де ла Торэ выдаваў газету, у якой у маладосці працаваў і яго сын. Паступіў ва [[Нацыянальны ўніверсітэт Сан-Маркас|ўніверсітэт Сан-Маркас]] у [[Ліма|Ліме]], дзе ў яго сфарміраваліся [[Лібералізм|ліберальныя ідэі]], якіх ён прытрымліваўся на працягу ўсяго жыцця. Прыняў актыўны ўдзел ва ўстанаўленні 8-гадзіннага працоўнага дня для працоўных Лімы, садзейнічаў стварэнню прафсаюза тэкстыльшчыкаў. У студэнцкія гады ўдзельнічаў у арганізацыі вячэрніх школ для працоўных <ref name="hrono.ru">[http://www.hrono.ru/biograf/bio_a/aya_dela_tore.php Биографический указатель, Айя де ла Торре]{{ref-ru}}</ref>. У 1919—1923 гадах Ая де ла Торэ ўзначальваў студэнцкі рух у Перу за ўніверсітэцкую рэформу, супраць дыктатарскага рэжыму А. Легіі. У выніку гэтых падзей ён быў высланы з краіны, абаснаваўся ў [[Мексіка|Мексіцы]]. == Палітычная дзейнасць == [[Файл:Célula de desterrados apristas México1929.jpg|thumb|злева| Ая дэ ла Торэ (у цэнтры) з аднадумцамі ў Мексіцы, 1929]] Падчас сваёй эміграцыі ў Мексіцы вывучаў вопыт мексіканскай рэвалюцыі і сацыяльных рэформ, потым здзейсніў падарожжа ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], [[Германія|Германію]], [[Францыя|Францыю]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] для далейшага засваення тэорыі і практыкі [[сацыялізм]]у. Ая дэ ла Торэ прыйшоў да высновы, што руская сістэма не падыходзіць для [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]], вызначыў ідэю сацыялізму, накіраваную на вызваленне ад эканамічных і палітычных аспектаў [[капіталізм]]у, пры тым што захоўвалася прыватная ўласнасць і адзінства царквы. Яшчэ ў 1924 годзе Ая де ла Торэ заснаваў Амерыканскі народна-рэвалюцыйны альянс (АПРА). Пасля звяржэння Легіі ў 1930 годзе Ая дэ ла Торэ вярнуўся ў Перу і пераўтварыў Альянс у Нацыянал-рэфармісцкую партыю (Апрысцкая партыя). Падчас выбарчай кампаніі апрысты справакавалі беспарадкі, партыя была забаронена, а яе лідары эмігрыравалі. 1932—1940 гады — перыяд падпольнага існавання партыі, пакуль яна не была легалізавана прэзідэнтам Мануэлем Прада. На прэзідэнцкіх выбарах 1945 года актывісты забяспечылі перамогу Хасэ Луісу Бустамантэ. Ая дэ ла Торэ стаў міністрам у новым урадзе і атрымаў магчымасць уплываць на ход палітычных і сацыяльных рэформ. У кастрычніку 1948 года апрысты, падначаленыя камуністамі, паднялі мяцеж, краіна каля месяца была ў стане анархіі. Гэтым скарысталіся ваенныя, яны ўзялі ўладу ў свае рукі. Хунта на чале з генералам Мануэлем Одрыя адхіліла Бустамантэ ад пасады і пачала паляваць на лідараў апрыстаў. Ая дэ ла Торэ знайшоў прытулак у калумбійскай амбасадзе ў Ліме, дзе заставаўся да 1954 года, пакуль не пакінуў краіну. У ліпені 1956 года прэзідэнт Мануэль Прада-і-Угартэча адмяніў забарону на АПРА, і ў 1957 годзе Ая дэ ла Торэ вярнуўся на радзіму. Выступаў кандыдатам на прэзідэнцкіх выбарах у 1962 годзе, але ваенныя колы не далі яму прыйсці да ўлады. Пасля гэтага не змог набыць страчанага палітычнага ўплыву. Памёр у 1979 годзе ў горадзе [[Ліма]]<ref name="hrono.ru"/>. == Погляды і ідэі == У сваіх працах галоўным ворагам працоўных лічыў [[імперыялізм]] і яго саюзніка ў асобе мясцовай [[Алігархія|алігархіі]]. Ая дэ ла Торэ заклікаў аб’яднацца на барацьбу з імі [[пралетарыят]], [[сялянства]] і сярэднія сацыяльныя слаі. Вядучую ролю ў дэмакратычнай і антыімперыялістычнай рэвалюцыі адводзіў сярэднім слаям, перш за ўсё [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]]. Надаваў важнае значэнне [[Індзейцы|індзейскаму пытанню]], абароне інтарэсаў індзейцаў і іх традыцый. Індзейскаму кампаненту адводзіў важную ролю ў фарміраванні лацінаамерыканскай супольнасці як прадукту сінтэзу індзейскага і еўрапейскага пачаткаў. Аддаваў перавагу назве Індаамерыка для лацінаамерыканскага рэгіёна. Прызнаючы знакавасць [[марксізм]]у для [[Еўропа|Еўропы]], для краін «класічнага» капіталізму, Ая дэ ла Торэ лічыў яго недапушчальным для Лацінскай Амерыкі, дзе, на яго думку, дзейнічалі свае асаблівасці грамадскага развіцця. Ая дэ ла Торэ сцвярджаў, што самастойна, без супрацоўніцтва з перадавымі індустрыяльнымі дзяржавамі, Лацінская Амерыка не зможа пераадолець сваё адставанне ад іх. Шлях да ліквідацыі імперыялістычнай залежнасці ён бачыў у правядзенні антыалігархічных, дэмакратычных пераўтварэнняў, у стварэнні прававой дзяржавы, якая апіраецца на органы мясцовага самакіравання, у пераадоленні эканамічнага адставання (у тым ліку з дапамогай замежнага капіталу) і раўнапраўным, узаемавыгадным супрацоўніцтве з перадавымі індустрыяльнымі краінамі. Свой «канструктыўны антыімперыялізм» Ая дэ ла Торэ супрацьпаставіў «знішчальнаму» радыкальна-рэвалюцыйнаму варыянту барацьбы, які выпрацоўвалі камуністы. Тыя, са свайго боку, абвінавачвалі апрызм і яго лідара ў ігнараванні класавых супярэчнасцяў капіталістычнага грамадства і прыніжэнні ролі пралетарыяту ў Лацінскай Амерыцы. Узаемная палеміка Ая дэ ла Торэ і камуністаў, якая распачалася ў другой палове 1920-х гадоў, набыла востры характар і працягвалася шматлікія дзесяцігоддзі, перашкаджаючы ўзаемнаму супрацоўніцтву дзвюх плыняў<ref>[https://ushistory.ru/images/files/lat_am.pdf Cтроганов А. И. Латинская Америка в ХХ веке: пособие для вузов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171013122143/http://ushistory.ru/images/files/lat_am.pdf |date=13 кастрычніка 2017 }}{{ref-ru}} — С. 66.</ref>. {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ая дэ ла Торэ Віктар Рауль}} [[Катэгорыя:Палітыкі Перу]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Перу]] s4av6bn0isni2kcus4nchs4sc182xfv 0 588304 5158002 4047952 2026-06-24T15:33:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158002 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Галагорскі}} '''Віктар Адольфавіч Галагорскі''' ({{ДН|15|1|1930}}) — выбітны расійскі анэстэзіёлаг-рэаніматолаг. Доктар медыцынскіх навук (1966), прафесар (1973). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі, Заслужаны дзеяч навуки Расійскай Федэрацыі (1998)<ref name="ГВА">[http://mnoar.med.ru/Gologorsky.HTM ГОЛОГОРСКИЙ ВИКТОР АДОЛЬФОВИЧ (к 70-летию со дня рождения)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190215195302/http://mnoar.med.ru/Gologorsky.HTM |date=15 лютага 2019 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Адэсе<ref name="РЕЭ">[http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ГОЛОГОРСКИЙ Виктор Адольфович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808065959/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=8 жніўня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. Бацька [[Адольф Сяргеевіч Галагорскі]] (1896-1971), дацэнт кафедры акушэрства і гінекалогіі Адэскага медыцынскага інстытута. У 1953 скончыў Адэскі медыцынскі інстытут<ref name="РЕЭ"/>. З 1956 года працаваў у 2-м Маскоўскім медыцынскім інстытуце. З 1971 года загадчык навукова-даследчай лабараторыі анэстэзіялогіі і рэаніматалогіі<ref name="РЕЭ"/>. == Навуковая дзейнасць == Дыяпазон навуковых інтарэсаў прафесара В. А. Галагорскага вельмі шырокі і ахоплівае найбольш актуальныя праблемы анестэзіялогіі і інтэнсіўнай тэрапіі<ref name="ГВА"/>: * уплыў анестэтыкаў на розныя функцыі арганізма, * ацэнка анестэзіялагічнай рызыкі, * метадалагічныя аспекты клінічнай анестэзіялогіі, * дыхальная недастатковасць і штучная вентыляцыя лёгкіх. Асаблівае значэнне мае ўклад В. А. Галагорскага ў вывучэнне сіндрому {{нп3|Паліорганная недастатковасць|паліорганнай недастатковасці|ru|Полиорганная недостаточность}}, {{нп3|Сэптычны шок|сэптычнага шоку|ru|Септический шок}}, {{нп3|Востры рэспіраторны дыстрэс-сіндром|вострага рэспіраторнага дыстрэс-сіндрому|ru|Острый респираторный дистресс-синдром}}, праблемы [[Інфекцыя|інфекцыі]] ў [[Хірургія|хірургіі]] і {{нп3|Інтэнсіўная тэрапія|інтэнсіўнай тэрапіі|ru|Интенсивная терапия}}<ref name="ГВА"/>. Яго па праве можна лічыць піянерам у распрацоўцы гэтых напрамкаў анестэзіялогіі і рэаніматалогіі і стваральнікам навуковай школы<ref name="ГВА"/>. === Асобныя творы === В. А. Галагорскі аўтар больш за 260 прац, у тым ліку шэрагу манаграфій і глаў у кіраўніцтвах. Пад кіраўніцтвам Віктара Адольфавіч выканана і абаронена 6 доктарскіх і 32 кандыдацкіх дысертацыі<ref name="ГВА"/>. * Доктарская дысертацыя на тэму «Асноўныя кампаненты сучаснай камбінаванай анестэзіі»<ref name="ГВА"/>. * Потенцированный наркоз в хирургической клинике (соавт.). – М., 1963 {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 ГОЛОГОРСКИЙ Виктор Адольфович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808065959/http://www.rujen.ru/index.php/%D0%93%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%9E%D0%A0%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=8 жніўня 2020 }} {{ref-ru}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул}} {{DEFAULTSORT:Галагорскі Віктар Адольфавіч}} [[Катэгорыя:Постаці расійскай анэстэзіялогіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці расійскай рэаніматалогіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Адэскага нацыянальнага медыцынскага ўніверсітэта]] dsv7qkxh9jffwi7wooxzhfo7djzua4n 14 589375 5158226 3327249 2026-06-25T08:18:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Журналістыка ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158226 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналістыка ў Беларусі]] j5n6i9vyv6kh5ceiq88p2ousxyx45vr 14 591580 5157897 3339845 2026-06-24T12:14:39Z Feeleman 163471 5157897 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|1984|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XX стагоддзя|1984]] [[Катэгорыя:1984]] sgph3254w0p8suijnjdbded50dqy5ck 0 595172 5157932 4701443 2026-06-24T12:59:22Z Autumndancer 168015 удакладненне 5157932 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Альберт Фіні''' ({{lang-en|Albert Finney}}, {{ДН|9|6|1936}}, [[Солфард]] — {{ДС|7|2|2019}}) — англійскі [[акцёр]], пяціразовы намінант на прэмію «[[Оскар]]». Лаўрэат трох прэмій [[BAFTA]] (1961, 2001, 2003), трох прэмій «[[Залаты глобус]]» (1964, 1971, 2003), прэміі «[[Эмі]]» (2002), і Прэмій Гільдыі кінаакцёраў ЗША. Найбольш вядомы па ўдзеле ў фільмах «[[Том Джонс (фільм)|Том Джонс]]», «Забойства ва „Усходнім экспрэсе“», «Перакрыжаванне Мілера», «Эрын Брокавіч», «[[Вялікая рыба]]» і «[[Ультыматум Борна]]». == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — міні-серыял ці тэлефільм}} {{Прэмія «Эмі» за найлепшую мужчынскую ролю ў міні-серыяле ці тэлефільме}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю другога плана}} {{Прэмія Лоўрэнса Аліўе ў намінацыі «Найлепшы акцёр»}} {{DEFAULTSORT:Фіні Альберт}} [[Катэгорыя:Акцёры Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Эмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Кубак Вальпі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сярэбраны мядзведзь»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BAFTA]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] 2xsdhfwqb7nvvuh0yzvqaumdmlbw30a 0 597812 5158256 4886245 2026-06-25T09:25:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158256 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жураўлёва}} {{мастак}} '''Галіна Мікалаеўна Жураўлёва''' (нар. {{ДН|10|5|1967}}, {{МН|Лепель||}}) — беларускі майстар [[Выцінанка|выцінанкі]]. З 2015 г. у [[Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|Беларускім саюзе майстроў народнай творчасці]]. == Біяграфія == Нарадзілася [[10 мая]] [[1967]] года ў [[Лепель|Лепелі]]. У [[1988]] годзе скончыла [[Кобрынскае прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 105|прафесійна-тэхнічнае вучылішча № 105]] г. [[Кобрын]]а па спецыяльнасці «Выканаўца мастацка-афармляльных прац». У [[2001]] г. скончыла [[Магілёўскі педагагічны каледж]] па спецыяльнасці «Выхавацельніца дзіцячай дашкольнай установы». У 2009—2015 гг. навучалася на [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычным факультэце]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] на спецыяльнасці «Культурная спадчына і турызм». == Творчасць == На прыкладзе традыцыйнага выразання з паперы Галіна Жураўлёва сфармавала свой аўтарскі стыль, у якога аснове якога ляжыць яе філасофскі погляд, здольнасць радаваць вока і кранаць душу. У сваёй творчасці Галіна прытрымліваецца наступных тэм: [[беларуская міфалогія]] ([[палявік]], [[дамавік]], [[хатнік]], [[балотнік]] і інш.); матчына любоў; святы ([[Дажынкі]], [[Радуніца]], [[Нараджэнне Хрыстова]], [[Вялікдзень]] і інш.); [[дрэва жыцця]] (розныя інтэрпрэтацыі, звязаныя з сямейнай абраднасцю). Творчая дзейнасць: удзел у выставах (асабістых, тэматычных і сумесных); удзел у майстар-класах; міжнародны вопыт (удзел у сумеснай выставе ў [[Люблін]]е ў жніўні 2018 г.). Замужам, адзін сын. == Публікацыі ў СМІ == # В Витебске проходит конкурс среди мастеров вытинанки. https://www.sb.by/articles/v-vitebske-prokhodit-konkurs-sredi-masterov-vytinanki.html # Мастерская на колесах. http://www.lepel-kraj.by/?p=5307{{Недаступная спасылка}} # Волшебный мир вытинанки: картины о глубине души человека. https://ont.by/news/volshebnij-mir-vitinanki-kartini-o-glybine-dyshi-cheloveka # Искусство бумаги и ножниц: в Минске открылась выставка вытинанки. https://minsknews.by/iskusstvo-bumagi-i-nozhnits-v-minske-otkryilas-vyistavka-vyitinanki/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427112929/https://minsknews.by/iskusstvo-bumagi-i-nozhnits-v-minske-otkryilas-vyistavka-vyitinanki/ |date=27 красавіка 2019 }} # Таямніцы Майстэрства. http://crafts.by/zhuravlyova-galina-predstavit-na-festivale-tayamnicy-majsterstva-tradicionnuyu-belaruskuyu-vytinanku/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427112933/http://crafts.by/zhuravlyova-galina-predstavit-na-festivale-tayamnicy-majsterstva-tradicionnuyu-belaruskuyu-vytinanku/ |date=27 красавіка 2019 }} # «Материнская любовь». Души чудесных порывы. http://mistikatv.ru/shkola-zdorovya/materinskaya-liubov.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190427112932/http://mistikatv.ru/shkola-zdorovya/materinskaya-liubov.html |date=27 красавіка 2019 }} # Снежинка-2018. https://mgddm.by/2018/12/18/%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B0-2018-2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190424232052/http://mgddm.by/2018/12/18/%D1%81%D0%BD%D0%B5%D0%B6%D0%B8%D0%BD%D0%BA%D0%B0-2018-2/ |date=24 красавіка 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёва Галіна Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 0zygm6i56d7ma8g9g7p8i28mrp278wk 0 602638 5158052 4418899 2026-06-24T18:47:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158052 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Віктар Францавіч Кучынскі | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання|Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[1990]] | перыядканец = [[1995]] | папярэднік = | пераемнік = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | губернатар = | тытул_2 = [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання|Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 13-га склікання]] | парадак_2 = | парадак-жан_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = | перыядпачатак_2 = [[1995]] | перыядканец_2 = [[1996]] | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання|Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь I склікання]] | парадак_3 = | парадак-жан_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = [[1996]] | перыядканец_3 = [[2000]] | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | тытул_4 = [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання|Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь II склікання]] | парадак_4 = | парадак-жан_4 = | пад імем_4 = | сцяг_4 = | перыядпачатак_4 = [[2000]] | перыядканец_4 = [[2004]] | папярэднік_4 = | пераемнік_4 = | тытул_5 = [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання|Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь III склікання]] | парадак_5 = | парадак-жан_5 = | пад імем_5 = | сцяг_5 = | перыядпачатак_5 = [[2004]] | перыядканец_5 = [[2008]] | папярэднік_5 = | пераемнік_5 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} {{цёзкі2|Кучынскі}} '''Віктар Францавіч Кучынскі''' (нар. [[2 ліпеня]] [[1958]], в. [[Заброддзе (Жыткавіцкі раён)|Заброддзе]], [[Жыткавіцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі палітык. == Біяграфія == Скончыў [[Курганскае вышэйшае ваенна-палітычнае вучылішча]], палітработнік з сярэдняй ваенна-палітычнай адукацыяй; [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], гісторык, юрыст; [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], менеджар-эканаміст. Падпалкоўнік. Працоўную дзейнасць пачаў электраманцёрам у [[Кобрын]]е. Служыў у радах [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сіл]] на афіцэрскіх пасадах. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР [[Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання|12-га склікання]] (1990—1995), дзе з’яўляўся сакратаром Камісіі па справах моладзі. На [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбарах 1994 года]] быў актывістам выбарчай кампаніі [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і адной з яго давераных асоб. Вядомы сваёй паказной адданасцю і фразай: «Я гатовы з гранатамётам у руках абараняць прэзідэнта», за што атрымаў мянушку «гранатамётчык»<ref>{{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі (1999)|Кучинский Виктор}}</ref>. Пасля перамогі Лукашэнкі працаваў у [[1994]]—[[1997]] гадах [[памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па асобых даручэннях|памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па асобых даручэннях]], у [[1997]]—[[2001]] гадах — дырэктарам [[Дэпартамент па гуманітарнай дзейнасці пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Дэпартамента па гуманітарнай дзейнасці пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda">[https://www.svaboda.org/a/28771104.html 10 прызнаньняў Віктара Кучынскага, які абяцаў бараніць Лукашэнку з гранатамётам]</ref>. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР [[Вярхоўны Савет БССР 13-га склікання|13-га склікання]] (1995—1996). Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь I (1996—2000) і II скліканняў (2000—2004), з’яўляўся членам Пастаяннай камісіі па міжнародных справах і сувязях з СНД, членам Пастаяннай камісіі па аграрных пытаннях. Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь III склікання, член Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па дзяржаўным будаўніцтве, мясцовым самакіраванні і рэгламенце. На [[Парламенцкія выбары 2008|парламенцкіх выбарах 2008 года]] ў Кобрынскай акрузе, дзе дагэтуль нязменна перамагаў, прайграў старшыні мясцовага райвыканкама [[Аляксандр Зазуля|Аляксандру Зазулю]]<ref name="svaboda"/>. З [[2008]] па [[2014]] гады займаўся бізнесам. У [[2014]] годзе стаў намеснікам генеральнага дырэктара [[Гасцініца «Мінск»|гасцініцы «Мінск»]]<ref name="svaboda"/>. == Узнагароды == * ордэн [[Ордэн «За асабістую мужнасць» (Беларусь)|«За асабістую мужнасць»]] ([[1999]]), * імянная зброя з выявай Ордэна Айчыны III ступені ([[1997]]), * [[ордэн Прападобнага Сергія Раданежскага]] III ступені, * [[ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]. == Сям’я == Жонка — [[Ія Вітальеўна Малкіна]], намеснік Міністра аховы прыроды і навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь (2014—2019)<ref>[https://charter97.org/be/news/2017/6/8/252536/ Кіраўніцай Мінпрыроды можа стаць жонка «гранатамётчыка» Кучынскага]</ref>. Мае сына. == Погляды == [[4 красавіка]] [[2005]] года падчас абмеркавання праекта дэкрэта № 3 Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь «Аб некаторых мерах па прадухіленні гандлю людзьмі», дэпутат Кучынскі прапанаваў унесці папраўкі ў [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальны кодэкс]], якія прадугледжвалі б адказнасць за [[Гомасексуальнасць|аднаполыя стасункі]], заявіўшы, што<ref>[https://www.kp.by/daily/23490/138468/ Депутат Кучинский предложил сажать гомосексуалистов]{{Недаступная спасылка}}</ref>: {{цытата|Мая пазіцыя як дэпутата такая: усіх гэтых «[[блакітны|блакітных]]» і іншых трэба па поўнай праграме валіць.}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4287,,,0,0,0.html Дасье на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190613060157/http://old.house.gov.by/index.php/,1172,4287,,,0,0,0.html |date=13 чэрвеня 2019 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кучынскі Віктар Францавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 1-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Беларусі]] tupspaoizvbhyibkefscdc7ojdaq6lu 0 604272 5158001 4857471 2026-06-24T15:17:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158001 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сікора}} {{Асоба |імя = Віктар Сікора |арыгінал імя = |партрэт = [[Файл:Віктар Сікора.jpg|300px]] |апісанне = |род дзейнасці = грамадскі і вайсковы дзеяч, паэт |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Месца пахавання = |бацька = }} '''Віктар Сікора''' ([[12 ліпеня]] [[1925]] — [[1 ліпеня]] [[2008]]) — беларускі грамадскі і вайсковы дзеяч, паэт. Адзін з кіраўнікоў [[Саюз беларускай моладзі|Саюзу беларускай моладзі]] ў [[Паставы|Паставах]], лідар Пастаўскай філіі [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], камандзір партызанскага антысавецкага аддзелу на Пастаўшчыне, вязень [[ГУЛАГ]]у.<ref>http://slounik.org/154897.html Біяграфія Віктара Сікоры</ref>{{sfn|Казак|2001}} == Біяграфія == Нарадзіўся [[12 ліпеня]] [[1925]] г. у [[Алашкі Вялікія|в. Малыя Алашкі]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]] ў сям’і будучага вядомага беларускага селекцыянера [[Іван Паўлавіч Сікора|Івана Сікоры]]. Скончыў 6 класаў польскай школы. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ў [[1942]] г. падчас нямецкай акупацыі скончыў 6-месячныя настаўніцкія курсы і паступіў у Пастаўскую настаўніцкую семінарыю. У ліпені [[1943]] г. Прайшоў месячныя курсы малодшых кіраўнікоў Саюзу Беларускай Моладзі ў [[Альбярцін]]е, атрымаў званне грамадовага. Стаў адным з кіраўнікоў (кіраўніком пры настаўніцкай семінарыі ў Паставах) [[Саюз беларускай моладзі|СБМ]] у [[Паставы|Паставах]]. У канцы [[1943]] г. на курсах старэйшых кіраўнікоў СБМ у [[Мінск]]у пазнаёміўся з [[Усевалад Родзька|Усеваладам Родзькай]], [[Франц Кушаль|Францам Кушалем]], [[Аўген Калубовіч|Аўгенам Калубовічам]], [[Наталля Арсеньева|Наталляй Арсеньевай]] і [[Радаслаў Астроўскі|Радаславам Астроўскім]]. Увесну [[1944]] г. далучыўся да [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]], стаў кіраўніком Пастаўскага камітэту партыі. Вядома, што ў тым жа годзе Віктар Сікора прымаў да БНП [[Яўген Жыхар|Яўгена Жыхара]]. Летам [[1944]] г. падчас адыходу немцаў застаўся ў Беларусі, атрымаўшы загад ад [[Усевалад Родзька|Усевалада Родзькі]] застацца ў тылу Чырвонай Арміі для прыёму баявой групы і стварэння беларускага падполля. Прызваны ў [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]], быў пісарам роты ў [[Белая Царква|Белай Царкве]] ва [[Украіна|Украіне]], але ў лістападзе [[1944]] г. дэзерціраваў, хаваўся ў родных мясцінах. Вясной [[1945]] г. арганізаваў партызанскі аддзел, які налічваў некалькі дзясяткаў чалавек і меў кулямёты, аўтаматы, вінтоўкі, гранаты і іншую зброю. У жніўні [[1945]] г. здаўся савецкім уладам, быў амніставаны і жыў пад наглядам у роднай вёсцы. [[5 снежня]] [[1945]] г. быў арыштаваны, утрымліваўся ў [[Вілейская турма|Вілейскай турме]]. У вілейскай турме, дзе яго моцна катавалі, напісаў такі верш: <blockquote>«''І сумна, і цяжка навокал,''<br /> ''І сьцены нямыя вартуюць мяне.''<br /> ''Жыву, як пустыньнік, адзін-адзінока''<br /> ''У Вілейскай страшэннай турме.''<br /> ''І чую я толькі, як вецер здалёка,''<br /> ''Прыбегшы, завые, заплача ў кутку.''<br /> ''Ці шум самалёта ў небе высокім,''<br /> ''Ці грукат калёс ублізі, на мастку…''<br /> ''Зь людзей я ня бачу нікога,''<br /> ''Хоць скрытна гляджу ў акенца сваё.''<br /> ''І стане мне шкода жыцьця маладога,''<br /> ''Што марна так гіне яно…».</blockquote> Быў асуджаны паводле арт. 63-I КК БССР да 10 гадоў пазбаўлення волі ў канцлагерах, з паражэннем у правах на 5 гадоў. Працаваў на капальнях золата ў [[Якуція|Якуціі]], пасля — у [[Тайшэт|тайшэцкім]] «Азерлагу». Паводле ўспамінаў старэйшай сястры Лідзіі, бацькава слава садавода-селекцыянэра дапамагла Віктару выжыць у зняволенні: калі пра юбілей Івана Сікоры напісала газета Праўда, Віктара перавялі з працаў у капальнях золата і лесанарыхтовак працаваць у лазню. У канцы [[1954]] г. вярнуўся ў Беларусь у родную вёску [[Алашкі Вялікія|Малыя Алашкі]], дзе жыў да канца жыцця. Дапамагаў бацьку, скончыў сельгасакадэмію, пісаў вершы. Пасля вызвалення і вяртання на радзіму сустрэўся і пасябраваў з настаўніцай, а цяпер кіраўнічкай культурна-асветнага цэнтру імя [[Язэп Драздовіч|Язэпа Драздовіча]] ў [[Германавічы|Германавічах]] [[Ада Эльеўна Райчонак|Адай Райчонак]]. Разам яны стварылі ў [[Алашкі Вялікія|Малых Алашках]] музей [[Іван Сікора|Івана Сікоры]] і даглядалі ягоны сад. [[22 мая]] [[1992]] г. прэзідыум [[Віцебск]]ага абласнога суду пастанавіў прысуд ваеннага трыбуналу войскаў МУС [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] ад [[8 мая]] [[1946]] г. і вызначэнне ваеннага трыбуналу Беларускай Вайсковай Акругі ад [[7 жніўня]] [[1956]] г. «у адносінах Сікоры пакінуць без зменаў». Памёр [[1 ліпеня]] [[2008]] г. Пахаваны [[2 ліпеня]] [[2008]] г. на могілках у вёсцы [[Мельніца (Шаркаўшчынскі раён)|Мельніца]] на [[Шаркоўшчына|Шаркоўшчыне]]. Не рэабілітаваны. == Памяць == У [[2015]] г. у горадзе [[Глыбокае]] прайшла прэзентацыя кнігі вершаў Віктара Сікоры «Шурпатая дарога», якая была выдадзена намаганнямі грамадскіх арганізацый Глыбоччыны. Мясцовыя шаркоўшчынскія грамадскія актывісты, найперш [[Язэп Квач]], які даследаваў рукапісны архіў Сікоры, са сшыткаў вершаў Віктара Сікоры зрабілі кнігу, вершы падрыхтавала да друку і апрацавала падсвільская паэтка [[Марыя Баравік]]. Сярод выдадзеных вершаў ёсць наступны: <blockquote>«''Мы зь мёртвых паўстанем,''<br /> ''У шэрагі станем,''<br /> ''У бітву мы пойдзем''<br /> ''I долю там знойдзем.''<br /> ''За люд наш бяздольны''<br /> ''Усе мы супольна,''<br /> ''За нашу Радзіму.''<br /> ''За хату, сялібу.''<br /> ''Гэй, люд беларускі!''<br /> ''Спаць хопіць, прачніся!''<br /> ''Мёртвыя клічуць,''<br /> ''Змагацца бярыся!''».</blockquote> {{зноскі}} == Літаратура == * Антысавецкія рухі ў Беларусі. 1944—1956. Даведнік, — Мінск, 1999. — ISBN 985-6374-07-3 * {{Крыніцы/Беларускі нацыяналізм. Даведнік|Сікора Віктар|https://slounik.org/32095.html}} * Невяроўскі А. Юнацтва — у ахвяру // Наша слова. 1996, № 39 (303), 26 верасьня * Ёрш С. «У лесе я сустрэў шмат такіх, як я»: Інтэрвію з камандзірам беларускіх партызанаў // Наша Ніва. 1998, № 3 (100), 9 лютага == Спасылкі == * [http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=4 С. Ёрш. Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі. Інтэрвію з камандзірам «Лясных Братоў» (Віктар Сікора)] * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii?id=21420 Біяграфія Віктара Сікоры на старонцы [[Леанід Маракоў|Леаніда Маракова]]] * [https://www.svaboda.org/a/1181005.html Радыё Свабода. Віктар Сікора (1925—2008)]{{Недаступная спасылка}} * [https://euroradio.fm/pamyor-vyazen-stalinskaga-gulagu-viktar-sikora Еўрарадыё. Памёр вязень сталінскага ГУЛАГу Віктар Сікора] * [https://kabierac.livejournal.com/163796.html Здымак кіраўніцтва СБМ у Паставах, 1943 г. Віктар Сікора сядзіць злева] * [https://westki.info/blogs/18020/videa-z-prezentacyi-knigi-kamandzira-belaruskih-lyasnyh-bratou Відэа з прэзентацыі кнігі камандзіра беларускіх «лясных братоў»]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.racyja.com/kultura/vyjshla-kniga-belaruskaga-antysavetch/ Радыё Рацыя. Выйшла кніга беларускага антысаветчыка Віктара Сікоры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125160526/https://www.racyja.com/kultura/vyjshla-kniga-belaruskaga-antysavetch/ |date=25 студзеня 2021 }} * [https://nn.by/?c=ar&i=94496 Наша Ніва. Доўгая вайна Віктара Сікоры (Спогады Віктара Сікоры)] {{DEFAULTSORT:Сікора Віктар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускай моладзі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шаркаўшчынскім раёне]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Вілейскай турмы]] pktcyl8yjvy8mzr2z06wq54su12nke6 14 615365 5157896 3452275 2026-06-24T12:14:19Z Feeleman 163471 5157896 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|1993|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XX стагоддзя|1993]] [[Катэгорыя:Творы 1993 года]] bqm4rltlh1m87xv0sql3dg5s0eox133 14 615919 5157888 3454200 2026-06-24T12:12:07Z Feeleman 163471 5157888 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2013|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2013]] [[Катэгорыя:Творы 2013 года]] oq9e3d9u67oxehq8rly3eiayb804qyi 14 619393 5157887 3471499 2026-06-24T12:11:54Z Feeleman 163471 5157887 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2014|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2014]] [[Катэгорыя:Творы 2014 года]] smpejwkqilrryocxuq022fkaum9f9bg 14 619394 5157886 3471500 2026-06-24T12:11:43Z Feeleman 163471 5157886 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2015|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2015]] [[Катэгорыя:Творы 2015 года]] epzvc9np7tjdwg8pwqt04y4ku60qg8o 0 632859 5157930 4418681 2026-06-24T12:58:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5157930 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Бабашкін}} '''Вячаслаў Аляксандравіч Бабашкін''' ({{ДН|30|10|1938}}, г. [[Новакузнецк]], [[Кемераўская вобласць]] — [[29 студзеня]] [[2012]], [[Віцебск]]) — беларускі [[архітэктар]]. == Біяграфія == Скончыў у [[1962]] годзе [[Новасібірскі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. Працаваў у праектных інстытутах [[Нарыльск]]а, [[Ніжні Ноўгарад|Горкага]], з [[1967]] года — галоўны архітэктар праектаў, кіраўнік майстэрні ў [[Брэсцкі філіял Белдзяржпраекта|Брэсцкім філіяле Белдзяржпраекта]], з 1970 года — у [[Мінскпраект|Мінскпраекце]], з 1981 года  — у [[Мінскграмадзянпраект|Мінскграмадзянпраекце]], з [[1984]] года — кіраўнік майстэрні ў [[Віцебскграмадзянпраект|Віцебскграмадзянпраекце]]. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1965]] года. Пражываў ў [[Віцебск]]у. Апошнія гады хварэў. Памёр [[29 студзеня]] [[2012]] года<ref name="bsc">{{Cite web |url=https://bsc.by/ru/story/pamyati-druga-kollegi-posvyashchaetsya |title=Памяти друга, коллеги посвящается… |access-date=27 лютага 2020 |archive-date=27 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227163805/https://bsc.by/ru/story/pamyati-druga-kollegi-posvyashchaetsya |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Gorki park, Minsk3.JPG|thumb|Крыты каток у [[Парк імя М. Горкага (Мінск)|парку імя М. Горкага]]]] [[Файл:Мінск. Вуліца Макаёнка. Белтэлерадыёкампанія (01).jpg|міні|злева|Будынак [[Белтэлерадыёкампанія|тэлецэнтра]] на [[Вуліца Макаёнка (Мінск)|вул. Макаёнка]]]] Асноўныя працы (у аўтарскім калектыве): жылыя дамы па [[Старавіленская вуліца (Мінск)|вул. Старавіленскай]] ([[1978]]), [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|Я. Коласа]] ([[1983]]), у мікрараёне [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]] ([[1982]]), крыты каток у [[Парк імя М. Горкага (Мінск)|парку імя М. Горкага]] ([[1974]]), корпус пансіяната [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] на [[Заслаўскае вадасховішча|Заслаўскім вадасховішчы]] ([[1980]]), будынкі [[Адміністрацыя Маскоўскага раёна г. Мінска|Маскоўскага райкама і райвыканкама]] ([[1980]]), [[Міністэрства сувязі БССР]] ([[1983]]), рэдакцыйны корпус [[Белтэлерадыёкампанія|тэлецэнтра]] па [[Вуліца Макаёнка (Мінск)|вул. Макаёнка]] (1983) у Мінску, дзіцячы кінатэатр, абласная паліклініка і [[Віцебскі абласны кардыялагічны дыспансер|кардыялагічны цэнтр]] ([[1986]]), комплекс [[спеўнае поле (Віцебск)|спеўнага поля]] (1988)<ref>Над праектам перакрыцця амфітэатра яго працаваць не запрасілі</ref> у [[Віцебск]]у. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Бабашкин Вячеслав Александрович}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бабашкін Вячаслаў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] b2kaiwg0zw3ns032sjymusujvz0nb0d 0 642190 5158158 4581519 2026-06-24T23:03:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158158 wikitext text/x-wiki {{Таксон | namr = Вірус некрозу табакі | regnum = Вірусы | image file = | image title = | image descr = | parent = Necrovirus | latin = | wikispecies = Tobacco necrosis virus | ncbi = | rang = Від | commons = Category:Tobacco necrosis virus | syn = *TNV | children name = | children = | ictv = | Baltimore group = IV }} '''Вірус некрозу табакі'''<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|1|Вірусныя хваробы раслін}}. — С. 461</ref> ({{lang-en|Tobacco necrosis virus, TNV}}) — [[Фітапаталогія|патагенны]] [[Вірусы мазаікі|вірус]] [[Фітапаталогія|раслін]] сямейства {{bt-bellat||Tombusviridae}}. Перадаецца праз [[зааспоры]] глебавага грыбка {{bt-bellat|альпідый капусны|Olpidium brassicae}}. == Апісанне == Гэты вірус мае шырокае кола гаспадароў (88 відаў раслін, у тым ліку {{bt-bellat|бульба|Solanum tuberosum}}, {{bt-bellat|тытунь|Nicotiana}}, прадстаўнікі родаў {{bt-bellat|петунія|Petunia}}, {{bt-bellat|агурок|Cucumis}}, {{bt-bellat|цюльпан|Tulipa}}, {{bt-bellat|першацвет|Primula}}, {{bt-bellat|пятрушка|Petroselinum}}). Яго можна вылучыць з каранёў, здавалася б, здаровых раслін. У заражаных клетках TNV патрабуе прысутнасці спадарожнікавага віруса для забеспячэння неабходных функцый для іх незалежнай рэплікацыі. == Захворванні == === На бульбе === У [[Бульба|бульбе]] гэты вірус выклікае некроз на паверхні [[Клубень|клубняў]]. Яму была дадзена назва «вірус ABC», паводле трох тыпаў сімптомаў, адзначаных у залежнасці ад стадыі хваробы: A — карычневыя пухіры на скуры, B — запалыя чорна-карычневыя плямы, часта падковападобныя, C — светла-карычневыя плямы, якія выклікаюць сімптомы распаўсюджанай каросты. Верагодна, хвароба не распаўсюджваецца праз заражаныя клубні. === На цюльпанах === Вірус перадаецца з сокам хворых раслін, праз глебу. На лісці з’яўляюцца светла-зялёныя эліпсоідныя плямы і падоўжаныя штрыхі, размешчаныя падоўжнымі радамі<ref name="ЭПБ"/>. У маладых раслін часта лісце скручваецца і засыхае. На сцяблах і кветках бываюць некратычныя плямы. Кветаносы кароткія, скрыўленыя, кветкі часам дэфармаваныя, не распускаюцца, завядаюць або не развіваюцца зусім<ref name="ЭПБ"/>. На цыбулінах уціснутыя карычневыя плямы. Хворыя расліны дрэнна растуць, пры раннім заражэнні хутка гінуць<ref name="ЭПБ"/>. == Меры барацьбы == Вырошчванне раслін на высокім агратэхнічным фоне, прытрымліванне аптымальных тэрмінаў пасадкі, уборкі: знішчэнне насякомых-пераносчыкаў вірусаў; фітасанітарныя прачысткі (да з’яўлення тлей), правільныя севазвароты і дэзінфекцыя глебы; знішчэнне пустазелля<ref name="ЭПБ"/>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Ref-en}} [http://phene.cpmc.columbia.edu/ICTVdB/74040001.htm ''ICTVdB — The Universal Virus Database: Tobacco necrosis virus'']{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070704030907/http://phene.cpmc.columbia.edu/ICTVdB/74040001.htm |date=4 ліпеня 2007 }} * {{Ref-en}} [http://www.virology.net/Big_Virology/BVFamilyGroup.html ''Family Groups — The Baltimore Method''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130330144456/http://www.virology.net/Big_Virology/BVFamilyGroup.html |date=30 сакавіка 2013 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вірусныя раслінныя патагены і захворванні]] [[Катэгорыя:Вірусы]] [[Катэгорыя:Захворванні бульбы]] [[Катэгорыя:Захворванні дэкаратыўных раслін]] otdbvf19b73liwv2ucwwoyzkb3pro7y 0 650041 5157942 4761113 2026-06-24T13:09:03Z 5157942 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя пры нараджэнні = Вячаслаў Антонавіч Анушкевіч | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства = {{Сцяг Польшчы}} [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]]<br />{{Сцяг БССР}} [[БССР]] ([[СССР]]) }} '''Вячаслаў Антонавіч Анушкевіч''' (14 кастрычніка 1931 года, г. [[Ляхавічы]], [[Баранавіцкі павет (1919—1940)|Баранавіцкі павет]], [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскае ваяводства]]) — удзельнік [[Беларускі пасляваенны антысавецкі супраціў (1944—1957)|беларускага пасляваеннага антыкамуністычнага руху]], дысідэнт. == Біяграфічны нарыс == Вячаслаў Анушкевіч нарадзіўся 14 кастрычніка 1931 года ў [[Ляхавічы|Ляхавічах]]. Да [[Другая сусветная вайна|вайны]] скончыў адну клясу польскай школы, па [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|прыходзе саветаў]] пайшоў ізноў у першую клясу. Калі пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]], Вячаслаў Анушкевіч ізноў, ужо пры немцах, пайшоў у першую клясу. Ужо пры немцах, як адзначаў Вячаслаў Анушкевіч, было бесперапыннае навучанне. У 1950 годзе Вячаслаў Анушкевіч паступіў у [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Інстытут народнай гаспадаркі]], пасля сканчэння дзясятай клясы Ляхавіцкай школы. Тады ў Інстытуце было аддзяленне з двухгадовай скарочанай праграмай. У 1952 годзе Вячаслаў Анушкевіч скончыў яе, а ў студзені 1953 года ён ўжо працаваў у [[Шчучын|Шчучыне]] на прамкамбінаце. === Антысавецкі супраціў === {{Асноўны артыкул|Група Анушкевічаў}} Ідэя наконт распаўсюджання ўлётак узнікла ў Вячаславага брата Антона і ў яго Юзіка, яшчэ калі арганізоўваўся калгас у 1950 годзе. Распаўсюджваць улёткі пачалі ў 1956 годзе, іх пісаў ад рукі Вячаслаў Анушкевіч, а распаўсюджвалі іх ужо Антон і Юзік. Ва ўлётках крытыкавалася савецкая ўлада і кожная з іх сканчался споклічам «''Сьмерць камунізму!''». === Арышт === На момант арышту Вячаслаў Анушкевіч меў 23 гады. Забралі яго 6 красавіка 1957 году проста на вуліцы Кастрычніцкай, побач з домам нумар 25<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26874 |title=Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794-1991. |access-date=8 ліпеня 2020 |archive-date=11 ліпеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711043208/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26874 |url-status=dead }}</ref>. Пра гэтае ён пазней напіша:{{пачатак цытаты}}''Я нёс два боханы хлеба, дастаў у чарзе. Чарга была вялікая. Станавіліся з ночы. Нёс хлеб пад пахай, і вось каля старой царквы, дзе цяпер аўтобусны прыпынак, прыпынілася “Перамога”. І пальцам мне: маўляў, Анушкевіч, хадзеце сюды. Падумаў – адкуль мяне ведаюць? У адной маёй родзічкі быў мужык лейтэнант, [[рускія|расеец]]. Жыў у [[Стаўпцы|Стаўпцох]]. Дык я падумаў, што гэта ён. Падыйшоў, а мяне за рукаво і адразу дадому павезлі. Рабіць ператрус. Падушкі, сяннік... Думалі, што там, можа, улётак многа, патроны, зброя. Але праклямацый не знайшлі, бо мы іх хавалі. Мы толькі не думалі (той казаў, па шкодзе чалавек мудры), што гэтак па почырку можна... Аказваецца, што месяцы праз тры яны зрабілі графічную экспертызу, правяралі ў школе, у пашпартным стале, лісты. І пасля экспертызы пад’ехалі і на вуліцы мяне арыштавалі.''{{oq|be-tarask|Я нёс два боханы хлеба, дастаў у чарзе. Чарга была вялікая. Станавіліся з ночы. Нёс хлеб пад пахай, і вось каля старой царквы, дзе цяпер аўтобусны прыпынак, тармазнула “Пабеда”. І пальцам мне: маўляў, Анушкевіч, хадзеце сюды. Падумаў – адкуль мяне ведаюць? У адной маёй родзічкі быў мужык лейтэнант, расеец. Жыў у Стаўпцох. Дык я падумаў, што гэта ён. Падыйшоў, а мяне за рукаво і адразу дадому павезьлі. Рабіць ператрус. Падушкі, сяньнік... Думалі, што там, можа, лістовак многа, патроны, зброя. Але праклямацый не знайшлі, бо мы іх хавалі. Мы толькі ня думалі (той казаў, па шкодзе чалавек мудры), што гэтак па почырку можна... Аказваецца, што месяцы праз тры яны зрабілі графічную экспэртызу, правяралі ў школе, у пашпартным стале, лісты. І пасьля экспэртызы пад’- ехалі і на вуліцы мяне арыштавалі.}}{{канец цытаты}} === У Мардовіі === 20 чэрвеня 1957 года прысуджаны да 4 гадоў зняволення і 3 гадоў пазбаўлення правоў. У чэрвені 1957 года Вячаслаў Анушкевіч быў прывезены у савецкі канцлагер у [[Мардовія|Мардовію]], [[Зубапалянаўскі раён]], вёска Сасноўка. Афіцыйны адрас гэтага лагера: ЖХ 385-7/1. Там жа ён сустрэўся з [[Браніслаў Андрэевіч Ржэўскі|Браніславам Ржэўскім]], з якім пазнаёміўся яшчэ ў 1948—1949 гадах. Там яны абодва даволі сяброўскія мелі зносіны, але праз каля 2 гады і 9 месяцаў Вячаслаў Анушкевіч быў пераведзены ў іншы лагер, а Браніслаў Ржэўскі застаўся там жа. Анушкевіч прасядзеў агулам у лагерах каля 4 гадоў і быў вызвалены 6 красавіка 1961 года<ref name=":0" />. Сядзеў таксама разам з [[Лявон Белы|Лявонам]] і [[Міхась Белы|Міхасём Белымі]]. === Вяртанне на Радзіму === Пасля вяртання спачатку Вячаслаў Анушкевіч працаваў рахункаводам. А потым яму не далі працаваць, і ён напісаў ліст у [[Масква|Маскву]], у ЦК, такога зместу: {{пачатак цытаты}}''Калі я не падыходжу да вашага прыдворка, дайце мне выезд за мяжу, паколькі я не з’яўляюся грамадзянінам [[СССР]]. Я грамадзянства не прымаў ва ўстаноўленым парадку. Яно навязана мне сілай насуперак майму жаданню, і я яго не прызнаю. Калі я не магу “врашчацца” сярод вашага грамадства, то назначце мне пенсію і дайце мне неадкладна выезд за мяжу.''{{oq|be-tarask|калі я не падыходжу к вашаму двару, дайце мне выезд за граніцу, паколькі я не зьяўляюся грамадзянінам СССР. Я грамадзянства не прымаў ва ўстаноўленым парадку. Яно навязана мне сілай насуперак майму жаданьню, і я яго не прызнаю. Калі я не магу “врашчацца” сярод вашага грамадзтва, то назначце мне пэнсію і дайце мне неадкладна выезд за граніцу.}}{{канец цытаты}}У адказ быў прысланы ліст ў райкам, і рэзалюцыя была ўверсе, а хто напісаў – невядома, Вячаслаў Анушкевіч у руках не трымаў гэтага ліста. Рэзалюцыя была: уладкаваць на работу. Яго ўладкавалі ў калгас Дарава, гэта за 25 кіламетраў. Папаездзіў туды Вячаслаў Анушкевіч чатыры месяцы, а потым яго забралі ў сельгасупраўленне, у райвыканкам. Бо ён ўжо «''не вораг''». Яго ўзялі, як найлепшага кадра. А потым Вячаслаў Анушкевіч рабіў рэвізію аднаму чалавеку на авечкавай ферме. У яго было ўсё добра, што Анушкевіч і пацвердзіў. Але, паводле Вячаслава Анушкевіча, фермера хацелі пасадзіць, таму сакратар мясцовай партарганізацыі напісаў, што ён такі-сякі, і яго знялі з пасады. Анушкевіч падаў у суд, бо незаконна гэтае было. Пазней Вячаслава Анушкевіча сустрэў супрацоўнік [[Баранавічы|Баранавіцкага]] [[КДБ]] у Ляхавічах і сказаў: «Ты не маеш права займаць дзяржаўную пасаду» (ён працаваў у ДЭУ галоўным рахункаводам). І Анушкевіча зноў знялі з працы, і ён пайшоў потым качагарам, вартаўніком працаваць. Вячаслаў Анушкевіч пайшоў у ПМК-26 качагарам. І як на свет нарадзіўся, адчуў сябе вольным чалавекам, як ён сам адзначыў, бо на дэманстрацыі пасля працы не гналі. Быў вартаўніком у сельгасхіміі. Станам на 2002 год<ref>{{Cite web |url=http://pdf.kamunikat.org/17690-1.pdf |title=Бюлетэнь БГА “Ветэраны Адраджэньня” |access-date=8 ліпеня 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200709212102/http://pdf.kamunikat.org/17690-1.pdf |archivedate=9 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>, Вячаслаў Анушкевіч жыве на пенсіі<ref>[http://jivebelarus.net/history/new-history/belarusian-religion-democratic-resist.html?page=4#lnk3 Беларускія антыкамуністычныя рухі канфесійнай і агульнадэмакратычнай накіраванасці]</ref> ў [[Ляхавічы|Ляхавічах]]. З’яўляецца аўтарам успамінаў пра сябе і людзей, якіх сустракаў у турмах і канцлагерах. Далейшы лёс невядомы. === Далейшыя пераследы === Як адзначаў сам Вячаслаў Анушкевіч:{{пачатак цытаты}}''Колькі разоў хату трэслі, вазілі ў [[Баранавічы]] ў “Крывое кола” – мяне, тут яшчэ пару чалавек. На рабоце не давалі спакойна жыць. Выганялі колькі разоў... Спачувалі мне людзі. Людзі ж нашы добрыя – інжынерам робіць або дырэктарам, падыходзіць і кажа ціха (мы ўдвох, а ён ціха кажа): “Анушкевіч, прыязджалі з [[КДБ]], толькі ты нікому не гавары, што я табе гэта казаў”. Я кажу, што нікуды не лезу, бо задушаць.''{{oq|be-tarask|колькі разоў хату трэсьлі, вазілі ў Баранавічы ў “Крывое кола” – мяне, тут яшчэ пару чалавек. На рабоце не давалі спакойна жыць. Выганялі колькі разоў... Спачувалі мне людзі. Людзі ж нашы добрыя – інжынерам робіць або дырэктарам, падыходзіць і кажа ціха (мы ўдвох, а ён ціха кажа): “Анушкевіч, прыяжджалі з КГБ, толькі тынікому не гавары, што я табе гэта казаў”. Якажу, што нікуды ня лезу, бо задушаць.}}{{канец цытаты}}Таксама Вячаслаў Анушкевіч не сустракаў якога-небудзь асуджэння за сваю дзейнасць ад тутэйшых жыхароў. Як ён сам пісаў:{{пачатак цытаты}}''Гэта толькі для абалваненага дурня [[камунізм|камуніста]] быў я страшны. Вось, у мяне сусед быў, член партыі, прыезджы з [[Капыльскі раён|Капыльскага раёну]], ужо быў асавечаны, фронт прайшоў, медалі насіў, дык ён на мяне крычаў: “Фашыст!” Я ж яго не чапаў. Бо пойдзе ды данясе. А ён нап’ецца і крычыць: “Фашыст!”''{{oq|be-tarask|Гэта толькі для абалваненага дурня камуніста быў я страшны. Вось у мяне сусед быў, член партыі, прыежджы з Капыльскага раёну, ужо быў асавечаны, фронт прайшоў, медалі насіў, дык ён на мяне крычаў: “Фашыст!” Я ж яго не чапаў. Бо пойдзе ды данясе. А ён нап’ецца й крычыць: “Фашыст!”}}{{канец цытаты}} == Сям’я == Нарадзіўся ў каталіцкай сям’і. Бацькі былі таксама карэннымі жыхарамі гэтага места, а жонка з-пад [[Мядзведзічы|Мядзведзічаў]], 14 кіламетраў адтуль. Меў брата Антона, які быў праваслаўным, і сястру. Сам жа Вячаслаў Анушкевіч адзначаў, што перайшоў у каталіцтва добраахвотна ў 1961 годзе, бо не любіў праваслаўя. Першы раз Вячаслаў Анушкевіч быў жанаты да зняволення. Ажаніўся ў 1954 годзе. Жонка была з [[Шчучын|Шчучына]]. Прыехалі ў [[Ляхавічы]], пабудавалі домік і жылі. Дзяцей у іх не было. А як арыштавалі, яна паехала да маці ў Шчучын. І праз тры гады выйшла замуж. Вячаслава другая жонка, з якой ён ажаніўся ў 1961 годзе, як прыйшоў, ведала пра ягоныя перакананні. == Цікавінкі == * Вячаслаў Анушкевіч быў рэабілітаваны 29 студзеня 1992 года прэзідыумам [[Брэсцкі абласны суд|Брэсцкага абласнога суда]]. Асабовая справа А. № 10468-с з фотаздымкам захоўваецца ў архіве УКДБ [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://pdf.kamunikat.org/17690-1.pdf Бюлетэнь БГА «Ветэраны Адраджэньня»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200709212102/http://pdf.kamunikat.org/17690-1.pdf |date=9 ліпеня 2020 }} * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26874 Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200711043208/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-i?id=26874 |date=11 ліпеня 2020 }} * [http://pawet.net/files/dz_nk.pdf АРХІЎ НАЙНОЎШАЕ ГІСТОРЫІ] * [http://pdf.kamunikat.org/9487-5.pdf Персаналіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200710223713/http://pdf.kamunikat.org/9487-5.pdf |date=10 ліпеня 2020 }} {{DEFAULTSORT:Анушкевіч Вячаслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ляхавічах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавіцкім павеце]] [[Катэгорыя:Удзельнікі антысавецкага падпольнага руху ў Беларусі]] 18w40vv2zv0ui6attl7mgyb84064evz 0 653543 5157958 4869526 2026-06-24T13:47:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5157958 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |выява = Генерал Гладких.jpg |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прыналежнасць = {{RUS}} |званне = |бітвы = }} '''Вячаслаў Уладзіміравіч Гладкіх''' ({{lang-ru|Вячеслав Владимирович Гладких}}; {{ДН|24|8|1975}}, [[Каратау]], [[Таласкі раён]], [[Жамбылская вобласць|Джамбулская вобласць]], [[Казахская ССР]], [[СССР]] — {{ДС|18|8|2020}}, [[Дэйр-эз-Зор]], [[Дэйр-эз-Зор (мухафаза)|мухафаза Дэйр-эз-Зор]], [[Сірыя]]) — расійскі ваенны дзеяч, [[генерал-маёр]]. Удзельнічаў у распрацоўцы аперацыі па [[Бітва за Пальміру (снежань 2016)|вызваленні Пальміры]] ад баевікоў [[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Каратау]]. У 1996 годзе скончыў вышэйшае танкавае вучылішча ў [[Чалябінск]]у<ref name="kpru">{{cite web|author=Сергей Сотников|url=https://www.chel.kp.ru/daily/217171/4272878/|title=«Достойный командир и друг»: сослуживец из Челябинской области рассказал, каким был генерал, погибший в Сирии|publisher=Комсомольская правда|date=19 августа 2020|accessdate=20 августа 2020}}</ref>. Займаў пасады камандзіра [[53-я гвардзейская стралковая дывізія|522-га гвардзейскага навучальнага танкавага Рыжскага палка]]<ref>{{cite web|author=Николай Фролов|url=https://www.prizyv.ru/2009/09/oblozhka-pyatnitsy/|title=Броня крепка, и танки наши быстры|publisher=Сетевое издание «Призыв»|date=11 сентября 2009|accessdate=20 августа 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208062209/https://www.prizyv.ru/2009/09/oblozhka-pyatnitsy/|archivedate=8 снежня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.kavicom.ru/pages-view-3319.html|title=Как я побывала в Российской армии. Часть первая|publisher=KaviCom.ru|date=29 июля 2011|accessdate=20 августа 2020}}</ref>, начальніка [[Чабаркуль]]скага гарнізона<ref>{{cite web|url=https://chelindustry.ru/left_prom2.php?tt=3&rr=10&ids=1823&i5=660|title=25-летию вывода советских войск из Афганистана посвящается|publisher=ChelIndustry.ru|date=13 февраля 2014|accessdate=20 августа 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208020903/https://chelindustry.ru/left_prom2.php?tt=3&rr=10&ids=1823&i5=660|archivedate=8 снежня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://op74.ru/news/2014/02/13/pomnim-o-podvige-voinov-internatsionalistov.html|title=Помним о подвиге воинов-интернационалистов|publisher=Общественная палата Челябинской области|date=13 февраля 2014|accessdate=20 августа 2020}}</ref>. Потым быў начальнікам штаба<ref name="rbcru" /><ref name="uranews" />, затым і камандзірам [[239-ы гвардзейскі танкавы полк|7-й асобнай гвардзейскай танкавай Арэнбургскай казачай брыгады]]<ref>{{cite web|url=https://www.zs74.ru/news/gvardeyskie-tankisty-prinimayut-pozdravleniya|title=Гвардейские танкисты принимают поздравления|publisher=Законодательное собрание Челябинской области|date=10 сентября 2013|accessdate=19 августа 2020|archive-date=8 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208062328/https://www.zs74.ru/news/gvardeyskie-tankisty-prinimayut-pozdravleniya|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Ксения Клычкова|url=http://archive.redstar.ru/index.php/advice/item/15557-novomu-pokoleniyu-novuyu-tekhniku|title=Новому поколению – новую технику|publisher=Газета «Красная звезда»|date=15 апреля 2014|accessdate=19 августа 2020}}</ref>, а пазней — [[21-я асобная гвардзейская мотастралковая брыгада|21-й асобнай гвардзейскай мотастралковай брыгады]]<ref>{{cite web|author=Андрей Бондаренко|url=http://archive.redstar.ru/index.php/advice/item/31684-tri-chetverti-veka-v-stroyu|title=Три четверти века в строю|publisher=Газета «Красная звезда»|date=18 декабря 2016|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.orenburg-gov.ru/news/official-chronics/yuriy-berg-dvadtsat-pervaya-otdelnaya-motostrelkovaya-brigada-odna-iz-samykh-zasluzhennykh-v-tsentra/|title=Юрий Берг: «Двадцать первая отдельная мотострелковая бригада — одна из самых заслуженных в Центральном военном округе и во всей России»|publisher=Правительство Оренбургской области|date=18 декабря 2016|accessdate=19 августа 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208050546/http://www.orenburg-gov.ru/news/official-chronics/yuriy-berg-dvadtsat-pervaya-otdelnaya-motostrelkovaya-brigada-odna-iz-samykh-zasluzhennykh-v-tsentra/|archivedate=8 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>. Неаднаразова прымаў удзел у вучэннях, удзельнічаў у [[Танкавы біятлон|танкавым біятлоне]]<ref>{{cite web|url=https://www.obltv.ru/news/society/uralskije_vojennyje_soshlis_v_tankovom_biatlone/|title=Уральские военные сошлись в танковом биатлоне|publisher=ОТВ|date=8 июля 2013|accessdate=19 августа 2020|archive-date=8 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208050659/https://www.obltv.ru/news/society/uralskije_vojennyje_soshlis_v_tankovom_biatlone/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|author=Владислав Белогруд, Сергей Порохов, Владимир Семенихин, Павел Заволокин|url=http://archive.redstar.ru/index.php/newspaper/item/10916-pobedam-uchit-okruzhnoj-tankodrom|title=Победам учит окружной танкодром|publisher=Газета «Красная звезда»|date=15 августа 2013|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/politika/691275|title=Призеры всероссийских соревнований по танковому биатлону оттачивают свое мастерство на учении в Челябинской области|publisher=ТАСС|date=16 октября 2013|accessdate=20 августа 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208062607/https://tass.ru/politika/691275|archivedate=8 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>. З’яўляўся членам Грамадска-палітычнага савета пры кіраўніку [[Тоцкі раён|Тоцкага раёна]]<ref>{{cite web|url=http://www.totskoe.org/tor/glava/raspredelenie-obyazannostey-mezhdu-glavoy-rayona-i-ego-zamestitelyami/v-g-koveshnikov.php|title=Общественно-политический Совет при главе Тоцкого района|publisher=Администрация Тоцкого района|accessdate=19 августа 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208051057/http://www.totskoe.org/tor/glava/raspredelenie-obyazannostey-mezhdu-glavoy-rayona-i-ego-zamestitelyami/v-g-koveshnikov.php|archivedate=8 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>, супрацоўнічаў з саветам шэфаў брыгады і бацькоўскім камітэтам<ref name="ura" />. У сакавіку 2016 года ў распараджэнні 21-й брыгады пад камандаваннем Гладкіх у пасёлку [[Тоцкае]] загінуў салдат тэрміновай службы Андрэй Шлычкоў. Паводле версіі следства, ён пакончыў з сабой з-за дзяўчыны, аднак маці Шлычкова сцвярджала, што да самагубства яго сына давялі [[Дзедаўшчына|здзекі старэйшых афіцэраў]]. Пра гэта, па словах маці, сведчылі выяўленыя ёю на целе сына сляды збіцця і сінякі, а таксама тое, што ў яго не было дзяўчыны. Маці таксама сцвярджала, што Гладкіх ігнараваў факты нестатутных адносінаў у падкантрольнай яму [[воінская часць|воінскай часці]], чым спрыяў здзекаванням. Пасля маці Шлычкова адмовілася ад прэтэнзій да следства, а затым па рашэнні суда атрымала ад міністэрства абароны РФ кампенсацыю ў памеры 1,5 мільёна рублёў, а дзед і бабуля салдата — па 600 тысяч рублёў<ref>{{cite web|author=Генри Достоевский|url=https://dailystorm.ru/news/v-sirii-pri-vzryve-pogib-rossiyskiy-general|title=В Сирии при взрыве погиб российский генерал|publisher=Daily Storm|date=18 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|author=Артём Губенко|url=https://openmedia.io/news/n1/v-sirii-pogib-rossijskij-general-major-na-rodine-ego-obvinyali-v-sokrytii-samoubijstva-srochnika/|title=В Сирии погиб российский генерал. На родине его обвиняли во лжи по делу о самоубийстве срочника|publisher=Открытые Медиа|date=18 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref>. 12 снежня 2016 года Гладкіх атрымаў званне генерал-маёра<ref>{{cite web|url=http://kremlin.ru/acts/bank/41472|title=Указ Президента Российской Федерации от 12.12.2016 г. № 665 «О присвоении воинских званий высших офицеров, специальных званий высшего начальствующего состава и высших специальных званий»|publisher=Президент Российской Федерации|date=12 декабря 2016|accessdate=18 августа 2020}}</ref>. З адзнакай скончыў ваенную акадэмію ў Маскве<ref name="kpru" /><ref name="uranews">{{cite web|author=Владимир Васин|url=https://ura.news/news/1052445839|title=В Челябинске рассказали о погибшем в Сирии генерале. «Служил, как в любимой песне»|publisher=Ура.ру|date=19 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref>. Апошнім яго месцам службы быў пост намесніка камандуючага [[36-я агульнавайсковая армія|36-й агульнавайсковай арміяй]]<ref name="ura">{{cite web|author=Александр Лукманов|url=https://ura.news/news/1052445823|title=Погибший в Сирии генерал служил в Челябинской области|publisher=Ура.ру|date=19 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref>. Неўзабаве быў накіраваны ў камандзіроўку ў [[Сірыя|Сірыі]], дзе прыняў удзел у [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|расійскай ваеннай аперацыі]] ў якасці старэйшага [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваеннага саветніка]] пры [[Узброеныя сілы Сірыі|Сірыйскіх узброеных сілах]]<ref>{{cite web|url=https://www.fontanka.ru/2020/08/18/69428557/|title=Бомба взорвалась на пути российской автоколонны в Сирии. Погиб генерал|publisher=Фонтанка.ру|date=18 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|author=Сергей Савельев|url=https://www.mk.ru/politics/2020/08/18/v-seti-nazvali-imya-pogibshego-v-sirii-generala.html|title=В Сети назвали имя погибшего в Сирии генерала|publisher=Московский комсомолец|date=18 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://novayagazeta.ru/news/2020/08/18/163805-pri-vzryve-v-sirii-pogib-rossiyskiy-general-mayor|title=При взрыве в Сирии погиб российский генерал-майор|publisher=Новая газета|date=18 августа 2018|accessdate=19 августа 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208022812/https://novayagazeta.ru/news/2020/08/18/163805-pri-vzryve-v-sirii-pogib-rossiyskiy-general-mayor|archivedate=8 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>. Удзельнічаў у распрацоўцы плана аперацыі па [[Бітва за Пальміру (снежань 2016)|вызваленні Пальміры]]<ref>{{cite web|author=Никита Курганов|url=https://ura.news/news/1052445886|title=Убитый в Сирии генерал руководил освобождением Пальмиры|publisher=Ура.ру|date=19 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref>. == Гібель == 18 жніўня 2020 года расійская аўтакалона вярталася з гуманітарнай місіі блізу [[Дэйр-эз-Зор]]а. За 15 кіламетраў ад горада на абочыне дарогі здэтанавала самаробнае выбуховае прыстасаванне, як мяркуецца, міна. У выніку выбуху пацярпелі трое вайскоўцаў, у тым ліку і неназваны генерал-маёр. Атрымаўшы цяжкія раненні, ён у працэсе эвакуацыі лекарамі і аказанні медыцынскай дапамогі памёр на месцы здарэння<ref>{{cite web|author=Андрей Аркадьев|url=https://tvzvezda.ru/news/forces/content/20208181824-0bSEA.html|title=Российский генерал-майор погиб при взрыве в Сирии|publisher=Телеканал «Звезда»|date=18 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20200818/1575952108.html|title=Российский генерал погиб в Сирии при подрыве автоколонны|publisher=РИА Новости|date=18 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/9230693|title=Российский генерал погиб в результате взрыва на пути автоколонны в Сирии|publisher=ТАСС|date=18 августа|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f3c06019a7947f509a83006|title=Минобороны сообщило обстоятельства гибели российского генерала в Сирии|publisher=РБК|date=18 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vedomosti.ru/politics/news/2020/08/18/837020-v-sirii-v-rezultate-vzriva-pogib-rossiiskii-general|title=В Сирии в результате взрыва погиб российский генерал|publisher=Ведомости|date=18 августа 2020|accessdate=18 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.1obl.ru/tv/vremya-novostey/vremya-novostey-ot-19-08-2020/general-iz-chebarkulya-pogib-v-sirii/|title=Генерал из Чебаркуля погиб в Сирии|publisher=ОТВ|date=19 августа 2020|accessdate=20 августа 2020}}</ref>. Некаторы час імя загінулага афіцэра не называлася, але пасля высветлілася, што загінулым быў менавіта Гладкіх<ref name="rbcru">{{cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5f3d0c1a9a79475f3e0ec463|title=Совет шефов воинских частей назвал имя погибшего в Сирии генерала|publisher=РБК|date=19 августа 2020|accessdate=20 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|author=Юрий Гаврилов|url=https://rg.ru/2020/08/19/stalo-izvestno-imia-pogibshego-v-sirii-rossijskogo-generala.html|title=Стало известно имя погибшего в Сирии российского генерала|publisher=Российская газета|date=19 августа 2020|accessdate=20 августа 2020}}</ref>. Старшыня Следчага камітэта Расійскай Федэрацыі Аляксандр Бастрыкін выказаў свае спачуванні блізкім Гладкіх, паведаміўшы аб узбуджэнні крымінальнай справы па факце яго гібелі<ref>{{cite web|url=https://sledcom.ru/news/item/1491571/|title=Председатель СК России выразил слова поддержки родственникам погибшего офицера и раненых военнослужащих российской армии в Сирии|publisher=Следственный комитет Российской Федерации|date=19 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/08/19/podriv/|title=В России возбудили дело по факту гибели генерала в Сирии|publisher=Lenta.ru|date=19 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref>. Адказнасць за напад на канвой, падчас якога загінуў і адзін з сірыйскіх камандуючых, узяла на сябе групоўка «[[Сірыйская нацыянальная армія]]»<ref>{{cite web|author=Фёдор Данильченко|url=https://www.mk.ru/politics/2020/08/19/stali-izvestny-podrobnosti-gibeli-v-sirii-rossiyskogo-generala.html|title=Стали известны подробности гибели в Сирии российского генерала|publisher=Московский комсомолец|date=19 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref>. Гладкіх стаў першым з 2017 года высокапастаўленым расійскім ваенным загінулым у Сірыі, пасля генерал-лейтэнанта [[Валерый Рыгоравіч Асапаў|Валерыя Асапава]]<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/18/08/2020/5f3bf1499a7947ebf434be23|title=В Сирии при подрыве колонны войск погиб российский генерал|publisher=РБК|date=18 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ulan.mk.ru/incident/2020/08/19/v-sirii-pogib-generalmayor-iz-36y-armii-chey-shtab-nakhoditsya-v-ulanude.html|title=В Сирии погиб генерал-майор из 36-й армии, чей штаб находится в Улан-Удэ|publisher=Московский комсомолец|date=19 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref><ref>{{cite web|author=Святослав Павлов|url=https://nsn.fm/army-and-weapons/rossiiskogo-generala-ubili-v-sirii-kto-on-i-chto-teper-budet|title=Российского генерала убили в Сирии. Кто он и что теперь будет?|publisher=Национальная служба новостей|date=19 августа 2020|accessdate=19 августа 2020}}</ref>. Пахаваны 24 жніўня на [[Федэральныя ваенныя мемарыяльныя могілкі|Федэральных ваенных мемарыяльных могілках]]<ref>{{cite web|url=https://bbratstvo.com/2020/08/24/pogibshego-v-sirii-general-mayora-vyacheslava-gladkikh-pokhoronili-na-federalnom-voennom-kladbische|title=Погибшего в Сирии генерал-майора Вячеслава Гладких похоронили на Федеральном военном кладбище|publisher=Боевое Братство|date=24 августа 2020|accessdate=27 августа 2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208050712/https://bbratstvo.com/2020/08/24/pogibshego-v-sirii-general-mayora-vyacheslava-gladkikh-pokhoronili-na-federalnom-voennom-kladbische|archivedate=8 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>. == Асабістае жыццё == Быў жанаты і з’яўляўся шматдзетным бацькам<ref name="kpru" />. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гладкіх Вячаслаў Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі ваеннай аперацыі Расіі ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Танкісты]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры Расіі]] jecmk5tw0phu0gim6jh0dyzi05pnxoe 0 656035 5158086 3698852 2026-06-24T19:34:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль]] на [[Жыбуль]] 5158086 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жыбуль]] 7lac4ohv1w918cbxbok1ipo4lhpitqj 100 658977 5158007 5157695 2026-06-24T15:51:13Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5158007 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Апошні сапраўдны мужчына|2026-06-24T14:58:55Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Білі Крудап|2026-06-24T13:13:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вялікая рыба|2026-06-24T12:50:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Джон Фінч|2026-06-23T11:16:15Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лоўдэрмілк|2026-06-23T06:34:11Z|Lucas artic}} {{Новы артыкул|This Is the Police 2|2026-06-22T18:02:00Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Дзік Кіні|2026-06-21T20:05:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Мультыплікацыйная студыя|2026-06-21T17:54:06Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Эйфарыя (фільм, 2017)|2026-06-19T10:45:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сяргей Чырык|2026-06-18T18:13:38Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Пётр Булгак|2026-06-17T18:20:50Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Людміла Аляксееўна Чурсіна|2026-06-17T12:01:57Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 06q3nxg25ff5l6fxsgkwp3r7wno9mgj 0 661194 5158212 5130509 2026-06-25T07:57:28Z 5158212 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба |Найменне=Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй МУС Беларусі |арыгінал= |эмблема= |апісанне= |краіна= |створана= |распушчана= |юрысдыкцыя= |штаб кватэра=[[Дом віцэ-губернатара (Мінск)|Дом віцэ-губернатара]], [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйная вуліца]], [[Мінск]] |бюджэт= |колькасць= |папярэдняя= |пераемніца= |тып кіраўніка= |кіраўнік= |тып кіраўніка2= |намеснік= |сайт= }} '''Гало́ўнае ўпраўле́нне па барацьбе́ з арганізава́най злачы́ннасцю і кару́пцыяй (ГУБАЗіК)''' ({{lang-ru|Главное управление по борьбе с организованной преступностью и коррупцией (ГУБОПиК)}}) — упраўленне ў [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]], якое актыўна выкарыстоўваецца для правядзення рэпрэсій супраць праціўнікаў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] і для задушэння акцый пратэсту<ref name="svaboda"/>. Супрацоўнікі ГУБАЗіК сістэматычна ўжываюць гвалт і катаванні да схопленых, здымаюць на відэа пагромы кватэр праціўнікаў рэжыму, прымушаюць выбачацца на відэакамеру за палітычную і грамадзянскую пазіцыю. Упраўленне таксама займаецца тылавой падтрымкай [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскага ўварвання ва Украіну]], якое пачалося ў лютым 2022 года, захоплівае і ўжывае гвалт да людзей за публічную падтрымку Украіны{{Пераход|Рэпрэсіі за падтрымку Украіны}}. Цэнтральны офіс упраўлення размяшчаецца ў былым [[Дом віцэ-губернатара (Мінск)|доме віцэ-губернатара]] па [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйнай вуліцы]], 3. == Асноўныя функцыі == [[Файл:Revaliucyjnaja street (Minsk, Belarus) p03.jpg|міні|Штаб упраўлення ў Мінску, вуліца Рэвалюцыйная, 3]] Упраўленне дэкларуе, што ягонымі асноўнымі функцыямі ёсць: * супрацьдзеянне карупцыі ў органах дзяржаўнай улады і прыярытэтных галінах эканомікі; * барацьба з арганізаванай злачыннасцю, у тым ліку транснацыянальнага і міжнароднага характару; * прадухіленне і раскрыццё цяжкіх і асабліва цяжкіх злачынстваў агульнакрымінальнай і эканамічнай накіраванасці, якія здзяйсняюцца арганізаванымі групамі; * прадухіленне тэрарыстычных і экстрэмісцкіх праяў; * усталяванне і ліквідацыя каналаў незаконнай міграцыі, а таксама выяўленне і прадухіленне іншых злачынстваў, якія здзяйсняюцца членамі арганізаваных груп, сфармаваных па нацыянальнай ці этнічнай прыкмеце альбо якія дзейнічаюць у арганізацыях дыяспар. Пра гэтым фактычна ўпраўленне таксама выкарыстоўваецца для рэпрэсій супраць праціўнікаў рэжыму Лукашэнкі, задушэння масавых пратэстаў і любых форм супраціву. Пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і пачатку палітычнага крызісу ў Беларусі, задушэнне пратэстаў і пераслед праціўнікаў рэжыму Лукашэнкі, катаванні, а таксама пагромы кватэр і ўстаноў, ёсць асноўным кірункам дзейнасці ўпраўлення<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31871904.html|title = Сын за бацьку, маці за сына, брат за брата. Як беларускі рэжым помсьціць сваякам сваіх апанэнтаў|date = 27-5-2022|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31865950.html|title = «Запоем чытаў навіны „русского мира“ і крычаў, што на Кіеў трэба скінуць ядзерную бомбу». Што за людзі кіруюць ГУБАЗіКам|date = 25-5-2022|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref>{{cite web|url =https://www.svaboda.org/a/31879889.html|title = Родныя палітзьняволенай Вольгі Рытус: «Каб выбіць паказаньні, яе аблівалі вадой і пагражалі пасадзіць сына» |date = 2-6-2022|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31874675.html|title = Два пагромы адной вайны. Чаму сілавікі ў Беларусі — гэта і ёсьць акупацыя|author = Сяргей Дубавец|author-link = Сяргей Іванавіч Дубавец|date = 30-5-2022|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. == Гісторыя == 28 сакавіка 1991 года ў цэнтральным апараце [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|МУС СССР]] было заснавана галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю<ref>Приказ Министерства внутренних дел СССР от 28 марта 1991 года № 026 «О создании межрегиональных (региональных) управлений по борьбе с организованной преступностью МВД СССР»</ref>. У яго структуру ўвайшло міжрэгіянальнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю № 1, якое базавалася ў Мінску і знаходзілася ў аператыўным падпарадкаванні кіраўніцтва [[Міністэрства ўнутраных спраў БССР|МУС БССР]]. 30 снежня 2003 года Камітэт па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй пры МУС Беларусі быў скасаваны. Паўнамоцтвы камітэта і падпарадкаваных яму тэрытарыяльных і на транспарце спецыяльных падраздзяленняў па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй былі перададзены Міністэрству ўнутраных спраў, [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінгарвыканкама]], упраўленням унутраных спраў аблвыканкамаў, [[Упраўленне ўнутраных спраў на транспарце МУС Беларусі|упраўленню ўнутраных спраў на транспарце]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor37/text37919.htm Указ Президента Республики Беларусь от 30 декабря 2003 года № 603 «О некоторых мерах по совершенствованию системы органов и подразделений внутренних дел Республики Беларусь»]</ref>. У МУС Беларусі было створана галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй. === Пасля палітычнага крызісу 2020 года === 20 лістапада 2020 года [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] абвясціла пра запуск працэсу міжнароднага прызнання структур ГУБАЗіК і [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] [[Тэрарызм|тэрарыстычнымі арганізацыямі]] ў сувязі з учыненымі імі злачынствамі ў час задушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў і гвалту]] з боку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref name="svaboda">{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30960975.html|title = Сьвятлана Ціханоўская запускае працэс прызнаньня ГУБАЗіК і АМАП тэрарыстычнымі арганізацыямі |date = 2020-11-20|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. У другой палове 2020 года афіцэр ГУБАЗіК Станіслаў Лупаносаў перайшоў на бок апазіцыі, перадаў руху за свабодныя выбары вялікі масіў унутранай інфармацыі і з’ехаў з Беларусі<ref>{{cite web|author=Арцём Гарбацэвіч|title=Афіцэр ГУБАЗіКа, які перадаваў інфармацыю «Байполу», даў першае інтэрв’ю: Хай думаюць, што я адзін такі, хай супакойваюць сябе|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=270383|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-03-25|access-date=2021-12-15}}</ref>. У красавіку 2023 года Мінскі гарадскі суд завочна прыгаварыў Лупаносава да 18 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму і да штрафу<ref>{{cite web|url=https://spring96.org/be/news/111968|title=Былога афіцэра ГУБАЗіКа Станіслава Лупаносава завочна асудзілі да 18 гадоў калоніі|date=2023-06-16|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]}}</ref>. Ідэалогію ўпраўлення часта звязваюць з [[рашызм]]ам і рускім неанацызмам<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/333611|title=У Беларусі зʼявіўся «новы Яўген Прыгожын»?|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-07|access-date=2024-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/335792|title=«Калі ён стане міністрам, Кубракоў падасца пацанёнкам». Гісторыя жыцця Мікалая Карпянкова|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-02-08}}</ref>. Супрацоўнікі ўпраўлення захопваюць беларусаў за нацыянальную сімволіку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/gubazik-zatrymau-muzhchynu-za-lozung-zhyve-belarus|title=ГУБАЗіК затрымаў мужчыну за лозунг "Жыве Беларусь!"|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2023-09-27|access-date=2024-06-25}}</ref>, прымушаюць выводзіць татуіроўкі з нацыянальнай сімволікай, як гербам «[[Пагоня]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://malanka.media/news/30871|title=«Погоня» — экстремистская, «Трезуб» — нацистский. За какие тату преследуют беларусов?|website=Маланка Медиа|date=2023-07-20|access-date=2024-06-25}}</ref> або цытатай [[Янка Купала|Янкі Купалы]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/323123|title=ГУБАЗіК прымусіў мужчыну звесці татуіроўку з радком «Не быць скотам»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-08-02|access-date=2024-06-25}}</ref>. === Рэпрэсіі за падтрымку Украіны === Упраўленне падтрымала [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|Уварванне Расіі ва Украіну ў 2022 годзе]]. Так, ГУБАЗіК стварыў шматлікія падробленыя Тэлеграм-боты, якія ўдаюць сябе за сапраўдных ботаў для ініцыятыў у падтрымку Украіны ў гэтай вайне. Праз зварот у падробленыя боты ГУБАЗіК вылічвае і захоплівае актыўных прыхільнікаў Украіны ў Беларусі<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/31754617.html|title = «ГУБАЗіК стварае фэйкавыя тэлеграм-боты, каб лавіць людзей на жыўца». Як у Беларусі пачалі затрымліваць тых, хто гатовы дапамагаць Украіне |date = 15-3-2022|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be}}</ref>. 11 сакавіка 2022 года ГУБАЗіК схапіў у Мінску актыўнага рэдактара [[Руская Вікіпедыя|рускамоўнага раздзела Вікіпедыі]] [[Марк Ізрайлевіч Бернштэйн|Марка Бернштэйна]], прычынай стала ягонае актыўнае рэдагаванне старонак пра [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварванне Расіі ва Украіну ў 2022 годзе]].<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2022/3/11/22973293/wikipedia-editor-russia-belarus-ukraine|title=A top Wikipedia editor has been arrested in Belarus|author=Victoria Song|website=[[The Verge]]|date=2022-03-11|access-date=2022-03-12}}</ref><ref name="zerkalo.io">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/11113.html|title=В Беларуси задержали Марка Бернштейна — активиста и популяризатора интернет-энциклопедии Wikipedia.org|website=[[Zerkalo.io]]|date=2022-03-11|access-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/gubop-zaderzhal-marka-bernshteina|title=В Беларуси задержали редактора Wikipedia Марка Бернштейна. Возможно, дело в российском законе "о фейках"|website=dev.by|access-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tjournal.ru/news/560500-po-zaprosu-fsb-v-belarusi-zaderzhan-izvestnyy-redaktor-vikipedii-minchanin-mark-bernshteyn|title=По запросу ФСБ в Беларуси задержан известный редактор Википедии, минчанин Марк Бернштейн|author=Aleksey K|website=[[TJ]]|date=2022-03-11|lang=ru|access-date=22 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220902072946/https://tjournal.ru/news/560500-po-zaprosu-fsb-v-belarusi-zaderzhan-izvestnyy-redaktor-vikipedii-minchanin-mark-bernshteyn|archive-date=2 верасня 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/u-minsku-zatrymali-topavaga-redaktara-vikipedyi|title=У Мінску затрымалі топавага рэдактара Вікіпедыі|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref><ref name="4esnok.by">{{Cite web|lang=ru|url=https://4esnok.by/novosti/v-minske-zaderzhali-topovogo-redaktora-vikipedii-za-antirossijskie-materialy/|title=В Минске задержали топового редактора Википедии за "антироссийские материалы"|website= Общественно-политический журнал «Чеснок»|date=2022-03-11|access-date=2022-03-12}}</ref><ref name="info24.ru">{{Cite web|url=https://info24.ru/news/v-minske-zaderzhali-redaktora-vikipedii-za-rasprostranenie-antirossijskih-materialov.html|title=В Минске задержали редактора «Википедии» за распространение антироссийских материалов|website=Инфо24.ru|access-date=2022-03-12|lang=ru}}</ref><ref name="belsat.eu">{{Cite web|lang=ru|url=https://belsat.eu/ru/news/11-03-2022-bojtsy-gubopika-zaderzhali-it-spetsialista-i-blogera-marka-bernshtejna/|title=Бойцы ГУБОПиКа задержали IT-специалиста и блогера Марка Бернштейна|work=[[Белсат]]|access-date=2022-03-12}}</ref>. 23 сакавіка 2022 года ГУБАЗіК схапіў актывіста [[Зміцер Дашкевіч|Змітра Дашкевіча]], а пазней размясціў здымак, на якім палонны стаіць на фоне дзвярэй упраўлення, на дзвярах размешчаныя плакаты з літарамі Z і V у падтрымку расійскага ўварвання ва Украіну<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=286945|title = У кабінетах ГУБАЗіКа вывесілі знакі расійскіх войскаў|date = 24-3-2022|work = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language = be}}</ref>. Упраўленне сістэмна захоплівае і ўжывае гвалт да людзей, якія падтрымліваюць Украіну<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://motolko.help/by-news/gubazik-zatrymay-ukrainku-za-padtrymku-svayoj-krainy-y-vajne/|title=ГУБАЗіК затрымаў украінку за падтрымку сваёй краіны ў вайне|last=МатолькаДапамажы|website=МатолькаДапамажы|access-date=2024-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/306319|title=ГУБАЗіК затрымаў стыліста Ігара Кароліка за падтрымку Украіны|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-12-27|access-date=2024-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/332205|title=За падтрымку Украіны і Палка Каліноўскага ў сацсетках затрымалі мінчука|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-12-14|access-date=2024-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32235870.html|title=Яшчэ чатырох беларусаў затрымалі за словы падтрымкі Ўкраіне ў чат-рулетцы|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2023-01-23|access-date=2024-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/magilyouca-zatrymali-za-padtrymku-ukrainy-u-tiktok|title=Магілёўца затрымалі за падтрымку Украіны ў TikTok|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=2022-09-02|access-date=2024-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://d3kcf2pe5t7rrb.cloudfront.net/345691|title=Жыхара Брэста, які зрабіў заўвагу жанчыне з трыкалорам і Z, сілавікі прымусілі прабачацца перад расіянамі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-06-25|access-date=2024-06-25}}</ref>. У 2024 годзе стала вядома, што тэлеграм-канал «Белорусский силовик», у якім з прарасійскіх пазіцый прапагандуецца вайна ва Украіне, вядзе супрацоўнік ГУБАЗіК<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/353663|title=«Дамоклаў Меч». Канал «Белорусскій сіловік» настолькі прарасійскі, што многія меркавалі, што гэта расіяне яго вядуць. Не, за ім стаіць суперагент Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-10-22|access-date=2024-10-22}}</ref>. == Структура == * Першае ўпраўленне (па барацьбе з карупцыяй) ** Першы аддзел (па прадухіленні супрацьпраўнай дзейнасці ў органах дзяржаўнай улады і кіравання) ** Другі аддзел (па супрацьдзеянні ўсталяванню кантролю арганізаванай злачыннасці над эканомікай) ** Трэці аддзел (па прадухіленні легалізацыі даходаў, атрыманых злачынным шляхам) ** Чацвёрты аддзел (па супрацьдзеянні незаконнай трансплантацыі органаў і тканак чалавека і іншым карупцыйным правапарушэнням у сумежных абласцях медыцынскай дзейнасці) * Другое ўпраўленне (па прадухіленні і раскрыццю злачынстваў, якія носяць заказны і арганізаваны характар) ** Першы аддзел (па раскрыцці злачынстваў, якія носяць заказны і арганізаваны характар) ** Другі аддзел (па прадухіленні супрацьпраўнай дзейнасці «крымінальных аўтарытэтаў» і лідараў крымінальнага асяроддзя) ** Трэці аддзел (па вышуку ўдзельнікаў арганізаваных груп, якія ўцяклі ад органаў крымінальнага пераследу) ** Чацвёрты аддзел (па супрацьдзеянні агульнакрымінальнаму эктрэмізму) * Трэцяе ўпраўленне (па супрацьдзеянні эктрэмізму) ** Першы аддзел (па супрацьдзеянні эктрэмізму ў радыкальных грамадскіх і іншых фарміраванняў) ** Другі аддзел (па супрацьдзеянні эктрэмізму ў этнічных, рэлігійных утварэнняў і незаконнай міграцыі) * Чацвёртае ўпраўленне (агентурна-аператыўнай работы і арганізацыі аператыўна-вышуковай дзейнасці) ** Першы аддзел (агентурна-аператыўнай работы і аператыўна-тэхнічных мерапрыемстваў) ** Другі аддзел (арганізацыі аператыўна-вышуковай дзейнасці і аператыўнага аналізу) ** Трэці аддзел (аператыўна-прафілактычных мерапрыемстваў) ** Чацвёрты аддзел (аператыўна-дзяжурнай службы) ** Аддзел па абароне дзяржаўных сакрэтаў * Пятае ўпраўленне (па г. Мінску) * Шостае ўпраўленне (па Брэсцкай вобласці) * Сёмае ўпраўленне (па Віцебскай вобласці) * Восьмае ўпраўленне (па Гомельскай вобласці) * Дзявятае ўпраўленне (па Гомельскай вобласці) * Дзясятае ўпраўленне (па Мінскай вобласці) * Адзінаццатае ўпраўленне (па Магілёўскай вобласці) У структуру ўсіх тэрытарыяльных упраўленняў уваходзяць: першы аддзел (па барацьбе з карупцыяй), другі аддзел (па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю), трэці аддзел (па супрацьдзеянні экстрэмізму), чацвёрты аддзел (агентурна-аператыўнай работы і аператыўнага аналізу). == Начальнікі == * Сяргей Ігаравіч Рухлядзеў (4 сакавіка 1991 — 14 красавіка 1994)<ref name="hist">[https://www.mvd.gov.by/ru/page/glavnoe-upravlenie-po-bor-be-s-organizovannoj-prestupnost-yu-i-korrupciej/istoriya-gubopik История ГУБОПиК] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200715081208/https://www.mvd.gov.by/ru/page/glavnoe-upravlenie-po-bor-be-s-organizovannoj-prestupnost-yu-i-korrupciej/istoriya-gubopik |date=15 ліпеня 2020 }}</ref>, * Уладзімір Мікалаевіч Шафарэнка (12 жніўня 1994 — 13 сакавіка 1998)<ref name="hist"/>, * Міхаіл Міхайлавіч Мядзведзеў (13 сакавіка 1998 — 25 сакавіка 2003)<ref name="hist"/>, * Аляксандр Яўгенавіч Назаранка (2 ліпеня 2003 — 4 студзеня 2008)<ref name="hist"/>, * Алег Анатолевіч Пякарскі (26 лютага 2008 — 4 снежня 2009)<ref name="hist"/>, * Алег Анатолевіч Шаркоў (2010—2011)<ref name="hist"/>, * Альберт Геранімавіч Ляговіч (2012—2014)<ref name="hist"/>, * [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў]] (верасень 2014<ref>[https://xn--b1aew.xn--p1ai/upload/site1/document_journal/1-2016.pdf Сила, с которой необходимо считаться] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210131024551/https://xn--b1aew.xn--p1ai/upload/site1/document_journal/1-2016.pdf |date=31 студзеня 2021 }} // Журнал «Содружество», № 1 — 2016, С. 17</ref> — 19 лістапада 2020), * Андрэй Яўгенавіч Паршын (2021—2022)<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/life/529835/ |title=Начальником ГУБОПиК стал бывший глава службы безопасности МВД Андрей Паршин |access-date=27 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918204226/https://belaruspartisan.by/life/529835/ |archive-date=18 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/groza-dlya-vsekh-ugroz.html Главному управлению по борьбе с организованной преступностью и коррупцией МВД Беларуси исполняется 30 лет]</ref>, * Дзмітрый Ковач (некалькі месяцаў у 2022 годзе), * Андрэй Валер’евіч Ананенка (з 2022). == Санкцыі == 21 чэрвеня 2021 года Галоўнае ўпраўленне было дададзена да санкцыйнага [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісу спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за разгортванне спецыялізаваных падраздзяленняў для здзяйснення гвалту супраць пратэстоўцаў, у тым ліку за рэйд у офіс апазіцыйнага кандыдата ў прэзідэнты, выкраданне [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыі Калеснікавай]] і ўзяцце пад варту [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]]. У санкцыйны спіс быў дададзены і былы начальнік упраўлення [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]]<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 |title=Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2021-06-21|access-date=2021-09-18|lang=en}}</ref>. У той жа дзень Карпянкоў таксама трапіў пад санкцыі ЕС<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://belsat.eu/news/21-06-2021-eurazvyaz-zatsverdziu-novy-paket-sanktsyyau-suprats-pradstaunikou-belarusi-hto-u-spise/|title=Еўразвяз зацвердзіў новы пакет санкцыяў супраць прадстаўнікоў Беларусі. Хто ў спісе?|date=2021-06-21|work=[[Белсат]]|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|url-status=live}}</ref><ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>, Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|website=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, Канады<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады||en|Global Affairs Canada}}|date=2015-10-19|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>. 7 ліпеня да санкцый супраць Карпянкова далучылася Швейцарыя<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. 2 снежня 2021 года начальнік ГУБАЗіК Андрэй Паршын і іншыя кіраўнікі ўпраўлення патрапілі пад санкцыі ЗША і Канады. Паршын тым самым днём быў уключаны і ў санкцыйны спіс Вялікабрытаніі<ref>{{cite web|title=ЗША і Вялікая Брытанія пашырылі санкцыі адносна Беларусі|url=https://www.svaboda.org/a/31590893.html|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-12-02|access-date=2021-12-12}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады||en|Global Affairs Canada}}|access-date=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref><ref>[https://motolko.help/by-news/hto-trapiy-pad-sankczyi-es-zsha-kanady-i-vyalikabrytanii-poyny-spis/ Хто трапіў пад санкцыі ЕС, ЗША, Канады і Вялікабрытаніі? Поўны спіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211215225036/https://motolko.help/by-news/hto-trapiy-pad-sankczyi-es-zsha-kanady-i-vyalikabrytanii-poyny-spis/ |date=15 снежня 2021 }}</ref>. У 2022 годзе да санкцый супраць Паршына далучыліся ЕС<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/eurasajuz-uvjou-sankcyi-suprac-kiraunika-belteler|title=Еўрасаюз увёў санкцыі супраць кіраўніка «Белтэлерадыёкампаніі», Рыгора Азаронка і Людмілы Гладкай|date=2022-06-03|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref> і Швейцарыя<ref>{{Cite web |url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html |title=Searching for subjects of sanctions |url-status=live |language=en }}</ref>. Летам 2024 года Еўрапейскі саюз і Швейцарыя ўвялі санкцыі супраць кіраўніка ГУБАЗіК Андрэя Ананенкі і дваіх яго намеснікаў<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec_impl/2024/2116/oj|title=Council Decision (CFSP) 2024/2116 of 26 July 2024|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|title=Ordinance on measures against Belarus|publisher={{iw|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях||de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en|access-date=29 кастрычніка 2024|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228104229/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-102080.html|url-status=dead}}</ref>. 27 студзеня 2025 года [[Канада]] ўвяла санкцыі супраць упраўлення і Ананенкі «ў сувязі з працяглымі грубымі і сістэматычнымі парушэннямі правоў чалавека рэжымам Лукашэнкі ў Беларусі, а таксама яго падтрымкай парушэння Расіяй суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці Украіны»<ref>{{cite web|url = https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2025/01/backgrounder-sanctions-against-individuals-and-entities-in-belarus.html|title = Backgrounder: Sanctions against individuals and entities in Belarus|date = 27.01.2025|work = Government of Canada|language = en|access-date = 28 студзеня 2025|archive-date = 1 лютага 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250201062954/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2025/01/backgrounder-sanctions-against-individuals-and-entities-in-belarus.html|url-status = dead}}</ref>, а Вялікабрытанія пашырыла санкцыі на Ананенку і Бедункевіча<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{cite web|author=Арцём Гарбацэвіч|title=Афіцэр ГУБАЗіКа, які перадаваў інфармацыю «Байполу», даў першае інтэрв’ю: Хай думаюць, што я адзін такі, хай супакойваюць сябе|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=270383|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-03-25|access-date=2021-12-15}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 1rhhkp26jevjskmukh26i72egw8g8d2 0 663493 5158151 5027340 2026-06-24T21:41:51Z 5158151 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Котаў}} {{ДД}} '''Анатоль Анатолевіч Котаў''' (нар. {{ДН|18|6|1980}}, [[Мінск]]) — беларускі дыпламат і грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 чэрвеня 1980 года ў Мінску. У 2002 годзе скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін]]. У 2002—2006 гадах — трэці, затым — другі сакратар галоўнага дагаворна-прававога ўпраўлення [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]. У 2006—2010 гадах — трэці, другі сакратар Пасольства Рэспублікі Беларусь у [[Рэспубліка Польшча|Рэспубліцы Польшча]]. З 2010 года — галоўны саветнік, з 2014 года — старшы саветнік Пасольства Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Польшча. З 2015 года — вядучы спецыяліст [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]], генеральны сакратар НАК<ref>[https://noc.by/news/zasedanie-ispolkoma-generalnym-sekretarem-nok-belarusi-izbran-anatolij-kotov/ Заседание Исполкома. На должность генерального секретаря НОК Беларуси утвержден Анатолий Котов]</ref>. Намеснік дырэктара фонду «Дырэкцыя [[ІІ Еўрапейскія гульні|ІІ Еўрапейскіх гульняў]] 2019 года»<ref>[https://zviazda.by/be/news/20190708/1562605966-anatol-kotau-namesnik-dyrektara-fondu-dyrekcyya-ii-eurapeyskih-gulnyau-2019 Анатоль Котаў, намеснік дырэктара фонду «Дырэкцыя ІІ Еўрапейскіх гульняў 2019 года»]</ref>. Працаваў намеснікам загадчыка аддзела фінансавання дзяржаўных органаў галоўнага фінансавага ўпраўлення Упраўлення справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, 18 жніўня 2020 года звольніўся з пасады на знак пратэсту пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]] і жорсткага падаўлення [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых выступленняў]] супраць фальсіфікацыі выбараў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=258354|title=Супрацоўнік Адміністрацыі прэзідэнта расказаў, чаму звольніўся ў знак пратэсту|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-09-02}}</ref>. Таксама 18 жніўня 2020 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў спартыўнай галіны Рэспублікі Беларусь з патрабаваннем прызнаць несапраўднымі выбары прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, якія прайшлі 9 жніўня 2020 года<ref>{{cite web|url=https://www.pressball.by/pbonline/other/87900|title=«Требуем признать выборы недействительными». Более 900 спортсменов и работников отрасли подписались под открытым письмом с требованиями к власти|work=[[Прессбол]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200820035557/https://www.pressball.by/pbonline/other/87900 |archivedate=20 жніўня 2020|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. З’ехаў за мяжу і далучыўся да [[Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці|Беларускага фонду спартыўнай салідарнасці]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=260302|title=Былы чыноўнік з Кіраўніцтва справамі прэзідэнта з’ехаў за мяжу, каб дапамагаць рэпрэсаваным беларускім спартсменам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-10-06}}</ref>. Адказваў за знешнюю палітыку і гандаль у [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народным антыкрызісным упраўленні]]<ref>{{Cite web |url=https://belarus-nau.org/by#rec251928216 |title=Народнае Антыкрызіснае Упраўленне |accessdate=5 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211209153231/https://belarus-nau.org/by#rec251928216 |archivedate=9 снежня 2021 |url-status=dead }}</ref>. У 2021 пры разглядзе партнёрамі НАУ справаздач узнікла пытанне аб недастатковай колькасці дакументаў, якія пацвярджалі выдаткі, у выніку Котаў сышоў з пасады старшыні праўлення<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/367893|title=Латушка прызнаўся, што ўжо некалькі гадоў судзіцца са сваім былым паплечнікам Анатолем Котавым|website=Наша Ніва|date=2025-05-14|access-date=2025-08-25}}</ref>. Каб прымусіць яго знайсці гэтыя дакументы альбо панесці адказнасць НАУ падала на Котава пазоў у суд<ref name=":0" />. У тым жа 2021 годзе стаў адным з арганізатараў [[Форум дэмакратычных сіл|Форума дэмакратычных сіл]] — разам з [[Валерый Цапкала|Валерыем Цалкалам]], [[Вольга Карач|Вольгай Карач]] і іншымі дзеячамі<ref name=":1">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/375373|title=Пасля паездкі за межы ЕС таямніча знік Анатоль Котаў, былая правая рука Паўла Латушкі|website=Наша Ніва|date=2025-08-25|access-date=2025-08-25}}</ref>. У 2024 годзе ў Беларусі быў завочна прысуджаны да 12 гадоў пазбаўлення волі і штрафу памерам 15000 [[Базавая велічыня|базавых велічынь]] па справе «Форуму дэмакратычных сіл»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/346615/|title=Вераніцы Цапкала, Вользе Карач і яшчэ тром дзеячам завочна далі па 12 гадоў калоніі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-08}}</ref>. Працуе ў івэнт-агенцтве Terra Group былога палітвязня Віталя Крыўко, члена колішняга штаба [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]<ref name=":1" />. === Знікненне === Перастаў выходзіць на сувязь 21 жніўня 2025 года. Сваім калегам Котаў сказаў, што просіць адгул для камандзіроўкі «па палітыцы», жонцы — што трэба ад'ехаць па працы. Не вярнуўся ў Польшчу самалётам 24 жніўня, як тое было запланавана<ref name=":1" />. У чэрвені 2026 года [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]], [[Deutsche Welle]] і [[OCCRP]] выпусцілі расследаванне пра абставіны знікнення Котава. У [[Трабзон|Трабзоне]] Котаў падняўся на борт яхты, якая нібыта ішла ў [[Сочы]]. Паводле расследавання, насамрэч яхта накіравалася ў [[Абхазія|Абхазію]], дзе Котава вывелі з судна супрацоўнікі памежнай службы ФСБ<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/397873|title=Новыя дэталі знікнення Анатоля Котава|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-06-18}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Котаў Анатоль Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Народнае антыкрызіснае ўпраўленне]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] hkvo670ufschfdo6ypijhsyes2ezkra 0 665071 5158047 3991052 2026-06-24T18:39:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158047 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Віктар Уладзіміравіч Пржыялко́ўскі'''<ref name="БЭ13">{{Крыніцы/БелЭн|13к}}</ref><ref>[https://bis.nlb.by/by/documents/138954 Беларусь у асобах і падзеях. Пржыялкоўскі Віктар Уладзіміравіч.]</ref> ({{ДН|2|3|1930}} — {{ДС|23|8|2016}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Камп’ютар|вылічальнай тэхнікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1984), [[прафесар]] (1984), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1983). == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Серпухаў]] ([[Маскоўская вобласць]]). У 1953 годзе скончыў факультэт электравакуумнай тэхнікі і спецыяльнага прыборабудавання [[Маскоўскі энергетычны інстытут|Маскоўскага энергетычнага інстытута]]. Працаваў у Пензенскім філіяле [[СКБ-245]] на заводзе лічыльна-аналітычных машын, займаў пасады майстра, інжынера, старшага інжынера, начальніка лабараторыі, галоўнага канструктара спецыялізаванай [[ЭВМ|электронна-вылічальнай машыны]] «Граніт»<ref name="War">{{Warheroes|star=Labor|id=20110|name=Пржиялковский Виктор Владимирович}}</ref>. З 1956 года ў [[Нагінск]]у — старшы інжынер, вядучы інжынер у вайсковай частцы № 06669 [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]], дзе прымаў удзел у распрацоўцы паўправадніковай ЭВМ. Са жніўня 1959 па ліпень 1971 года працаваў у [[Мінск]]у ў [[НДІ ЭВМ|Спецыяльным канструктарскім бюро]] Завода вылічальных машын імя С. Арджанікідзэ. Займаў пасады начальніка лабараторыі, начальніка аддзела, з 1964 года — галоўны інжынер СКБ, потым намеснік дырэктара па навуковай рабоце—галоўны інжынер філіяла [[НДЦЭВТ|Навукова-даследчага цэнтра электроннай вылічальнай тэхнікі (НДЦЭВТ)]]. З 1971 года В. У. Пржыялкоўскі ў [[Масква|Маскве]] на пасадзе намесніка дырэктара па навуковай рабоце—галоўнага інжынера НДЦЭВТ, з 1977 года дырэктар цэнтра і адначасова намеснік Генеральнага канструктара, з 1977 года Генеральны канструктар [[Адзіная сістэма ЭВМ|Адзінай сістэмы ЭВМ]] (ЕС ЭВМ). З 1986 года на пасадзе генеральнага дырэктара навукова-вытворчага аб’яднання «Персей» — дырэктар НДЦЭВТ, з 1990 года — Галоўны канструктар — навукова-тэхнічны кіраўнік НДЦЭВТ, з 1994 — галоўны навуковы супрацоўнік, начальнік лабараторыі ААТ «НИЦЭВТ»<ref name="War" />. Памёр 23 жніўня 2016 года, пахаваны ў Маскве на [[Траякураўскія могілкі|Траякураўскіх могілках]]<ref name="War" />. == Навуковая дзейнасць == В. У. Пржыялкоўскі прымаў непасрэдны ўдзел і ў якасці Генеральнага канструктара кіраваў распрацоўкай ЭВМ «Минск-2» (1962), «Минск-23» (1966), «Минск-32» (1968), «ЕС-1020», быў галоўным канструктарам БЦВМ комплекса «Аргон». У час яго кіраўніцтва НДЦЭВТ былі распрацаваны бартавыя вылічальныя машыны А-17, А-40, Ц-100 інш.<ref name="War" /> Сярод публікацый вучонага: * Электронная вычислительная машина «Минск-32». — М., 1972 (разам з [[Вадзім Якаўлевіч Пыхцін|В. Я. Пыхціным]] і [[Генадзь Дзмітрыевіч Смірноў|Г. Дз. Смірновым]]); * Электронная вычислительная машина ЕС-1020. М., 1975 (у саўтарстве); * Технические и прогаммные средства Единой системы ЭВМ (ЕС ЭВМ-2). М., 1980 (разам з [[Юрый Сяргеевіч Ломаў|Ю. С. Ломавым]]). == Узнагароды == * [[Медаль «Серп і Молат»]] (1983) * [[Ордэн Леніна]] (1983) * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (1977) * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1971) * [[Медаль «За працоўную адзнаку»]] (1966) і інш. * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] 1970 года {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пржыялкоўскі Віктар Уладзіміравіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|37}} * {{Крыніцы/Рэспубліка Беларусь|6}} == Спасылкі == * {{Warheroes|star=Labor|id=20110|name=Пржиялковский Виктор Владимирович}} * [https://bis.nlb.by/by/documents/138954 Беларусь у асобах і падзеях. Пржыялкоўскі Віктар Уладзіміравіч.] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [http://www.computer-museum.ru/galglory/prgialk.htm Пржиялковский Виктор Владимирович // «Виртуальный компьютерный музей»] {{ref-ru}} * [http://db4.sbras.ru/elbib/data/show_page.phtml?76+243+35 Словарь-справочник по информатике (онтология информатики)]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} // Факультэт інфармацыйных тэхналогій [[Новасібірскі дзяржаўны ўніверсітэт|Новасібірскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] * [http://d-russia.ru/skonchalsya-generalnyj-konstruktor-es-evm-viktor-przhiyalkovskij.html Скончался генеральный конструктор ЕС ЭВМ Виктор Пржиялковский // Ежедневное онлайн-издание D-russia.ru] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пржыялкоўскі Віктар Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Інжынеры СССР]] [[Катэгорыя:Інжынеры Расіі]] [[Катэгорыя:НДІЭВМ]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXVII з’езда КПСС]] lz9bcsl3ukt0b18u9k5s722ttagx8em 0 665163 5158042 5052554 2026-06-24T18:25:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158042 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{Цёзкі2|Пруднікаў}} '''Віктар Сяргеевіч Пру́днікаў'''<ref name="БЭ13">{{Крыніцы/БелЭн|13к}}</ref> ({{lang-ru|Прудников Виктор Сергеевич}}; нар. {{ДН|29|12|1949}}) — [[вучоны]] ў галіне [[Ветэрынарыя|ветэрынарыі]], [[доктар ветэрынарных навук]] (1991), [[прафесар]] (1992). Правадзейны член Міжнароднай акадэміі экалогіі. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Буда (Рослаўльскі раён)|Куляшова Буда]] ([[Рослаўльскі раён]], [[Смаленская вобласць]], [[Расія]]). Скончыў [[Віцебскі ветэрынарны інстытут]] у 1972 годзе па спецыяльнасці «Ветэрынарыя». У 1973—1976 гадах праходзіў навучанне ў [[Аспірантура|аспірантуры]] і быў асістэнтам кафедры паталагічнай анатоміі і гісталогіі, у 1976—1979 гадах асістэнт кафедры эпізааталогіі, у 1979—1986 гадах асістэнт кафедры паталагічнай анатоміі і гісталогіі, з 1987 года — дацэнт, з 1991 года — прафесар. У 1997—2001 гадах прафесар В. С. Пруднікаў займаў пасаду загадчыка кафедры дробных жывёл і птушак, у 2001—2006 гадах — загадчыка кафедры паталагічнай анатоміі і гісталогіі. У 2006—2007 гадах — дэкан факультэта ветэрынарнай медыцыны. З 2007 года зноў на пасадзе загадчыка кафедры паталагічнай анатоміі і гісталогіі, з 2019 года — прафесар. == Навуковая дзейнасць == Навуковая дзейнасць В. С. Пруднікава ў галіне вывучэння імунамарфалагічных рэакцый у жывёл пры захворваннях, вакцынацыях і ўплыву на іх імунастымулятараў і лекавых прэпаратаў. Сярод апублікаванага: * Иммуноморфологические изменения у поросят при пероральной вакцинации от сальмонелльлёза. / Ветеринария, 1990, № 10. * Влияние иммуностимуляторов на иммуноморфогенез у утят, перорально вакцинированных против сальмонеллеза / [[Міхаіл Сцяпанавіч Жакаў|М. С. Жаков]], В. С. Прудников, А. А. Горбунов // Ученые записки Витебского ветеринарного института. — Минск : Ураджай, 1992. — Т. 29: Вопросы теории и практики ветеринарии и зоотехнии. * Болезни кожи собак и кошек. — Мн., 2000 (разам з [[Мікалай Піліпавіч Карасёў|М. П. Карасёвым]]); * Патоморфологическая дифференциальная диагностика болезней свиней при моно- и ассоциативном течениях : монография / В. С. Прудников; Витебская государственная академия ветеринарной медицины. — Витебск: ВГАВМ, 2010. * Аденовирусная инфекция овец (патоморфология, диагностика, лечение и профилактика) / В. С. Прудников, И. Дж. Мурзалиев, Н. О. Лазовская // Ученые записки учреждения образования «Витебская ордена „Знак Почёта“ государственная академия ветеринарной медицины»: научно-практический журнал. — Витебск, 2017. — Т. 53, вып. 4. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўныя заслугі» (Беларусь)|Медаль «За працоўныя заслугі»]] (2013) * Медаль Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі СССР «За лепшую студэнцкую работу» па выніках Усесаюзнага конкурсу (1969) * Дыплом 1-й [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]] (1994, 1999) * Дыплом Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь (1997, 2000) * Ганаровая грамата Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь (1999, 2004, 2012) * Нагрудны знак «200 гадоў з дня заснавання Санкт-Пецярбургскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны» (2008) * Грамата [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2009) * Ганаровая грамата Дэпартамента ветэрынарнага і харчовага нагляду Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь (2012) і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пруднікаў Віктар Сяргеевіч||48}} == Спасылкі == * [https://www.vsavm.by/2012/10/22/prudnikov-viktor-sergeevich/ Прудников Виктор Сергеевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210228223027/https://www.vsavm.by/2012/10/22/prudnikov-viktor-sergeevich/ |date=28 лютага 2021 }}{{ref-ru}} // Сайт [[ВДАВМ]] * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar359164&strq=l_siz=20 Вучоныя Беларусі. Пруднікаў, Віктар Сяргеевіч (доктар ветэрынарных навук; нар. 1948)] // [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * {{bis.nlb.by|138014|Пруднікаў Віктар Сяргеевіч}} * {{bis.nlb.by|168296|Пруднікаў Віктар Сяргеевіч, доктар ветэрынарных навук}} * [https://www.famous-scientists.ru/13044 Сетевая энциклопедия «Известные учёные» (биографические данные учёных и специалистов) — проект Российской Академии Естествознания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201203163801/https://www.famous-scientists.ru/13044/ |date=3 снежня 2020 }}{{ref-ru}} * [https://bypatents.com/patents/prudnikov-viktor-sergeevich База патэнтаў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126010650/http://bypatents.com/patents/prudnikov-viktor-sergeevich |date=26 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пруднікаў Віктар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Ветэрынары СССР]] [[Катэгорыя:Ветэрынары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы ВДАВМ]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ганаровымі граматамі]] 7sl65gelq2o5y08oh62kj3vahv4q8vb 0 666374 5158165 5013753 2026-06-25T00:39:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158165 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Фамін Віталь Міхайлавіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і беларускі {{Гісторык|Беларусі|СССР|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|}}, доктар гістарычных навук, прафесар, педагог, Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР<ref>{{Cite web|url=https://nastgaz.by/na-yago-padruchnikah-uzrastala-natsyya/|title=На яго падручніках узрастала нацыя|date=2017-06-17|publisher=nastgaz.by|lang=ru|accessdate=2020-04-27|archive-date=22 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201022233845/https://nastgaz.by/na-yago-padruchnikah-uzrastala-natsyya/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fhist.bspu.by/news/nauka/na-ego-uchebnikah-rosla-naciya|title=На его учебниках росла нация|publisher=fhist.bspu.by|accessdate=2020-04-27}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 20 мая 1927 года ў в. [[Чорнае (Рэчыцкі раён)|Чорнае]] [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. У 1959 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя А. М. Горкага]]. Навучаўся ў аспірантуры [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|МДПІ імя А. М. Горкага]] (1960—1963). У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Кіраўніцтва прафсаюзаў Беларусі рухам за камуністычную працу ў прамысловасці ў гады сямігодкі» (навуковы кіраўнік — член-карэспандэнт НАН Беларусі І. С. Краўчанка). У 1973 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Прафсаюзы Беларусі ў барацьбе за тэхнічны прагрэс у прамысловасці (1946—1971 гг.)». Дацэнт (1967). Прафесар (1974). Служыў у Савецкай Арміі (1944—1953). Асістэнт, старшы выкладчык, дацэнт (1963—1972), загадчык кафедры гісторыі СССР МДПІ імя А. М. Горкага (1972—1997). Прафесар кафедры славянскай гісторыі і метадалогіі гістарычнай навукі Беларускага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя М. Танка. У 1974—1985 гадах — галоўны рэдактар штогодніка «Вопросы истории». Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР (1979). Падрыхтаваў трох дактароў і 25 кандыдатаў навук. Памёр 8 красавіка 2020 года<ref>{{Cite web|url=https://fhist.bspu.by/news/universitet/nekrolog-pamyati-professora--fomina-vitaliya-mihailovicha|title=Некролог памяти профессора Фомина Виталия Михайловича|publisher=fhist.bspu.by|accessdate=2020-04-27}}</ref>. == Навуковыя інтарэсы == Гісторыя прафесійных саюзаў і працоўнага класа, гісторыя Беларусі пасля другой сусветнай вайны, сацыяльна-эканамічныя працэсы ў Беларусі ў эпоху капіталізму. Аўтар больш за 90 навуковых прац. == Асноўныя публікацыі == * Трудиться по-коммунистически — девиз рабочих-химиков Белоруссии. — Мн., 1965 (в соавт.); * Профсоюзы Белоруссии в борьбе за технический прогресс в промышленности (1946—1971 гг.). — Мн., 1971; * Гісторыя Беларусі. XX стагоддзе: Вучэб дапам. для 10—11-га кл. — Мн., 1992 (у суаўт.); * Гісторыя Беларусі. 1917—1992 гг.: Вучэб. дапам. для 9-га кл. — Мн., 1993 (у суаўт.); * Гісторыя Беларусі XIX—XX стст.: Вучэб. дапам. для 11-га кл. — Мн., 2001 (у суаўт.); * Гісторыя Беларусі. 1945—2005 гг.: Вучэб. дапам. для 10-га кл. — Мн., 2006 (у суаўт.); * Гісторыя Беларусі 1945—2002 гг.: Вучэб дапам. 2-е выд. — Мн., 2005 (у суаўт.); * Гісторыя Беларусі перыяду капіталізму: вучэб. дапам.: У 5 ч. — Ч. 1. — Мн., 2005 (у суаўт.); * История XIX — начало XXI в.: интегр. курс: Эксперим. учеб. пособ. для 12-го кл. — Мн., 2005 (в соавт.); * Радыкалізацыя ліберальна-апазіыйнага руху на этапе уздыму першай Расійскай рэвалюцыі (студзень — кастрычнік 1905 г.) // Першая расійская рэвалюцыя: прычыны, ход, наступствы: Матэрыялы рэсп. навук. канф., Мінск, 27 кастр 2005 г. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко. Минск : Белорусская наука, 2007. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фамін Віталь Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] ll63dlorw6rj0imo123q2butvdfogg3 0 667887 5158009 5052266 2026-06-24T15:56:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158009 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | род войскаў = [[танкавыя войскі]] | званне = {{РБ, Генерал-маёр}} | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн За службу Радзіме 3 ступені}} {{!!}} {{Медаль за бездакорную службу 1 ступені, Беларусь}} {{!!}} {{Медаль за бездакорную службу 2 ступені, Беларусь}} {{!!}} {{Медаль за бездакорную службу 3 ступені, Беларусь}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 60 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!!}} {{Медаль 65 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!!}} {{Медаль 65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!!}} {{Медаль 70 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 70 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «80 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»}} {{!!}} {{Медаль 90 год на варце граніцы}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Заслужаны спецыяліст Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь (з 2020)}} {{!!}} {{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага I ступені}} {{!!}} {{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага II ступені}} {{!}}} }} {{цёзкі2|Лісоўскі}} '''Віктар Аляксандравіч Лісоўскі''' (нар. {{ДН|17|10|1965}}, [[Баранавічы]], [[Брэсцкая вобласць]]) — беларускі ваенны, [[генерал-маёр]]. Начальнік [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]] (2016—2021). == Біяграфія == Нарадзіўся 17 кастрычніка 1965 года ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. Бацька — Аляксандр Аляксандравіч Лісоўскі — родам з вёскі [[Палонка (Баранавіцкі раён)|Палонка]] [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]], маці — Фаіна Рыгораўна Лісоўская — родам з Баранавічаў. Збіраўся паступаць у Армавірскае авіяцыйнае вучылішча, аднак выбраў [[танкавыя войскі]] па прыкладзе бацькі<ref>[https://nastgaz.by/viktar-lisouski-yak-by-ni-sklalisya-abstaviny-ya-uso-rouna-stau-by-vayennym/ Віктар ЛІСОЎСКІ: «Як бы ні склаліся абставіны, я ўсё роўна стаў бы ваенным»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250225045517/https://nastgaz.by/viktar-lisouski-yak-by-ni-sklalisya-abstaviny-ya-uso-rouna-stau-by-vayennym/ |date=25 лютага 2025 }}. // [[Настаўніцкая газета]], 18 лютага 2012. {{ref-be}}</ref>. У 1987 годзе з адзнакай скончыў [[Ульянаўскае вышэйшае танкавае вучылішча|Ульянаўскае гвардзейскае вышэйшае танкавае каманднае вучылішча]], у 1998 годзе — Камандна-штабны факультэт Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь (з адзнакай), у 2006 годзе — [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба Расійскай Федэрацыі]] (з адзнакай і залатым медалём). [[Кандыдат ваенных навук]], дацэнт. З 1987 па 1994 год праходзіў ваенную службу на камандных пасадах у Цэнтральнай групе войскаў і [[Прыбалтыйская ваенная акруга|Прыбалтыйскай ваеннай акрузе]]. З 1994 па 1995 год працягнуў службу ў [[72-гі Аб’яднаны вучэбны цэнтр|72-м гвардзейскім Аб’яднаным вучэбным цэнтры падрыхтоўкі малодшых спецыялістаў]] на пасадзе намесніка камандзіра батальёна 3-га гвардзейскага танкавага палка па агнявой падрыхтоўцы. З ліпеня 1998 па ліпень 1999 года — начальнік штаба — намеснік камандзіра 334-га гвардзейскага танкавага палка 120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі. З 2002 па 2007 год займаў пасады старшага выкладчыка кафедры аператыўнага майстэрства камандна-штабнога факультэта, дацэнта кафедры ваеннага майстэрства камандна-штабнога факультэта, начальніка кафедры аператыўнага майстэрства камандна-штабнога факультэта [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. З 2007 па 2010 год — начальнік Навукова-даследчага інстытута Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь. З 2010 года па 6 снежня 2016 года<ref name="suv">[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31600442&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 6 декабря 2016 года № 442 «О назначении на должность»]</ref> — начальнік [[Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Мінскага сувораўскага ваеннага вучылішча]]. З 6 снежня 2016 года<ref name="suv"/> па 15 ліпеня 2021 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100269&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 15 июля 2021 года № 269 «О В. А. Лисовском»]</ref> працаваў начальнікам [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. 15 ліпеня 2021 года прызначаны намеснікам начальніка Аб’яднанага штаба [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-naznachyu-novyh-namesnika-nachalnika-abjadnanaga-shtaba-adkb-i-nachalnika-vaennaj-akademii-101940-2021/ Лукашэнка назначыў новых намесніка начальніка Аб’яднанага штаба АДКБ і начальніка Ваеннай акадэміі]</ref>. 3 студзеня 2024 года вызвалены ад пасады намесніка начальніка Аб’яднанага штаба Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-osvobodil-lisovskogo-ot-dolzhnosti-zamnachalnika-objedinennogo-shtaba-odkb-608155-2024/ Лукашенко освободил Лисовского от должности замначальника Объединенного штаба ОДКБ]</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] III ступені (2007). * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] II ступені. * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] I ступені (2014)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31400575_1418677200.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 11 снежня 2014 года № 575 «Аб узнагароджанні медалём „За бездакорную службу“ I, II, III ступені»]</ref>. * [[ордэн «За службу Радзіме»]] III ступені (2015)<ref>[https://www.tvr.by/bel/news/obshchestvo/general_mayor_viktor_lisovskiy_udostoen_nagrady_ot_glavy_gosudarstva/ Генерал-маёр Віктар Лісоўскі ўдастоены ўзнагароды ад Кіраўніка дзяржавы]. // [[Белтэлерадыёкампанія]], 8 кастрычніка 2015. {{ref-be}}</ref>; * [[ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага]] I ступені ([[Беларуская праваслаўная царква]], 2015)<ref>[http://church.by/pub/news/v-den-pamjati-velikomuchenicy-ekateriny-patriarshij-ekzarh-sovershil-liturgiju-v-sobornom-petro-pavlovskom-hrame-goroda-minska-2 В день памяти великомученицы Екатерины Патриарший Экзарх совершил литургию в соборном Петро-Павловском храме города Минска]. // Официальный портал Белорусской Православной Церкви, 7 декабря 2015. {{ref-ru}}</ref>; * ганаровае званне «[[Заслужаны спецыяліст Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]» (28 чэрвеня 2021)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100245&p1=1&p5=0 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 28 чэрвеня 2021 г. № 245 «Аб узнагароджанні»] // Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь, 30 чэрвеня 2021. {{ref-be}}</ref>; {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.mil.by/by/varb/information/directing/12651/ Віктар Аляксандравіч Лісоўскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241127212625/https://www.mil.by/by/varb/information/directing/12651/ |date=27 лістапада 2024 }} на ваенным інфармацыйным партале Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь {{ref-be}}. {{Начальнікі Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь}} {{DEFAULTSORT:Лісоўскі Віктар Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Начальнікі Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Начальнікі Мінскага сувораўскага ваеннага вучылішча]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] hdhyp4gtfcyv6ayk69gec8y3kxebdar 14 669698 5157884 3786462 2026-06-24T12:11:15Z Feeleman 163471 5157884 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2019|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2019]] [[Катэгорыя:Творы 2019 года]] rmbfw0g0ium7cmor0uupo98qopblrnk 0 670880 5158019 5011278 2026-06-24T17:15:59Z ~2026-36438-91 170240 /* Біяграфія */ 5158019 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Цёзкі2|Хадановіч}} {{Пісьменнік}} '''Андрэй Валер’евіч Хадановіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]], [[Філалогія|філолаг]], аўтар YouTube-канала. == Біяграфія == Навучаўся ў школе № 113, потым — у школе № 162. Скончыў [[філалагічны факультэт БДУ]] (1995) і [[Аспірантура|аспірантуру]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] па спецыяльнасці «Замежная літаратура» (1999). Выкладае ў БДУ гісторыю [[Французская літаратура|французскай літаратуры]]. Выкладаў у [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускім гуманітарным ліцэі імя Якуба Коласа]]. Вядзе заняткі ў «Перакладчыцкай Майстэрні» пры Беларускім ПЭН-цэнтры і ў Школе маладога літаратара пры Саюзе беларускіх пісьменнікаў. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. З [[10 снежня]] [[2008]] да 5 лістапада]] [[2017]] года узначальваў Беларускі ПЭН-цэнтр, потым — сябра рады арганізацыі. Цяпер жыве ва Ўроцлаве<ref>{{Cite web|url=https://literatura.wroclaw.pl/bialoruski-poeta-andrej-chadanowicz-nowym-rezydentem-programu-icorn-we-wroclawiu/|title=Białoruski poeta Andrej Chadanowicz nowym rezydentem programu ICORN we Wrocławiu – Wrocławski Dom Literatury|website=literatura.wroclaw.pl|access-date=2026-06-24}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Андрэй Хадановіч.jpg|thumb|270пкс|справа|Выступленне на 15-годдзі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», 2017 г.]] Друкуецца ў часопісах «[[ARCHE Пачатак|Arche]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». Ягоныя вершы перакладаліся на [[Руская мова|рускую]], [[Польская мова|польскую]], [[Англійская мова|англійскую]], [[Латышская мова|латышскую]], [[Літоўская мова|літоўскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Славацкая мова|славацкую]], [[Украінская мова|украінскую]] мовы. Перакладае на [[Беларуская мова|беларускую мову]] з англійскай, польскай, рускай, украінскай, [[Французская мова|французскай]]. Піша [[верш]]ы, [[Лімерык (паэзія)|лімерыкі]]. == Ацэнкі == Па меркаванні [[крытык]]аў, паэзія Андрэя Хадановіча — прыкметная з’ява сучаснай [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], у яго творчасці, якая адрозніваецца багаццем і разнастайнасцю мовы, стылістычнымі эксперыментамі; дасягненні ўсходнееўрапейскай «кніжнай» паэзіі спалучаюцца з элементамі «нізавой» культуры ([[Рок-музыка|рок]], [[рэп]], гарадское [[прастамоўе]]). == Бібліяграфія ўласных кніг == * «Листи з-під ковдри» ([[Кіеў]]: Факт, 2002) * «Старыя вершы» ([[Мінск]]: [[Логвінаў]], 2003) * «Лісты з-пад коўдры» (Мінск: Логвінаў, 2004) * «Землякі, альбо Беларускія лімэрыкі» (Мінск: Логвінаў, 2005) * «From Belarus with Love» (Кіеў: Факт, 2005) * «Сто лі100ў на tut.by» (Мінск: Выдавецтва «Наша Ніва», 2007) * «Święta nowego rocku» ([[Уроцлаў]]: Kolegium Europy Wschodniej, 2006) * «Бэрлібры» (Мінск: Логвінаў, 2008) * «Несымэтрычныя сны» (Мінск: Логвінаў, 2010) * «Дэжа вю: перавыбранае» (Мінск, Логвінаў, 2013) * Кніга вершаў для дзяцей «Нататкі таткі» (Мінск, Медыял, 2015). * «Цягнік Чыкага-Токіё» (Мінск, Логвінаў, 2016), * «Школа травы» (Мінск, Кнігазбор, 2019) == Бібліяграфія перакладаў == # [[:be-tarask:Юры Андруховіч|Юры Андруховіч]] «Уводзіны ў геаграфію» (Мінск, Каўчэг, 2005, адзін з перакладчыкаў, іншая перакладчыца — Марына Шода). # Канстанты Ільдэфанс Галчыньскі «Сёмае неба» (Мінск, Логвінаў, 2006, укладальнік і адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Лявон Баршчэўскі, Вадзім Болбас, Галіна Герасіна, Леанід Дранько-Майсюк, Інэса Кур’ян, Алег Лойка, Марыя Мартысевіч, Серж Мінскевіч, Марына Шода). # [[:be-tarask:Чэслаў Мілаш|Чэслаў Мілаш]] «Іншага канца свету не будзе» (Wrocław, Kolegium Europy Wschodniej, 2007, укладальнік і адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Лявон Баршчэўскі, Яўген Буры, Юрась Бушлякоў, Алег Мінкін, Алесь Разанаў, Мікола Раманоўскі, Алесь Чобат, Ян Чыквін). # Збігнеў Гербэрт «Рапарт з Гораду ў аблозе» (Wrocław, Kolegium Europy Wschodniej, 2007, укладальнік і адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Юрась Бушлякоў, Марына Казлоўская, Інэса Кур’ян, Марыя Мартысевіч, Серж Мінскевіч, Тацяна Слінка, Ілона Урбановіч-Саўка). # Збігнеў Гербэрт «Рэканструкцыя паэта» (Мінск, Логвінаў, 2009, укладальнік і адзін з перакладчыкаў). # [[:be-tarask:Чэслаў Мілаш|Чэслаў Мілаш]] «Выратаванне» (Мінск, Логвінаў, 2011, укладальнік і адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Лявон Баршчэўскі, Антон Францішак Брыль, Яўген Буры, Юрась Бушлякоў, Кацярына Маціеўская, Алег Мінкін, Алесь Разанаў, Мікола Раманоўскі, Алесь Чобат, Ян Чыквін, Ганна Янкута). # Андрэй Хадановіч чытае Чэслава Мілаша ([https://culture.pl/pl/wideo/andriej-chadanowicz-czyta-czeslawa-milosza-audio аўдыёкніга, разам з музыкай гурта «Рацыянальная дыета»], 2011). # [[:be-tarask:Эрык-Эманюэль Шміт|Эрык-Эманюэль Шміт]] «[[:be-tarask:Эвангельле паводле Пілята|Эвангельле паводле Пілята]]» (Мінск: Зміцер Колас, 2012). # «Разам з пылам: Калекцыя перакладаў» (аўтарская анталогія, Мінск: «Кнігазбор», 2013). # [[:be-tarask:Рышард Крыніцкі|Рышард Крыніцкі]] «Дакрануцца…» (Мінск, Логвінаў, 2013). # [[:be-tarask:Віслава Шымборска|Віслава Шымборска]] «Канец і пачатак» (Мінск, Логвінаў, 2013, укладальнік і адзін з перакладчыкаў). # Аляксандр Фрэдра «Помста» (у кнізе Аляксандра Фрэдра «Помста: камедыі», Мінск, Логвінаў, 2013, камедыю «Дзявочыя зарокі» пераклала Марыя Мартысевіч). # Эва Ліпска «Дзень усіх жывых» (Мінск, Логвінаў, 2015). # [[:be-tarask:Богдан Задура|Богдан Задура]] «Труны з Ікеі» (Мінск, Логвінаў, 2016). # [[:be-tarask:Яцэк Качмарскі|Яцэк Качмарскі]] «Муры». [http://www.kew.org.pl/mury-jacka-kaczmarskiego-wg-andreja-chadanowicza/ Андрэй Хадановіч спявае Яцэка Качмарскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200224052433/http://www.kew.org.pl/mury-jacka-kaczmarskiego-wg-andreja-chadanowicza/ |date=24 лютага 2020 }}. (Wrocław, Kolegium Europy Wschodniej, 2014). # [[:be-tarask:Сяргій Жадан|Сяргій Жадан]] «Украінскія авіялініі» (Тэрнопаль, Крок, 2015). # [[:be-tarask:Шарль Бадлер|Шарль Бадлер]] «Выбраныя вершы» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2016). # Дарота Коман «36 квадратных метраў думак» (Мінск, Логвінаў, 2017). # [[:be-tarask:Ўільям Батлер Ейтс|Ўільям Батлер Ейтс]] «Выбраныя вершы» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2017, адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Лявон Баршчэўскі, Антон Францішак Брыль, Ганна Янкута). # [[:be-tarask:Эдгар Алан По|Эдгар По]] «Крумкач», «Эльдарада» ў кнізе Эдгара По «Выбраныя вершы» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2017). # Тумас Транстромер «Пад вольным небам» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2017, адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Уладзімір Арлоў, Лявон Баршчэўскі, Алеся Башарымава). # [[Гуніла Бергстром]] «Суперкніга пра Біла з Болаю (Біл разумны, а Бола вясёлая)». (Мінск, Кнігазбор, 2017, падрадкоўны пераклад са шведскай Алесі Башарымавай і Надзі Кандрусевіч). # [[:be-tarask:Арцюр Рэмбо|Арцюр Рэмбо]] "Выбранае. (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2018). # [[:be-tarask:Сяргій Жадан|Сяргій Жадан]] «Вершы» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2018). # Святлана Алексіевіч «Цынкавыя Хлопчыкі» (Мінск, Логвінаў, 2018). # Канстанты Ільдэфанс Галчыньскі «Выбранае» (Мінск, Зміцер Колас, 2019). # Збігнеў Гербэрт «Пасланне Пана Когіта» (Мінск, Логвінаў, 2020, адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Юрась Бушлякоў, Марына Казлоўская, Алег Мінкін, Марыя Мартысевіч, Серж Мінскевіч, Таццяна Слінка, Ілона Урбановіч-Саўка). # Андрэй Сэн-Сэнькоў «Лёгкі, як атлетыка» (Free Poetry, Чалябінск-Мінск, 2020). # Сямён Ханін «Уключаючы рэшту» (Мінск, Логвінаў, 2020). == Прызнанне == * Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» (2007) * Лаўрэат прэміі «[[Залатая літара]]» (2004, 2013) * Кніга году (2015, за кнігу «Нататкі таткі») * «Крышталь Віленіцы» (Славенія, 2008) * Лаўрэат прэміі імя Збігнева Даміняка (Польшча, 2012) * Лаўрэат прэміі Польскага ПЭН-клуба (2015) * Лаўрэат [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]] (2017, за пераклад зборніка вершаў Шарля Бадлера) * Лаўрэат [[прэмія імя Наталлі Арсенневай|прэміі імя Наталлі Арсенневай]] (2020, за кнігу «Школа травы») * Лаўрэат польскай [[Прэмія Ежы Гедройца|прэміі Ежы Гедройца]] ад газеты «[[Rzeczpospolita (газета)|Rzeczpospolita]]» (прысуджаецца за «паглыбленне дыялогу між народамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы») * Узнагароджаны [[Медаль ордэна Пагоні|медалём Ордэна Пагоні]] (2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=Рацыя|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * [http://arche.bymedia.net/2002-3/num302.html Arche: Андрэй Хадановіч. № 3(23), 2002] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080924054444/http://arche.bymedia.net/2002-3/num302.html |date=24 верасня 2008 }} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://www.youtube.com/@chadanovic YouTube-канал Аднрэя Хадановіча] * [https://www.youtube.com/watch?v=Fp9lWSum-5s Відэаінтэрв’ю з Андрэем Хадановічам у праграме «Кантэкст»] * [https://www.youtube.com/watch?fbclid=IwAR3q3idd3ck6OoLAm1RoHg2Ty7Kr25-xxgRvKXgk5lLcd-eqk5RQUBXkmNM&v=vk3Mf7cHnTw&feature=youtu.be Відэавершы на kamunikat.org] * [https://audio.pen-centre.by/authors/andrej-chadanovic/ Андрэй Хадановіч у праекце «Аўдыятэка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210130220336/https://audio.pen-centre.by/authors/andrej-chadanovic/ |date=30 студзеня 2021 }} * [https://www.lyrikline.org/ru/stihotvoreniya/paslyamova-2017?fbclid=IwAR2ha6spPxEdA0NT2QNHoJfJVLd7J7Dp5zS1pNWP59_N8z7yJOH0BcdFkT8 Андрэй Хадановіч на Lyrikline] * [https://www.youtube.com/watch?fbclid=IwAR0y8oEhv0MKOkAmd1_KiHrSW-Ux-cVrGiXKJbm36xylFfW89JiIrwIDPsA&v=AsvTyqMCR28&feature=youtu.be Верш «Шнуркі» ў серыі відэа «Чорна-белыя вершы»] * [http://khadanovich.livejournal.com/ Блог Андрэя Хадановіча на сайце Livejournal.com] * [http://dzvinkaxxv.narod.ru/antkhadan.htm Слідами Андрея Хадановича — украінскі сайт пра Хадановіча. Калекцыя яго вершаў, артыкулы, інтэрв’ю, рэцэнзіі] * [http://knihi.com/Andrej_Chadanovic/ Выбраныя творы А. Хадановіча] — Эл.рэсурс knihi.com {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Хадановіч Андрэй Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра]] a017bbtuee937dhes07zwvnlrgc9fxl 5158027 5158019 2026-06-24T17:45:24Z M.L.Bot 261 афармленне 5158027 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Цёзкі2|Хадановіч}} {{Пісьменнік}} '''Андрэй Валер’евіч Хадановіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]], [[Філалогія|філолаг]], аўтар YouTube-канала. == Біяграфія == Навучаўся ў школе № 113, потым — у школе № 162. Скончыў [[філалагічны факультэт БДУ]] (1995) і [[Аспірантура|аспірантуру]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] па спецыяльнасці «Замежная літаратура» (1999). Выкладае ў БДУ гісторыю [[Французская літаратура|французскай літаратуры]]. Выкладаў у [[Беларускі гуманітарны ліцэй імя Якуба Коласа|Беларускім гуманітарным ліцэі імя Якуба Коласа]]. Вядзе заняткі ў «Перакладчыцкай Майстэрні» пры Беларускім ПЭН-цэнтры і ў Школе маладога літаратара пры Саюзе беларускіх пісьменнікаў. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. З 10 снежня 2008 да 5 лістапада 2017 года узначальваў Беларускі ПЭН-цэнтр, потым — сябра Рады арганізацыі. Цяпер жыве ва Уроцлаве<ref>{{Cite web|url=https://literatura.wroclaw.pl/bialoruski-poeta-andrej-chadanowicz-nowym-rezydentem-programu-icorn-we-wroclawiu/|title=Białoruski poeta Andrej Chadanowicz nowym rezydentem programu ICORN we Wrocławiu – Wrocławski Dom Literatury|website=literatura.wroclaw.pl|access-date=2026-06-24}}</ref>. == Творчасць == [[Файл:Андрэй Хадановіч.jpg|thumb|270пкс|справа|Выступленне на 15-годдзі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», 2017 г.]] Друкуецца ў часопісах «[[ARCHE Пачатак|Arche]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», газеце «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». Ягоныя вершы перакладаліся на [[Руская мова|рускую]], [[Польская мова|польскую]], [[Англійская мова|англійскую]], [[Латышская мова|латышскую]], [[Літоўская мова|літоўскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Славацкая мова|славацкую]], [[Украінская мова|украінскую]] мовы. Перакладае на [[Беларуская мова|беларускую мову]] з англійскай, польскай, рускай, украінскай, [[Французская мова|французскай]]. Піша [[верш]]ы, [[Лімерык (паэзія)|лімерыкі]]. == Ацэнкі == Па меркаванні [[крытык]]аў, паэзія Андрэя Хадановіча — прыкметная з’ява сучаснай [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], у яго творчасці, якая адрозніваецца багаццем і разнастайнасцю мовы, стылістычнымі эксперыментамі; дасягненні ўсходнееўрапейскай «кніжнай» паэзіі спалучаюцца з элементамі «нізавой» культуры ([[Рок-музыка|рок]], [[рэп]], гарадское [[прастамоўе]]). == Бібліяграфія ўласных кніг == * «Листи з-під ковдри» ([[Кіеў]]: Факт, 2002) * «Старыя вершы» ([[Мінск]]: [[Логвінаў]], 2003) * «Лісты з-пад коўдры» (Мінск: Логвінаў, 2004) * «Землякі, альбо Беларускія лімэрыкі» (Мінск: Логвінаў, 2005) * «From Belarus with Love» (Кіеў: Факт, 2005) * «Сто лі100ў на tut.by» (Мінск: Выдавецтва «Наша Ніва», 2007) * «Święta nowego rocku» ([[Уроцлаў]]: Kolegium Europy Wschodniej, 2006) * «Бэрлібры» (Мінск: Логвінаў, 2008) * «Несымэтрычныя сны» (Мінск: Логвінаў, 2010) * «Дэжа вю: перавыбранае» (Мінск, Логвінаў, 2013) * Кніга вершаў для дзяцей «Нататкі таткі» (Мінск, Медыял, 2015). * «Цягнік Чыкага-Токіё» (Мінск, Логвінаў, 2016), * «Школа травы» (Мінск, Кнігазбор, 2019) == Бібліяграфія перакладаў == # [[Юрый Андруховіч]] «Уводзіны ў геаграфію» (Мінск, Каўчэг, 2005, адзін з перакладчыкаў, іншая перакладчыца — Марына Шода). # Канстанты Ільдэфанс Галчыньскі «Сёмае неба» (Мінск, Логвінаў, 2006, укладальнік і адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Лявон Баршчэўскі, Вадзім Болбас, Галіна Герасіна, Леанід Дранько-Майсюк, Інэса Кур’ян, Алег Лойка, Марыя Мартысевіч, Серж Мінскевіч, Марына Шода). # [[Чэслаў Мілаш]] «Іншага канца свету не будзе» (Wrocław, Kolegium Europy Wschodniej, 2007, укладальнік і адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Лявон Баршчэўскі, Яўген Буры, Юрась Бушлякоў, Алег Мінкін, Алесь Разанаў, Мікола Раманоўскі, Алесь Чобат, Ян Чыквін). # Збігнеў Гербэрт «Рапарт з Гораду ў аблозе» (Wrocław, Kolegium Europy Wschodniej, 2007, укладальнік і адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Юрась Бушлякоў, Марына Казлоўская, Інэса Кур’ян, Марыя Мартысевіч, Серж Мінскевіч, Тацяна Слінка, Ілона Урбановіч-Саўка). # Збігнеў Гербэрт «Рэканструкцыя паэта» (Мінск, Логвінаў, 2009, укладальнік і адзін з перакладчыкаў). # [[Чэслаў Мілаш]] «Выратаванне» (Мінск, Логвінаў, 2011, укладальнік і адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Лявон Баршчэўскі, Антон Францішак Брыль, Яўген Буры, Юрась Бушлякоў, Кацярына Маціеўская, Алег Мінкін, Алесь Разанаў, Мікола Раманоўскі, Алесь Чобат, Ян Чыквін, Ганна Янкута). # Андрэй Хадановіч чытае Чэслава Мілаша ([https://culture.pl/pl/wideo/andriej-chadanowicz-czyta-czeslawa-milosza-audio аўдыёкніга, разам з музыкай гурта «Рацыянальная дыета»], 2011). # [[Эрык-Эманюэль Шміт]] «[[:be-tarask:Эвангельле паводле Пілята|Эвангельле паводле Пілята]]» (Мінск: Зміцер Колас, 2012). # «Разам з пылам: Калекцыя перакладаў» (аўтарская анталогія, Мінск: «Кнігазбор», 2013). # [[Рышард Крыніцкі]] «Дакрануцца…» (Мінск, Логвінаў, 2013). # [[Віслава Шымборска]] «Канец і пачатак» (Мінск, Логвінаў, 2013, укладальнік і адзін з перакладчыкаў). # Аляксандр Фрэдра «Помста» (у кнізе Аляксандра Фрэдра «Помста: камедыі», Мінск, Логвінаў, 2013, камедыю «Дзявочыя зарокі» пераклала Марыя Мартысевіч). # Эва Ліпска «Дзень усіх жывых» (Мінск, Логвінаў, 2015). # [[Богдан Задура]] «Труны з Ікеі» (Мінск, Логвінаў, 2016). # [[Яцак Качмарскі]] «Муры». [http://www.kew.org.pl/mury-jacka-kaczmarskiego-wg-andreja-chadanowicza/ Андрэй Хадановіч спявае Яцака Качмарскага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200224052433/http://www.kew.org.pl/mury-jacka-kaczmarskiego-wg-andreja-chadanowicza/ |date=24 лютага 2020 }}. (Wrocław, Kolegium Europy Wschodniej, 2014). # [[Сяргей Жадан]] «Украінскія авіялініі» (Тэрнопаль, Крок, 2015). # [[Шарль Бадлер]] «Выбраныя вершы» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2016). # Дарота Коман «36 квадратных метраў думак» (Мінск, Логвінаў, 2017). # [[Уільям Батлер Ейтс]] «Выбраныя вершы» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2017, адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Лявон Баршчэўскі, Антон Францішак Брыль, Ганна Янкута). # [[Эдгар Алан По|Эдгар По]] «Крумкач», «Эльдарада» ў кнізе Эдгара По «Выбраныя вершы» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2017). # Тумас Транстромер «Пад вольным небам» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2017, адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Уладзімір Арлоў, Лявон Баршчэўскі, Алеся Башарымава). # [[Гуніла Бергстром]] «Суперкніга пра Біла з Болаю (Біл разумны, а Бола вясёлая)». (Мінск, Кнігазбор, 2017, падрадкоўны пераклад са шведскай Алесі Башарымавай і Надзі Кандрусевіч). # [[Арцюр Рэмбо]] "Выбранае. (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2018). # [[Сяргей Жадан]] «Вершы» (Мінск, Выдавец Зміцер Колас, 2018). # Святлана Алексіевіч «Цынкавыя Хлопчыкі» (Мінск, Логвінаў, 2018). # Канстанты Ільдэфанс Галчыньскі «Выбранае» (Мінск, Зміцер Колас, 2019). # Збігнеў Гербэрт «Пасланне Пана Когіта» (Мінск, Логвінаў, 2020, адзін з перакладчыкаў, іншыя перакладчыкі: Юрась Бушлякоў, Марына Казлоўская, Алег Мінкін, Марыя Мартысевіч, Серж Мінскевіч, Таццяна Слінка, Ілона Урбановіч-Саўка). # Андрэй Сэн-Сэнькоў «Лёгкі, як атлетыка» (Free Poetry, Чалябінск-Мінск, 2020). # Сямён Ханін «Уключаючы рэшту» (Мінск, Логвінаў, 2020). == Прызнанне == * Лаўрэат прэміі «[[Залаты апостраф]]» (2007) * Лаўрэат прэміі «[[Залатая літара]]» (2004, 2013) * Кніга году (2015, за кнігу «Нататкі таткі») * «Крышталь Віленіцы» (Славенія, 2008) * Лаўрэат прэміі імя Збігнева Даміняка (Польшча, 2012) * Лаўрэат прэміі Польскага ПЭН-клуба (2015) * Лаўрэат [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]] (2017, за пераклад зборніка вершаў Шарля Бадлера) * Лаўрэат [[прэмія імя Наталлі Арсенневай|прэміі імя Наталлі Арсенневай]] (2020, за кнігу «Школа травы») * Лаўрэат польскай [[Прэмія Ежы Гедройца|прэміі Ежы Гедройца]] ад газеты «[[Rzeczpospolita (газета)|Rzeczpospolita]]» (прысуджаецца за «паглыбленне дыялогу між народамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы») * Узнагароджаны [[Медаль ордэна Пагоні|медалём Ордэна Пагоні]] (2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=Рацыя|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [http://arche.bymedia.net/2002-3/num302.html Arche: Андрэй Хадановіч. № 3(23), 2002] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080924054444/http://arche.bymedia.net/2002-3/num302.html |date=24 верасня 2008 }} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://www.youtube.com/@chadanovic YouTube-канал Аднрэя Хадановіча] * [https://www.youtube.com/watch?v=Fp9lWSum-5s Відэаінтэрв’ю з Андрэем Хадановічам у праграме «Кантэкст»] * [https://www.youtube.com/watch?fbclid=IwAR3q3idd3ck6OoLAm1RoHg2Ty7Kr25-xxgRvKXgk5lLcd-eqk5RQUBXkmNM&v=vk3Mf7cHnTw&feature=youtu.be Відэавершы на kamunikat.org] * [https://audio.pen-centre.by/authors/andrej-chadanovic/ Андрэй Хадановіч у праекце «Аўдыятэка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210130220336/https://audio.pen-centre.by/authors/andrej-chadanovic/ |date=30 студзеня 2021 }} * [https://www.lyrikline.org/ru/stihotvoreniya/paslyamova-2017?fbclid=IwAR2ha6spPxEdA0NT2QNHoJfJVLd7J7Dp5zS1pNWP59_N8z7yJOH0BcdFkT8 Андрэй Хадановіч на Lyrikline] * [https://www.youtube.com/watch?fbclid=IwAR0y8oEhv0MKOkAmd1_KiHrSW-Ux-cVrGiXKJbm36xylFfW89JiIrwIDPsA&v=AsvTyqMCR28&feature=youtu.be Верш «Шнуркі» ў серыі відэа «Чорна-белыя вершы»] * [http://khadanovich.livejournal.com/ Блог Андрэя Хадановіча на сайце Livejournal.com] * [http://dzvinkaxxv.narod.ru/antkhadan.htm Слідами Андрея Хадановича — украінскі сайт пра Хадановіча. Калекцыя яго вершаў, артыкулы, інтэрв’ю, рэцэнзіі] * [http://knihi.com/Andrej_Chadanovic/ Выбраныя творы А. Хадановіча] — Эл.рэсурс knihi.com {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Хадановіч Андрэй Валер’евіч}} [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра]] c3br63amzba4udojy0743385twkgz36 0 683255 5158254 5011937 2026-06-25T09:09:43Z Slavazai1973 60865 5158254 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} {{цёзкі2|Белянкоў}} '''Яўген Ігаравіч Белянкоў''' (нар. {{ДН|11|6|1995}}, [[Орша]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларусь]]) — беларускі [[баскетбаліст]]. Лёгкі форвард<ref>[http://bc-tsmoki.by/evgenij-belyankov-1 Яўген Белянкоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210721092304/http://bc-tsmoki.by/evgenij-belyankov-1 |date=21 ліпеня 2021 }}</ref>. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступае за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец Аршанскай СДзЮШАР №2. Першы трэнер — Аляксандр Рыгоравіч Стаброўскі<ref>[https://schsport2orsha.schools.by/news/785649 Репортаж о баскетболе СДЮШОР №2]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Навучаўся ў СДзЮШАР БК «Мінск-2006»<ref>[http://bc-tsmoki.by/yaygen-belyankoy-12 Яўген Белянкоў #12] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210722070408/http://bc-tsmoki.by/yaygen-belyankoy-12 |date=22 ліпеня 2021 }}</ref> пад кіраўніцтвам Cяргея Аляксандравіча Шуневіча. У 2012—2015 гадах выступаў за БК «[[Цмокі-Мінск-2]]». У 2015—2022 гадах выступаў за асноўны і рэзервовы склад БК «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]». У 2022 годзе перайшоў у расійскі клуб [[Енісей (баскетбольны клуб)|«Енісей» (Краснаярск)]]<ref>[https://basket-enisey.ru/news/?id=5565 Белянков Евгений – новый игрок «Енисея»!]</ref>. У 2024 годзе перайшоў у расійскі клуб «Уралмаш» (Екацярынбург)<ref>[https://bcuralmash.ru/news/evgenij-belyankov-novyj-igrok-bk-uralmash/ ЕВГЕНИЙ БЕЛЯНКОВ — НОВЫЙ ИГРОК БК «УРАЛМАШ»!]</ref>. У 2026 годзе вярнуўся ў «Енісей»<ref>[https://basket-enisey.ru/news/?id=6077 Евгений Белянков возвращается в «Енисей»!]</ref> Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2013), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2014—2015) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2016) зборную Беларусі. У складзе студэнцкай зборнай Беларусі стаў сярэбраным прызёрам Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка-2018<ref>[https://web.archive.org/web/20220204105517/https://www.pressball.by/articles/basketball/others/101647 Новости. Резервные “Цмокi” надели форму сборной]</ref>. == Кар’ера == * 2011—2012 — СДзЮШАР-Мінск-2006-3 * 2012—2014 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2014—2015 — [[Цмокі-Мінск-2]] (''у чэмпіянаце Беларусі'') і [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] (''у Адзінай Лізе ВТБ'') * 2015—2017 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2017—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] (''у чэмпіянаце Беларусі'') і [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] (''у Адзінай Лізе ВТБ'') * 2019—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022—2024 — [[Енісей (баскетбольны клуб)|Енісей (Краснаярск, Расія)]] * 2024—2026 — Уралмаш (Екацярынбург, Расія) * з 2026 — [[Енісей (баскетбольны клуб)|Енісей (Краснаярск, Расія)]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (6): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (6): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (1): [[Кубак Расіі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак|Міжнароднага студэнцкага баскетбольнага кубка]] (1): [[Міжнародны студэнцкі баскетбольны кубак 2018|2018]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://russiabasket.ru/players/151730 Профіль на сайце РФБ] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-18 на чэмпіянаце Еўропы 2013}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2015}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белянкоў Яўген Ігаравіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Енісея» Краснаярск (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі «Уралмаша» Екацярынбург (баскетбол)]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-18]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] m4s7lid08468ksxc9kpkc84r4c8661d 0 684936 5158181 5143905 2026-06-25T04:14:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158181 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = БДУФК-СКА Мінск | выява = ГК БДУФК-СКА Мінск.png | поўная_назва = | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 7 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ }} '''БДУФК-СКА''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. З’яўляецца фарм-клубам [[ГК СКА Мінск|«СКА»]]. == Назвы == * СКА-2 (Мінск) (1992—1993) * СКА (Мінская вобласць) (1997—1998) * СКА-РВАР (1998—2003) * СКА-2 (2010—2014) * СКА-Суворавец (2014—2016) * СКА-РДВАР (2016—2019) * БДУФК-СКА (з 2019) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 2019/2020 ГК БДУФК-СКА Мінск|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2020/2021 ГК БДУФК-СКА Мінск|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2021/2022 ГК БДУФК-СКА Мінск|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК БДУФК-СКА Мінск|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК БДУФК-СКА Мінск|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК БДУФК-СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК БДУФК-СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Першы этап]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (2019-?) * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]] (2023-?)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Igor-Papruga-vozglavil-Aist-Kitaya-Ivan-Brovko--novyy-trener-BGUFKSKA/ Игорь Папруга возглавил «Аист Китая», Иван Бровко — новый тренер БГУФК-СКА]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (з 2025)<ref>[https://handballfast.com/news/89968-eks-rulevoi-aista-kitaia-oleg-sareiko-vnov-vozglavil-bgufk-ska Экс-рулевой «Аиста Китая» Олег Шарейко вновь возглавил БГУФК-СКА]</ref> == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] * [https://handball.by/bgufk-ska/ БГУФК-СКА] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/1999-00/clubs/4544/SKA+Minsk+Region SKA Minsk Region] [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:Гандбольныя клубы Беларусі]] 8uwyv7vf65u04f5h841iivuptqwyusr 0 687729 5158282 4826852 2026-06-25T11:38:12Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Творы 1869 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158282 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дон Кіхот}} {{Спектакль}} '''«Дон Кіхот»''' — [[балет]] паводле рамана [[Мігель Сервантэс|Мігеля Сервантэса]] «Хітры гідальга Дон Кіхот Ламанчскі» (ісп: El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha). Найбольш вядомая пастаноўка балетмайстра [[Аляксандр Горскі|Аляксандра Горскага]] на музыку кампазітара [[Людвіг Мінкус|Людвіга Мінкуса]]. У далейшым свае рэдакцыі гэтага балета, значна адрозныя ад першапачатковай версіі, стваралі іншыя харэографы, у прыватнасці Уладзімір Васільеў, [[Аляксей Ратманскі]] і [[Барыс Эйфман]]. Акрамя таго, у перыяд ад 1740 па 1965 год балеты з назвай «Дон Кіхот», або падобнай, ствараліся і іншымі кампазітарамі і балетмайстрамі. == Балет на музыку Мінкуса == Музыка Людвіга Мінкуса была напісана для пастаноўкі балета «Дон Кіхот» ў маскоўскім [[Вялікі тэатр|Вялікім тэатры]] балетмайстрам [[Марыус Петыпа|Марыусам Петыпа]], першае прадстаўленне адбылося [[14 снежня]] [[1869]] года. У рамане Сервантэса вобраз сумнага рыцара Дон Кіхота, гатовага на любыя подзвігі і высакародныя ўчынкі, з’яўляецца асновай сюжэту. У балеце Дон Кіхот з’яўляецца другарадным персанажам, а сюжэт засяроджваецца на любоўнай гісторыі Кітры і Базіля, якія выконваюць свае варыяцыі на гарадской плошчы. Дасведчаны капельмайстар Людвіг Мінкус быў выдатным знаўцам балетнага рамяства, яго прызнавалі балетным кампазітарам. Яго іскрыстая, як шампанскае, музыка цешыла слых і прымушала пускацца ў скокі. Петыпа падхапіў такі настрой, матэрыялізаваць гэтую жыццерадаснасць ў мностве іспанскіх і цыганскіх (La gitane, Gitano) танцаў, сапраўдныя назвы якіх — ''шыка'', ''марэна'' і ''зінгара''. У класічным балеце гэта была іх стылізацыя. Маскоўская пастаноўка Петыпа ўяўляла сабой камедыю з вялікім прасторам для мімічнай гульні і са значнай перавагай характэрных танцаў над класічнымі. Балет вытрымаў не больш за трыццаць паказаў і ў наступным сезоне сышоў з тэатральнай сцэны. У 1871 годзе Петыпа перапрацаваў балет для пастаноўкі на сцэне Вялікага Каменнага тэатра ў Санкт-Пецярбургу. У 1887 годзе новую рэдакцыю па спектаклі Петыпа для маскоўскага Вялікага тэатра ставіць А. М. Багданаў. Аднак вырашальным у лёсе балета аказваецца пастаноўка маскоўскага Вялікага тэатра 1900 года — спектакль у сваёй рэдакцыі ставіць балетмайстар [[Аляксандр Горскі]], які ўжо ў 1902 годзе пераносіць яго ў Марыінскі тэатр. Да наяўнай музыцы Мінкуса Горскі дадае асобныя нумары на музыку [[Эдуард Францавіч Напраўнік|Э. Напраўніка]] і [[Антон Юльевіч Сімон|А. Сімона]]. У далейшым «Дон Кіхот» яшчэ не раз «ўзбагаціцца» новымі танцамі і новай музыкай (B. В. Жалобінскага, [[Васіль Паўлавіч Салаўёў-Сядой|В. П. Салаўёва-Сядога]]), але музыка Мінкуса, як і схема спектакля Петыпа, застанецца ранейшай. == Сюжэт == Карчмар Ларэнца хоча выдаць сваю дачку Кітры замуж за багатага двараніна Гамаша. Але Кітры кахае цырульніка Базіля. Дон Кіхот, начытаўшыся рыцарскіх раманаў, бачыць у сваім уяўленні вобраз Дульсінеі, якой і ўяўляецца яму Кітры (у трэцяй карціне другога акту). Падчас святочных гулянняў ў шынку Базіль разыгрывае сцэну самагубства, і Кітры моліць бацьку блаславіць іх каханне. Ларэнца вагаецца. Абураны Дон Кіхот загадвае выканаць просьбу. Неахвотна Ларэнца дабраслаўляе Кітры і Базіля. Базіль хутка падымаецца — яго самагубства было ўсяго толькі жартам. Сябры выштурхваюць Гамаша з шынка. Усеагульная весялосць і танцы працягваюцца. На плошчы Барселоны ўсё гатова да свята ў гонар Кітры і Базіля. Ва ўрачыстым маршы збіраюцца госці. Сярод іх высакародны рыцар Дон Кіхот і яго збраяносец Санча Панса. Пачынаецца свята. Дон Кіхот і Санча развітваюцца з усімі і адпраўляюцца на пошукі новых прыгод. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Балеты Людвіга Мінкуса}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Творы 1869 года]] 8xkdul6uodgdodacbooaxp1h0gzyr1k 0 691526 5158110 5116534 2026-06-24T20:05:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] у [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па-над перасылкай 5116534 wikitext text/x-wiki {{Coord|53|54|29|N|27|32|58|E|display=title}} {{Арганізацыя |назва = Інфармацыйна-аналітычны цэнтр |арыгінальная назва = |выява = |рамка выявы = |памер выявы = |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = |карта = |памер карты = |альтэрнатыўны тэкст карты = |подпіс карты = |карта 2 = |абрэвіятура = ІАЦ |дэвіз = |папярэднік = |пераемнік = [[Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў]] |дата ўтварэння = 1950 |дата спынення існавання = 2019 |тып = даследчая |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = аналітычнае забеспячэнне [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнта Беларусі]] |штабкватэра = |месцазнаходжанне = Мінск, [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]], [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|прасп. Пераможцаў]], д. 7<ref>{{Навіна|загаловак=Кантактная інфармацыя|спасылка=http://iac.gov.by/by/contacts.html|выдавец=Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=5 кастрычніка 2018|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=26 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226141318/http://iac.gov.by/by/contacts.html|url-status=dead}}</ref> |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |членства = |афіцыйныя мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |генеральны сакратар = |пасада_кіраўніка1 = Кіраўнік |імя_кіраўніка1 = [[Аляксей Дзербін]] |пасада_кіраўніка2 = 1-ы намеснік |імя_кіраўніка2 = [[Андрэй Папуша]] |пасада_кіраўніка3 = Намеснікі |імя_кіраўніка3 = [[Алена Колас]], [[Аляксандр Гардзейчык]]<ref>{{Навіна|загаловак=Кіраўніцтва|спасылка=http://iac.gov.by/by/head.html|выдавец=Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=5 кастрычніка 2018|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=22 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190222001727/http://iac.gov.by/by/head.html|url-status=dead}}</ref> |пасада_кіраўніка4 = |імя_кіраўніка4 = |асноўныя асобы = |кіроўны орган = |матчыная кампанія = [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |звязаныя кампаніі = [[Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі|Інстытут сацыялогіі]] [[НАНБ]]<ref>{{Навіна|загаловак=Партнёры|спасылка=http://iac.gov.by/by/partner.html|выдавец=Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=5 кастрычніка 2018|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=22 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190222001801/http://iac.gov.by/by/partner.html|url-status=dead}}</ref> |бюджэт = |колькасць супрацоўнікаў = 109 (да 2007 г.) |колькасць валанцёраў = |сайт = [http://iac.gov.by/by/ iac.gov.by/by] |заўвагі = |колішняя назва = Рэспубліканскі дом навукова-тэхнічнай прапаганды (да 1959 г.), Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды (да 1968 г.), Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу (да студзеня 1995 г.), Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу (13 верасня 1996 г.), Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў (да 13 верасня 2006 г.) }} '''Інфармацы́йна-аналіты́чны цэ́нтр''' — даследчая ўстанова [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], заснаваная ў 1950 годзе ў якасці Рэспубліканскага дома навукова-тэхнічнай прапаганды. Паводле 9-га артыкула Палажэння аб ІАЦ 2006 года, кіраўнік ІАЦ прызначаецца [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнтам Беларусі]] па прапанове кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта<ref name="а"/>. На 2018 год у склад ІАЦ уваходзіла ўпраўленне [[Грамадазнаўства|сацыялагічных]] даследаванняў, якое ладзіць пакватэрныя, экспертныя, вулічныя, тэлефонныя і сеціўныя апытанні<ref>{{Навіна|загаловак=Сацыялагічная служба|спасылка=http://iac.gov.by/by/soc.html|выдавец=Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=5 кастрычніка 2018|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=26 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226155715/http://iac.gov.by/by/soc.html|url-status=dead}}</ref>. ІАЦ ажыццяўляў сумесныя даследаванні з 8 грамадазнаўчымі ўстановамі 5 дзяржаў: * трыма ўстановамі Расіі, сярод якіх Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]], Расійскі інстытут стратэгічных даследаванняў [[Адміністрацыя прэзідэнта Расіі|Адміністрацыі прэзідэнта Расіі]] і Усерасійскі цэнтр вывучэння грамадскай думкі [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Расіі]]; * 5 установамі 4 дзяржаў Азіі — Цэнтр стратэгічных даследаванняў пры прэзідэнце [[Азербайджан]]а, Казахстанскі інстытут стратэгічных даследаванняў пры прэзідэнце Рэспублікі Казахстан, Нацыянальны інстытут стратэгічных даследаванняў Кыргызскай Рэспублікі і 2 кітайскія ўстановы (Кітайская акадэмія сучасных міжнародных адносін [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі Кітая]], Кітайскі цэнтр даследаванняў сучаснага свету пры Цэнтральным камітэце [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]])<ref>{{Навіна|загаловак=Прэзентацыя|спасылка=http://iac.gov.by/by/present.html|выдавец=Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=5 кастрычніка 2018|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=26 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226150323/http://iac.gov.by/by/present.html|url-status=dead}}</ref>. 18 лютага 2019 года стала вядома, што праз 2 месяцы цэнтр будзе ліквідаваны, а яго функцыі перададуць створанаму [[Беларускі інстытут стратэгічных даследаванняў|Беларускаму інстытуту стратэгічных даследаванняў]]. Маёмасць і памяшканні ІАЦ перайдуць да БІСД. Памеры штату інстытута не раскрываюцца. Два пункты ўказа аб БІСД засакрэчаныя: «для службовага карыстання»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29776134.html Лукашэнка ліквідаваў свой Інфармацыйна-аналітычны цэнтр], Радыё Свабода, 18-02-2019</ref>. == Гісторыя == У 1950 годзе [[Дзяржплан БССР]] заснаваў Рэспубліканскі дом навукова-тэхнічнай прапаганды, які ў 1959 годзе перайменавалі ў Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды. У 1968 годзе [[Савет міністраў БССР]] перападпарадкаваў яго сабе пад назвай Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу. У студзені 1995 года яго перападпарадкавалі [[Адміністрацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] пад назвай Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу (Белінфармпрагноз). 13 верасня 1996 года прэзідэнт А. Лукашэнка падпісаў Указ аб яго пераўтварэнні ў Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў (ІСПД), які 13 верасня 2006 года паводле Указа № 570 перайменавалі ў Інфармацыйна-аналітычны цэнтр<ref>{{Навіна|загаловак=Гісторыя|спасылка=http://iac.gov.by/by/hist.html|выдавец=Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=5 кастрычніка 2018|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=22 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190222001732/http://iac.gov.by/by/hist.html|url-status=dead}}</ref>. За 2016 год ІАЦ правёў 82 грамадскія апытанні, з іх 48 абласных і 34 агульнакраёвыя. Сярод гэтых апытанняў было 47 анкетных, 24 тэлефонныя, 8 пакватэрных і 3 сеціўных. Агулам апыталі 57 154 чалавекі, з іх 24 660 (43%) па тэлефоне, 18 258 (32%) пакватэрна, 13 088 (23%) па анкетах і 1148 праз [[Сеціва]]<ref>{{Навіна|загаловак=Інфаграфіка|спасылка=http://iac.gov.by/by/info.html|выдавец=Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=5 кастрычніка 2018|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=22 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190222001737/http://iac.gov.by/by/info.html|url-status=dead}}</ref>. == Паўнамоцтвы == Паводле 7-га артыкула Палажэння аб ІАЦ 2006 года, «ІАЦ у мэтах выканання ўскладзеных на яго задач мае права»: * запытваць і бязвыплатна атрымліваць неабходную інфармацыю ад дзяржаўных органаў, іншых арганізацый і фізічных асоб; * заключаць у межах сваёй кампетэнцыі грамадзянска-прававыя дагаворы з дзяржаўнымі органамі, іншымі арганізацыямі і фізічнымі асобамі; * праводзіць [[сацыялогія|сацыялагічныя]] апытанні насельніцтва; * утвараць часовыя навуковыя калектывы, прыцягваць на дагаворнай аснове спецыялістаў для правядзення неабходных [[Даследаванне|даследаванняў]]; * ажыццяўляць рэдакцыйна-выдавецкую дзейнасць, выпускаць і распаўсюджваць друкаваную, аўдыё- і відэапрадукцыю, інфармацыйныя і іншыя матэрыялы; * узаемадзейнічаць з айчыннымі і замежнымі аналітычнымі і навукова-даследчымі арганізацыямі ў вывучэнні праблем і з’яў сацыяльна-палітычнай сферы і ва ўсталяваным парадку арганізоўваць стажыроўку сваіх работнікаў у адпаведных замежных арганізацыях; * са згоды кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ствараць, рэарганізоўваць і ліквідаваць арганізацыі, падначаленыя ІАЦ<ref name="а">{{Навіна|аўтар=А. Лукашэнка|загаловак=Указ прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 13 верасня 2006 г. № 570 «Аб стварэнні Інфармацыйна-аналітычнага цэнтра пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь»|спасылка=https://translate.google.by/translate?sl=ru&tl=be&hl=be&u=http://zakon.by/document/?guid=3871%26p0=p30600570|выдавец=Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|мова=ru|дата публікацыі=30 ліпеня 2013|дата доступу=5 кастрычніка 2018}}</ref>. == Задачы == Згодна з 6-м артыкулам Палажэння аб ІАЦ 2006 года, задачамі ІАЦ з’яўляюцца: * «аналіз унутрыпалітычных працэсаў, ацэнка палітычнай сітуацыі ў краіне і падрыхтоўка прапаноў, накіраваных на аптымізацыю ўзаемін між дзяржаўнай [[улада]]й і [[грамадства]]м; * аналіз крыніц магчымых палітычных канфліктаў, распрацоўка захадаў прадухілення развіцця палітычных крызісаў; * распрацоўка [[Стратэгія|стратэгій]] і тэхналогій утварэння іміджу палітыкаў; * вывучэнне электаральных пераваг насельніцтва ў перыяды выбарчых і іншых грамадска-палітычных кампаній; * аналіз стану [[Міжнародныя адносіны|міжнародных адносін]], геапалітычных змяненняў у глабальным, рэгіянальным і субрэгіянальным аспектах, падрыхтоўка рэкамендацый па ўмацаванні аўтарытэту Рэспублікі Беларусь у свеце; * падрыхтоўка прапаноў і рэкамендацый па ўдасканаленні палітычнага рэгулявання эканамічных і сацыяльных працэсаў; * аналіз і выпрацоўка прапаноў па праблемах ўзаемадзеяння дзяржаўных органаў у сацыяльна-палітычнай сферы; * правядзенне маніторынгавых і аператыўных [[Грамадазнаўства|сацыялагічных]] даследаванняў; * сістэмны маніторынг [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]], падрыхтоўка прапаноў па павышэнні эфектыўнасці інфармацыйнай палітыкі; * вывучэнне шляхоў удасканалення [[Ідэалогія|ідэалагічнай]] працы, інфармацыйна-метадычнага забеспячэння ідэалагічнай і палітычнай дзейнасці дзяржаўных органаў; * падрыхтоўка рэкамендацый па выкарыстанні [[Інтэрнэт]]у для арганізацыі і правядзення грамадска-палітычных кампаній; * падрыхтоўка інфармацыйна-аналітычных матэрыялаў па пытаннях дзяржаўнай палітыкі»<ref name="а"/>. === Кіраўнікі === * [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антановіч]] (1993—1995) <!--(Невядомыя кіраўнікі з 1995 па 2008)--> * [[Алег Праляскоўскі]] (10 студзеня 2008 — 4 снежня 2009) * [[Аляксей Гусеў]] (в. а.; 4 снежня 2009 — 4 лістапада 2010) * [[Аляксандр Віктаравіч Базанаў|Аляксандр Базанаў]] (4 лістапада 2010 — 18 ліпеня 2014) * [[Аляксей Дзербін]] (з 18 ліпеня 2014 года) {{зноскі}} == Спасылкі == * {{Навіна|загаловак=Сацыялагічныя даследаванні|спасылка=http://iac.gov.by/by/reseach.html|выдавец=Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|дата публікацыі=2018|дата доступу=5 кастрычніка 2018|access-date=31 кастрычніка 2021|archive-date=26 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226152528/http://iac.gov.by/by/reseach.html|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] 2qij6fquavu8yaagnbe1ic3ovqh5enc 0 692274 5158121 3963094 2026-06-24T20:07:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158121 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 692275 5158120 3963090 2026-06-24T20:07:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158120 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 692276 5158105 3963092 2026-06-24T20:02:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158105 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў |арыгінальная назва = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |выява = |шырыня_выявы = |подпіс = |абрэвіятура = |тып = [[Навукова-даследчы інстытут|навукова-даследчая ўстанова]] |заснавана = 1959 |ліквідавана = {{ДС|16|10|2006}} |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], праспект Пераможцаў, 7 |кіраўнік = |матчына арганізацыя = [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |пераемнік = [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |сайт = }} '''Інстыту́т сацыя́льна-паліты́чных дасле́даванняў пры Адміністра́цыі Прэзідэ́нта Рэспу́блікі Белару́сь''' — былая дзяржаўная навукова-даследчая і аналітычная ўстанова ў [[Мінск|Мінску]]. Займалася ацэнкай і прагназаваннем стану грамадства, а таксама пытаннямі ўнутранай і знешняй палітыкі. Існавала пад рознымі назвамі з 1959 да 2006 года. == Гісторыя == Установа была заснавана ў 1959 годзе як Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды пры Дзяржаўным планавым камітэце Савета Міністраў БССР ([[Дзяржплан БССР]]){{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1968 годзе ўстанова была пераўтворана ў Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў пры Дзяржплане БССР (БелНДІНТІ). У маі 1993 года інстытут перайшоў у падпарадкаванне [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і атрымаў назву Беларускі інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar854780&strq=l_siz=20|title=Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Пасля ўвядзення інстытута прэзідэнцтва, са студзеня 1995 года ўстанова была перададзена ў падпарадкаванне [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] і стала называцца Беларускім інстытутам інфармацыі і прагнозу («Белінфармпрагноз»){{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1997 годзе інстытут атрымаў сваю канчатковую назву — Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="nlb"/>. Юрыдычны адрас установы знаходзіўся ў Мінску па праспекце Пераможцаў, 7<ref name="biz">{{cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c2113f85ac433281c539276|title=Институт социально-политических исследований при Администрации Президента РБ|publisher=Bizinspect.by|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Установа была ліквідавана 16 кастрычніка 2006 года. На яе базе, згодна з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 13 верасня 2006 года №&nbsp;570, быў створаны [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (ІАЦ)<ref name="nlb"/>. == Напрамкі дзейнасці == Галоўнымі задачамі інстытута з'яўляліся даследаванне, выпрацоўка ацэнак і прагнозаў стану беларускага грамадства, а таксама вызначэнне шляхоў яго рэфармавання і развіцця. Асноўныя даследаванні вяліся па наступных напрамках: * унутраная і знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь; * матэрыяльная вытворчасць; * працэсы арганізацыі і кіравання ў грамадстве; * інтэлектуальныя і інфармацыйныя рэсурсы грамадства; * праблемы чалавека, сям'і і грамадства{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|Беларуская энцыклапедыя|том=2|старонкі=444|артыкул=Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу|аўтар=Г. К. Бурак|ref=Бурак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, ліквідаваныя ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Беларусі]] ibcpttq2kx7ctu3w9v9thnv0rm8966t 5158106 5158105 2026-06-24T20:04:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158106 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў |арыгінальная назва = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |выява = |шырыня_выявы = |подпіс = |абрэвіятура = |тып = [[Навукова-даследчы інстытут|навукова-даследчая ўстанова]] |заснавана = 1959 |ліквідавана = {{ДС|16|10|2006}} |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], праспект Пераможцаў, 7 |кіраўнік = |матчына арганізацыя = [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |пераемнік = [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |сайт = }} '''Інстыту́т сацыя́льна-паліты́чных дасле́даванняў пры Адміністра́цыі Прэзідэ́нта Рэспу́блікі Белару́сь''' — былая дзяржаўная навукова-даследчая і аналітычная ўстанова ў [[Мінск|Мінску]]. Займалася ацэнкай і прагназаваннем стану грамадства, а таксама пытаннямі ўнутранай і знешняй палітыкі. Існавала пад рознымі назвамі з 1959 да 2006 года. Размяшчалася па адрасе [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7<ref name="biz">{{cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c2113f85ac433281c539276|title=Институт социально-политических исследований при Администрации Президента РБ|publisher=Bizinspect.by|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Гісторыя == Установа была заснавана ў 1959 годзе як Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржаўным планавым камітэце Савета Міністраў БССР (Дзяржплан БССР)]]{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1968 годзе ўстанова была пераўтворана ў Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў пры Дзяржплане БССР (БелНДІНТІ). У маі 1993 года інстытут перайшоў у падпарадкаванне [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і атрымаў назву Беларускі інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar854780&strq=l_siz=20|title=Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Пасля ўвядзення інстытута прэзідэнцтва, са студзеня 1995 года ўстанова была перададзена ў падпарадкаванне [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] і стала называцца Беларускім інстытутам інфармацыі і прагнозу («Белінфармпрагноз»){{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1997 годзе інстытут атрымаў сваю канчатковую назву — Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="nlb"/>. Установа была ліквідавана 16 кастрычніка 2006 года. На яе базе, згодна з [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 13 верасня 2006 года №&nbsp;570, быў створаны [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (ІАЦ)<ref name="nlb"/>. == Напрамкі дзейнасці == Галоўнымі задачамі інстытута з'яўляліся даследаванне, выпрацоўка ацэнак і прагнозаў стану беларускага грамадства, а таксама вызначэнне шляхоў яго рэфармавання і развіцця. Асноўныя даследаванні вяліся па наступных напрамках{{sfn|Бурак|1996|с=444}}: * унутраная і знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь; * матэрыяльная вытворчасць; * працэсы арганізацыі і кіравання ў грамадстве; * інтэлектуальныя і інфармацыйныя рэсурсы грамадства; * праблемы чалавека, сям'і і грамадства{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|Беларуская энцыклапедыя|том=2|старонкі=444|артыкул=Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу|аўтар=[[Г. К. Бурак|Бурак Г. К.]]|ref=Бурак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, ліквідаваныя ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Беларусі]] 2f2fqqmorvqacy79lrzpa6t28rl22se 5158107 5158106 2026-06-24T20:04:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў]] у [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158106 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў |арыгінальная назва = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |выява = |шырыня_выявы = |подпіс = |абрэвіятура = |тып = [[Навукова-даследчы інстытут|навукова-даследчая ўстанова]] |заснавана = 1959 |ліквідавана = {{ДС|16|10|2006}} |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], праспект Пераможцаў, 7 |кіраўнік = |матчына арганізацыя = [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |пераемнік = [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |сайт = }} '''Інстыту́т сацыя́льна-паліты́чных дасле́даванняў пры Адміністра́цыі Прэзідэ́нта Рэспу́блікі Белару́сь''' — былая дзяржаўная навукова-даследчая і аналітычная ўстанова ў [[Мінск|Мінску]]. Займалася ацэнкай і прагназаваннем стану грамадства, а таксама пытаннямі ўнутранай і знешняй палітыкі. Існавала пад рознымі назвамі з 1959 да 2006 года. Размяшчалася па адрасе [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7<ref name="biz">{{cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c2113f85ac433281c539276|title=Институт социально-политических исследований при Администрации Президента РБ|publisher=Bizinspect.by|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Гісторыя == Установа была заснавана ў 1959 годзе як Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржаўным планавым камітэце Савета Міністраў БССР (Дзяржплан БССР)]]{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1968 годзе ўстанова была пераўтворана ў Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў пры Дзяржплане БССР (БелНДІНТІ). У маі 1993 года інстытут перайшоў у падпарадкаванне [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і атрымаў назву Беларускі інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar854780&strq=l_siz=20|title=Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Пасля ўвядзення інстытута прэзідэнцтва, са студзеня 1995 года ўстанова была перададзена ў падпарадкаванне [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] і стала называцца Беларускім інстытутам інфармацыі і прагнозу («Белінфармпрагноз»){{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1997 годзе інстытут атрымаў сваю канчатковую назву — Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="nlb"/>. Установа была ліквідавана 16 кастрычніка 2006 года. На яе базе, згодна з [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 13 верасня 2006 года №&nbsp;570, быў створаны [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (ІАЦ)<ref name="nlb"/>. == Напрамкі дзейнасці == Галоўнымі задачамі інстытута з'яўляліся даследаванне, выпрацоўка ацэнак і прагнозаў стану беларускага грамадства, а таксама вызначэнне шляхоў яго рэфармавання і развіцця. Асноўныя даследаванні вяліся па наступных напрамках{{sfn|Бурак|1996|с=444}}: * унутраная і знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь; * матэрыяльная вытворчасць; * працэсы арганізацыі і кіравання ў грамадстве; * інтэлектуальныя і інфармацыйныя рэсурсы грамадства; * праблемы чалавека, сям'і і грамадства{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|Беларуская энцыклапедыя|том=2|старонкі=444|артыкул=Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу|аўтар=[[Г. К. Бурак|Бурак Г. К.]]|ref=Бурак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, ліквідаваныя ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Беларусі]] 2f2fqqmorvqacy79lrzpa6t28rl22se 5158123 5158107 2026-06-24T20:08:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158123 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў |арыгінальная назва = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |выява = |шырыня_выявы = |подпіс = |абрэвіятура = |тып = [[Навукова-даследчы інстытут|навукова-даследчая ўстанова]] |заснавана = 1959 |ліквідавана = {{ДС|16|10|2006}} |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7 |кіраўнік = |матчына арганізацыя = [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |пераемнік = [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |сайт = }} '''Інстыту́т сацыя́льна-паліты́чных дасле́даванняў пры Адміністра́цыі Прэзідэ́нта Рэспу́блікі Белару́сь''' — былая дзяржаўная навукова-даследчая і аналітычная ўстанова ў [[Мінск|Мінску]]. Займалася ацэнкай і прагназаваннем стану грамадства, а таксама пытаннямі ўнутранай і знешняй палітыкі. Існавала пад рознымі назвамі з 1959 да 2006 года. Размяшчалася па адрасе [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7<ref name="biz">{{cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c2113f85ac433281c539276|title=Институт социально-политических исследований при Администрации Президента РБ|publisher=Bizinspect.by|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Гісторыя == Установа была заснавана ў 1959 годзе як Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржаўным планавым камітэце Савета Міністраў БССР (Дзяржплан БССР)]]{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1968 годзе ўстанова была пераўтворана ў Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў пры Дзяржплане БССР (БелНДІНТІ). У маі 1993 года інстытут перайшоў у падпарадкаванне [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і атрымаў назву Беларускі інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar854780&strq=l_siz=20|title=Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Пасля ўвядзення інстытута прэзідэнцтва, са студзеня 1995 года ўстанова была перададзена ў падпарадкаванне [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] і стала называцца Беларускім інстытутам інфармацыі і прагнозу («Белінфармпрагноз»){{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1997 годзе інстытут атрымаў сваю канчатковую назву — Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="nlb"/>. Установа была ліквідавана 16 кастрычніка 2006 года. На яе базе, згодна з [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 13 верасня 2006 года №&nbsp;570, быў створаны [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (ІАЦ)<ref name="nlb"/>. == Напрамкі дзейнасці == Галоўнымі задачамі інстытута з'яўляліся даследаванне, выпрацоўка ацэнак і прагнозаў стану беларускага грамадства, а таксама вызначэнне шляхоў яго рэфармавання і развіцця. Асноўныя даследаванні вяліся па наступных напрамках{{sfn|Бурак|1996|с=444}}: * унутраная і знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь; * матэрыяльная вытворчасць; * працэсы арганізацыі і кіравання ў грамадстве; * інтэлектуальныя і інфармацыйныя рэсурсы грамадства; * праблемы чалавека, сям'і і грамадства{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|Беларуская энцыклапедыя|том=2|старонкі=444|артыкул=Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу|аўтар=[[Г. К. Бурак|Бурак Г. К.]]|ref=Бурак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Навуковыя арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, ліквідаваныя ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Беларусі]] am6aynihrms0tcqkjzijgex9sesrhxe 5158124 5158123 2026-06-24T20:09:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158124 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў |арыгінальная назва = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |выява = |шырыня_выявы = |подпіс = |абрэвіятура = |тып = [[Навукова-даследчы інстытут|навукова-даследчая ўстанова]] |заснавана = 1959 |ліквідавана = {{ДС|16|10|2006}} |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7 |кіраўнік = |матчына арганізацыя = [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |пераемнік = [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |сайт = }} '''Інстыту́т сацыя́льна-паліты́чных дасле́даванняў пры Адміністра́цыі Прэзідэ́нта Рэспу́блікі Белару́сь''' — былая дзяржаўная навукова-даследчая і аналітычная ўстанова ў [[Мінск|Мінску]]. Займалася ацэнкай і прагназаваннем стану грамадства, а таксама пытаннямі ўнутранай і знешняй палітыкі. Існавала пад рознымі назвамі з 1959 да 2006 года. Размяшчалася па адрасе [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7<ref name="biz">{{cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c2113f85ac433281c539276|title=Институт социально-политических исследований при Администрации Президента РБ|publisher=Bizinspect.by|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Гісторыя == Установа была заснавана ў 1959 годзе як Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржаўным планавым камітэце Савета Міністраў БССР (Дзяржплан БССР)]]{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1968 годзе ўстанова была пераўтворана ў Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў пры Дзяржплане БССР (БелНДІНТІ). У маі 1993 года інстытут перайшоў у падпарадкаванне [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і атрымаў назву Беларускі інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar854780&strq=l_siz=20|title=Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Пасля ўвядзення інстытута прэзідэнцтва, са студзеня 1995 года ўстанова была перададзена ў падпарадкаванне [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] і стала называцца Беларускім інстытутам інфармацыі і прагнозу («Белінфармпрагноз»){{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1997 годзе інстытут атрымаў сваю канчатковую назву — Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="nlb"/>. Установа была ліквідавана 16 кастрычніка 2006 года. На яе базе, згодна з [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 13 верасня 2006 года №&nbsp;570, быў створаны [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (ІАЦ)<ref name="nlb"/>. == Напрамкі дзейнасці == Галоўнымі задачамі інстытута з'яўляліся даследаванне, выпрацоўка ацэнак і прагнозаў стану беларускага грамадства, а таксама вызначэнне шляхоў яго рэфармавання і развіцця. Асноўныя даследаванні вяліся па наступных напрамках{{sfn|Бурак|1996|с=444}}: * унутраная і знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь; * матэрыяльная вытворчасць; * працэсы арганізацыі і кіравання ў грамадстве; * інтэлектуальныя і інфармацыйныя рэсурсы грамадства; * праблемы чалавека, сям'і і грамадства{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|Беларуская энцыклапедыя|том=2|старонкі=444|артыкул=Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу|аўтар=[[Г. К. Бурак|Бурак Г. К.]]|ref=Бурак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Беларусі]] e1id4yhvkxu9nx3c1ky0cukjpkuzi99 5158125 5158124 2026-06-24T20:11:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158125 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў |арыгінальная назва = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |выява = |шырыня_выявы = |подпіс = |абрэвіятура = |тып = [[Навукова-даследчы інстытут|навукова-даследчая ўстанова]] |заснавана = 1959 |ліквідавана = {{ДС|16|10|2006}} |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7 |кіраўнік = |матчына арганізацыя = [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |пераемнік = [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |сайт = }} '''Інстыту́т сацыя́льна-паліты́чных дасле́даванняў пры Адміністра́цыі Прэзідэ́нта Рэспу́блікі Белару́сь''' — былая дзяржаўная навукова-даследчая і аналітычная ўстанова ў [[Мінск|Мінску]]. Займалася ацэнкай і прагназаваннем стану грамадства, а таксама пытаннямі ўнутранай і знешняй палітыкі. Існавала пад рознымі назвамі з 1959 да 2006 года. Размяшчалася па адрасе [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7<ref name="biz">{{cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c2113f85ac433281c539276|title=Институт социально-политических исследований при Администрации Президента РБ|publisher=Bizinspect.by|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Гісторыя == Установа была заснавана ў 1959 годзе як Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржаўным планавым камітэце Савета Міністраў БССР (Дзяржплан БССР)]]{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1968 годзе ўстанова была пераўтворана ў Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў пры Дзяржплане БССР (БелНДІНТІ). У маі 1993 года інстытут перайшоў у падпарадкаванне [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і атрымаў назву Беларускі інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar854780&strq=l_siz=20|title=Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Пасля ўвядзення інстытута прэзідэнцтва, са студзеня 1995 года ўстанова была перададзена ў падпарадкаванне [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] і стала называцца Беларускім інстытутам інфармацыі і прагнозу («Белінфармпрагноз»){{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1997 годзе інстытут атрымаў сваю канчатковую назву — Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="nlb"/>. Установа была ліквідавана 16 кастрычніка 2006 года. На яе базе, згодна з [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 13 верасня 2006 года №&nbsp;570, быў створаны [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (ІАЦ)<ref name="nlb"/>. == Напрамкі дзейнасці == Галоўнымі задачамі інстытута з'яўляліся даследаванне, выпрацоўка ацэнак і прагнозаў стану беларускага грамадства, а таксама вызначэнне шляхоў яго рэфармавання і развіцця. Асноўныя даследаванні вяліся па наступных напрамках{{sfn|Бурак|1996|с=444}}: * унутраная і знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь; * матэрыяльная вытворчасць; * працэсы арганізацыі і кіравання ў грамадстве; * інтэлектуальныя і інфармацыйныя рэсурсы грамадства; * праблемы чалавека, сям'і і грамадства{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|Беларуская энцыклапедыя|том=2|старонкі=444|артыкул=Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу|аўтар=[[Г. К. Бурак|Бурак Г. К.]]|ref=Бурак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] n5y70aqtlwo0hf41udjyyr6w18c45fe 5158126 5158125 2026-06-24T20:11:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158126 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў |арыгінальная назва = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |выява = |шырыня_выявы = |подпіс = |абрэвіятура = |тып = [[Навукова-даследчы інстытут|навукова-даследчая ўстанова]] |заснавана = 1959 |ліквідавана = {{ДС|16|10|2006}} |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7 |кіраўнік = |матчына арганізацыя = [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |пераемнік = [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |сайт = }} '''Інстыту́т сацыя́льна-паліты́чных дасле́даванняў пры Адміністра́цыі Прэзідэ́нта Рэспу́блікі Белару́сь''' — былая дзяржаўная навукова-даследчая і аналітычная ўстанова ў [[Мінск|Мінску]]. Займалася ацэнкай і прагназаваннем стану грамадства, а таксама пытаннямі ўнутранай і знешняй палітыкі. Існавала пад рознымі назвамі з 1959 да 2006 года. Размяшчалася па адрасе [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|праспект Пераможцаў]], 7<ref name="biz">{{cite web|url=https://bizinspect.by/inst/5c2113f85ac433281c539276|title=Институт социально-политических исследований при Администрации Президента РБ|publisher=Bizinspect.by|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Гісторыя == Установа была заснавана ў 1959 годзе як Інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прапаганды пры [[Дзяржплан БССР|Дзяржаўным планавым камітэце Савета Міністраў БССР (Дзяржплан БССР)]]{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1968 годзе ўстанова была пераўтворана ў Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў пры Дзяржплане БССР (БелНДІНТІ). У маі 1993 года інстытут перайшоў у падпарадкаванне [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] і атрымаў назву Беларускі інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і прагнозу<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar854780&strq=l_siz=20|title=Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Пасля ўвядзення інстытута прэзідэнцтва, са студзеня 1995 года ўстанова была перададзена ў падпарадкаванне [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] і стала называцца Беларускім інстытутам інфармацыі і прагнозу («Белінфармпрагноз»){{sfn|Бурак|1996|с=444}}. У 1997 годзе інстытут атрымаў сваю канчатковую назву — Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="nlb"/>. Установа была ліквідавана 16 кастрычніка 2006 года. На яе базе, згодна з [[Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] ад 13 верасня 2006 года №&nbsp;570, быў створаны [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (ІАЦ)<ref name="nlb"/>. == Напрамкі дзейнасці == Галоўнымі задачамі інстытута з'яўляліся даследаванне, выпрацоўка ацэнак і прагнозаў стану беларускага грамадства, а таксама вызначэнне шляхоў яго рэфармавання і развіцця. Асноўныя даследаванні вяліся па наступных напрамках{{sfn|Бурак|1996|с=444}}: * унутраная і знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь; * матэрыяльная вытворчасць; * працэсы арганізацыі і кіравання ў грамадстве; * інтэлектуальныя і інфармацыйныя рэсурсы грамадства; * праблемы чалавека, сям'і і грамадства{{sfn|Бурак|1996|с=444}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|Беларуская энцыклапедыя|том=2|старонкі=444|артыкул=Беларускі інстытут інфармацыі і прагнозу|аўтар=[[Г. К. Бурак|Бурак Г. К.]]|ref=Бурак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя інстытуты Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 2006 годзе]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] rwizq075crkn7lrkr83nu5lfrxainjf 0 692277 5158173 3961105 2026-06-25T03:38:50Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158173 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] pgqxeo96qr3xnaj0e6xch66j9g8zuj6 0 692279 5158174 3961093 2026-06-25T03:39:10Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158174 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] pgqxeo96qr3xnaj0e6xch66j9g8zuj6 0 692280 5158119 3963091 2026-06-24T20:07:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158119 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 692281 5158118 3963093 2026-06-24T20:07:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158118 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 692282 5158117 3961096 2026-06-24T20:07:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158117 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 692283 5158177 3961097 2026-06-25T03:39:43Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158177 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] pgqxeo96qr3xnaj0e6xch66j9g8zuj6 0 692284 5158176 3961098 2026-06-25T03:39:32Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158176 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] pgqxeo96qr3xnaj0e6xch66j9g8zuj6 0 692285 5158112 3961099 2026-06-24T20:07:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158112 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 692286 5158113 3961100 2026-06-24T20:07:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158113 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 692287 5158114 3961101 2026-06-24T20:07:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158114 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 692288 5158115 3961102 2026-06-24T20:07:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158115 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 700170 5157943 5039225 2026-06-24T13:09:27Z Autumndancer 168015 /* Фільмаграфія */ 5157943 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Стывен Вінсент Бушэмі''' ({{lang-en|Steven Vincent Buscemi}}; нар. {{ДН|13|12|1957}}, Бруклін, [[Нью-Ёрк]], ЗША) — амерыканскі [[акцёр]], [[рэжысёр]]. Лаўрэат прэмій «Эмі» і «[[Залаты глобус]]». Вядомасць Бушэмі прынеслі такія фільмы, як «Развітальныя позіркі» (1986), «Нью-Ёркскія гісторыі» (1989), «Таямнічы цягнік» (1989), «[[Шалёныя сабакі]]» (1992), «Адчайны» (1995), «Паветраная» турма" (1997), «[[Армагедон (фільм, 1998)|Армагедон]]» (1998), «Шэрая зона» (2001), «Прывідны свет» (2001), «Буйная рыба» (2003) і «Смерць Сталіна» (2017). Ён таксама вядомы па супрацоўніцтве з [[браты Коэн|братамі Коэн]], у якіх зняўся ў фільмах «Скрыжаванне Мілера» (1990), «Бартан Фінк» (1991), «Падручны Хадсакера» (1994), «[[Фарга (фільм, 1996)|Фарга]]» (1996) і «Вялікі Лябоўскі» 1998). На тэлебачанні Бушэмі вядомы дзякуючы ролі Энаха «Накі» Томпсана ў крымінальным тэлесерыяле «Падпольная імперыя» (2010—2014), якая прынесла яму прэмію «Залаты глобус», дзве прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША, а таксама дзве намінацыі на «Эмі». Бушэмі дэбютаваў у якасці рэжысёра ў 1996 годзе, з фільмам «Пад шатамі крон». Ён таксама зняў фільмы «Зверафабрыка» (2000), «Самотны Джым» (2005) і «Інтэрв’ю» (2007), і эпізоды такіх серыялаў, як «Забойны аддзел», «Клан Сапрана», «Турма Оз», «Студыя 30» і «Сястра Джэкі». == Фільмаграфія == ===Акцёр=== {{УФільмеВерх}} {{У фільме|1992|[[Шалёныя сабакі]]|Reservoir Dogs|Містэр Ружовы}} {{У фільме|1994|[[Крымінальнае чытво]]|Pulp Fiction|афіцыянт}} {{У фільме|1995|[[Мярцвяк (фільм)|Мярцвяк ]]|Dead Man|бармэн}} {{У фільме|2003|[[Вялікая рыба]]|Big Fish|паэт Уінслоў}} {{У фільме|2010|[[Дарослыя]]|Grown Ups|Вайлі}} {{У мультфільме|2025|3=Animal Farm (2025 film)|lang=en}} {{УФільмеНіз}} == Зноскі == {{reflist}} {{Commons|Category:Steve_Buscemi}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — драма}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за найлепшую мужчынскую ролю ў драматычным серыяле}} [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэжысёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] 34leqolqd1ldiu9mh1yllpe4njmvv57 14 704678 5157903 4093126 2026-06-24T12:17:22Z Feeleman 163471 5157903 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2023|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2023]] [[Катэгорыя:Творы 2023 года]] 0y02e1r8fy8if7jnfldvgywtoef0ged 0 711466 5157906 4744563 2026-06-24T12:20:20Z DBatura 73587 5157906 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака | Назва = Спроба згону рэйса 448 | Выява = Boeing 727-2N8-Adv, Yemenia - Yemen Airways AN0201056.jpg | Памер выявы = 200px | Подпіс = Еменскі Boeing 727-2N8, падобны з самалётам, які спрабавалі скрасці. | Спосаб атакі = згон самалёта | Мэта атакі = авіялайнер Boeing 727,<br>уцёкі ў Ірак | Дата = [[23 студзеня]] [[2001]] | Закладнікі = 91 пасажыраў і 10 членаў экіпажа | Загінулыя = 0 | Параненыя = 1 | Тэрарысты = 1 | Зброя =пісталет }} [[23 студзеня]] [[2001]] года рэгулярны пасажырскі рэйс 448, які накіроўваўся з [[Сана|Саны]] ў [[Хадэйда|Хадэйду]], пілатуемы капітанам Амерам Анісам, быў сагнаны<ref>{{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/aponline/20010124/aponline164159_000.htm |title=Yemen Wants Hijacking Suspect |website=The Washington Post |access-date=30 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052729/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/aponline/20010124/aponline164159_000.htm |archive-date=22 December 2017}}</ref><ref name="BBC News 2001">{{cite web |title=US diplomat safe after Yemen hijack |work=''BBC News'' |date=23 January 2001 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1132409.stm |access-date=29 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305031310/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/1132409.stm |archive-date=5 March 2016}}</ref><ref name="tsa">{{citation |author=Transportation Safety Administration |author-link=Transportation Security Administration |title=Criminal Acts Against Civil Aviation |year=2001 |page=28 |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB165/faa8.pdf |access-date=3 May 2011 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20110208014246/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB165/faa8.pdf |archive-date=8 February 2011 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB165/faa8.pdf |access-date=23 чэрвеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130713074935/http://www.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB165/faa8.pdf |archive-date=13 ліпеня 2013 }}</ref>. [[Boeing 727|Boeing 727-2N8]] кампаніі «[[Yemenia]]» вылецеў з міжнароднага аэрапорта Саны, здзейсніўшы прыпынак у аэрапорце [[Таіз|Таіз-Аль-Джанад]]<ref name="asn">[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20010122-0 Описание Hijacking на Aviation Safety Network] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111212201443/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20010122-0 |date=12 снежня 2011 }}</ref>. На борце 101 чалавек — 91 пасажыраў, сярод якіх былі пасол [[ЗША]] ў [[Емен]]е, намеснік кіраўніка місіі ЗША ў Емене і пасол Емена ў ЗША, і 10 членаў экіпажа<ref name="tsa" /><ref>{{cite news |title=Crew Foils Hijacking on Yemeni Jet Carrying U.S. Ambassador, 90 Others |date=24 January 2001 |publisher=St. Louis Post-Dispatch |page=A4 |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&p_theme=sl&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB052F857B6031B&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |access-date=3 May 2011 |archive-date=2018-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729230449/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=SL&p_theme=sl&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB052F857B6031B&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM }}</ref>. Праз пятнаццаць хвілін пасля ўзлёту чалавек, узброены [[пісталет]]ам, запатрабаваў ляцець у [[Багдад]] ([[Ірак]]). У дадатак ён сцвярджаў, што ў яго чамадане схавана выбухоўка. Лётны экіпаж пераканаў згоншчыка спачатку накіравацца ў [[Джыбуці (горад)|Джыбуці]], каб заправіцца дастатковай колькасцю паліва для дадзенага палёту<ref name="tsa" /><ref name="asn" />. Лайнер здзейсніў аварыйную пасадку ў міжнародным аэрапорце Джыбуці-Амбулі, дзе лётчыкі на чале з капітанам паветранага судна Амерам Анісам змаглі абяззброіць згоншчыка. Кіраўнік дзяржаўнага дэпартамэнту ЗША Рычард Баўчар назваў гэта «актам сапраўды ўзрушаючага дзеяння экіпажа»<ref>{{Cite web |url=http://lubbockonline.com/stories/012401/wor_012401076.shtml |title=Archived copy |access-date=21 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052445/http://lubbockonline.com/stories/012401/wor_012401076.shtml#.WjtHnt-WZPZ |archive-date=22 December 2017}}</ref>. Адзіным пацярпелым апынуўся бортінжынер, які быў паранены падчас сутычкі з тэрарыстам<ref name="tsa" />. Згоншчыкам аказаўся беспрацоўным іракцам, які спрабаваў працаўладкавацца за мяжой. У сакавіку таго ж года злачынца экстрадавалі ў Емен, дзе прысудзілі да 15 гадоў турэмнага зняволення<ref name="tsa" />. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Падзеі 23 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 2001 года]] [[Катэгорыя:Захопы закладнікаў]] [[Катэгорыя:Згоны самалётаў]] 9bisgr0jv4iuayov1n5a7t7cu22n0hl 0 713677 5158280 4934265 2026-06-25T11:24:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158280 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Гейфман}} '''Ганна Аркадзеўна Гейфман''' (нар. {{ДН|||1962}}, [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]]) — амерыканская і ізраільская вучоная-гісторык. == Біяграфія == Нарадзілася ў яўрэйскай сям’і. У 1976 годзе разам з сям’ёй эмігравала ў ЗША. У 1985 годзе скончыла [[Бостанскі ўніверсітэт]], атрымаўшы ступень магістра. Працягнула адукацыю ў [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]], дзе ў 1990 годзе атрымала ступень [[Доктар філасофіі|PhD]] па гісторыі. Прафесар Бостанскага ўніверсітэта. Гістарычныя працы Гейфман прысвечаны палітычнаму тэрарызму ў Расіі пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] і псіхалогіі сучаснага тэрарызму ({{нп3|Тэрарыстычны акт у Беслане|падзеі ў Беслане|ru|Террористический акт в Беслане}} і іншыя акты сучаснага масавага тэрору). З 2007 года жыве ў [[Ізраіль|Ізраілі]] (у [[Іерусалім]]е), прафесар {{нп3|Універсітэт Бар-Ілана|Бар-Іланскага ўніверсітэта|ru|Университет имени Бар-Илана}}. == Працы == * Thou Shalt Kill: Revolutionary Terrorism in Russia, 1894—1917. Princeton University Press. 1993. * Entangled in Terror: The Azef Affair and the Russian Revolution. Rowman & Littlefeld Publishers, Inc., 2000. * На службе у Смерти<ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.rjews.net/geifman.shtml|title=На службе у Смерти|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100618063555/http://www.gazeta.rjews.net/geifman.shtml |archivedate=18 чэрвеня 2010 }}</ref> // Отрывки из книги «Начало современного терроризма: очерк обычаев и нравов». Бостонский университет, издательство «Либерти», Нью-Йорк, 2006. * Death Orders: The Vanguard of Modern Terrorism in Revolutionary Russia. Praeger Security International. 2010. == Ацэнка дзейнасці == === Станоўчыя водгукі === [[Рычард Пайпс]], прафесар гісторыі [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]], адзначыў, што падыход Гейфман з’яўляецца «''шырокамаштабным разуменнем тэрарызму''»<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.abc-clio.com/ABC-CLIOCorporate/product.aspx?pc=C9577C|title=Death Orders by Anna Geifman - Praeger - ABC-CLIO|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170814175453/http://www.abc-clio.com/ABC-CLIOCorporate/product.aspx?pc=C9577C|archivedate=14 жніўня 2017}}</ref>. {{нп3|Пол Холандэр|||Paul Hollander}}, прафесар сацыялогіі [[Масачусецкі ўніверсітэт у Амхерсце|Масачусецкага ўніверсітэта]], піша, што кніга Гейфман «Пачатак сучаснага тэрарызму: нарыс звычаяў і нораваў» — гэта «''арыгінальнае і старанна вывучанае параўнальнае даследаванне сучаснага палітычнага тэрору… Аўтар праяўляе выключнае разуменне менталітэту і метадалогіі рускіх тэрарыстаў XIX стагоддзя, сучасных ісламскіх тэрарыстаў-смяротнікаў і палітычных экстрэмістаў у цэлым''»<ref name="autogenerated1"/>. {{нп3|Стывен Эмерсан|||Steven Emerson}}, выканаўчы дырэктар {{нп3|Даследчы праект па тэрарызму|Даследчага праекта па тэрарызму||The Investigative Project on Terrorism}} (ЗША), сцвярджае, што «''самая апошняя кніга Ганны Гейфман — гэта абавязковая літаратура для ўсіх, хто спрабуе расшыфраваць псіхіку сучасных міжнародных тэрарыстаў''»<ref name="autogenerated1"/>. На думку гісторыка {{Нп3|Жан-Франсуа Каласімо||fr|Jean-François Colosimo}}, Ганна Гейфман унесла «''важны ўклад у гістарычнае, палітычнае, філасофскае і псіхалагічнае разуменне тэрарызму''»<ref name="autogenerated1"/>. === Крытыка === Расійскі гісторык {{нп3|Алег Віталевіч Будніцкі|А. В. Будніцкі|ru|Будницкий, Олег Витальевич}}, аддаючы належнае карпатлівай працы аўтара з архіўным матэрыялам, адзначыў: «''Мне ўяўляецца, што негатыўнае ўздзеянне на працу Гейфман аказала тое, што звычайна інкрымінавалася савецкай гістарычнай навуцы — ідэалагічная ўстаноўка. Для яе рэвалюцыянеры — толькі экстрэмісты, якія выкарыстоўваюць любыя сродкі ў барацьбе супраць легітымнай улады. Сімпатыі Гейфман цалкам на баку гэтай улады, якую яна часам папракае заднім лікам за непрыманне своечасова жорсткіх мер. Часам здаецца, што аўтар глядзіць на падзеі з акна Дэпартамента паліцыі''»<ref>{{кніга|аўтар= {{нп3|Алег Віталевіч Будніцкі|Будницкий О. В.|ru|Будницкий, Олег Витальевич}}|частка= |спасылка частка= |загаловак=Терроризм в Российском освободительном движении |арыгінал= |спасылка=https://archive.org/details/xixxx00libg_938|вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца=М. |выдавецтва=РОССПЭН |год=2000 |том= |старонкі=[https://archive.org/details/xixxx00libg_938/page/n12 25] |старонак= |серыя= |isbn=5-8243-0118-2 |тыраж=}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Городницкий Р. А.'' Боевая организация партии социалистов-революционеров в 1901—1911 гг. — М.: РОССПЭН, 1998. — 239 с. — С. 20−21. * ''Прайсман Л. Г.'' [http://socialist.memo.ru/books/lit/priceman/index.htm Террористы и революционеры, охранники и провокаторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110131032808/http://socialist.memo.ru/books/lit/priceman/index.htm |date=31 студзеня 2011 }} — М.: РОССПЭН, 2001. — 432 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Тарасаў|Тарасов А. Н.]]'' [http://saint-juste.narod.ru/geifman.htm Расистские предрассудки под маской либерализма] // «Марксизм и современность», 1997, № 3. == Спасылкі == * [https://www.firstthings.com/web-exclusives/2011/12/a-review-of-anna-geifmans-death-orders A review of Anna Geifman’s Death Orders] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170814181301/https://www.firstthings.com/web-exclusives/2011/12/a-review-of-anna-geifmans-death-orders |date=14 жніўня 2017 }} * [https://jewish.ru/ru/interviews/articles/175539/ От эсеров к исламистам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191021122715/https://jewish.ru/ru/interviews/articles/175539/ |date=21 кастрычніка 2019 }} (06.05.2015) {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-07-27}} {{DEFAULTSORT:Гейфман Ганна Аркадзеўна}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Ізраіля]] [[Катэгорыя:Гісторыкі ЗША]] 68bbw8siz568oatl2s7nmt7c45n8fk7 0 718927 5157998 4980242 2026-06-24T15:09:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5157998 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Кавальчук}} '''Віктар Іванавіч Кавальчук''' (нар. {{ДН|20|5|1954}}, в. [[Новае Сяло (Ваўкавыскі раён)|Новае Сяло]], [[Ваўкавыскі раён]], [[Гродзенская вобласць]]) — беларускі дзіцячы хірург. [[Доктар медыцынскіх навук]] (2000), [[прафесар]] (2015). == Біяграфія == Скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]] (спецыяльнасць «Лячэбная справа», 1980). Працаваў у [[Брэсцкая абласная бальніца|Брэсцкай абласной бальніцы]] (1980—1981, урач-інтэрн), ЦРБ г. [[Бяроза (горад)|Бяроза]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (1981—1982, урач-дзіцячы хірург), Гродзенскім дзяржаўным медыцынскім універсітэце (з 1989, [[Педыятрычны факультэт ГрДМУ|педыятрычны факультэт]], кафедра дзіцячай хірургіі, у 1998—2002 і з 2007 — загадчык кафедры, адначасова ў 1998—2002 — прарэктар па лячэбнай рабоце, у 2002—2007 — кафедра педыятрыі № 1 з курсам дзіцячай хірургіі, прафесар). Навуковыя інтарэсы: дзіцячая хірургія. == Узнагароды == Ганаровая грамата Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь (1999, 2015), знак «[[Выдатнік аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]» (2002). {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|18-1|Кавальчук Віктар Іванавіч||396}} * Ковальчук Виктор Иванович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2007. — Т. 4. — С. 110. * Ковальчук Виктор Иванович // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. — Минск, 2014. — Т. 4 : Гродненская область : в 2 кн., кн. 1. — С. 418. * Ковальчук Виктор Иванович // Заведующие кафедрами и профессора Гродненского государственного медицинского (института) университета (1958—2003). — Гродно, 2003. — С. 237—238. * Ковальчук Виктор Иванович // Профессора и доктора наук Гродненского государственного медицинского университета. — Гродно, 2013. — С. 110. * Ковальчук Виктор Иванович // 50 лет Гродненскому государственному медицинскому университету: события и биографии / П. В. Гарелик, Е. М. Тищенко. — Гродно, 2008. — С. 171. * Кавальчук Віктар Іванавіч // Нарысы сучаснай гісторыі дзіцячай хірургіі на Беларусі : манаграфія / Б. І. Мацкевіч. — Гродна , 2009. — C. 90—91. == Спасылкі == * [http://www.grsmu.by/ru/university/structure/chairs/cafedry_14/sostav/172/ Ковальчук Виктор Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230719103201/http://www.grsmu.by/ru/university/structure/chairs/cafedry_14/sostav/172/ |date=19 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|19|7|2023}} // Сайт ГрДМУ * [https://bypatents.com/patents/kovalchuk-viktor-ivanovich База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230719103201/https://bypatents.com/patents/kovalchuk-viktor-ivanovich |date=19 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|19|7|2023}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кавальчук Віктар Іванавіч}} [[Катэгорыя:Хірургі СССР]] [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педыятры СССР]] [[Катэгорыя:Педыятры Беларусі]] [[Катэгорыя:вынаходнікі Беларусі]] hscd085uqfl6wg6q2pu2essb3hv5pq4 0 719703 5158247 4209071 2026-06-25T08:57:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158247 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Галіна Аляксандраўна Гаравая''' ([[7 лютага]] [[1941]], г. [[Барысаглебск]], [[Расія]] — [[5 лістапада]] [[2011]]) — беларуская [[скульптарка]]. == Біяграфія == Скончыла ў 1967 годзе [[Мінскае мастацкае вучылішча]], у 1973 годзе — [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] па спецыяльнасці «скульптура». У 1991—2002 гадах уваходзіла ў творчае аб’яднанне мастакоў «[[Няміга-17]]». Была ўзнагароджана пачэсным ордэнам Францыі «Мастацтва і літаратура» (2005)<ref>[https://www.belta.by/culture/view/unikalnoe-iskusstvo-soobschestva-hudozhnikov-nemiga-17-predstavjat-v-minske-449451-2021 Уникальное искусство сообщества художников "Немига-17" представят в Минске]</ref>. == Творчасць == Працавала ў галіне [[манументальная скульптура|манументальнай]] і [[станковая скульптура|станковай скульптуры]]. Сярод твораў: манументальная кампазіцыя «Маці» (1976, р.п. [[Глуша (пасёлак)|Глуша]] Бабрускага раёна), помнік воінам-кавалерыстам (1981, в. [[Горня|Горная]] Хоцімскага раёна, арх. [[Ю. Мамлін]]), паркавая скульптура «Голуб» (1988), станковыя творы «Беларусь партызанская», «Касманаўты» (абедзве 1975), «Несцерка і Паўлінка» (1985), «Дзекабрысты» (1986), «Нараджэнне» (1990), «Страсці», «Сляпыя», «Аплакванне» (усе 1993), «Патэн» і «Каханне» (1994), «Акт-1» (1995), «Акт-2» (1996), «Маскі ІІІ» (2000) ды інш. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5|||38}} * Вайніцкі, Павел. «Страсці» Галіны Гаравой як прыклад рэпрэзентатыўнага твора ў беларускім мастацтве 1990-х гадоў // Чацверты Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. Працоўныя матэрыялы. Том 4 (2015). Kaunas, 2015. С. 240—243. * Вайніцкі, Павел. Супастаўленне. Супрацьпастаўленне. Асэнсаванне. Праект «Мыслеформы» Галіны Гаравой у Музеі-майстэрні Заіра Азгура // Мастацтва. 2017. № 7. С. 20. == Спасылкі == * [http://gorovaya.com/ Сайт Галіны Гаравой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220920170330/http://gorovaya.com/ |date=20 верасня 2022 }} * [https://web.archive.org/web/20190421043324/artaktivist.org/vospominaniya-o-galine-gorovoj Воспоминания о Галине Горовой] {{DEFAULTSORT:Гаравая Галіна Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Скульптары Беларусі]] [[Катэгорыя:Скульптары СССР]] m42u68o4jwj5fy1acf9zs1as1dqw6w9 14 720880 5157883 4215963 2026-06-24T12:11:03Z Feeleman 163471 5157883 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2020|года}}{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2020]] [[Катэгорыя:Творы 2020 года]] dlbblwbheeqj0vj2t69dmdc9ptzx2se 0 720926 5158016 5119192 2026-06-24T17:09:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158016 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пятруша}} {{ДД}} '''Віктар Леанідавіч Пятруша''' ({{ВДП}}) — беларускі дзяржаўны функцыянер, спецыяліст па пытаннях будаўніцтва прадпрыемстваў прамысловасці будаўнічых матэрыялаў, сувязі, транспарту, жыллёвай, камунальнай і дарожнай гаспадаркі<ref name="ПВЛ">{{Cite web|url=http://rntbcat.org.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar2885567&strq=l_siz=20|title=Петруша, Виктор Леонидович (государственный деятель)|website=rntbcat.org.by|access-date=2026-03-27}}</ref>. Нарадзіўся 18 чэрвеня 1957 года ў Віцебску.<ref name=":0" /> У 2002—2009 гадах працаваў намеснікам старшыні [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]]. У 2009—2012 гадах — дырэктар Дэпартамента кантролю і нагляду за будаўніцтвам Дзяржаўнага камітэта па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/prezident-belarusi-prinyal-kadrovye-resheniya.html|title=Президент Беларуси принял кадровые решения|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2009-06-04|access-date=2026-03-27}}</ref><ref name="ПВЛ" /><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://haradoklib.by/index.php/ru/chitatelyam-2/item/1803-pochetnie-grazhdane|title=Почетные граждане Городокщины|last=|website=haradoklib.by|access-date=2026-03-26|archive-date=26 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260326191321/https://haradoklib.by/index.php/ru/chitatelyam-2/item/1803-pochetnie-grazhdane|url-status=dead}}</ref>. У 2012—2024 гадах працаваў дырэктарам рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Галоўдзяржбудэкспертыза», з 2024 года — памочнік дырэктара РУП «Галоўдзяржбудэкспертыза»<ref>[https://gse.by/3-1-glavgosstrojekspertiza/3-1-1-rukovodstvo Руководство. Главгосстройэкспертиза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220119231858/https://gse.by/3-1-glavgosstrojekspertiza/3-1-1-rukovodstvo |date=19 студзеня 2022 }}</ref><ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Ответственность за результат : по материалам аттестационной комиссии при Президенте РБ // Беларуская думка : штомес. навук.-тэарэт. і грамад.-публіцыст. часоп. —2008. — № 7. — С. 4—8. (3ОК235) {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пятруша Віктар Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Намеснікі старшыні Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Будаўнікі Беларусі]] tii1njfls8wt3l28zyseg8j6dbfkyoo 0 721126 5158116 4218164 2026-06-24T20:07:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] на [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158116 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 721216 5158087 4218644 2026-06-24T19:34:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158087 wikitext text/x-wiki '''Жыбуль''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль]] (нар. 1978) — беларускі пісьменнік. * [[Вячаслаў Васілевіч Жыбуль]] (нар. 1948) — беларускі літаратуразнавец, крытык, грамадскі дзеяч. * [[Наталля Пятроўна Жыбуль]] (нар. 1975) — беларускі палітычны дзеяч. {{спіс цёзак2|Беларускія}} mjsqzt4ar81plwdg0gtt34ewwhzmjdb 14 725401 5157881 4278252 2026-06-24T12:09:42Z Feeleman 163471 5157881 wikitext text/x-wiki [[:Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2020 года]] — [[:Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2022 года]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2021]] [[Катэгорыя:Творы 2021 года]] 4qsukpa10r2a83nndvkdvm8gfu3u4al 5157882 5157881 2026-06-24T12:10:46Z Feeleman 163471 5157882 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2021|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2021]] [[Катэгорыя:Творы 2021 года]] ssorr3d2h1pa85l7nxbt7iwcg745cy2 0 726413 5158045 5157840 2026-06-24T18:35:46Z M.L.Bot 261 5158045 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ежы Орда''' ([[20 сакавіка]] [[1905]], [[Навалучкі|Навашыцы]] — [[8 чэрвеня]]<ref>[http://www.bj.uj.edu.pl/biogramy/biogram?id=11121 Bibliograficzna baza danych biblioteki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180103170104/http://www.bj.uj.edu.pl/biogramy/biogram?id=11121 |date=3 студзеня 2018 }} Uniwersytetu Jagiellońskiego.</ref> [[1972]], [[Вільня]]) — польскі гісторык культуры, архівіст, грамадскі дзеяч{{Sfn|''Słownik…''|s=383}}, «віленец па выбары», «інтэгральны гуманіст», «чалавек парадоксу», «анархіст у духу [[Святы Аўгусцін|святога Аўгусціна]]» і гід па Вільні. == Біяграфія == === Навашыцы === Пачатак дзяцінства правёў у радавым маёнтку Навашыцы [[Кобрынскі павет (1921—1940)|Кобрынскага павета]]{{Sfn|Jegelevičius|1999|s=44}}. Ежы Орда па мацярынскай лініі быў унукам львоўскага гісторыка [[Станіслаў Смолька|Станіслава Смолькі]]{{Sfn|''Słownik…''}}, даследчыка гісторыі Сярэднявечча і Новага часу. У 1899 Марыя ў дзявоцтве Смолькава выйшла замуж за [[Караль Орда|Караля Орду]] (1871—1914), якому належалі некалькі маёнткаў на Палессі, у тым ліку Навашыцы. У гэтай сядзібе падчас [[Студзеньскае паўстанне|Студзеньскага паўстання]] хаваўся [[Рамуальд Траўгут]]{{Sfn|Zagałowa|1999}}. Станіслаў Смолька правёў апошнія гады свайго жыцця ў Навашыцах і быў пахаваны ў 1924 у [[Іванава|Янаве]] пад [[Пінск]]ам. Меў двух братоў — Тадэвуша і Вітальда. Вітольд браў удзел у [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёвай кампаніі 1939 года]], загінуў у лагеры для ваеннапалонных у 1944 годзе{{Sfn|Jegelevičius|1999}}. === Варшаўскі перыяд === У 1917 разам з братамі і сёстрамі выехаў у [[Варшава|Варшаву]], дзе жыў на вуліцы Гожа, 32. Працягваў адукацыю ў гімназіі Войцеха Гурскага ў Варшаве ў 1916—1923. З 1923 два гады вывучаў гісторыю ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]]. Падчас вучобы ў Варшаўскім універсітэце ён пасябраваў з дырэктарам Архіва Асветы Вінцэнтам Лапаціньскім і ўступіў у канфлікт з прафесарам [[Марцэлі Гандэльсман]]ам{{Sfn|Zagałowa|1999|s=13}}. Прычынай спрэчкі стаў пратэст Орды супраць прынцыпу калектыўнай адказнасці. === Віленскі ўніверсітэт === З-за канфлікту ў 1926 Ежы Орда пераехаў у Вільню і працягнуў навучанне ў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя]], вывучаючы гісторыю і мастацтвазнаўства{{Sfn|Jegelevičius|1999|s=45}}. Быў вучнем Казіміра Хадыніцкага і [[Станіслаў Касцялкоўскі|Станіслава Касцялкоўскага]]{{Sfn|''Słownik…''|s=383}}. З 1928 г. публікаваўся ў навуковым гістарычным часопісе «''Ateneum Wileńskie''» і акадэмічным часопісе «''Alma Mater Vilnensis''» (з 1928 працаваў там у рэдакцыі як прадстаўнік гісторыкаў){{Sfn|Zagałowa|1999|s=13}}. З 1927 быў абраны старшынёй кола студэнтаў-гісторыкаў універсітэта Стэфана Баторыя, там па яго ініцыятыве была створана асобная секцыя па вывучэнні Вільні, мэтай якой было ўпарадкаванне бібліяграфіі Вільні, а таксама падрыхтоўка гуртка гідаў па гораду<ref name=":0">Patryk Tomaszewski. ''Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie w latach 1919—1939''. Wydawnictwo Naukowe UMK, 2022.</ref>. У 1933 далучыўся да тэатральнай студыі Ірэны Брыльскай пры Віленскім тэатры. Канцэптуальна дапамагаў са стварэннем сцэнаграфіі{{Sfn|Zagałowa|1999|s=14–15}}. Абараніў доктарскую працу «''Пінск, яго пачаткі, тапаграфія і нарыс гісторыі да сярэдзіны XVIII стагоддзя''» пад кіраўніцтвам Станіслава Касцялкоўскага ў 1932{{Sfn|Jegelevičius|1999|s=45}}. Пасля заканчэння вучобы працаваў бібліятэкарам у Інстытуце Усходняй Еўропы ў Вільні, а з 1935 года — у Дзяржаўным архіве ў Вільні. Пісаў артыкулы для левага часопіса Генрыка Дэмбіньскага і Стэфана Ендрыхоўскага «Poprostu», некаторы час уваходзіў у рэдакцыю. Часопіс «Poprostu» меў выразную марксісцкую арыентацыю, фінансаваўся Камуністычнай партыяй Польшчы. Часопіс прынцыпова выступаў супраць асіміляцыі беларусаў, беларускі аддзел у рэдакцыі ўзначальваў [[Максім Танк]]<ref name=":0" />. Паколькі Орда не быў ні марксістам, ні прыхільнікам сацыялізму, ён пакінуў часопіс. Калі пазней на судзе над заснавальнікамі часопіса яго спыталі аб яго палітычных поглядах, ён адказаў: «''Я анархіст у духу святога Аўгусціна''». === Ваенны час === Пасля таго, як Вільня была занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], быў вымушаны працаваць рабочым у гарадскіх садах, утрымліваў сябе таксама рэпетытарствам. Доўгі час быў беспрацоўным. Публікаваў артыкулы ў «''Prawda Wileńska''», за што падвяргаўся нападкам у падпольным друку. Займаўся тайным выкладаннем{{Sfn|''Słownik…''}}. Падчас нацысцкай акупацыі ён працягваў чытаць лекцыі ў тэатральнай студыі, але ў падполлі. Сярод навучэнцаў студыі была [[Ганна Скаржанка]]. Пасля вайны студыя была прызнана Асацыяцыяй польскіх сцэнічных дзеячаў эквівалентам дзяржаўнай тэатральнай школы{{Sfn|Zagałowa|1999|s=24}}. Пасля паўторнага заняцця Вільні Чырвонай Арміяй са згоды польскага падполля застаўся ў Вільні і ўладкаваўся на працу ў Дзяржаўны гістарычны архіў, а затым у гарадскі архіў{{Sfn|Sławińska|1999|s=66}}. === Пасляваенны перыяд === Пасля заканчэння вайны не меў рэгістрацыі і працы. Вырашэннем сітуацыі аказалася фіктыўны шлюб 17 кастрычніка 1945 з манашкай-візіткай Геленай Зяновіч (1906—1986), з якой яны апекаваліся шасцю сіротамі. Трое з гэтых дзяцей былі габрэямі, якіх яны выратавалі ад [[халакост]]у. У 1992 Гелена Зяновіч была ўганаравана званнем Праведнік народаў свету. Ежы Орда таксама дапамог выратаваць хворую на тыф габрэйку Хаю Траевіцкую{{Sfn|Zagałowa|1999|s=27}}. У пачатку 1950-х гадоў (некаторыя крыніцы кажуць пра снежань 1949 года{{Sfn|Jegelevičius|2005|s=120}}), пасля таго як Орда адмовіўся праходзіць настрыфікацыю сваёй навуковай ступені, што прадугледжвала іспыт па марксізме-ленінізме, ён быў звольнены з працы. Працаваў дворнікам. У 1950 годзе ён уладкаваўся ў [[Акадэмія навук Літвы|Акадэмію навук Літвы]] грузчыкам, фактычна займаўся навуковай працай. У той час ён напісаў «''Гісторыю Вялікага Княства Літоўскага»'', якую пад сваім імем на літоўскай мове без пазначэння сапраўднага аўтара выдаў прафесар Юозас Жугжда{{Sfn|Zagałowa|1999|s=32}}. Толькі ў маі 1958 ён уладкаваўся на працу ў Цэнтральны гістарычны архіў Літоўскай ССР на пасаду старшага навуковага супрацоўніка, дзе працаваў да 1972. Займаўся аналізам дакументаў і навучаннем кадраў{{Sfn|Zagałowa|1999|s=34–35}}. На працягу чатырох гадоў ён кіраваў створаным ім у складзе Інстытута педагогікі паэтычным тэатрам, які выхоўваў настаўнікаў для польскіх школ. Быў сузаснавальнікам гурта песні і танца «Вілія» (Wilia){{Sfn|Zagałowa|1999|s=37}}. Пахаваны на [[Роса|могілках Росы]] ў Вільні. Па ініцыятыве Уладзіслава Коркуця дзякуючы грамадскім зборам на магіле быў усталяваны помнік з надпісам Станіслава Якуціса: ''«Памяці чалавека навукі, гуманіста, вялікага знаўцы гісторыі Вільня, аматар тэатра і фальклору, застанецца ў сэрцах сям’і, ансамбля Wilia, супрацоўнікаў і ўсіх жыхароў і сяброў Вільні»''. Аўтарам праекту надмагілля з’яўляецца віленскі журналіст і паэт Войцех Пятровіч. І дзень нараджэння, і дзень смерці на помніку пазначаны няправільна{{Sfn|Jegelevičius|1999|s=44}}. Няправільная дата смерці фігуруе нават у навуковых даследаваннях (напрыклад, 6 чэрвеня 1972 года{{Sfn|Jegelevičius|2005|s=121}}). == Памяць == Ён стаў прататыпам персанажа Мурзы-Мурзіча ў аўтабіяграфічным рамане [[Ежы Путрамант|Ежы Путрамента]] «Рэчаіснасць»{{Sfn|Putrament|1969|s=330}}. Узгадваў яго таксама [[Чэслаў Мілаш]] у «Іншым алфавіце»{{Sfn|Miłosz|1998|s=112–114}}: <blockquote>Гэты нашчадак вядомага арыстакратычнага роду быў маленькім чалавечкам з яйкападобнай, амаль лысай, нягледзячы на юны ўзрост, галавой — такім блізарукім, што насіў тоўстае шкло, выпуклыя, нібы акуляры вадалаза. У ягонай знешнасці і манеры паводзінаў было нешта смешнае людзей, і ў Вільні трыццатых гадоў ён слыў асобай пацешнай і эксцэнтрычнай. У той жа час немагчыма было ўявіць сабе, каб яго хвалявалі авангардныя ці левыя ідэі, каб ён быў адным з нас — у «Жагарах», на выбарах у «Братняках» у 1931 годзе ці ў групе Дэмбінскага і яго часопісе «Папросту». Ён быў старэйшы за нас усяго на пару гадоў, але тым не менш карыстаўся прывілеямі старэйшыны і стаяў у баку ад усіх гэтых пачынанняў. Гэта ён, выступаючы сведкам на працэсе Дэмбінскага і таварышаў у 1936 годзе, на пытанне, якія яго палітычныя погляды, з сур’ёзным выглядам падняў палец і адказаў: «Анархіст». А затым дадаў: «У духу святога Аўгусціна». Кніжны чарвяк, эрудыт. Не памятаю, дзе ён вучыўся. Здаецца, у яго быў дактарат па гісторыі. Яго сапраўднай спецыяльнасцю, любоўю і прафесіяй была сталіца Вялікага княства Літоўскага, Вільня, яе мінулае і архітэктура. Магчыма, у іншых гарадоў таксама ёсць даследнікі, якія закаханыя ў старыя камяні і сядзяць круком над летапісамі. Вільня здабыла свайго знаўцу і прыхільніка ў асобе доктара Ежы Орды. А паколькі ён вёў аскетычны лад жыцця, маючы патрэбу толькі ў самым неабходным, то здавалася, што ніякія кар’ерныя спакусы не адарвуць яго ад папер і кніг<ref>[https://biography.wikireading.ru/272919 Чеслав Милош. Азбука] // ВикиЧтение.</ref>.</blockquote>Ганна Еджыхоўская так яго ўзгадвала:<blockquote>Так званыя бытавыя ўмовы яго ніколі не хвалявалі, быў улюбёны ў віленскія касцёлы, асабліва святых Пятра і Паўла<ref>Anna Jędrychowska. ''Zygzakiem i po prostu''. Warszawa: Czytelnik, 1965. S. 251. </ref></blockquote>23 лістапада 2022 года ў віленскай Нацыянальнай мастацкай галерэі адбылася прэм’ера дакументальнага фільма Ілоны Левандоўскай «Анархіст у духу святога Аўгусціна»<ref>[https://zw.lt/wilno-wilenszczyzna/film-dokumentalny-o-dr-jerzym-ordzie-anarchista-w-duchu-sw-augustyna/ Film dokumentalny o dr. Jerzym Ordzie «Anarchista w duchu św. Augustyna»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221126133616/https://zw.lt/wilno-wilenszczyzna/film-dokumentalny-o-dr-jerzym-ordzie-anarchista-w-duchu-sw-augustyna/ |date=26 лістапада 2022 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины}} * {{Cite book |title = Jerzy Orda – Wilnianin z wyboru| date = 1999 |chapter = Historyk Litwy Jerzy Orda |first = Sigitas |last=Jegelevičius |lang = pl}} za: Znad Wilii nr 6 (139) 28 marca 1995 s. 6, Znad Wilii nr 7 (140) 11 kwietnia 1995 s. 6, Znad Wilii nr 8 (141) 25 kwietnia 1995 s. 6 * {{Cite book |first = Sigitas |last = Jegelevičius |title = Lietuvos istorijos studijos |chapter = Lietuvos istorikas Jurgis Orda |publisher = Vilniaus universiteto Istorijos fakultetas |location = Vilnius |date = 2005 |issn = 1392-0448 |url = http://www.lis.lt/index.php?lang=LT&id=archyvas&TomasID=4&ArchyvasPSL=119&ArchyvasKiekis=1 |lang = lt |volume = 4 |access-date = 1 мая 2024 |archive-date = 1 мая 2013 |archive-url = https://archive.today/20130501231618/http://www.lis.lt/index.php?lang=LT&id=archyvas&TomasID=4&ArchyvasPSL=119&ArchyvasKiekis=1 |url-status = dead }} * {{Cite book |author-link = Чэслаў Мілаш |first = Czesław |last = Miłosz |title = Inne abecadło |url = https://archive.org/details/inneabecado0000mios |publisher = Wydawnictwo Literackie |location = Kraków |date = 1998 |chapter = Orda, Jerzy |isbn = 83-08-02831-4 |lang = pl }} * {{Cite book |first = Jerzy |last=Putrament|author-link = Ежы Путрамант |title = Pół wieku |number = IV |publisher = Czytelnik |location = Warszawa |date = 1969 |chapter = Sprawa |volume = 1, ''Młodość'' |lang = pl }} * {{Cite book |title = Jerzy Orda – Wilnianin z wyboru| date = 1999 |chapter = Jerzy Orda – czyli przepis na wolność doskonałą |first = Irena |last = Sławińska |lang = pl }} za: Tygodnik Powszechny nr 7, 15 lutego 1998 * {{Cite book |title =Słownik historyków polskich |publisher=Wiedza Powszechna |location=Warszawa |date=1994 |isbn=83-214-1051-0 |ref={{sfnref|Słownik…}}} |lang = pl}}} * {{Cite book |title = Jerzy Orda – Wilnianin z wyboru| date = 1999 |chapter = Jerzy Orda – człowiek paradoksu |first = Janina |last=Zagałowa |lang = pl }} za referat wygłoszony na konferencji i opublikowany w «Wilno — Wileńszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur», materiały I Międzynarodowej Konferencji, Białystok 21-24 września 1989, w czterech tomach pod redakcją E. Feliksiak, tom III, Białystok 1992, s 281—320 {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Орда Ежы}} [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] cjpg230zhyl2ppkwnpk08pqxip7qd1d 10 728260 5158231 4870002 2026-06-25T08:30:42Z Feeleman 163471 афармленне 5158231 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Беларускія перакладчыкі фільмаў | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | загаловак = Беларускія перакладчыкі фільмаў (дубляж і агучванне) | клас_спісаў = hlist | спіс1 = * [[Беларускі відэаклуб]] (1999) * [[Сотвар]] (1999?) * [[Беларускі гальфстрым]] (2005) * [[Кінаконг]] (2010) * [[Futubela]] (2012) * [[Кучук]] (2013) * [[Цыганкоў]] (2017) * [[Gavarun.by|Гаварун]] (2017) * [[Анібел]] (2017) * [[Тутэйшын Студыя]] (2019) * [[RэЗервацыЯ]] (2019) * [[Кукумба]] (2020) * [[Лагодны Цмок]] (2022) * [[Кавярня]] (2022) * [[Беларусьфільм]] * [[Belmovie]] (?) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінематограф]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> 2xgoorgtrh288sykvtwh1nwlp688214 5158235 5158231 2026-06-25T08:37:37Z Feeleman 163471 афармленне 5158235 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Беларускія перакладчыкі фільмаў | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | загаловак = Беларускія перакладчыкі фільмаў (дубляж і агучванне) | клас_спісаў = hlist | спіс1 = * [[Беларускі відэаклуб]] (1999) * [[Сотвар]] (1999?) * [[Беларускі гальфстрым]] (2005) * [[Кінаконг]] (2010) * [[Futubela]] (2012) * [[Кучук]] (2013) * [[Цыганкоў]] (2017) * [[Gavarun.by|Гаварун]] (2017) * [[Анібел]] (2017) * [[Тутэйшын Студыя]] (2019) * [[RэЗервацыЯ]] (2019) * [[Кукумба]] (2020) * [[Лагодны Цмок]] (2022) * [[Kaviarnia]] (2022) * [[Беларусьфільм]] * [[Belmovie]] (?) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Кінематограф]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> og8tp2drp5jpgy5dadi2ctgfy8sh5ga 0 728430 5158232 5157415 2026-06-25T08:31:16Z Feeleman 163471 афармленне. Назва памянялася ў суполкі 5158232 wikitext text/x-wiki '''RэЗервацыЯ''' (Рэзервацыя) — [[Беларусь|беларуская]] творчая група, робіць [[пераклад]] і [[агучванне]] [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]] і [[Кіно|фільмаў]]. == Гісторыя == Група ўзнікла ў [[Барысаў|Барысаве]] ў 2004 годзе. Іх было трое, на чале з Сашам. Перакладалі толькі [[субцітры]] да фільмаў і анімэ. Дзейнасць заціхла. У верасні 2012 група адроджана, публікуе першы варыянт перакладу гульні World of Tanks ад кампаніі [[Wargaming.net|Wargaming]]. Перакладае другую гульню той самай кампаніі — World of Warships. Да суполкі далучаецца група [[Украінская мова|ўкраінскага]] перакладчыка Ігара Казака. Пераклады былі не афіцыйнымі, потым прызнаны распрацоўшчыкамі, у абноўленым выглядзе ўключаны ў афіцыйныя версіі гульняў. Працэс прызнання быў нялёгкім. У агучванні браў удзел музыкант Уладзіслаў Наважылаў з гурта [[Gods Tower]]. У 2015 годзе з’явілася іхняя лакалізацыя «[[Легенды Айзенвальда|Легенд Айзенвальда]]» ад [[Aterdux Entertainment]]. Гэта першая ў гісторыі відэагульня, дзе беларускі пераклад быў афіцыйным. Зімой 2020 суполка агучыла пачатак серыяла «Вядзьмар». Беларускае агучванне афіцыйна прадавала кампанія [[Netflix]]. Распрацавалі праверку беларускага правапісу і іншыя праекты. == Спіс агучаных перакладаў == * [[World of Tanks]] (+украінская) * [[World of Warships]] (+украінская) * [[War Thunder]] * [[Легенды Айзенвальда]] * [[Айзенвальд: Лістападаўская кроў]] * [[UFL]] * [[Hollywood Animal]] '''Фільмы''' * [[Вядзьмар (серыял)|Вядзьмар]] (7 серый) == Літаратура == * [[Бярозка (часопіс)|Бярозка]] № 3 — 2017 == Спасылкі == * [https://www.by-reservation.com/ by-reservation.com] * [https://witcher.by-reservation.com/ Вядзьмар] * [https://web.archive.org/web/20220517205803/https://tech.onliner.by/2016/05/24/belwot Гутарка] 24 мая 2016 * [https://web.archive.org/web/20150325000512/https://tech.onliner.by/2015/03/23/rpg-legendy-ejzenvalda Гутарка з Aterdux Entertainment] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларускія перакладчыкі фільмаў}} [[Катэгорыя:Арганізацыі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Барысаў]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] [[Катэгорыя:Кінематограф Беларусі]] [[Катэгорыя:Інфарматыка]] 7aexw3r3sqlpv4ka4t7vsq1wbnvz708 5158233 5158232 2026-06-25T08:32:09Z Feeleman 163471 Feeleman перанёс старонку [[RэZэрвацыЯ]] у [[RэЗервацыЯ]]: Назва ўстарэла 5158232 wikitext text/x-wiki '''RэЗервацыЯ''' (Рэзервацыя) — [[Беларусь|беларуская]] творчая група, робіць [[пераклад]] і [[агучванне]] [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]] і [[Кіно|фільмаў]]. == Гісторыя == Група ўзнікла ў [[Барысаў|Барысаве]] ў 2004 годзе. Іх было трое, на чале з Сашам. Перакладалі толькі [[субцітры]] да фільмаў і анімэ. Дзейнасць заціхла. У верасні 2012 група адроджана, публікуе першы варыянт перакладу гульні World of Tanks ад кампаніі [[Wargaming.net|Wargaming]]. Перакладае другую гульню той самай кампаніі — World of Warships. Да суполкі далучаецца група [[Украінская мова|ўкраінскага]] перакладчыка Ігара Казака. Пераклады былі не афіцыйнымі, потым прызнаны распрацоўшчыкамі, у абноўленым выглядзе ўключаны ў афіцыйныя версіі гульняў. Працэс прызнання быў нялёгкім. У агучванні браў удзел музыкант Уладзіслаў Наважылаў з гурта [[Gods Tower]]. У 2015 годзе з’явілася іхняя лакалізацыя «[[Легенды Айзенвальда|Легенд Айзенвальда]]» ад [[Aterdux Entertainment]]. Гэта першая ў гісторыі відэагульня, дзе беларускі пераклад быў афіцыйным. Зімой 2020 суполка агучыла пачатак серыяла «Вядзьмар». Беларускае агучванне афіцыйна прадавала кампанія [[Netflix]]. Распрацавалі праверку беларускага правапісу і іншыя праекты. == Спіс агучаных перакладаў == * [[World of Tanks]] (+украінская) * [[World of Warships]] (+украінская) * [[War Thunder]] * [[Легенды Айзенвальда]] * [[Айзенвальд: Лістападаўская кроў]] * [[UFL]] * [[Hollywood Animal]] '''Фільмы''' * [[Вядзьмар (серыял)|Вядзьмар]] (7 серый) == Літаратура == * [[Бярозка (часопіс)|Бярозка]] № 3 — 2017 == Спасылкі == * [https://www.by-reservation.com/ by-reservation.com] * [https://witcher.by-reservation.com/ Вядзьмар] * [https://web.archive.org/web/20220517205803/https://tech.onliner.by/2016/05/24/belwot Гутарка] 24 мая 2016 * [https://web.archive.org/web/20150325000512/https://tech.onliner.by/2015/03/23/rpg-legendy-ejzenvalda Гутарка з Aterdux Entertainment] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларускія перакладчыкі фільмаў}} [[Катэгорыя:Арганізацыі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Барысаў]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на ўкраінскую мову]] [[Катэгорыя:Кінематограф Беларусі]] [[Катэгорыя:Інфарматыка]] 7aexw3r3sqlpv4ka4t7vsq1wbnvz708 0 733121 5158022 4353116 2026-06-24T17:26:03Z Глеков Олег 169642 5158022 wikitext text/x-wiki {{газета}} '''«Каталіцкія навіны»''' — штомесячны рэлігійны інфармацыйны бюлетэнь. Друкуе афіцыйныя дакументы [[Рымска-Каталіцкі Касцёл на Беларусі|Каталіцкага Касцёла на Беларусі]], Пастырскія пасланні, пасланні [[Папа Рымскі|Святога Айца]], інфармацую з [[Ватыкан|Апостальскае Сталіцы]], галоўныя навіны каталіцкага свету. Заснаваны ў [[1995]] [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіяй]]. Рэдакцыя размешана на [[Плошча Свабоды (Мінск)|плошчы Свабоды]], 9 у [[Мінск]]у. == Спасылкі == * [http://media.catholic.by/ave/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20081219144321/http://catholic.by/port/media.htm Інфармацыя на Catholic.by] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] [[Катэгорыя:Газеты Мінска на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] ju9329kcomk9ih2fiio8iltij0u7s13 0 735993 5158203 5018781 2026-06-25T07:39:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158203 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубінка}} {{Асоба |імя = Вячаслаў Андрэевіч Дубінка |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = {{ДН|17|12|1941}} |месца нараджэння = [[Слуцк]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] |дата смерці = {{ДС|10|8|2010}} |месца смерці = [[Мінск]], [[Беларусь]] |месца пахавання = [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночныя могілкі]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[пісьменнік]], [[мастак]], майстар [[Выцінанка|выцінанкі]] |месца працы = «[[Шлях Ільіча]]», «Будаўнік камунізму», «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «[[Чырвоная змена]]», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]» |альма-матэр = Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту }} '''Вячасла́ў Андрэ́евіч Дубі́нка''' ({{ДН|17|12|1941}}, [[Слуцк]] — {{ДС|10|8|2010}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[мастак]] і адзін з ініцыятараў адраджэння беларускай [[выцінанка|выцінанкі]]. Унікальны дзеяч беларускай культуры, які адначасова з'яўляўся членам чатырох творчых саюзаў: журналістаў, пісьменнікаў, мастакоў і народных майстроў<ref name="nn_kruk">{{cite web|url=https://nashaniva.com/42044|title=«Свядомы беларус, наш чалавек». Памёр Вячаслаў Дубінка|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|author=[[Уладзімір Крукоўскі|Крукоўскі У.]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 снежня 1941 года ў [[Слуцк]]у. У школьныя гады займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва гарадскога Дома піянераў і школьнікаў пад кіраўніцтвам Уладзіміра Садзіна<ref name="citk">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/164/182/|title=Дубинка Вячеслав Андреевич|publisher=Наследие Слуцкого края|author=Ціткоўскі І. А.|date=2006|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Скончыў 5-ю сярэднюю школу Слуцка<ref name="kurier">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20211201192050/https://kurjer.info/2010/05/12/vyachasla%D1%9E-dubinka-%E2%80%9Cvycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam%E2%80%9D/|title=Вячаслаў Дубінка: «Выцінанка лічылася дурыкамі, а не мастацтвам»|publisher=Інфа-Кур'ер|author=Гусева Т.|date=2010-05-12|lang=be|archive-date=2021-12-01}}</ref>. У 1961 годзе скончыў будаўнічае аддзяленне Чарнавіцкага чыгуначнага тэхнікума. У 1961—1963 гадах працаваў майстрам і прарабам будаўнічага ўпраўлення, узводзіў ваенныя аб’екты і ракетныя пляцоўкі ў [[Мазыр]]ы, [[Ельск]]у, [[Петрыкаў|Петрыкаве]] і [[Бабруйск]]у<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/d/dubinka-vjachaslau.html|title=Дубінка Вячаслаў|publisher=Bellit.info|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="kurier"/>. Пазней вучыўся на аператарскім факультэце [[УДІК|Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі]]<ref name="citk"/>. Быў жанаты, меў дзяцей. Шмат падарожнічаў па Савецкім Саюзе ([[Енісей]], [[Алтай]], [[Краснаярскі край]]), калекцыянаваў паштовыя маркі<ref name="kurier"/>. З'яўляўся членам [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]] (з 1960-х гадоў), [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1988), [[Саюз народных майстроў Беларусі|Саюза народных майстроў Беларусі]] (з 2002) і [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]] (з 2003)<ref name="nn_kruk"/><ref name="bellit"/>. Памёр 10 жніўня 2010 года<ref name="svaboda_mort">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/2124621.html|title=Памёр чалавек, які адрадзіў мастацтва выцінанкі|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Развітанне прайшло 12 жніўня ў памяшканні Управы [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|БНФ]] у Мінску. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]<ref name="nn_kruk"/>. == Творчасць == === Фатаграфія і журналістыка === У 1963 годзе набыў фотаапарат «Зеніт» і пачаў працаваць фотакарэспандэнтам у слуцкай раённай газеце «[[Шлях Ільіча (слуцкая раённая газета)|Шлях Ільіча]]»<ref name="kurier"/>. У 1964—1979 гадах быў фотакарэспандэнтам газет «[[Будаўнік камунізму (любанская раённая газета)|Будаўнік камунізму]]» ([[Любань]]), «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]» ([[Салігорск]]), а таксама рэспубліканскіх выданняў «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (1966—1971) і «[[Чырвоная змена]]» (1972—1974)<ref name="bellit"/>. У 1974—1976 гадах працаваў у студыі «Фота і жыццё» [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]]. У 1979—1981 гадах быў фатографам рэстаўрацыйнай майстэрні [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1981 года — супрацоўнік часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]»<ref name="bellit"/>. З'яўляўся прызёрам шматлікіх фотавыстаў<ref name="bellit"/>. Вячаслаў Дубінка быў цесна звязаны з нацыянальна-адраджэнскім рухам і легендарнай майстэрняй «На Паддашку» мастака [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўгена Куліка]]<ref name="nn_kruk"/>. Менавіта Дубінка стварыў унікальны фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў [[Курапаты|Курапатах]]), які маштабна экспанаваўся на стэндах у віленскім Палацы прафсаюзаў падчас [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчага з'езда БНФ]] (чэрвень 1989 года)<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. === Выцінанка === У канцы 1960-х гадоў Вячаслаў Дубінка адрадзіў у Беларусі забытае мастацтва [[выцінанка|выцінанкі]] (выразанкі)<ref name="citk"/>. Творчы працэс пачынаўся падчас доўгіх журналісцкіх камандзіровак на вакзалах і ў цягніках<ref name="kurier"/>. На пачатку 1970-х гадоў яго арыгінальныя творы пачалі з'яўляцца на мастацкіх выставах. Выкарыстоўваючы вялікія кравецкія нажніцы і пераважна чорную і чырвоную паперу, ён ствараў складаныя ажурныя кампазіцыі: «[[дрэва жыцця]]», фігуркі птушак ([[Певень|пеўняў]], [[Паўлін|паўлінаў]]), звяроў, сюжэтныя пано на тэмы палескіх вандровак і казак<ref name="sakhuta">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/3723/4937/|title=Вячеслав Дубинка — возрождение вытинанки|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|date=2014-12-10|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Выцінанкамі Дубінкі былі аформлены паэтычныя зборнікі і дзіцячыя кнігі шматлікіх беларускіх аўтараў, сярод якіх «Жывыя літары» [[Артур Вольскі|А. Вольскага]], «Казка пра паўліна» [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|В. Іпатавай]], а таксама творы [[Г. Каржанеўская|Г. Каржанеўскай]], [[В. Хамчук]], [[С. Басуматрава|С. Басуматравай]]<ref name="citk"/><ref name="sakhuta"/>. Творы майстра набываліся [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеем Рэспублікі Беларусь]] і прыватнымі калекцыянерамі за мяжой<ref name="nn_kruk"/><ref name="kurier"/>. У 2011 годзе, ужо пасля смерці аўтара, выйшаў мастацкі альбом «Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі»<ref name="pdf">{{кніга |загаловак=Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі |месца=Мінск |год=2011 |старонак=114}}</ref>. === Літаратура === Першае апавяданне В. Дубінкі было надрукавана ў газеце «Шлях Ільіча»<ref name="bellit"/>. Першая аповесць — «Не плач, душа мая» — пабачыла свет на старонках часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]»<ref name="nn_kruk"/>. Усяго ён з'яўляецца аўтарам шасці аповесцей<ref name="nn_kruk"/>. Сярод выдадзеных кніг прозы і нарысаў<ref name="bellit"/>: * «Паплач ля роднае крынічкі» (1981) * «Не плач, душа мая» (1983) * «Ой, зялёны дубочак…» (1983) * «Браты святой ночы» (1986) * «Развітальная песня» (1989) * «Сіндыкат Манi Дулi» (1992) Пасля смерці пісьменніка былі выдадзены зборнікі «Карацелькi» (2011) і «Спецдаручэнец Кныр» (2016)<ref name="bellit"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Ціткоўскі І. А.'' Мастакі Случчыны. — Слуцк, 2006. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубінка Вячаслаў Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры выцінанкі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 жніўня]] axu1l7cabc5tgmkf3zzqd3djc0oqx4g 5158207 5158203 2026-06-25T07:45:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158207 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубінка}} {{Асоба |імя = Вячаслаў Андрэевіч Дубінка |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = {{ДН|17|12|1941}} |месца нараджэння = [[Слуцк]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] |дата смерці = {{ДС|10|8|2010}} |месца смерці = [[Мінск]], [[Беларусь]] |месца пахавання = [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночныя могілкі]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[пісьменнік]], [[мастак]], майстар [[Выцінанка|выцінанкі]] |месца працы = «[[Шлях Ільіча]]», «Будаўнік камунізму», «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «[[Чырвоная змена]]», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]» |альма-матэр = Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту }} '''Вячасла́ў Андрэ́евіч Дубі́нка''' ({{ДН|17|12|1941}}, [[Слуцк]] — {{ДС|10|8|2010}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[мастак]] і адзін з ініцыятараў адраджэння беларускай [[выцінанка|выцінанкі]]. Унікальны дзеяч беларускай культуры, які адначасова з'яўляўся членам чатырох творчых саюзаў: журналістаў, пісьменнікаў, мастакоў і народных майстроў<ref name="nn_kruk">{{cite web|url=https://nashaniva.com/42044|title=«Свядомы беларус, наш чалавек». Памёр Вячаслаў Дубінка|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|author=[[Уладзімір Крукоўскі|Крукоўскі У.]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 снежня 1941 года ў [[Слуцк]]у. У школьныя гады займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва гарадскога Дома піянераў і школьнікаў пад кіраўніцтвам Уладзіміра Садзіна<ref name="citk">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/164/182/|title=Дубинка Вячеслав Андреевич|publisher=Наследие Слуцкого края|author=Ціткоўскі І. А.|date=2006|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Скончыў 5-ю сярэднюю школу Слуцка<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurjer.info/2010/05/12/vyachaslaў-dubinka-“vycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam”/|title=Вячаслаў Дубінка: «Выцінанка лічылася дурыкамі, а не мастацтвам»|publisher=Інфа-Кур'ер|author=Гусева Т.|date=2010-05-12|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201192050/https://kurjer.info/2010/05/12/vyachasla%D1%9E-dubinka-%E2%80%9Cvycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam%E2%80%9D/|archive-date=2021-12-01|url-status=dead|accessdate=2026-06-25}}</ref>. У 1961 годзе скончыў будаўнічае аддзяленне Чарнавіцкага чыгуначнага тэхнікума. У 1961—1963 гадах працаваў майстрам і прарабам будаўнічага ўпраўлення, узводзіў ваенныя аб’екты і ракетныя пляцоўкі ў [[Мазыр]]ы, [[Ельск]]у, [[Петрыкаў|Петрыкаве]] і [[Бабруйск]]у<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/d/dubinka-vjachaslau.html|title=Дубінка Вячаслаў|publisher=Bellit.info|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="kurier"/>. Пазней вучыўся на аператарскім факультэце [[УДІК|Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі]]<ref name="citk"/>. Быў жанаты, меў дзяцей. Шмат падарожнічаў па Савецкім Саюзе ([[Енісей]], [[Алтай]], [[Краснаярскі край]]), калекцыянаваў паштовыя маркі<ref name="kurier"/>. З'яўляўся членам [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]] (з 1960-х гадоў), [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1988), [[Саюз народных майстроў Беларусі|Саюза народных майстроў Беларусі]] (з 2002) і [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]] (з 2003)<ref name="nn_kruk"/><ref name="bellit"/>. Памёр 10 жніўня 2010 года<ref name="svaboda_mort">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/2124621.html|title=Памёр чалавек, які адрадзіў мастацтва выцінанкі|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Развітанне прайшло 12 жніўня ў памяшканні Управы [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|БНФ]] у Мінску. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]<ref name="nn_kruk"/>. == Творчасць == === Фатаграфія і журналістыка === У 1963 годзе набыў фотаапарат «Зеніт» і пачаў працаваць фотакарэспандэнтам у слуцкай раённай газеце «[[Шлях Ільіча (слуцкая раённая газета)|Шлях Ільіча]]»<ref name="kurier"/>. У 1964—1979 гадах быў фотакарэспандэнтам газет «[[Будаўнік камунізму (любанская раённая газета)|Будаўнік камунізму]]» ([[Любань]]), «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]» ([[Салігорск]]), а таксама рэспубліканскіх выданняў «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (1966—1971) і «[[Чырвоная змена]]» (1972—1974)<ref name="bellit"/>. У 1974—1976 гадах працаваў у студыі «Фота і жыццё» [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]]. У 1979—1981 гадах быў фатографам рэстаўрацыйнай майстэрні [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1981 года — супрацоўнік часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]»<ref name="bellit"/>. З'яўляўся прызёрам шматлікіх фотавыстаў<ref name="bellit"/>. Вячаслаў Дубінка быў цесна звязаны з нацыянальна-адраджэнскім рухам і легендарнай майстэрняй «На Паддашку» мастака [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўгена Куліка]]<ref name="nn_kruk"/>. Менавіта Дубінка стварыў унікальны фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў [[Курапаты|Курапатах]]), які маштабна экспанаваўся на стэндах у віленскім Палацы прафсаюзаў падчас [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчага з'езда БНФ]] (чэрвень 1989 года)<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. === Выцінанка === У канцы 1960-х гадоў Вячаслаў Дубінка адрадзіў у Беларусі забытае мастацтва [[выцінанка|выцінанкі]] (выразанкі)<ref name="citk"/>. Творчы працэс пачынаўся падчас доўгіх журналісцкіх камандзіровак на вакзалах і ў цягніках<ref name="kurier"/>. На пачатку 1970-х гадоў яго арыгінальныя творы пачалі з'яўляцца на мастацкіх выставах. Выкарыстоўваючы вялікія кравецкія нажніцы і пераважна чорную і чырвоную паперу, ён ствараў складаныя ажурныя кампазіцыі: «[[дрэва жыцця]]», фігуркі птушак ([[Певень|пеўняў]], [[Паўлін|паўлінаў]]), звяроў, сюжэтныя пано на тэмы палескіх вандровак і казак<ref name="sakhuta">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/3723/4937/|title=Вячеслав Дубинка — возрождение вытинанки|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|date=2014-12-10|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Выцінанкамі Дубінкі былі аформлены паэтычныя зборнікі і дзіцячыя кнігі шматлікіх беларускіх аўтараў, сярод якіх «Жывыя літары» [[Артур Вольскі|А. Вольскага]], «Казка пра паўліна» [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|В. Іпатавай]], а таксама творы [[Г. Каржанеўская|Г. Каржанеўскай]], [[В. Хамчук]], [[С. Басуматрава|С. Басуматравай]]<ref name="citk"/><ref name="sakhuta"/>. Творы майстра набываліся [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеем Рэспублікі Беларусь]] і прыватнымі калекцыянерамі за мяжой<ref name="nn_kruk"/><ref name="kurier"/>. У 2011 годзе, ужо пасля смерці аўтара, выйшаў мастацкі альбом «Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі»<ref name="pdf">{{кніга |загаловак=Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі |месца=Мінск |год=2011 |старонак=114}}</ref>. === Літаратура === Першае апавяданне В. Дубінкі было надрукавана ў газеце «Шлях Ільіча»<ref name="bellit"/>. Першая аповесць — «Не плач, душа мая» — пабачыла свет на старонках часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]»<ref name="nn_kruk"/>. Усяго ён з'яўляецца аўтарам шасці аповесцей<ref name="nn_kruk"/>. Сярод выдадзеных кніг прозы і нарысаў<ref name="bellit"/>: * «Паплач ля роднае крынічкі» (1981) * «Не плач, душа мая» (1983) * «Ой, зялёны дубочак…» (1983) * «Браты святой ночы» (1986) * «Развітальная песня» (1989) * «Сіндыкат Манi Дулi» (1992) Пасля смерці пісьменніка былі выдадзены зборнікі «Карацелькi» (2011) і «Спецдаручэнец Кныр» (2016)<ref name="bellit"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Ціткоўскі І. А.'' Мастакі Случчыны. — Слуцк, 2006. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубінка Вячаслаў Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры выцінанкі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 жніўня]] tnhsd53cqws8z7s1eha1fy56o9dm8ea 5158209 5158207 2026-06-25T07:51:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158209 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубінка}} {{Асоба |імя = Вячаслаў Андрэевіч Дубінка |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = {{ДН|17|12|1941}} |месца нараджэння = [[Слуцк]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] |дата смерці = {{ДС|10|8|2010}} |месца смерці = [[Мінск]], [[Беларусь]] |месца пахавання = [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночныя могілкі]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[пісьменнік]], [[мастак]], майстар [[Выцінанка|выцінанкі]] |месца працы = «[[Шлях Ільіча]]», «Будаўнік камунізму», «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «[[Чырвоная змена]]», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]» |альма-матэр = Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту }} '''Вячасла́ў Андрэ́евіч Дубі́нка''' ({{ДН|17|12|1941}}, [[Слуцк]] — {{ДС|10|8|2010}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[мастак]] і адзін з ініцыятараў адраджэння беларускай [[выцінанка|выцінанкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 снежня 1941 года ў [[Слуцк]]у. У школьныя гады займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва гарадскога Дома піянераў і школьнікаў пад кіраўніцтвам Уладзіміра Садзіна<ref name="citk">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/164/182/|title=Дубинка Вячеслав Андреевич|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[І. А. Ціткоўскі |Ціткоўскі І. А.]]|date=2006|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Скончыў 5-ю сярэднюю школу Слуцка<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurjer.info/2010/05/12/vyachaslaў-dubinka-“vycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam”/|title=Вячаслаў Дубінка: «Выцінанка лічылася дурыкамі, а не мастацтвам»|publisher=Інфа-Кур'ер|author=[[Т. Гусева|Гусева Т.]]|date=2010-05-12|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201192050/https://kurjer.info/2010/05/12/vyachasla%D1%9E-dubinka-%E2%80%9Cvycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam%E2%80%9D/|archive-date=2021-12-01|url-status=dead|accessdate=2026-06-25}}</ref>. У 1961 годзе скончыў будаўнічае аддзяленне [[Чарнавіцкі чыгуначны тэхнікум|Чарнавіцкага чыгуначнага тэхнікума]]. У 1961—1963 гадах працаваў майстрам і прарабам будаўнічага ўпраўлення, узводзіў ваенныя аб’екты і ракетныя пляцоўкі ў [[Мазыр]]ы, [[Ельск]]у, [[Петрыкаў|Петрыкаве]] і [[Бабруйск]]у<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/d/dubinka-vjachaslau.html|title=Дубінка Вячаслаў|publisher=Bellit.info|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="kurier"/>. Пазней вучыўся на [[Аператарскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі|аператарскім факультэце]] [[УДІК|Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі]]<ref name="citk"/>. Быў жанаты, меў дзяцей. Шмат падарожнічаў па Савецкім Саюзе ([[Енісей]], [[Алтай]], [[Краснаярскі край]]), калекцыянаваў паштовыя маркі<ref name="kurier"/>. З’яўляўся членам [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]] (з 1960-х гадоў), [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1988), [[Саюз народных майстроў Беларусі|Саюза народных майстроў Беларусі]] (з 2002) і [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]] (з 2003)<ref name="nn_kruk">{{cite web|url=https://nashaniva.com/42044|title=«Свядомы беларус, наш чалавек». Памёр Вячаслаў Дубінка|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|author=[[Уладзімір Крукоўскі|Крукоўскі У.]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="bellit"/>. Памёр 10 жніўня 2010 года<ref name="svaboda_mort">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/2124621.html|title=Памёр чалавек, які адрадзіў мастацтва выцінанкі|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Развітанне прайшло 12 жніўня ў памяшканні Управы [[Партыя БНФ|БНФ]] у Мінску. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]<ref name="nn_kruk"/>. == Творчасць == === Фатаграфія і журналістыка === У 1963 годзе набыў фотаапарат «Зеніт» і пачаў працаваць фотакарэспандэнтам у слуцкай раённай газеце «[[Шлях Ільіча (слуцкая раённая газета)|Шлях Ільіча]]»<ref name="kurier"/>. У 1964—1979 гадах быў фотакарэспандэнтам газет «[[Будаўнік камунізму (любанская раённая газета)|Будаўнік камунізму]]» ([[Любань]]), «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]» ([[Салігорск]]), а таксама рэспубліканскіх выданняў «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (1966—1971) і «[[Чырвоная змена]]» (1972—1974)<ref name="bellit"/>. У 1974—1976 гадах працаваў у студыі «Фота і жыццё» [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]]. У 1979—1981 гадах быў фатографам рэстаўрацыйнай майстэрні [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1981 года — супрацоўнік часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]»<ref name="bellit"/>. З’яўляўся прызёрам шматлікіх фотавыстаў<ref name="bellit"/>. Вячаслаў Дубінка быў цесна звязаны з нацыянальна-адраджэнскім рухам і легендарнай майстэрняй «[[На Паддашку]]» мастака [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўгена Куліка]]<ref name="nn_kruk"/>. Менавіта Дубінка стварыў унікальны фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года — брутальнага разгону мітынгу-шэсця ў [[Курапаты|Курапатах]] («Дзяды-88»). Гэтыя гістарычныя фотаздымкі шырока экспанаваліся на стэндах падчас [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчага з'езда БНФ «Адраджэнне»]] ў [[Вільнюс|Вільні]] ў чэрвені 1989 года<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[А. Я. Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. === Выцінанка === У канцы 1960-х гадоў Вячаслаў Дубінка адрадзіў у Беларусі забытае мастацтва [[выцінанка|выцінанкі]] (выразанкі)<ref name="citk"/>. Творчы працэс пачынаўся падчас доўгіх журналісцкіх камандзіровак на вакзалах і ў цягніках<ref name="kurier"/>. На пачатку 1970-х гадоў яго арыгінальныя творы пачалі з’яўляцца на мастацкіх выставах. Выкарыстоўваючы вялікія кравецкія нажніцы і пераважна чорную і чырвоную паперу, ён ствараў складаныя ажурныя кампазіцыі: «[[дрэва жыцця]]», фігуркі птушак ([[Певень|пеўняў]], [[Паўлін|паўлінаў]]), звяроў, сюжэтныя пано на тэмы палескіх вандровак і казак<ref name="sakhuta">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/3723/4937/|title=Вячеслав Дубинка — возрождение вытинанки|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|date=2014-12-10|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Выцінанкамі Дубінкі былі аформлены паэтычныя зборнікі і дзіцячыя кнігі шматлікіх беларускіх аўтараў, сярод якіх «Жывыя літары» [[Артур Вольскі|А. Вольскага]], «Казка пра паўліна» [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|В. Іпатавай]], а таксама творы [[Г. Каржанеўская|Г. Каржанеўскай]], [[В. Хамчук]], [[С. Басуматрава]]й<ref name="citk"/><ref name="sakhuta"/>. Творы майстра набываліся [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеем Рэспублікі Беларусь]] і прыватнымі калекцыянерамі за мяжой<ref name="nn_kruk"/><ref name="kurier"/>. У 2011 годзе, ужо пасля смерці аўтара, выйшаў мастацкі альбом «Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі»<ref name="pdf">{{кніга |загаловак=Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі |месца=Мінск |год=2011 |старонак=114}}</ref>. === Літаратура === Першае апавяданне В. Дубінкі было надрукавана ў газеце «Шлях Ільіча»<ref name="bellit"/>. Першая аповесць — «Не плач, душа мая» — пабачыла свет на старонках часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]»<ref name="nn_kruk"/>. Усяго ён з’яўляецца аўтарам шасці аповесцей<ref name="nn_kruk"/>. Сярод выдадзеных кніг прозы і нарысаў<ref name="bellit"/>: * «Паплач ля роднае крынічкі» (1981) * «Не плач, душа мая» (1983) * «Ой, зялёны дубочак…» (1983) * «Браты святой ночы» (1986) * «Развітальная песня» (1989) * «Сіндыкат Манi Дулi» (1992) Пасля смерці пісьменніка былі выдадзены зборнікі «Карацелькi» (2011) і «Спецдаручэнец Кныр» (2016)<ref name="bellit"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[І. А. Ціткоўскі|Ціткоўскі І. А.]]'' Мастакі Случчыны. — Слуцк, 2006. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубінка Вячаслаў Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры выцінанкі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 жніўня]] j16ot23wbzn9zby3wrjqtpyzdgtdyic 5158210 5158209 2026-06-25T07:51:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158210 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубінка}} {{Асоба |імя = Вячаслаў Андрэевіч Дубінка |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = {{ДН|17|12|1941}} |месца нараджэння = [[Слуцк]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] |дата смерці = {{ДС|10|8|2010}} |месца смерці = [[Мінск]], [[Беларусь]] |месца пахавання = [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночныя могілкі]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[пісьменнік]], [[мастак]], майстар [[Выцінанка|выцінанкі]] |месца працы = «[[Шлях Ільіча]]», «Будаўнік камунізму», «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «[[Чырвоная змена]]», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]» |альма-матэр = Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту }} '''Вячасла́ў Андрэ́евіч Дубі́нка''' ({{ДН|17|12|1941}}, [[Слуцк]] — {{ДС|10|8|2010}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[мастак]] і адзін з ініцыятараў адраджэння беларускай [[выцінанка|выцінанкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 снежня 1941 года ў [[Слуцк]]у. У школьныя гады займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва гарадскога Дома піянераў і школьнікаў пад кіраўніцтвам Уладзіміра Садзіна<ref name="citk">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/164/182/|title=Дубинка Вячеслав Андреевич|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[І. А. Ціткоўскі |Ціткоўскі І. А.]]|date=2006|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Скончыў 5-ю сярэднюю школу Слуцка<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurjer.info/2010/05/12/vyachaslaў-dubinka-“vycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam”/|title=Вячаслаў Дубінка: «Выцінанка лічылася дурыкамі, а не мастацтвам»|publisher=Інфа-Кур'ер|author=[[Т. Гусева|Гусева Т.]]|date=2010-05-12|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201192050/https://kurjer.info/2010/05/12/vyachasla%D1%9E-dubinka-%E2%80%9Cvycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam%E2%80%9D/|archive-date=2021-12-01|url-status=dead|accessdate=2026-06-25}}</ref>. У 1961 годзе скончыў будаўнічае аддзяленне [[Чарнавіцкі чыгуначны тэхнікум|Чарнавіцкага чыгуначнага тэхнікума]]. У 1961—1963 гадах працаваў майстрам і прарабам будаўнічага ўпраўлення, узводзіў ваенныя аб’екты і ракетныя пляцоўкі ў [[Мазыр]]ы, [[Ельск]]у, [[Петрыкаў|Петрыкаве]] і [[Бабруйск]]у<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/d/dubinka-vjachaslau.html|title=Дубінка Вячаслаў|publisher=Bellit.info|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="kurier"/>. Пазней вучыўся на [[Аператарскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі|аператарскім факультэце]] [[УДІК|Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі]]<ref name="citk"/>. Быў жанаты, меў дзяцей. Шмат падарожнічаў па Савецкім Саюзе ([[Енісей]], [[Алтай]], [[Краснаярскі край]]), калекцыянаваў паштовыя маркі<ref name="kurier"/>. З’яўляўся членам [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]] (з 1960-х гадоў), [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1988), [[Саюз народных майстроў Беларусі|Саюза народных майстроў Беларусі]] (з 2002) і [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]] (з 2003)<ref name="nn_kruk">{{cite web|url=https://nashaniva.com/42044|title=«Свядомы беларус, наш чалавек». Памёр Вячаслаў Дубінка|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|author=[[Уладзімір Крукоўскі|Крукоўскі У.]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="bellit"/>. Памёр 10 жніўня 2010 года<ref name="svaboda_mort">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/2124621.html|title=Памёр чалавек, які адрадзіў мастацтва выцінанкі|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Развітанне прайшло 12 жніўня ў памяшканні Управы [[Партыя БНФ|БНФ]] у Мінску. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]<ref name="nn_kruk"/>. == Творчасць == === Фатаграфія і журналістыка === У 1963 годзе набыў фотаапарат «Зеніт» і пачаў працаваць фотакарэспандэнтам у слуцкай раённай газеце «[[Шлях Ільіча (слуцкая раённая газета)|Шлях Ільіча]]»<ref name="kurier"/>. У 1964—1979 гадах быў фотакарэспандэнтам газет «[[Будаўнік камунізму (любанская раённая газета)|Будаўнік камунізму]]» ([[Любань]]), «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]» ([[Салігорск]]), а таксама рэспубліканскіх выданняў «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (1966—1971) і «[[Чырвоная змена]]» (1972—1974)<ref name="bellit"/>. У 1974—1976 гадах працаваў у студыі «Фота і жыццё» [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]]. У 1979—1981 гадах быў фатографам рэстаўрацыйнай майстэрні [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1981 года — супрацоўнік часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]»<ref name="bellit"/>. З’яўляўся прызёрам шматлікіх фотавыстаў<ref name="bellit"/>. Вячаслаў Дубінка быў цесна звязаны з нацыянальна-адраджэнскім рухам і легендарнай майстэрняй «[[На Паддашку]]» мастака [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўгена Куліка]]<ref name="nn_kruk"/>. Менавіта Дубінка стварыў унікальны фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года — брутальнага разгону мітынгу-шэсця ў [[Курапаты|Курапатах]] («Дзяды-88»). Гэтыя гістарычныя фотаздымкі шырока экспанаваліся на стэндах падчас [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчага з'езда БНФ «Адраджэнне»]] ў [[Вільнюс|Вільні]] ў чэрвені 1989 года<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[А. Я. Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. === Выцінанка === У канцы 1960-х гадоў Вячаслаў Дубінка адрадзіў у Беларусі забытае мастацтва [[выцінанка|выцінанкі]] (выразанкі)<ref name="citk"/>. Творчы працэс пачынаўся падчас доўгіх журналісцкіх камандзіровак на вакзалах і ў цягніках<ref name="kurier"/>. На пачатку 1970-х гадоў яго арыгінальныя творы пачалі з’яўляцца на мастацкіх выставах. Выкарыстоўваючы вялікія кравецкія нажніцы і пераважна чорную і чырвоную паперу, ён ствараў складаныя ажурныя кампазіцыі: «[[дрэва жыцця]]», фігуркі птушак ([[Певень|пеўняў]], [[Паўлін|паўлінаў]]), звяроў, сюжэтныя пано на тэмы палескіх вандровак і казак<ref name="sakhuta">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/3723/4937/|title=Вячеслав Дубинка — возрождение вытинанки|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|date=2014-12-10|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Выцінанкамі Дубінкі былі аформлены паэтычныя зборнікі і дзіцячыя кнігі шматлікіх беларускіх аўтараў, сярод якіх «Жывыя літары» [[Артур Вольскі|А. Вольскага]], «Казка пра паўліна» [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|В. Іпатавай]], а таксама творы [[Г. Каржанеўская|Г. Каржанеўскай]], [[В. Хамчук]], [[С. Басуматрава]]й<ref name="citk"/><ref name="sakhuta"/>. Творы майстра набываліся [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеем Рэспублікі Беларусь]] і прыватнымі калекцыянерамі за мяжой<ref name="nn_kruk"/><ref name="kurier"/>. У 2011 годзе, ужо пасля смерці аўтара, выйшаў мастацкі альбом «Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі»<ref name="pdf">{{кніга |загаловак=Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі |месца=Мінск |год=2011 |старонак=114}}</ref>. === Літаратура === Першае апавяданне В. Дубінкі было надрукавана ў газеце «Шлях Ільіча»<ref name="bellit"/>. Першая аповесць — «Не плач, душа мая» — пабачыла свет на старонках часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]»<ref name="nn_kruk"/>. Усяго ён з’яўляецца аўтарам шасці аповесцей<ref name="nn_kruk"/>. Сярод выдадзеных кніг прозы і нарысаў<ref name="bellit"/>: * «Паплач ля роднае крынічкі» (1981) * «Не плач, душа мая» (1983) * «Ой, зялёны дубочак…» (1983) * «Браты святой ночы» (1986) * «Развітальная песня» (1989) * «Сіндыкат Манi Дулi» (1992) Пасля смерці пісьменніка былі выдадзены зборнікі «Карацелькi» (2011) і «Спецдаручэнец Кныр» (2016)<ref name="bellit"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[І. А. Ціткоўскі|Ціткоўскі І. А.]]'' Мастакі Случчыны. — Слуцк, 2006. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубінка Вячаслаў Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры выцінанкі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 жніўня]] lf97mgfi60xas0w4e96n4l0b5163pxb 5158223 5158210 2026-06-25T08:16:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза майстроў народнай творчасці]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158223 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубінка}} {{Асоба |імя = Вячаслаў Андрэевіч Дубінка |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = {{ДН|17|12|1941}} |месца нараджэння = [[Слуцк]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] |дата смерці = {{ДС|10|8|2010}} |месца смерці = [[Мінск]], [[Беларусь]] |месца пахавання = [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночныя могілкі]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[пісьменнік]], [[мастак]], майстар [[Выцінанка|выцінанкі]] |месца працы = «[[Шлях Ільіча]]», «Будаўнік камунізму», «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «[[Чырвоная змена]]», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]» |альма-матэр = Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту }} '''Вячасла́ў Андрэ́евіч Дубі́нка''' ({{ДН|17|12|1941}}, [[Слуцк]] — {{ДС|10|8|2010}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[мастак]] і адзін з ініцыятараў адраджэння беларускай [[выцінанка|выцінанкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 снежня 1941 года ў [[Слуцк]]у. У школьныя гады займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва гарадскога Дома піянераў і школьнікаў пад кіраўніцтвам Уладзіміра Садзіна<ref name="citk">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/164/182/|title=Дубинка Вячеслав Андреевич|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[І. А. Ціткоўскі |Ціткоўскі І. А.]]|date=2006|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Скончыў 5-ю сярэднюю школу Слуцка<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurjer.info/2010/05/12/vyachaslaў-dubinka-“vycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam”/|title=Вячаслаў Дубінка: «Выцінанка лічылася дурыкамі, а не мастацтвам»|publisher=Інфа-Кур'ер|author=[[Т. Гусева|Гусева Т.]]|date=2010-05-12|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201192050/https://kurjer.info/2010/05/12/vyachasla%D1%9E-dubinka-%E2%80%9Cvycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam%E2%80%9D/|archive-date=2021-12-01|url-status=dead|accessdate=2026-06-25}}</ref>. У 1961 годзе скончыў будаўнічае аддзяленне [[Чарнавіцкі чыгуначны тэхнікум|Чарнавіцкага чыгуначнага тэхнікума]]. У 1961—1963 гадах працаваў майстрам і прарабам будаўнічага ўпраўлення, узводзіў ваенныя аб’екты і ракетныя пляцоўкі ў [[Мазыр]]ы, [[Ельск]]у, [[Петрыкаў|Петрыкаве]] і [[Бабруйск]]у<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/d/dubinka-vjachaslau.html|title=Дубінка Вячаслаў|publisher=Bellit.info|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="kurier"/>. Пазней вучыўся на [[Аператарскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі|аператарскім факультэце]] [[УДІК|Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі]]<ref name="citk"/>. Быў жанаты, меў дзяцей. Шмат падарожнічаў па Савецкім Саюзе ([[Енісей]], [[Алтай]], [[Краснаярскі край]]), калекцыянаваў паштовыя маркі<ref name="kurier"/>. З’яўляўся членам [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]] (з 1960-х гадоў), [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1988), [[Саюз народных майстроў Беларусі|Саюза народных майстроў Беларусі]] (з 2002) і [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]] (з 2003)<ref name="nn_kruk">{{cite web|url=https://nashaniva.com/42044|title=«Свядомы беларус, наш чалавек». Памёр Вячаслаў Дубінка|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|author=[[Уладзімір Крукоўскі|Крукоўскі У.]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="bellit"/>. Памёр 10 жніўня 2010 года<ref name="svaboda_mort">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/2124621.html|title=Памёр чалавек, які адрадзіў мастацтва выцінанкі|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Развітанне прайшло 12 жніўня ў памяшканні Управы [[Партыя БНФ|БНФ]] у Мінску. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]<ref name="nn_kruk"/>. == Творчасць == === Фатаграфія і журналістыка === У 1963 годзе набыў фотаапарат «Зеніт» і пачаў працаваць фотакарэспандэнтам у слуцкай раённай газеце «[[Шлях Ільіча (слуцкая раённая газета)|Шлях Ільіча]]»<ref name="kurier"/>. У 1964—1979 гадах быў фотакарэспандэнтам газет «[[Будаўнік камунізму (любанская раённая газета)|Будаўнік камунізму]]» ([[Любань]]), «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]» ([[Салігорск]]), а таксама рэспубліканскіх выданняў «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (1966—1971) і «[[Чырвоная змена]]» (1972—1974)<ref name="bellit"/>. У 1974—1976 гадах працаваў у студыі «Фота і жыццё» [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]]. У 1979—1981 гадах быў фатографам рэстаўрацыйнай майстэрні [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1981 года — супрацоўнік часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]»<ref name="bellit"/>. З’яўляўся прызёрам шматлікіх фотавыстаў<ref name="bellit"/>. Вячаслаў Дубінка быў цесна звязаны з нацыянальна-адраджэнскім рухам і легендарнай майстэрняй «[[На Паддашку]]» мастака [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўгена Куліка]]<ref name="nn_kruk"/>. Менавіта Дубінка стварыў унікальны фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года — брутальнага разгону мітынгу-шэсця ў [[Курапаты|Курапатах]] («Дзяды-88»). Гэтыя гістарычныя фотаздымкі шырока экспанаваліся на стэндах падчас [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчага з'езда БНФ «Адраджэнне»]] ў [[Вільнюс|Вільні]] ў чэрвені 1989 года<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[А. Я. Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. === Выцінанка === У канцы 1960-х гадоў Вячаслаў Дубінка адрадзіў у Беларусі забытае мастацтва [[выцінанка|выцінанкі]] (выразанкі)<ref name="citk"/>. Творчы працэс пачынаўся падчас доўгіх журналісцкіх камандзіровак на вакзалах і ў цягніках<ref name="kurier"/>. На пачатку 1970-х гадоў яго арыгінальныя творы пачалі з’яўляцца на мастацкіх выставах. Выкарыстоўваючы вялікія кравецкія нажніцы і пераважна чорную і чырвоную паперу, ён ствараў складаныя ажурныя кампазіцыі: «[[дрэва жыцця]]», фігуркі птушак ([[Певень|пеўняў]], [[Паўлін|паўлінаў]]), звяроў, сюжэтныя пано на тэмы палескіх вандровак і казак<ref name="sakhuta">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/3723/4937/|title=Вячеслав Дубинка — возрождение вытинанки|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|date=2014-12-10|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Выцінанкамі Дубінкі былі аформлены паэтычныя зборнікі і дзіцячыя кнігі шматлікіх беларускіх аўтараў, сярод якіх «Жывыя літары» [[Артур Вольскі|А. Вольскага]], «Казка пра паўліна» [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|В. Іпатавай]], а таксама творы [[Г. Каржанеўская|Г. Каржанеўскай]], [[В. Хамчук]], [[С. Басуматрава]]й<ref name="citk"/><ref name="sakhuta"/>. Творы майстра набываліся [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеем Рэспублікі Беларусь]] і прыватнымі калекцыянерамі за мяжой<ref name="nn_kruk"/><ref name="kurier"/>. У 2011 годзе, ужо пасля смерці аўтара, выйшаў мастацкі альбом «Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі»<ref name="pdf">{{кніга |загаловак=Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі |месца=Мінск |год=2011 |старонак=114}}</ref>. === Літаратура === Першае апавяданне В. Дубінкі было надрукавана ў газеце «Шлях Ільіча»<ref name="bellit"/>. Першая аповесць — «Не плач, душа мая» — пабачыла свет на старонках часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]»<ref name="nn_kruk"/>. Усяго ён з’яўляецца аўтарам шасці аповесцей<ref name="nn_kruk"/>. Сярод выдадзеных кніг прозы і нарысаў<ref name="bellit"/>: * «Паплач ля роднае крынічкі» (1981) * «Не плач, душа мая» (1983) * «Ой, зялёны дубочак…» (1983) * «Браты святой ночы» (1986) * «Развітальная песня» (1989) * «Сіндыкат Манi Дулi» (1992) Пасля смерці пісьменніка былі выдадзены зборнікі «Карацелькi» (2011) і «Спецдаручэнец Кныр» (2016)<ref name="bellit"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[І. А. Ціткоўскі|Ціткоўскі І. А.]]'' Мастакі Случчыны. — Слуцк, 2006. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубінка Вячаслаў Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры выцінанкі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 жніўня]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза майстроў народнай творчасці]] i9dxikf0v4oeqvmu38t9siimbh5jodl 5158224 5158223 2026-06-25T08:17:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158224 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дубінка}} {{Асоба |імя = Вячаслаў Андрэевіч Дубінка |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = {{ДН|17|12|1941}} |месца нараджэння = [[Слуцк]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] |дата смерці = {{ДС|10|8|2010}} |месца смерці = [[Мінск]], [[Беларусь]] |месца пахавання = [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночныя могілкі]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[пісьменнік]], [[мастак]], майстар [[Выцінанка|выцінанкі]] |месца працы = «[[Шлях Ільіча]]», «Будаўнік камунізму», «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]», «[[Звязда (газета)|Звязда]]», «[[Чырвоная змена]]», «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]» |альма-матэр = Чарнавіцкі тэхнікум чыгуначнага транспарту }} '''Вячасла́ў Андрэ́евіч Дубі́нка''' ({{ДН|17|12|1941}}, [[Слуцк]] — {{ДС|10|8|2010}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[фотакарэспандэнт|фатограф]], [[мастак]] і адзін з ініцыятараў адраджэння беларускай [[выцінанка|выцінанкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 снежня 1941 года ў [[Слуцк]]у. У школьныя гады займаўся ў студыі выяўленчага мастацтва гарадскога Дома піянераў і школьнікаў пад кіраўніцтвам Уладзіміра Садзіна<ref name="citk">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/164/182/|title=Дубинка Вячеслав Андреевич|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[І. А. Ціткоўскі |Ціткоўскі І. А.]]|date=2006|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Скончыў 5-ю сярэднюю школу Слуцка<ref name="kurier">{{cite web|url=https://kurjer.info/2010/05/12/vyachaslaў-dubinka-“vycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam”/|title=Вячаслаў Дубінка: «Выцінанка лічылася дурыкамі, а не мастацтвам»|publisher=Інфа-Кур'ер|author=[[Т. Гусева|Гусева Т.]]|date=2010-05-12|lang=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201192050/https://kurjer.info/2010/05/12/vyachasla%D1%9E-dubinka-%E2%80%9Cvycinanka-lichylasya-durykami-a-ne-mastactvam%E2%80%9D/|archive-date=2021-12-01|url-status=dead|accessdate=2026-06-25}}</ref>. У 1961 годзе скончыў будаўнічае аддзяленне [[Чарнавіцкі чыгуначны тэхнікум|Чарнавіцкага чыгуначнага тэхнікума]]. У 1961—1963 гадах працаваў майстрам і прарабам будаўнічага ўпраўлення, узводзіў ваенныя аб’екты і ракетныя пляцоўкі ў [[Мазыр]]ы, [[Ельск]]у, [[Петрыкаў|Петрыкаве]] і [[Бабруйск]]у<ref name="bellit">{{cite web|url=https://bellit.info/persons/d/dubinka-vjachaslau.html|title=Дубінка Вячаслаў|publisher=Bellit.info|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="kurier"/>. Пазней вучыўся на [[Аператарскі факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі|аператарскім факультэце]] [[УДІК|Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі]]<ref name="citk"/>. Быў жанаты, меў дзяцей. Шмат падарожнічаў па Савецкім Саюзе ([[Енісей]], [[Алтай]], [[Краснаярскі край]]), калекцыянаваў паштовыя маркі<ref name="kurier"/>. З’яўляўся членам [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]] (з 1960-х гадоў), [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (з 1988), [[Саюз народных майстроў Беларусі|Саюза народных майстроў Беларусі]] (з 2002) і [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]] (з 2003)<ref name="nn_kruk">{{cite web|url=https://nashaniva.com/42044|title=«Свядомы беларус, наш чалавек». Памёр Вячаслаў Дубінка|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|author=[[Уладзімір Крукоўскі|Крукоўскі У.]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref><ref name="bellit"/>. Памёр 10 жніўня 2010 года<ref name="svaboda_mort">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/2124621.html|title=Памёр чалавек, які адрадзіў мастацтва выцінанкі|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2010-08-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Развітанне прайшло 12 жніўня ў памяшканні Управы [[Партыя БНФ|БНФ]] у Мінску. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]]<ref name="nn_kruk"/>. == Творчасць == === Фатаграфія і журналістыка === У 1963 годзе набыў фотаапарат «Зеніт» і пачаў працаваць фотакарэспандэнтам у слуцкай раённай газеце «[[Шлях Ільіча (слуцкая раённая газета)|Шлях Ільіча]]»<ref name="kurier"/>. У 1964—1979 гадах быў фотакарэспандэнтам газет «[[Будаўнік камунізму (любанская раённая газета)|Будаўнік камунізму]]» ([[Любань]]), «[[Шахцёр (газета)|Шахцёр]]» ([[Салігорск]]), а таксама рэспубліканскіх выданняў «[[Звязда (газета)|Звязда]]» (1966—1971) і «[[Чырвоная змена]]» (1972—1974)<ref name="bellit"/>. У 1974—1976 гадах працаваў у студыі «Фота і жыццё» [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]]. У 1979—1981 гадах быў фатографам рэстаўрацыйнай майстэрні [[Міністэрства культуры БССР]]. З 1981 года — супрацоўнік часопіса «[[Беларусь (часопіс)|Беларусь]]»<ref name="bellit"/>. З’яўляўся прызёрам шматлікіх фотавыстаў<ref name="bellit"/>. Вячаслаў Дубінка быў цесна звязаны з нацыянальна-адраджэнскім рухам і легендарнай майстэрняй «[[На Паддашку]]» мастака [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўгена Куліка]]<ref name="nn_kruk"/>. Менавіта Дубінка стварыў унікальны фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года — брутальнага разгону мітынгу-шэсця ў [[Курапаты|Курапатах]] («Дзяды-88»). Гэтыя гістарычныя фотаздымкі шырока экспанаваліся на стэндах падчас [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчага з'езда БНФ «Адраджэнне»]] ў [[Вільнюс|Вільні]] ў чэрвені 1989 года<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[А. Я. Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. === Выцінанка === У канцы 1960-х гадоў Вячаслаў Дубінка адрадзіў у Беларусі забытае мастацтва [[выцінанка|выцінанкі]] (выразанкі)<ref name="citk"/>. Творчы працэс пачынаўся падчас доўгіх журналісцкіх камандзіровак на вакзалах і ў цягніках<ref name="kurier"/>. На пачатку 1970-х гадоў яго арыгінальныя творы пачалі з’яўляцца на мастацкіх выставах. Выкарыстоўваючы вялікія кравецкія нажніцы і пераважна чорную і чырвоную паперу, ён ствараў складаныя ажурныя кампазіцыі: «[[дрэва жыцця]]», фігуркі птушак ([[Певень|пеўняў]], [[Паўлін|паўлінаў]]), звяроў, сюжэтныя пано на тэмы палескіх вандровак і казак<ref name="sakhuta">{{cite web|url=https://nasledie-sluck.by/ru/people/3723/4937/|title=Вячеслав Дубинка — возрождение вытинанки|publisher=Наследие Слуцкого края|author=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]]|date=2014-12-10|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Выцінанкамі Дубінкі былі аформлены паэтычныя зборнікі і дзіцячыя кнігі шматлікіх беларускіх аўтараў, сярод якіх «Жывыя літары» [[Артур Вольскі|А. Вольскага]], «Казка пра паўліна» [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|В. Іпатавай]], а таксама творы [[Г. Каржанеўская|Г. Каржанеўскай]], [[В. Хамчук]], [[С. Басуматрава]]й<ref name="citk"/><ref name="sakhuta"/>. Творы майстра набываліся [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеем Рэспублікі Беларусь]] і прыватнымі калекцыянерамі за мяжой<ref name="nn_kruk"/><ref name="kurier"/>. У 2011 годзе, ужо пасля смерці аўтара, выйшаў мастацкі альбом «Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі»<ref name="pdf">{{кніга |загаловак=Вячаслаў Дубінка. Выцінанкі |месца=Мінск |год=2011 |старонак=114}}</ref>. === Літаратура === Першае апавяданне В. Дубінкі было надрукавана ў газеце «Шлях Ільіча»<ref name="bellit"/>. Першая аповесць — «Не плач, душа мая» — пабачыла свет на старонках часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]»<ref name="nn_kruk"/>. Усяго ён з’яўляецца аўтарам шасці аповесцей<ref name="nn_kruk"/>. Сярод выдадзеных кніг прозы і нарысаў<ref name="bellit"/>: * «Паплач ля роднае крынічкі» (1981) * «Не плач, душа мая» (1983) * «Ой, зялёны дубочак…» (1983) * «Браты святой ночы» (1986) * «Развітальная песня» (1989) * «Сіндыкат Манi Дулi» (1992) Пасля смерці пісьменніка былі выдадзены зборнікі «Карацелькi» (2011) і «Спецдаручэнец Кныр» (2016)<ref name="bellit"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[І. А. Ціткоўскі|Ціткоўскі І. А.]]'' Мастакі Случчыны. — Слуцк, 2006. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дубінка Вячаслаў Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры выцінанкі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Слуцку]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1941 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 10 жніўня]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза майстроў народнай творчасці]] to9f94ccsiexa6r8rkpxnn0rmflsols 0 736896 5158159 4915572 2026-06-24T23:30:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158159 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Нікалаенка}} {{футбаліст}} '''Віта Нікалаенка''' (нар. {{ДН|4|9|1995}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларуская [[футбол|футбалістка]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. Выступала ў [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|нацыянальнай зборнай Беларусі]]. == Клубная кар’ера == Выхаванка РЦАП-БДУ, першым трэнерам была [[Марына Аляксандраўна Ліс]]<ref>{{Cite web |url=https://old.dinamo-minsk.by/ru/komanda/igrok/~show/44969 |title=Вита Николаенко |access-date=6 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230406172541/https://old.dinamo-minsk.by/ru/komanda/igrok/~show/44969 |archivedate=6 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Выступала ў чэмпіянаце Беларусі па міні-футболе сярод жаночых камандаў у складзе каманды «РЦАП-БДУ»<ref>{{Cite web |url=https://mini-football.by/team/1101143/application |title=РЦОР-БГУ (МИНСК) |access-date=6 красавіка 2023 |archive-date=6 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406172817/https://mini-football.by/team/1101143/application |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://dinamo-minsk.by/blr/zhanochaya-kamanda/2023/nikalaenka-vita Нікалаенка Вiта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230406171058/https://dinamo-minsk.by/blr/zhanochaya-kamanda/2023/nikalaenka-vita |date=6 красавіка 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нікалаенка Віта}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Зорка-БДУ]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дынама-БДУФК]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]] 9qzr3pl5hc6nyplgw6l6bbmwsdcinjk 0 736948 5158088 5061427 2026-06-24T19:34:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158088 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казакевіч}} {{Футбаліст}} '''Вікторыя Казакевіч''' (нар. {{ДН|12|5|1998}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[футбаліст]]ка, [[Абаронца (футбол)|абаронца]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|зборную Беларусі]]. == Клубная кар’ера == Выхаванка РЦАП-БДУ па футболе, першым трэнерам была Святлана Васільеўна Мікуліч<ref>{{Cite web |url=https://old.dinamo-minsk.by/be/komanda/igrok/~show/45314 |title=Вiкторыя Казакевіч |access-date=7 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230407121924/https://old.dinamo-minsk.by/be/komanda/igrok/~show/45314 |archivedate=7 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Выступала за мінскую «Зорка-БДУ» (2013—2018), «[[ЖФК Іслач-РДВАР|Іслач-РДВАР]]» (2019). У 2013—2014 гг. выклікалася ў [[Жаночая зборная Беларусі па футболе U-17|зборную Беларусі]] (WU-17), у 2015—2017 гг. выклікалася ў [[Жаночая зборная Беларусі па футболе U-19|зборную Беларусі]] (WU-19), у 2017 годзе дэбютавала за нацыянальную зборную краіны<ref>[https://fcisloch.by/player.asp?id=415&season=2020WOM #20 Виктория Казакевич]</ref>. == Іншае == Са снежня 2024 года афіцыйная прадстаўніца кампаніі [[Фонбет]]<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://betonmobile.by/futbolistka-kazakevich-stala-pervoy-zhenshhinoy-ekspertom-fonbet-v-belarusi|title=Футболистка Казакевич стала первой женщиной-экспертом Fonbet в Беларуси {{!}} betonmobile.by|first=Алексей|last=Комар|website=Ставки на спорт онлайн в Беларуси {{!}} Рейтинги букмекеров, прогнозы бесплатно|date=2024-12-04|access-date=2025-03-11|archive-date=24 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250924063600/https://betonmobile.by/futbolistka-kazakevich-stala-pervoy-zhenshhinoy-ekspertom-fonbet-v-belarusi|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казакевіч Вікторыя}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Зорка-БДУ]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Іслач-РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Дынама-БДУФК]] 6aufomd2o8kykefjcp4pp5mdma34x62 10 738638 5157991 5152917 2026-06-24T14:49:07Z JerzyKundrat 174 5157991 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Айны}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}} |0303 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--1067: бітва на Нямізе, першая згадка пра Менеск (Мінск)--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/System Shock 2}} |0703 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Баграціён»}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> 1e2ncc860j6trvai6r3fme2seu3mh6d 5157997 5157991 2026-06-24T15:09:23Z JerzyKundrat 174 5157997 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0529 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Нерон}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/System Shock 2}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Чэрокі}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0723 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Марк Аўрэлій Кар}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0730 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--дата смерці--> |0814 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера «Рэквіема» адбылася 1 кастрычніка 1998 года ў Вялікім тэатры Варшавы--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |1023 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны верш М.Краўцова «Ваяцкі марш», музыку гімна напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1115 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> cq4rl7i4ido4tvbzhssnuo3t40xpf74 0 740767 5158162 4833149 2026-06-24T23:48:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158162 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Віталь Аляксандравіч Струсе́віч'''{{sfn|БелЭн|2002}} (нар. {{ДН|4|6|1957}}) — [[вучоны]] ў галіне матэматычнай [[Кібернетыка|кібернетыкі]], [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1982), [[дацэнт]] (1987). [[Доктар філасофіі]] [[Універсітэт імя Эразма Ратэрдамскага|Эразмскага ўніверсітэта]] ([[Ротэрдам]], 1991)<ref name="АІПІ">[https://museum.uiip.by/strusevich-vitalij-aleksandrovich/ Струсевич Виталий Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230608180332/https://museum.uiip.by/strusevich-vitalij-aleksandrovich/ |date=8 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|8|6|2023}} // Музей [[АІПІ НАН Беларусі]]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мінск]]у. У 1973 годзе скончыў сярэднюю школу № 49 Мінска<ref name="АІПІ" />. У 1978 годзе скончыў [[факультэт прыкладной матэматыкі БДУ|факультэт прыкладной матэматыкі]]<ref name="АІПІ" /> [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і ў 1981 годзе<ref name="АІПІ" /> [[Аспірантура|аспірантуру]] пры ім. У 1981—1991 гадах працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце на пасадах [[Асістэнт (пасада ў ВНУ)|асістэнта]], дацэнта. З 1991 года В. А. Струсевіч дацэнт, доктар філасофіі эканаметрычнага інстытута<ref name="АІПІ" /> [[Універсітэт імя Эразма Ратэрдамскага|Эразмскага ўніверсітэта]] ([[Ротэрдам]], [[Нідэрланды]]), з 1999 года — прафесар [[Грынвіцкі ўніверсітэт|Грынвіцкага універсітэта]] ([[Лондан]], [[Вялікабрытанія]]). == Навуковая дзейнасць == Аўтар каля 100 навуковых прац, у тым ліку 2 [[Манаграфія|манаграфій]] і навучальнага дапаможніка для студэнтаў матэматычных спецыяльнасцей [[ВНУ|вышэйшых навучальных устаноў]]<ref name="АІПІ" />. Навуковых працы па тэорыі раскладаў, камбінаторнай аптымізацыі. Распрацаваў мадэлі, метады, алгарытмы пабудовы аптымальных раскладаў для шматстадыйных сістэм{{sfn|БелЭн|2002}}. Сярод апублікаванага: * Эффективно разрешимые классы задач поточного типа: диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.01.09. — Мн., 1981. — 130 с.; * Математические модели и методы календарного планирования: учебное пособие для студентов математических специальностей высших учебных заведений. — Мн.: Універсітэцкае, 1994. — 230, [2] с.; * Теория расписаний: многостадийные системы / [[Вячаслаў Сяргеевіч Танаеў|В. С. Танаев]], [[Юрый Назаравіч Сацкоў|Ю. Н. Сотсков]], В. А. Струсевич — Москва: Наука, 1989. — 327, [1] с.: ил.; 22 см. — 3000 экз. — (Экономико-математическая библиотека) — ISBN 5-02-013984-X; * Математические модели и методы календарного планирования: [Учеб. пособие для мат. спец. вузов] / Ю. Н. Сотсков, В. А. Струсевич, В. С. Танаев — Минск: Университетское, 1994. — 232 с.: ил. — 700 экз. — ISBN 5-7855-0534-7; * Scheduling Theory. Multi-Stage Systems. — Dordrecht, 1994. — 406 р. (разам з В. С. Танаевым і Ю. Н. Сацковым). * V. A. Strusevich, «Minimizing total completion time on parallel machines with unit length jobs that need one additional resource», Сиб. электрон. матем. изв., 19:2 (2022), 601—612. * И. Н. Лущакова, В. А. Струсевич, «Двухстадийные системы с нефиксированными маршрутами и ресурсными ограничениями», Ж. вычисл. матем. и матем. физ., 29:9 (1989), 1393—1407; U.S.S.R. Comput. Math. Math. Phys., 29:5 (1989), 94-105. == Узнагароды == * [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі]] (1990, за працу «Комбинаторные алгоритмы решения задач оптимального планирования и проектирования»<ref name="АІПІ" />). * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] (1998, за цыкл прац «Модели и методы теории расписаний»<ref name="АІПІ" />). {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Струсе́віч Віталь Аляксандравіч|[[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|213}} * Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. — Минск, 2008. — Т. 7. — С. 143. == Спасылкі == * [https://museum.uiip.by/strusevich-vitalij-aleksandrovich/ Струсевич Виталий Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230608180332/https://museum.uiip.by/strusevich-vitalij-aleksandrovich/ |date=8 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|8|6|2023}} // Музей [[АІПІ НАН Беларусі]] * [http://www.kaznachey.com/doc/6XK5hjpfOej/ Указ Президента Республики Беларусь № 625 от 28.12.1998 г. О присуждении Государственных премий Республики Беларусь 1998 года.]{{ref-ru}}{{v|8|6|2023}} * [https://bsu.by/by/imi-gorditsya-bgu/vydayushchiesya-rabotniki/laureaty-gosudarstvennykh-premiy.php Лаўрэаты дзяржаўных прэмій] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230602152715/https://bsu.by/by/imi-gorditsya-bgu/vydayushchiesya-rabotniki/laureaty-gosudarstvennykh-premiy.php |date=2 чэрвеня 2023 }}{{v|8|6|2023}} // Сайт БДУ * [http://www.scienceportal.org.by/diaspora/database/112/ Белорусские учёные за рубежом: Струсевич Виталий Александрович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230608180331/http://www.scienceportal.org.by/diaspora/database/112/ |date=8 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|8|6|2023}} // Нацыянальны навукова-тэхнічны партал Рэспублікі Беларусь {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Струсевіч Віталь Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ВНУ Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Кібернетыкі СССР]] [[Катэгорыя:Кібернетыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] fz3oony4kar2xfj8md9lsbrw7osf5tn 0 744178 5158178 4815795 2026-06-25T03:50:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158178 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Кіўляк}} {{Баскетбаліст}} '''Віялета Ежаўна Кіўляк''' (нар. {{ДН|9|8|1996}}, [[Гродна]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Кар’еру пачала ў «[[Вікторыя Гродна|Вікторыі]]» у Гродна і гуляла за яе ў чэмпіянаце Беларусі з 2011 па 2013 год, а потым перайшла ў «[[Алімпія Гродна|Алімпію]]». У жніўні 2020 года падпісала гадавы кантракт з [[Расія|расійскім]] «Волагда-Чэвакатам». Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|зборную U-16]] (2012), [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2013) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2013—2016)<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BA%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%BA-%D0%B2/ |title=Виолетта Кивляк |access-date=20 ліпеня 2023 |archive-date=20 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720190128/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%BA%D0%B8%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%BA-%D0%B2/ |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://xn--80adde7arb.xn--p1ai/news/sport/46156/ Белорусский форвард усилит команду «Вологда-Чеваката» в новом сезоне]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кіўляк Віялета Ежаўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖБК МПКК Саколаў Падляскі]] 3tn3iphdhj22q239dgmiqb91sscjiqg 0 744922 5157948 4969543 2026-06-24T13:17:28Z Pryhoža 169928 афармленне - шаблон "не перакладзена" для iTunes Store выдалены 5157948 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Amazon Appstore|Amazon Appstore|анлайн-крамай праграм ад «Amazon»}} {{Не блытаць|Apple Store (інтэрнэт крама)|Apple Store|інтэрнэт-крамай прадукцыі «Apple»}} {{Не блытаць|Apple Store||сеткай рознічных магазінаў па ўсім свеце, створаных і кіраваных карпарацыяй «Apple»}} {{Картка:Праграма}} '''App Store''' ― крама [[Мабільная праграма|мабільных праграм]], створаная кампаніяй [[Apple]] для мабільных прылад з аперацыйнымі сістэмамі [[iOS]] і iPadOS. Крама дазваляе карыстальнікам праглядаць і спампоўваць мабільныя праграмы, распрацаваныя з дапамогай iOS SDK і зацверджаныя Apple. Праграмы з App Store можна спампаваць на [[iPhone]], [[iPod touch]] і [[iPad]], таксама некаторыя праграмы могуць выкарыстоўвацца на смарт-гадзінніках Apple Watch і медыяплэерах Apple TV. Крама App Store была запушчана 10 ліпеня 2008 года і напачатку мела каля 500 праграм.<ref>{{cite web |title=Apple's App Store launches with more than 500 apps |url=http://appleinsider.com/articles/08/07/10/apples_app_store_launches_with_more_than_500_apps |website=AppleInsider |date=July 10, 2008 |access-date=March 31, 2017 |archive-date=April 1, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401055207/http://appleinsider.com/articles/08/07/10/apples_app_store_launches_with_more_than_500_apps |url-status=live }}</ref> Колькасць праграм ў App Store дасягнула піка ў 2,2 мільёна ў 2017 годзе, аднак зніжалася на працягу наступных некалькіх гадоў, калі Apple пачала выдаляць старыя праграмы. Па стане на 2021 год у краме прадстаўлена больш за 1,8 мільёна праграм. == Гл. таксама == * {{Не перакладзена 5|Apple Store|Apple Store|ru|Apple Store}} * [[ITunes Store]] * {{Не перакладзена 5|Cydia|Cydia|ru|Cydia}} * {{Не перакладзена 5|Mac App Store|Mac App Store|ru|Mac App Store}} * {{Не перакладзена 5|IAd|iAd|ru|IAd}} * [[Google Play]] * {{Не перакладзена 5|Microsoft Store|Microsoft Store|ru|Microsoft Store}} * [[iOS]] * [[iPhone]] * [[iPad]] == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://itunes.apple.com/ru/genre/mobile-software-applications/id36?mt=8 Уваход у «Apple App Store» на сайце «Apple»] * [http://stadium.weblogsinc.com/engadget/files/app-store-guidelines.pdf App Store Review GuideLines на англійскай мове] * [http://support.apple.com/kb/HT2001?viewlocale=ru_RU Часта задаваныя пытанні па «App Store»] * {{Cite web|url=http://www.ixbt.com/td/app-store.shtml|title=App Store в России: официальное открытие|author=Евгений Мятин|date=2008-08-20|publisher=iXBT.com|accessdate=2012-08-01|url-status=dead|archivedate=2012-06-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120628020057/http://www.ixbt.com/td/app-store.shtml}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Apple}} {{Праграмнае забеспячэнне Apple}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне Apple Inc.]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для iOS]] [[Катэгорыя:Распаўсюджванне праграмнага забеспячэння]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-магазіны]] [[Катэгорыя:Сайты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Сайты, якія з’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для macOS]] [[Катэгорыя:IPhone]] i4u3w7ju4wjclbdwdrymxlot2fxl0xg 14 746176 5157899 4560280 2026-06-24T12:15:26Z Feeleman 163471 5157899 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2006|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2006]] [[Катэгорыя:Творы 2006 года]] t9w0ww967bb3m8cgz3cb1dml2jfan22 0 746837 5158036 5051825 2026-06-24T18:13:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158036 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} '''Віктар Сукені́цкі'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-pl|Wiktor Sukiennicki}}; {{ДН|25|7|1901}} — {{ДС|10|5|1983}}) — польска-амерыканскі [[гісторык]], [[палітолаг]], [[юрыст]], [[публіцыст]], доктар права (1927). == Біяграфія == Нарадзіўся ў прадмесці [[Каўнас]]а Аляксота<ref name="PWN">[https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Sukiennicki-Wiktor;3981165.html Sukiennicki Wiktor // Internetowa encyklopedia PWN]{{ref-pl}}</ref> ({{lang-lt|Aleksotas}}). Скончыў юрыдычны факультэт [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта імя Стэфана Баторыя]] ў Вільні. У 1925 годзе абараніў ступень доктара ў галіне міжнароднага права ў [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскім універсітэце]] ([[Сарбона]])<ref name="Корн"/>. Член польскай арганізацыі вайсковай у Каўнасе, добраахвотнік [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] 1919—1921 гадоў<ref name="Корн">[https://www.noo-journal.ru/vak/2022-3-32/article-0320/ ''Корнилова О. В.'' Польские отрицатели Катыни и «Нюрнберг» для Сталина в антироссийской политике Великобритании и США // Наука. Общество. Оборона — 2022. — Т. 10. — № 3 (32). — С. 19—19.]{{ref-ru}}</ref>. У 1929—1939 гадах чытаў лекцыі па тэорыі права ва Універсітэце імя Стэфана Баторыя. Дацэнт Навукова-даследчага інстытута Усходняй Еўропы пры ўніверсітэце{{sfn|БелЭн|2002}}. Займаўся [[Адвакат|адвакацкай]] практыкай<ref name="PWN" />. З 1934 года Віктар Сукеніцкі знаходзіўся на навуковай стажыроўцы ў [[СССР]]{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1941{{sfn|БелЭн|2002}}<ref name="Корн" /> годзе быў арыштаваны органамі [[НКУС]] і сасланы ў працоўны лагер у [[Краснаярскі край]]. У 1942 годзе быў вызвалены і працаваў першым сакратаром<ref name="Корн" /> пасольства [[Польшча|Рэспублікі Польшча]] ў [[СССР]] (у горадзе [[Куйбышаў]]<ref name="Корн" />). У верасні 1942 года пераехаў у [[Тэгеран]], дзе працаваў у пасольстве<ref name="Корн" />. З 1943 года Віктар Сукеніцкі ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], выкладаў у польскім універсітэце ў [[Оксфард]]зе і [[Лонданская школа эканомікі і палітычных навук|Лонданскай школе эканомікі і палітычных навук]]. У 1952—1959 гадах быў аналітыкам і рэдактарам «[[Радыё Свабодная Еўропа]]». У 1959 годзе Віктар Сукеніцкі эміграваў у [[ЗША]]. Працаваў навуковым супрацоўнікам у [[Гувераўскі інстытут|Гувераўскім інстытуце]] пры [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім ўніверсітэце]] ([[Каліфорнія]]). == Працы == Аўтар прац «Эвалюцыя ладу Саюза Савецкіх Сацыялістычных рэспублік» (Ewolucja ustroju ZSRR, т. 1—3, [[Лондан]], 1938—1939), «Прычыны і пачатак польска-савецкай вайны, 1919—1921» (Лондан, 1963), «Партыя, яе роля і значэнне ў СССР» (Partia, jej rola i znaczenie w ZSRR, 1949), «Усходне-Цэнтральная Еўропа ў час Першай сусветнай вайны» (East Central Europe in War World I, т. 1—2, ЗША, 1984) і інш. Пад кіраўніцтвам В. Сукеніцкага было таксама падрыхтавана выданне «Факты і дакументы аб польскіх вязнях вайны, захопленых СССР у ходзе кампаніі 1939 г.» (Facts and Documents Concerning Polish Prisoners of War Captured by thе U.S.S.R. during the 1939 Campaign)<ref name="Корн" />. == Беларускія пераклады == * [https://abdziralovic.com/viktar-sukennicki-ab-vodguku-u-sercy/ Аб водгуку ў сэрцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251016152135/https://abdziralovic.com/viktar-sukennicki-ab-vodguku-u-sercy/ |date=16 кастрычніка 2025 }} {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сукені́цкі Віктар||259}} == Спасылкі == * [https://www.noo-journal.ru/vak/2022-3-32/article-0320/ ''Корнилова О. В.'' Польские отрицатели Катыни и «Нюрнберг» для Сталина в антироссийской политике Великобритании и США // Наука. Общество. Оборона — 2022. — Т. 10. — № 3 (32). — С. 19—19.]{{ref-ru}} * [https://cyberleninka.ru/article/n/polskie-otritsateli-katyni-i-nyurnberg-dlya-stalina-v-antirossiyskoy-politike-velikobritanii-i-ssha/viewer ''Корнилова О. В.'' Польские отрицатели Катыни и «Нюрнберг» для Сталина в антироссийской политике Великобритании и США // Наука. Общество. Оборона — 2022. — Т. 10. — № 3 (32). — С. 19—19.]{{ref-ru}} * [https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/2AEE3A84CA74C9D2D4E4479B7DD0E68C/S0037677900078189a.pdf/wiktor_sukiennicki_19011983.pdf ''Maciej Siekierski'' Wiktor Sukiennicki, 1901—1983 // Cambridge University Press & Assessment]{{ref-en}} * [https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Sukiennicki-Wiktor;3981165.html Sukiennicki Wiktor // Internetowa encyklopedia PWN]{{ref-pl}} {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сукеніцкі Віктар}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Юрысты Польшчы]] [[Катэгорыя:Палітолагі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Польшчы]] [[Катэгорыя:Публіцысты Польшы]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Польшчы]] [[Катэгорыя:Імігранты ЗША]] [[Катэгорыя:Сасланыя ў Сібір]] [[Катэгорыя:Постаці Халоднай вайны]] l7oiy2pc3kjmgvfg043qlrfnapw9nd8 0 748026 5158182 4738729 2026-06-25T04:31:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158182 wikitext text/x-wiki [[File:GP-25 at Tula State Museum of Weapons.jpg|міні|ГП-25.]] '''ГП-25''' або '''«Касцёр»''' (індэкс — '''6Г15''') — адназарадны 40-мм [[падствольны гранатамёт]], прызначаны для знішчэння адкрытай жывой сілы, а таксама жывой сілы, якая знаходзіцца ў адкрытых [[акоп]]ах, [[Траншэя (фартыфікацыя)|траншэях]] і на зваротных скатах мясцовасці. Ужываецца ў комплексе з 7,62-мм і 5,45-мм аўтаматамі Калашнікава (АКМ, [[АК-74]], АК-12). Ставіцца да падствольных дульна-зарадных наразных сістэм. У ходзе [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайны]] паказаў сябе выдатнай зброяй, добра працуючы ў любых умовах<ref>И.К. Кассанелли. Современное огнестрельное оружие. — «Клуб Семейного Досуга», 2013. — С. 243. — 301 с. — ISBN 978-996-14-7261-6.</ref>. == Апісанне == Гранатамёт ГП-25 канструктыўна складаецца з трох частак: сталёвага ствала з [[кранштэйн]]ам і прыцэлам, казённіка і ўдарна-спускавога механізму, сабранага ў асобным корпусе. Для пераноскі ў паходным становішчы зброя разбіраецца на дзве часткі: адну складае ствол, іншую — сабраныя разам казённік і корпус ударна-спускавога механізму. Ствол мае даўжыню 205&nbsp;мм (каля 5 калібраў гранатамёта), у яго канале зроблена 12 нарэзаў правага кручэння. Пры неабходнасці стрэл можна атрымаць з ствала з дапамогай экстрактара — адмысловага стрыжня з клавішай пад палец. Кранштэйн з агароджай служыць для мацавання гранатамёта на зброі — ён усталёўваецца на [[цаўё]], а яго зашчапка фіксуе становішча гранатамёта пад ствалом. Наперадзе кранштэйн мае спружынны амартызатар. Ударна-спускавы механізм куркова тыпу. Пры націску на спуск той сваім зачэпам адцягвае назад курок, сціскаючы баявую спружыну. Пры далейшым адводзе спуску назад курок зрываецца з зачэпу. Паварочваючыся, ён пасылае наперад шарнірна звязаны з ім ударнік. З левага боку корпуса размешчаны сцяжок засцерагальніка на два становішча, спецыяльная сістэма рычагоў блакуе курок пры няправільным далучэнні ГП-25 да аўтамата. Прыцэльныя прыстасаванні ўстаноўлены на левай сценцы кранштэйна, тут жа нанесена дыстанцыйная шкала ў выглядзе дугі з дзяленнямі. == Параўнанне == У [[1978]] годзе былі праведзены параўнальныя выпрабаванні гранатамёта ГП-25 з стрэлам ВОГ-25 і 40-мм падствольнага гранатамёта M203 з стрэлам М-406, усталяванага на вінтоўцы М16А1. Выпрабаванні паказалі значную перавагу савецкага гранатамёта і стрэлу да яго перад аналагічнай сістэмай вытворчасці [[ЗША]]. Стрэлы ВОГ-25 і М-406 параўноўваліся стральбой па мясцовасці, дзе размяшчалася мішэнная абстаноўка, якая імітавала адкрыта размешчаную жывую сілу. Пры гэтых выпрабаваннях было выяўлена, што частата паразы мішэняў на тактычным полі ад разрыву гранаты стрэлу ВОГ-25 у 3-4 разы вышэй, чым ад разрыву аскепкавай гранаты стрэлу М-406<ref>{{Cite web|url=http://worldweapon.ru/strelok/vog25.php|title=Выстрел гранатомётный ВОГ-25 (worldweapon.RU)|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701163228/http://worldweapon.ru/strelok/vog25.php|archive-date=2007-07-01|access-date=2018-01-13|url-status=dead}}</ref>. == Варыянты == * '''GP-25D''', вытворца — навукова-тэхнічны цэнтр «Дэльта» ([[Грузія]]). Прэзентаваны 26 мая 2012 года<ref>[http://www.delta.gov.ge/en/product/gp-25/ 40mm caliber under barrel grenade launcher GP-25D] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201202195145/http://www.delta.gov.ge/en/product/gp-25/ |date=2 снежня 2020 }} // официальный сайт НТЦ "Дельта"</ref>. * '''BGP-40&nbsp;mm''', вытворца — кампанія «Zastava Arms» ([[Сербія]])<ref>{{Cite web|url=http://www.zastava-arms.rs/en/militaryproduct/underbarrel-grenade-launcher-pbg-40-mm|title=Underbarrel grenade launcher PBG-40 mm|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027220013/http://www.zastava-arms.rs/en/militaryproduct/underbarrel-grenade-launcher-pbg-40-mm|archive-date=2014-10-27|access-date=2018-06-24|url-status=dead}}</ref>. * '''UBGL''', вытворца — завод «Арсенал ([[Балгарыя]])<ref>[http://www.arsenal-bg.com/c/40-40x46-mm-underbarrel-grenade-launchers-50/40-mm-ubgl-11 40mm UBGL] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180624153317/http://www.arsenal-bg.com/c/40-40x46-mm-underbarrel-grenade-launchers-50/40-mm-ubgl-11 |date=24 чэрвеня 2018 }} // официальный сайт "Арсенал АД"</ref>. * '''ГП-25У''' — украінская мадэрнізацыя. У 2017 годзе ўзор прыняты на ўзбраенне [[Узброеныя сілы Украіны|ўкраінскай арміі]]<ref>Біла книга 2017: Збройні сили України. Київ, «Міністерство оборони України», 2018. стор.50</ref>. * '''ГП-30''' — удасканалены гранатамёт, які мае меншую масу і больш простую канструкцыю, быў прыняты на ўзбраенне [[Узброеныя Сілы СССР|УС СССР]] у 1989 годзе. * '''ГП-34''' — удасканалены варыянт ГП-30. Акрамя таго, вытворчасць канструктыўнага аналага ГП-25 была асвоена ў [[Прыднястроўе]] — на Рыбніцкім помпавым заводзе (хоць некаторыя дэталі ГП-25 вырабляюць на заводзе «Прыбор» у горадзе [[Бендэр]]ы)<ref>В. М. Захаров. Военное строительство в государствах постсоветского пространства. М., РИСИ, 2011. стр.174</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * Руководство по 40-мм подствольному гранатомету ГП-25. - М.: Военное издательство МО СССР, 1983. == Спасылкі == * ''М. Р. Попенкер''. [http://modernfirearms.net/ru/granatomety/rossija-granatomety/gp-25-i-gp-30/ Подствольный гранатомет ГП-25 и ГП-30 (СССР/Россия)] / сайт "Современное стрелковое оружие" * [http://www.imfdb.org/wiki/GP-25#GP-25 GP-series grenade launcher] / Internet Movie Firearms Database (использование в кинофильмах) * [http://www.nastavleniya.ru/PG/pgs.html 40-мм подствольный гранатомёт ГП - 25]{{Недаступная спасылка}} Руководство службы {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спасылка на Вікісховішча непасрэдна ў артыкуле]] [[Катэгорыя:Гранатамёты]] [[Катэгорыя:Стралковая зброя СССР]] 71tidk7gdnh3jo3dbomr4cknam3xiwu 14 748242 5157898 4576796 2026-06-24T12:14:53Z Feeleman 163471 5157898 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|1982|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XX стагоддзя|1982]] [[Катэгорыя:1982]] 2qp88b8f6w7izmy5muuo121gusy9jlc 100 753022 5158008 5157696 2026-06-24T15:51:25Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5158008 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уільям Мітчэл|2026-06-24T04:52:14Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксандравіч Зімін|2026-06-23T19:30:42Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Станіслаў Смолька|2026-06-23T10:35:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзімір Васілевіч Друшчыц|2026-06-22T19:14:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Захарыюш Мадзялеўскі|2026-06-22T15:28:36Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Жан Адры|2026-06-22T11:13:42Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Сяргей Аляксандравіч Друшчыц|2026-06-22T10:21:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пампей Мікалаевіч Бацюшкаў|2026-06-22T09:21:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Батонд Роска|2026-06-22T06:11:38Z|Ellis Novak}} {{Новы артыкул|Ян Алаізій Кулеша|2026-06-21T15:50:48Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мікалай Дзмітрыевіч Ізвекаў|2026-06-21T15:27:20Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Вітольд Уладзіслававіч Навадворскі|2026-06-21T14:39:37Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Антоній Барташэвіч|2026-06-21T11:28:31Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Кастанцін Васілевіч Яльніцкі|2026-06-21T10:17:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Тобіяш Арэнт|2026-06-21T09:50:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аўгуст Лескін|2026-06-21T09:21:18Z|Цімур}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4q33vc89uxtepuyh02anzw7fkejv8b6 100 753287 5158005 5157692 2026-06-24T15:50:40Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5158005 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Hollywood Animal|2026-06-24T12:45:53Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Станіслаў Смолька|2026-06-23T10:35:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Калодзежная вежа (Навагрудак)|2026-06-23T07:39:25Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Пасадская вежа (Навагрудак)|2026-06-22T21:05:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Малая брама (Навагрудак)|2026-06-22T20:25:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анатоль Лазар|2026-06-22T19:35:27Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Мінскграда|2026-06-22T19:26:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|This Is the Police 2|2026-06-22T18:02:00Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|UFL|2026-06-22T15:38:52Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Захарыюш Мадзялеўскі|2026-06-22T15:28:36Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Заране|2026-06-22T15:05:42Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Фелікс Ляховіч|2026-06-22T14:36:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Гарынскі камбінат будаўнічых матэрыялаў|2026-06-22T12:12:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Аляксандравіч Друшчыц|2026-06-22T10:21:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Касцельная вежа|2026-06-22T10:13:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іаган Фрыдрых Кнобель|2026-06-22T07:53:24Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fddosh24fqfkqtk42n8nbwhy3ipxqzd 0 757309 5158249 5053814 2026-06-25T09:03:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158249 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} {{цёзкі2|Дзягілева}} '''Галіна Аляксееўна Дзягілева''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская актрыса, рэжысёр, заснавальнік, дырэктар і мастацкі кіраўнік [[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Беларускага паэтычнага тэатра аднаго акцёра «Зніч»]]. == Біяграфія == Нарадзілася 23 красавіка 1947 года ў ваенным гарадку [[Баравая (Мінскі раён)|Баравая]] пад Мінскам<ref>{{cite web | year = 8 красавіка 2015 | title = Уникальный театр «Знiч» умеет искать своего зрителя | website = СБ: Беларусь сегодня | url = https://www.sb.by/articles/pochemu-artist-vykhodit-iz-roli.html | access-date = 25 студзеня 2024 | lang = ru }}</ref>. Яе дзіцячыя гады прайшлі на [[Чукотка|Чукотцы]], куды ў сярэдзіне 1950-х гадоў пераехала сям’я. У пачатку 1960-х гадоў Галіна вярнулася ў Мінск, а ў 1964 годзе паступіла на вучобу ў [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] (курс [[Вера Паўлаўна Рэдліх|В. П. Рэдліх]] і А. І. Бутакова)<ref>{{cite web | year = 19 красавіка 2017 | title = Каралева тэатра | website = НАША СЛОВА № 16 (1323) | url = https://pawet.net/ns/2017/16/%E2%84%96_16_(1323).html | access-date = 25 студзеня 2024 | lang = be }}</ref>. Пасля яго заканчэння атрымала накіраванне ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|тэатр імя Якуба Коласа]] ў [[Віцебск]]у, дзе і развівалася яе акцёрская кар’ера з 1968 па 1985 год. За сямнаццаць гадоў працы ў тэатры актрыса сыграла больш за 50 роляў класічнага і сучаснага рэпертуару, стварыла цэлую галерэю яркіх характараў і вобразаў. Сярод іх Лада («Снежныя зімы» [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]]), Караліна («Кастусь Каліноўскі» [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]), Святлана («Таблетку пад язык» [[Андрэй Макаёнак|Андрэя Макаёнка]]) і Наташа («Прыніжаныя і зняважаныя») паводле [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф. М. Дастаеўскага]]), Жэнька Камялькова («А зоры тут ціхія…» паводле [[Барыс Львовіч Васільеў|Барыса Васільева]]), Элена («Раба свайго каханага» [[Лопэ дэ Вэга]]), Гера («Шмат шуму з нічога» [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]]) і іншыя.<ref>{{cite web | year = 27 мая, 2022 | title = Дягилевские сезоны | website = Беларускі саюз тэатральных дзеячаў | url = http://bstd.by/direktor-hudozhestvennyj-rukovoditel-belorusskogo-poeticheskogo-teatra-znich-galina-dyagileva-otmetila-yubilej/ | access-date = 25 студзеня 2024 | lang = ru }}</ref> У 1985 годзе пераехала ў Мінск па працоўным пераводзе Міністэрства культуры ў эксперыментальную трупу Маладзёжнага тэатра БССР, які толькі распачынаў сваю дзейнасць.<ref>{{cite web | title = Галіна ДЗЯГІЛЕВА: "Трэба любіць Беларусь моцна-моцна..." | website = «Настаўніцкая газетa» | url = https://ray.ng-press.by/uncategorized/galina-dzyagileva-treba-lyubits-belar/ | access-date = 25 студзеня 2024 | lang = be | archive-date = 25 студзеня 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240125224841/https://ray.ng-press.by/uncategorized/galina-dzyagileva-treba-lyubits-belar/ | url-status = dead }}</ref> У 1986 годзе яна ўладкавалася ў канцэртна-лекцыйны аддзел [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Белдзяржфілармоніі]], была аўтарам і выканаўцай літаратурных кампазіцый. У 1989 годзе разам з рэжысёрам Віргініяй Тарнаўскайтэ падрыхтавала монаспектакль «Выгнанне ў рай» па п’есе Н. Рапы. Пастаноўкай гэтага спектакля ў [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскім саборы]] Полацка ў 1990 годзе адкрыўся Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч», заснавальнікам, дырэктарам, мастацкім кіраўніком і актрысай якога з’яўлялася Галіна Дзягілева. З тэатрам супрацоўнічалі вядомыя майстры беларускай сцэны, рэжысёры, сцэнографы, кампазітары. Асноўная мэта тэатра — папулярызацыя твораў беларускіх аўтараў. У яго рэпертуары больш за 20 монаспектакляў класічнага і сучаснага напрамкаў, якія грунтуюцца на творах сусветнай і беларускай літаратурнай класікі. Сама Галіна Аляксееўна — аўтар, пастаноўшчык і выканаўца спектакляў «Мне сняцца сны аб Беларусі» паводле [[Янка Купала|Янкі Купалы]], «Выгнанне ў рай» Н. Рапы, «Любіць…» паводле [[Анатоль Вярцінскі|Анатоля Вярцінскага]], «Пяюць начлежнікі» паводле [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], «Абранніца» паводле [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]] ў перакладзе [[Рыгор Барадулін|Рыгора Барадуліна]], «Пачакай, сонца!» паводле [[Ліна Васілеўна Кастэнка|Ліны Кастэнкі]] і [[Ніна Іосіфаўна Мацяш|Ніны Мацяш]], «Белы сон», «Дарожны рэквіем» і многіх іншых. Галіна Дзягілева з’яўляецца рэжысёрам-пастаноўшчыкам монаспектакляў: «У краіне светлай, дзе я ўміраю…» паводле [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]], «Не праклінай, што люблю…» паводле рамана «Родныя дзеці» [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]], «Прыпадаю да нябёс» паводле [[Яўгенія Янішчыц|Яўгеніі Янішчыц]], «Красёнцы жыцця» паводле паэмы «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], «Мой маленькі прынц» [[Антуан дэ Сент-Экзюперы|Антуана дэ Сэнт-Экзюперы]] ў перакладзе Ніны Мацяш. А таксама аўтарам лібрэта паводле твораў [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Ян Чачот|Яна Чачота]] і Рыгора Барадуліна да першай нацыянальнай монаоперы «Адзінокі птах» [[Алег Барысавіч Залётнеў|Алега Залётнева]]. Прымала ўдзел у міжнародных фестывалях монаспектакляў «Марыя» ў [[Кіев]]е, «Адзін і ўсе» ў [[Валгаград]]зе, міжнародным фестывалі «Залаты Віцязь» у [[Масква|Маскве]], дзе станавілася лаўрэатам і атрымоўвала ўзнагароды. Прадстаўляла айчыннае мастацтва на міжнародным фестывалі ў [[Познань|Познані]] (Польшча, 2009). У 2008—2010 гадах была сябрам журы на Крымскім міжнародным фестывалі «Баспорскія агні», дзе была двойчы ўзнагароджана дыпломам лаўрэата. На міжнародным фестывалі «[[Белая вежа (фестываль)|Белая вежа]]» ў [[Брэст|Брэсце]] ўзнагароджана дыпломам лаўрэата «За лепшую жаночую ролю» (2011).<ref>{{cite web | year = 24 верасня 2011 | title = Птушкі і гнёзды. Вынікі ХVІ Міжнароднага тэатральнага фестывалю «Белая вежа» | website = Газета «Культура» | url = https://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=6378 | access-date = 25 студзеня 2024 | lang = be | archiveurl = https://web.archive.org/web/20240125215119/https://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=6378 | archivedate = 25 студзеня 2024 | url-status = dead }}</ref> У 2012—2016 гадах удзельнічала ў міжнародным тэатральным фестывалі жаночай драмы «Марыя», а таксама з’яўлялася сябрам журы (2012, 2013, 2015) і старшынёй журы фестывалю ў 2016 годзе. Галіна Дзягілева з’яўлялася сябрам мастацкага савета Белдзяржфілармоніі, а таксама сябрам праўлення Беларускага фонду культуры. Тэатр «Зніч», якім яна кіравала, заслужана карыстаўся любоўю і павагай гледачоў, паспяхова выступаў на беларускіх і замежных фестывалях тэатральнага і музычнага мастацтва. У лютым 2023 года сышла на пенсію<ref>{{cite web | year = 3 лютага 2023 | title = 37 год служэння мастацтву ў філармоніі! | website = Белдзяржфілармонія | url = https://philharmonic.by/by/story/37-god-sluzhennya-mastactvu-u-filarmonii | access-date = 25 студзеня 2024 | lang = be | archive-date = 25 студзеня 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240125215118/https://philharmonic.by/by/story/37-god-sluzhennya-mastactvu-u-filarmonii | url-status = dead }}</ref>. Памерла 12 верасня 2024 года <ref>{{cite web | url = https://www.belarus.kp.ru/online/news/5990587/ | title = Умерла известная белорусская актриса Галина Дягилева | date = 2024-09-12 | accessdate = 2024-09-12 | url-status = live }}</ref>. == Узнагароды == * Залаты медаль Расійскага фонду міру «За міратворчую і дабрачынную дзейнасць»<ref>{{cite web | year = 28 красавіка 2007 | title = Там, где солнце ждет софитов | website = СБ: Беларусь сегодня | url = https://www.sb.by/articles/tam-gde-solntse-zhdet-sofitov.html | access-date = 25 студзеня 2024 | lang = ru }}</ref>; * ганаровая грамата і знак [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] «За ўклад у развіццё культуры Беларусі» (2007); * [[медаль «За працоўныя заслугі»]] (2012). == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136636|Дзягілева Галіна Аляксееўна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзягілева Галіна Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Беларусі]] 4n7g185xjv8fd03ze78zaq7cei3j6f1 0 760788 5158242 4698601 2026-06-25T08:54:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158242 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Галіна Аляксандраўна Аржанава''' ({{ДН|5|4|1922}}, Іванаўскае, Валакаламскі павет, [[Маскоўская губерня]], [[РСФСР]] — {{ДС|30|12|1943}}, [[Брэст]]) — савецкая падпольшчыца, сувязная партызанскіх атрадаў, кіраўнік падпольнай камсамольскай групы, з мая 1942 года — член бюро падпольнай брэсцкай гарадской камсамольскай арганізацыі. == Біяграфія == [[Файл:Аржанова.jpg|міні|Мемарыяльная дошка Г. Аржанавай на вуліцы Пушкінскай у Брэсце]] Нарадзілася 5 красавіка 1922 года ў с. Іванаўскае Валакаламскага павета Маскоўскай губерні РСФСР. Пасля вучобы ў сельскай сямігодцы паступіла ў Маскоўскую фармацэўтычную школу. Пасля яе заканчэння з адзнакай, у 1940 годзе была накіравана ў [[Брэст]] на працу фармацэўтам у аптэцы № 4<ref name="hist">{{Cite web |url=https://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/arjanova.htm |title=История улицы Галины Аржановой. Брест |access-date=8 сакавіка 2024 |archive-date=8 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240308164456/https://www.brest-sv.com/brest_histor/ylici/arjanova.htm |url-status=dead }}</ref>. З першых дзён [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ўключылася ў барацьбу супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Устанавіла сувязь з брэсцкімі падпольшчыкамі. Разносіла ўлёткі, сачыла за перамяшчэннем варожых воінскіх часцей. У 1942 годзе па заданні Брэсцкага падпольнага камітэта партыі Галіна Аржанава вярнулася на працу ў аптэку, адначасова застаючыся сувязной атрада імя Чарнака [[Брэсцкае партызанскае злучэнне|Брэсцкага партызанскага злучэння]]. Г. Аржанава даставала бланкі пашпартоў, біноклі, фотаапараты, забяспечвала партызан медыкаментамі і медыцынскімі інструментамі, удзельнічала ў арганізацыі ўцёкаў ваеннапалонных з лагераў, перапраўляла іх да партызанаў, ладзіла канспіратыўныя сустрэчы партызанскіх сувязных з падпольшчыкамі горада. У кастрычніку 1943 года была схоплена акупантамі пасля даносу Гертруды Вагнер, якая здала гітлераўцам значную частку брэсцкага падполля. Аржанава была дастаўлена ў [[гестапа]]. У турме яе катавалі, дапытвалі аб падпольшчыках і партызанах, куды і каму перадавала медыкаменты. Не раз праводзілі вочную стаўку з падсаджанай у турму здрадніцай Гертрудай Вагнер, якая апазнала шматлікіх арыштаваных падпольшчыкаў. І Галю яна «адрэкамендавала» як падпольшчыцу, сувязную партызанскага атрада, якая збіраецца таксама пайсці ў партызаны. Звесткі аб Аржанавай падпольшчыкам перадавала цыганка Люба, якую з турмы разам з іншымі жанчынамі-вязнямі вадзілі ў горад на дэзінфекцыю месцаў агульнага карыстання. Галі ўдалося перадаць падпольшчыкам чатыры запіскі. У адной з іх яна пісала: ''«Допыт вядзе высокі гестапавец. Патрабуе прызнанняў, як звязалася з партызанамі. Не бойцеся, памру, але нікога не выдам. Таямніцу панясу ў магілу. Бывай, Радзіма! Бывайце, савецкія людзі! Помсціце за нас фашыстам!»''. Аржанава стойка вытрымала 28 жорсткіх катаванняў. 30 снежня 1943 года гітлераўцы павесілі Галіну Аржанаву ў двары Брэсцкай турмы<ref name="lib">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/118-5-krasavika-2012-g-90-gadou-z-dnya-naradzhennya-g-a-arzhanavaj-udzelnitsy-brestskaga-kamunistychnaga-padpollya-u-gady-vyalikaj-ajchynnaj-vajny/118-5-krasavika-2012-g-90-gadou-z-dnya-naradzhennya-g-a-arzhanavaj-udzelnitsy-brestskaga-kamunistychnaga-padpollya-u-gady-vyalikaj-ajchynnaj-vajny 5 красавіка 2012 г. — 90 гадоў з дня нараджэння Г. А. Аржанавай, удзельніцы Брэсцкага камуністычнага падполля ў гады Вялікай Айчыннай вайны]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны I ступені]] (1968, пасмяротна)<ref name="lib"/>. == Ушанаванне памяці == * У 1964 годзе на будынку № 18 па вуліцы Пушкінскай у Брэсце, дзе Г. Аржанава працавала ў аптэцы, устаноўлена мемарыяльная дошка<ref name="hist"/>. * Імем Галіны Аржанавай ў 1972 годзе названа [[Вуліца Галіны Аржанавай (Брэст)|адна]] з вуліц Брэста<ref name="hist"/>. * На гарадской алеі «Іх імёнамі названы вуліцы Брэста» сярод партрэтаў герояў устаноўлены барэльеф Г. Аржанавай. {{зноскі}} == Літаратура == * Памру, але не здраджу: [аб Г. А. Аржанавай]; Вулiца Аржанавай // Памяць : гіст.-дакум. хроніка Брэста : у 2 кн. Мінск, 2001. Кн. 2. С. 103—114, 159. * Улица Галины Аржановой // Улицы Бреста рассказывают… / авт.-сост.: Л. Илларионова, [и др.]. Брест, 2007. С. 7-8. * Аржанова Галина Александровна // Брестское РУП «Фармация». Вчера, сегодня, завтра : [история аптек всех районов области и г. Бреста] / сост. В. Гнитий [и др.]. Брест, 2009. С. 163—164. * Аржанова Галина Александровна // 65-летию Победы посвящается… : 1945—2010 : [биографии ветеранов Вел. Отеч. Войны — тружеников об-ния «Фармация»] / авт. текста В. Гнитий [и др.]. Брест, 2010. С. 163—164. * Аптеки Бреста // Сарычев, В. В поисках утраченного времени : кн. 2 / Василий Сарычев. Брест, 2007. С. 257—258. * Комсомол — боевой помощник партии в антифашистской борьбе // Брест непокоренный : Антифашистское подполье г. Бреста и Брестского района в годы Великой Отечественной войны (1941—1944) : ист. очерк / А. А. Гребенкина. Минск, 2005. С. 162—197. Из содерж.: [Аржанова Г. А.]. С. 184—186. * Нас оставалось всё меньше… // Смирнова, Т. Н. Подполье непокорённого города : Памяти моей мамы Смирновой Татьяны Николаевны и её соратникам по подпольной борьбе в г. Бресте (1941—1944) посвящается… / Т. Н. Смирнова, З. П. Смирнова. Урень, 2004. С. 58-61. * Волкович, А. «Ваша дочь погибла за Родину» / Александр Волкович // Заря. 2010. 22 мая. С. 5. * Верин, И. Из Подмосковья в Брест — навеки / Илья Верин // Брестский вестник. 2009. 30 июля (№ 30). С. 16. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аржанава Галіна Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Падпольшчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Павешаныя на акупаванай тэрыторыі СССР]] [[Катэгорыя:Постаці Брэста]] c3jl4d1xmzjuqdm1a1tc8tjwnh61y1r 0 762346 5158011 4917424 2026-06-24T16:43:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158011 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''Віктар Віталевіч Цыганкоў''' ({{lang-uk|Віктор Віталійович Циганков}}; нар. [[15 лістапада]] [[1997]]) — украінскі футбаліст, атакуючы паўабаронца іспанскага клуба «[[ФК Жырона|Жырона]]» і нацыянальнай [[Зборная Украіны па футболе|зборнай Украіны]]. Нарадзіўся ў [[Ізраіль|Ізраілі]], але яшчэ маладым хлопцам пераехаў ва Украіну. == Кар’ера == === Клубная === Цыганкоў ёсць выхаванцам сістэмы акадэмій вінніцкай «[[Ніва Вінніца|Нівы]]» і кіеўскага «[[Дынама Кіеў|Дынама]]». Ягоным першым трэнерам быў Мікалай Загаруйка. Ва ўкраінскай [[Прэм’ер-ліга чэмпіянату Украіны па футболе|Прэм’ер-лізе]] дэбютаваў у складзе «Дынама» 14 жніўня 2016 года ў матчы супраць «[[Сталь Каменскае|Сталі]]». У [[чэмпіянат Украіны па футболе 2018—2019 гадоў|сезоне 2018—2019 гадоў]] Цыганкоў тройчы прызнаваўся іграком месяца ва ўкраінскім першынстве, гэта значыць у сакавіку 2018 года<ref>[https://web.archive.org/web/20180415163722/http://www.upl.ua/news/view/1844 «Віктор Циганков — найкращий гравець місяця Чемпіонату УПЛ!.]. УПЛ.</ref>, снежні 2018 года<ref>[https://web.archive.org/web/20181219182138/https://upl.ua/ua/news/view/2696 «Віктор Циганков — найкращий гравець Чемпіонату УПЛ у грудні!»]. УПЛ.</ref> і красавіку 2019 года<ref>[https://web.archive.org/web/20190511221252/https://upl.ua/ua/news/view/3029 «Віктор Циганков — найкращий гравець квітня в Чемпіонаті УПЛ!»]. УПЛ.</ref>. 17 студзеня 2023 года Цыганкоў далучыўся да іспанскага клуба «[[ФК Жырона|Жырона]]», склаўшы дагавор з іспанскім клубам да чэрвеня 2027 года. Яе паведамлялася, угода каштавала жыронцам 5 мільёнаў еўра з умовай што 50% наступнага трансферу адыдзе на карысць кіеўскага «Дынама»<ref>[https://www.gironafc.cat/noticia/viktor-tsygankov-nou-jugador-del-girona «Viktor Tsygankov, nou jugador del Girona»]. Girona FC.</ref><ref>[https://as.com/futbol/oficial-viktor-tsygankov-firma-hasta-2027-n/ «Oficial: Viktor Tsygankov firma hasta 2027»]{{Недаступная спасылка}}. Diario AS</ref>. === Міжнародная === Упершыню быў выкліканы да складу нацыянальнай [[Зборная Украіны па футболе|зборнай Украіны]] ў кастрычніку 2016 года да адборачных матчаў супраць [[Зборная Турцыі па футболе|зборных Турцыі]] і [[Зборная Косава па футболе|Косава]]. Аднак на полі ігрок не з'яўляўся. паклаў пачатак выступы толькі 12 лістапада таго ж года, з'явіўшыся на 83-й хвіліне матчу супраць [[Зборная Фінляндыі па футболе|зборнай Фінляндыі]]. == Дасягненні == '''«Дынама»''': * [[Чэмпіянат Украіны па футболе|Чэмпіён Украіны]]: 2021 * Уладальнік [[Кубак Украіны па футболе|Кубка Украіны]]: 2020, 2021 * Уладальнік [[Суперкубак Украіны па футболе|Суперкубка Украіны]]: 2018, 2019, 2020 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Украіна на ЧЕ-2020}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Цыганкоў, Віктар}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Футбалісты Украіны]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Украіны па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Кіеў]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Жырона]] 6snbiymr974hkftsu4p9rk42of4ufli 0 762887 5158150 4708413 2026-06-24T21:23:23Z DzBar 156353 +[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Новасібірска]]; +[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1937 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158150 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Дом грузчыкаў''' (Дом рачнога флоту, {{lang-ru|Дом грузчиков}}) — жылы дом, размешчаны на Фабрычнай вуліцы ў Чыгуначным раёне [[Новасібірск]]а. Пабудаваны ў [[1937]] годзе. Архітэктар — К. Я. Осіпаў. Помнік архітэктуры рэгіянальнага значэння. == Гісторыя == Ідэя пра будаўніцтва Дома грузчыкаў належала савецкаму палітычнаму дзеячу С. А. Шварцу (1895—1942), у памяць пра класавую барацьбу рабочых ён прапанаваў узвесці дом-палац. Будынак быў пабудаваны ў 1936—1937 гады архітэктарам К. Я. Осіпавым. Першапачаткова планавалася, што Дом грузчыкаў будзе адкрываць эспланаду, якая праходзіць ад набярэжнай, аднак праект вуліцы, якая злучае прыбярэжную частку з цэнтрам, не быў рэалізаваны. Да пачатку 1990-х гадоў фасад будынка ўпрыгожвала шыльда «Дом грузчыкаў». == Апісанне == Будынак П-падобнай формы складаецца з аб’ёмаў рознай вышыні і канфігурацыі і складаецца з сямі жылых секцый. Вонкавыя сцены цагляныя, атынкаваныя. [[Дах]] скатны, бляшаны. Пад будынкам знаходзіцца склеп. Галоўны фасад выходзіць на чырвоную лінію Фабрычнай вуліцы, па цэнтры сіметрыі ён падкрэслены выступоўцам з фасаднай плоскасці і дамінантным па вышыні парадным двух’ярусным порцікам: першы ярус — шасцікалонны порцік каласальнага дарыйскага ордэра, другі ярус складаецца з аркады на калонах. Порцік завяршаюць карніз і ступеністы атык, на якім змешчаны надпіс «ММРФ». Першы паверх са скругленымі вугламі абліцаваны рустам. Вуглавыя блокі вышынёй у 6 паверхаў размешчаны з водступам ад плоскасцяў фасадаў асноўных аб’ёмаў. Размешчаныя вышэй першага паверха куты па флангах уяўляюць сабой трохграневыя выманні з вітражным шкленнем, усярэдзіне якіх знаходзіцца драбінчастая клетка (яе завяршае прамавугольны аб’ём з паўцыркульным акном). Галоўны фасад дэкарыраваны філёнгамі і лапаткамі. З Фабрычнай вуліцы ўваходы-парталы зроблены як выступаючыя аднапавярховыя аб’ёмы, іх парапет упрыгожваюць дэкаратыўныя шары. Будынак завершаны карнізам з вялікім вынасам. Архітэктура дваровага фасада выканана ў больш стрыманых формах. Колеры фасадаў ствараюць аб’ёмна-прасторавую кампазіцыю: першы паверх пафарбаваны ў цёмна-шэры колер, верхнія паверхі пафарбаваны ў светла-шэры, а элементы дэкору — у белы колер. Габарыты будынка — 88,4 × 40,2 м. [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Новасібірска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1937 годзе]] 0aehng4eytj863uacx56alelaynkn7x 0 762889 5157999 5134850 2026-06-24T15:09:47Z Emilia Noah 155537 /* Фільмаграфія */ 5157999 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ален}} {{Кінематаграфіст}} '''Тымаці Алан Дзік''' ({{lang-en|Timothy Alan Dick}}; {{ВД-Прэамбула}}), больш вядомы як '''Тым Ален''' ({{lang-en|Tim Allen}}) — амерыканскі {{акцёр|тэлебачання ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і комік. Лаўрэат прэміі «[[Залаты глобус]]». Найбольш вядомы дзякуючы ролям у сіткоме «Вялікі рамонт», серыі фільмаў «Санта-Клаус», а таксама агучванню База Лайтэра ў серыі дыснэеўскіх мультфільмаў «[[Гісторыя цацак (серыя фільмаў)|Гісторыя цацак]]». == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{УмФільме|1995|[[Гісторыя цацак]]|Toy Story|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УмФільме|1999|[[Гісторыя цацак 2]]|Toy Story 2|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УмФільме|2010|[[Гісторыя цацак: Вялікія ўцёкі]]|Toy Story 3|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УСерыяле|2011|2020|[[Апошні сапраўдны мужчына]]|Last Man Standing|Майкл Бакстэр}} {{УмФільме|2019|[[Гісторыя цацак 4]]|Toy Story 4|{{comment|Баз Лайтэр|агучка}}}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{IMDb name|0000741}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў тэлевізійным серыяле — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ален Тым}} 2242jahlwumqwm7pkks55980m04s9lo 0 765046 5158032 4871032 2026-06-24T18:03:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158032 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тышчанка}} {{вучоны}} {{Сістэматык | Шырына = 265px | Батанік = | IPNI = | List IPNI = | Заўв_батанік = | Заолаг = | Заўв_заолаг = | Мікрабіёлаг = | wikispecies = Victor Petrovich Tyshchenko | commons = }} '''Віктар Пятровіч Тышчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі [[энтамолаг]], фізіёлаг, эколаг і [[Біялагічная сістэматыка|сістэматык]], вучань {{нп3|Аляксандр Сяргеевіч Данілеўскі|А. С. Данілеўскага|ru|Данилевский, Александр Сергеевич}}. Прафесар [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 15 студзеня 1937 года ва [[Улан-Удэ]]. Яго бацька Пётр Антонавіч Тышчанка быў інжынерам-будаўніком [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref name="arach">[https://www.european-arachnology.org/esa/wp-content/uploads/2015/08/011_019_Stekolnikov.pdf Professor Victor P. Tyshchenko (1937–1986) and his contribution to Russian arachnology]</ref>. У 1954 годзе паступіў на біёлага-глебавы факультэт [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] і да канца жыцця меў цесныя сувязі з кафедрай энтамалогіі. В. П. Тышчанка пачаў працаваць над кандыдацкай дысертацыяй 1959 годзе і пасля атрымання ступені кандыдата навук ў 1963 годзе быў прызначаны выкладчыкам і навуковым супрацоўнікам. У 1969 годзе атрымаў пасаду загадчыка кафедры энтамалогіі біёлага-глебавага факультэта Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта, якой загадваў да 1986 года<ref name="arach"/>. Распрацоўваў тэорыю фізіялагічных механізмаў фотапедыядычных рэакцый, унёс вялікі ўклад у савецкую [[Арахналогія|арахналогію]]. Аўтар навучальнага дапаможніка і падручніка для ўніверсітэтаў па фізіялогіі насякомых, аўтар падручніка «Уводзіны ў тэорыю эвалюцыі». Першы старшыня секцыі арахналогіі [[Рускае энтамалагічнае таварыства|Усесаюзнага энтамалагічнага таварыства]], доктар біялагічных навук. Памёр 24 мая 1986 года. == Асноўныя працы == * ''Тыщенко В. П.'' Определитель пауков европейской части СССР / Академия наук СССР, Зоологический институт, Научный совет по проблеме «Биологические основы, реконструкции и охраны животного мира»; [отв. ред. А. А. Стрелков] Ленинград : Наука, Ленинградское отделение, 1971. — 280, [1] c. * {{кніга|аўтар=Тыщенко В.П.|загаловак=Основы физиологии насекомых. Том 1|год=1976|месца=Л.|выдавецтва=|старонак=363|isbn=}} * {{кніга|аўтар=Тыщенко В.П.|загаловак=Основы физиологии насекомых. Том 2|год=1977|месца=Л.|выдавецтва=|старонак=302|isbn=}} * Тыщенко В. П. Физиология фотопериодизма насекомых // Тр. ВЭО, 1977. — Т.59 — 152 с. * {{кніга|аўтар=Тыщенко В.П.|загаловак=Физиология насекомых|год=1986|месца=М.|выдавецтва=Высшая школа|старонак=|isbn=}} * {{кніга|аўтар=Тыщенко В.П.|загаловак=Введение в теорию эволюции: Курс лекций|год=1992|месца=СПб.|выдавецтва=Изд-во С.-Петербургского ун-та|старонак=|isbn=}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://entomology.bio.spbu.ru/history.htm Кафедра энтомологии Санкт-Петербургского университета в XX-м веке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241214193308/https://entomology.bio.spbu.ru/history.htm |date=14 снежня 2024 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тышчанка Віктар Пятровіч}} [[Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Энтамолагі Расіі]] [[Катэгорыя:Энтамолагі СССР]] [[Катэгорыя:Арахнолагі]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] 9yo5d4f8te6utu47zwcl3134ifzn6hj 10 766585 5158066 5153301 2026-06-24T19:04:12Z KrBot 24355 обновление / update 5158066 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-06-24 | AED = 4.968400 | AUD = 1.956990 | BND = 1.755210 | BRL = 7.047320 | BWP = 17.990200 | CHF = 1.099470 | CLP = 1238.650000 | CNY = 9.205310 | CZK = 28.920100 | DKK = 8.918380 | DZD = 180.405000 | EUR = 1.193000 | GBP = 1.028210 | ILS = 4.047760 | INR = 128.113000 | JPY = 218.663000 | KRW = 2079.620000 | KWD = 0.416547 | MUR = 65.942200 | MXN = 23.839200 | MYR = 5.601520 | NOK = 13.310300 | NZD = 2.388740 | OMR = 0.520175 | PEN = 4.601090 | PHP = 83.004800 | PLN = 5.107880 | QAR = 4.924410 | SAR = 5.073230 | SDR = 1 | SEK = 13.224400 | SGD = 1.755210 | THB = 45.168100 | USD = 1.352860 }} g7g95hsi2qbvau3a1swwvlopu4lgfn9 10 766586 5158065 5153300 2026-06-24T19:04:11Z KrBot 24355 обновление / update 5158065 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-06-24 | AUD = 1.6436 | BRL = 5.8963 | CAD = 1.6140 | CHF = 0.9216 | CNY = 7.7236 | CZK = 24.242 | DKK = 7.4755 | EUR = 1 | GBP = 0.86165 | HKD = 8.8910 | HUF = 356.18 | IDR = 20385.97 | ILS = 3.3847 | INR = 107.3605 | ISK = 143.80 | JPY = 183.35 | KRW = 1753.65 | MXN = 19.9807 | MYR = 4.6925 | NOK = 11.1570 | NZD = 2.0096 | PHP = 69.605 | PLN = 4.2878 | RON = 5.2377 | SEK = 11.0850 | SGD = 1.4722 | THB = 37.910 | TRY = 52.7186 | USD = 1.1340 | ZAR = 18.8398 }} izlgj66b0gzbcdnwgk2ksuhh75zj8b4 10 766592 5158067 5153302 2026-06-24T19:04:13Z KrBot 24355 обновление / update 5158067 wikitext text/x-wiki <noinclude> <!-- Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=24.06.2026. Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении. This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=24.06.2026. Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update. --> {{doc}} </noinclude> {{#switch: {{{1}}} | Date = 2026-06-24 | AED = 20 | AMD = 0.2 | AUD = 51 | AZN = 43 | BDT = 0.6 | BHD = 198 | BOB = 10 | BRL = 14 | BYN = 26 | CAD = 52 | CHF = 92 | CNY = 10 | CUP = 3.1 | CZK = 3.5 | DKK = 11 | DZD = 0.55 | EGP = 1.5 | ETB = 0.46 | EUR = 85 | GBP = 98 | GEL = 28 | HKD = 9.5 | HUF = 0.24 | IDR = 0.0041 | INR = 0.78 | IRR = 0.000051 | JPY = 0.46 | KGS = 0.85 | KRW = 0.048 | KZT = 0.15 | MDL = 4.2 | MMK = 0.035 | MNT = 0.02 | NGN = 0.054 | NOK = 7.7 | NZD = 42 | OMR = 194 | PLN = 19 | QAR = 20 | RON = 16 | RSD = 0.72 | RUB = 1 | SAR = 19 | SEK = 7.7 | SGD = 57 | THB = 2.2 | TJS = 8 | TMT = 21 | TRY = 1.6 | UAH = 1.6 | USD = 74 | UZS = 0.0062 | VND = 0.0029 | XDR = 101 | ZAR = 4.5 }} 12juu2u104t2cc0iutcczggdlex2pwy 0 767200 5158204 5157874 2026-06-25T07:39:57Z Feeleman 163471 афармленне 5158204 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} {{catmain|Камп’ютарная гульня}} Гэта спіс відэагульняў, для якіх існуе беларуская лакалізацыя. Спіс падзелены на дзве часткі — для гульняў з лакалізацыяй, прадстаўленай кампаніяй-распрацоўшчыкам («афіцыйнай»), і для гульняў, лакалізаваных незалежна ад распрацоўшчыка. == З афіцыйнай лакалізацыяй == # [[Minecraft]] (2009; беларусізацыя дададзеная 29 лютага 2016 года<ref>https://crowdin.com/project/minecraft</ref><ref>https://minecraft.gamepedia.com/Language</ref>); # [[World of Tanks]] (2010; беларусізацыя дададзеная 10 сакавіка 2016 года<ref>https://dev.by/news/da-boyu-wargaming-peraklala-tanki-na-belaruskuyu-movu{{Недаступная спасылка}}</ref>); # [[Factorio]] ({{мова-en|Factorio}}; 2012; беларусізацыя дададзеная ў 2015 годзе<ref>https://pcgamingwiki.com/wiki/Factorio#Localizations</ref>) # [[World of Warships]] (2015; беларусізацыя дададзеная 29 красавіка 2016 года<ref>https://vk.com/by_reservation?w=wall-57714146_540</ref>, 19 снежня 2018 года беларусізацыя была прыбраная з гульні<ref>https://worldofwarships.ru/ru/news/common/update-0712-holidays/{{Недаступная спасылка}}</ref>); # [[Legends of Eisenwald]] (2015)<ref>http://www.by-reservation.com/</ref>; # [[War Thunder]] (2016; беларусізацыя дададзеная 18 верасня 2017 года<ref>https://forum.warthunder.ru/index.php?/topic/98234-warthunder-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-warthunder-%D0%BF%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83/&page=9&tab=comments#comment-6481771 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201128022421/https://forum.warthunder.ru/index.php?/topic/98234-warthunder-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC-warthunder-%D0%BF%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%83/&page=9&tab=comments#comment-6481771 |date=28 лістапада 2020 }}</ref>); # [[Book of Demons]] ({{lang-en|Book of Demons}}; 2018)<ref>https://return2games.com/</ref><ref>https://www.gog.com/game/book_of_demons</ref>; # [[Feudal Alloy]] ({{lang-en|Feudal Alloy}}; 2019)<ref>http://feudalalloy.com/</ref><ref>https://www.gog.com/game/feudal_alloy</ref>. # [[Hollywood Animal]] (2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/343937|title=Мінская студыя выпусціла дэма відэагульні, у якую можна будзе пагуляць па-беларуску|website=Наша Ніва|date=2024-05-31|access-date=2024-06-22}}</ref>. # [[Ells Tales: Chairbound]] (2025; беларусізацыя дададзеная 17 сакавіка 2026 года)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/news/app/3281410/view/528748148995130283|title=Steam :: Ells Tales: Chairbound :: Belarusian Localization Added!|website=store.steampowered.com|date=2026-03-17|access-date=2026-06-24}}</ref>. # [[UFL]] (2024)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/app/3023930/UFL/|title=UFL™ on Steam|website=store.steampowered.com|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.by-reservation.com/|title=RЭЗЕРВАЦЫЯ|website=www.by-reservation.com|access-date=2026-06-24}}</ref>. == З неафіцыйнай лакалізацыяй == # [[Сімутранс]] ({{lang-en|Simutrans}}; 1999); # [[Контр-удар]] ({{lang-en|Counter-Strike}}; 2000); # [[Прага хуткасці: гарачы пераслед 2]] ({{lang-en|Need for Speed: Hot Pursuit 2}}; 2002); # [[Маўклівы груд 3]] ({{lang-en|Silent Hill 3}}; 2003); # [[Чыгуначны магнат 3]] ({{lang-en|Railroad Tycoon 3}}; 2003); # [[Іншасветны стралок]] ({{lang-en|Alien Shooter}}; 2003); # [[Болеспатольны сродак]] ({{lang-en|Painkiller}}; 2004); # [[Далёкая адлегласць]] ({{lang-en|Far Cry}}; 2004); # [[НЛО2000]] ({{lang-en|UFO2000}}; 2004); # [[Civilization|Цывілізацыя IV]] (2005); # [[Heroes of Might and Magic|Героі мяча i магіі V]] (2006); # [[Рыцары гонару]] ({{lang-en|Knights of Honor}}; 2007); # [[Свет ліпучак]] ({{lang-en|World of Goo}}; 2008) # [[NHL 09|НХЛ 09]] (2008) <ref>https://vk.com/wall184483557_4539</ref>; # [[Civilization|Цывілізацыя V]] (2010); # [[Solar 2|Сонечная энергія]] ({{lang-en|Solar 2}}; 2011); # [[Civilization|Цывілізацыя VI]] (2016)<ref>http://belazar.info/belsoft/index.php?sect=3</ref>. # [[S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl|S.T.A.L.K.E.R.: Цень Чарнобылю]] (пераклад [[Тарашкевіца|класічным правапісам]], створаны ў 2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.belarusity.com/stalker-soc|title=S.T.A.L.K.E.R.: Цень Чарнобылю — Беларускі пераклад ад BELARUSITY|website=www.belarusity.com|access-date=2024-05-20}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Спісы камп’ютарных гульняў|#]] [[Катэгорыя:Спісы праграмнага забеспячэння]] iazjxzoujqxifzb3xtabaibnle85trw 0 768295 5157913 5157601 2026-06-24T12:40:47Z M.L.Bot 261 афармленне 5157913 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Сяргей Пятровіч Шупляк''' ({{ВДП}}) — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук (2011). З 2022 года — дэкан [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычнага факультэта БДПУ]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 24 красавіка 1979 года ў Мінску ў сям’і службоўцаў. Беларус. Бацька — [[Пётр Аляксеевіч Шупляк]] (нар. 1943) — беларускі гісторык, прафесар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, кандыдат гістарычных навук, дэкан гістарычнага факультэта БДУ (1991—1996). У 2001 годзе скончыў гістарычны факультэт БДУ. У 2002 годзе — магістратуру БДУ па спецыяльнасці «Сусветная гісторыя». У 2002—2005 гадах навучаўся ў аспірантуры на кафедры гісторыі старажытнага свету і сярэдневякоўя [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]. Навуковы кіраўнік — загадчык кафедры, доктар гістарычных навук, прафесар [[Віктар Анатолевіч Фядосік|В. А. Федосік]]. У 2011 годзе абараніў дысертацыю на тэму «Паломніцтва ў духоўным і сацыяльна-палітычным жыцці заходнееўрапейскага грамадства (IV-ХIII стст.)». З 2005 года — выкладчык кафедры гісторыі старажытных цывілізацый і сярэдневякоўя [[Гістарычны факультэт БДПУ імя М. Танка|гістарычнага факультэта БДПУ]]. З 2015 года — на кафедры ўсеагульнай гісторыі і методыкі выкладання гісторыі. З 2015 да 2020 гг. — намеснік дэкана па навуковай рабоце. У 2015—2016 гадах працаваў настаўнікам гісторыі ў сярэдняй школе № 159 г. Мінска. У 2013—2016 гадах выконваў абавязкі намесніка адказнага сакратара прыёмнай камісіі БДПУ. У 2009 годзе пад агульным кіраўніцтвам прафесара [[Мікалай Іосіфавіч Мініцкі|М. І. Мініцкага]] склаў і падрыхтаваў да друку хрэстаматыю па гісторыі Старажытнай Грэцыі і Рыма<ref>{{Кніга|спасылка=http://elib.bspu.by/handle/doc/7518|аўтар=Николай Иосифович Миницкий, Сергей Петрович Шупляк|загаловак=История Древней Греции и Рима: хрестоматия|год=2009|выдавецтва=БГПУ|isbn=978-985-501-678-7}}</ref>. Са жніўня 2022 года — дэкан гістарычнага факультэта БДПУ. == Навуковая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў: гісторыя рэлігіі сярэдневяковай Заходняй Еўропы, выкарыстанне [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] у навучальным працэсе. Аўтар больш за 80 навуковых публікацый. === Асноўныя публікацыі: === * Статус паломников в средневековом социуме Западной Европы / С. П. Шупляк // Працы гістарычнага факультэта БДУ : навук. зб. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: У. К. Коршук (адк. рэд.) [і інш.]. — Мінск, 2013. — Вып. 8. — С. 155—165. * Западноевропейские средневековые паломничества / С. П. Шупляк // Крыніцазнаўства і спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны : навук. зб. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: С. М. Ходзін (адк. рэд.) [і інш.]. — Мінск, 2013. — Вып. 8. — С. 108—120. * Западноевропейские средневековые религиозные паломничества / С. П. Шупляк // Весн. БДУ. Сер. 3, Гісторыя. Філасофія. Псіхалогія. Паліталогія. Сацыялогія. Эканоміка. Права. — 2005. — № 1. — С. 15—20. * [https://elib.bspu.by/items/432b0dbe-77a5-4916-b169-8ac78c520b7a Искусственный интеллект в процессе обучения истории: подходы к решению проблем заимствования] / С. Шупляк // Беларускі гістарычны часопіс. — 2025. — № 6. — С. 53-56. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://scholar.google.com/citations?user=YbVsOJIAAAAJ&hl=ru Профіль у Google Акадэміі] * [https://bspu.by/blog/shupliak/about Асабісты профіль на сайце БДПУ] * [https://nastgaz.by/syargej-shuplyak-u-pershuyu-chargu-ya-pedagog-a-potym-uzho-gistoryk-z-dzyatsinstva-ulyubyony-u-svoj-pradmet/ Сяргей Шупляк: «У першую чаргу я педагог, а потым ужо гісторык, з дзяцінства ўлюбёны ў свой прадмет»]. — Настаўніцкая газета. — № 95, 13 снежня 2024 года {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шупляк Сяргей Пятровіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] 5t5asts6tbyray5eh2viyd8kpicksgg 0 769498 5158144 5123459 2026-06-24T21:19:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158144 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Вільге́льм Крае́ўскі |арыгінал імя = Wiłhelm Krajewski |партрэт = Wilhelm Krajewski.jpg |памер = 200px |апісанне = Заснавальнік гуты шкла [[Нёман (шклозавод)|Нёман]] |дата нараджэння = 9.04.1860 |месца нараджэння = |дата смерці = 29.06.1905 }} '''Вільгельм Краеўскі''' ({{lang-pl|Wilhelm Krajewski}}; {{ДН|9|04|1860}} — {{ДС|29|06|1905}}) — польскі прадпрымальнік, інжынер, прамысловец, адзін з заснавальнікаў гуты шкла «[[Нёман (шклозавод)|Нёман]]» і таварыства Браты Краеўскія «Барысаў». == Біяграфія == У 1870—80 гг. працаваў інжынерам-тэхнолагам на шклозаводзе [[:ru:Мальцов, Сергей Иванович|Сяргея Мальцова]] ў [[Дзяцькава|Дзяцькаве]] [[Арлоўская губерня|Арлоўскай губерні]]. Там пазнаёміўся з мастаком шкла [[Юліус Столе|Юліусам Столе]], які паходзіў з [[Багемія|Багеміі]]. Разам з Ю. Столе яны пераехалі ў [[Бярозаўка (горад)|Бярозаўку]], дзе арэндавалі шкляную гуту памешчыка Зянона Ленскага ва ўрочышчы Устронь, дзе дагэтуль вырабляліся толькі піўныя бутэлькі. Таварыства «Старая Гута» Краеўскага і Столе існавала ў 1891—1903 гг. Прамыслоўцы замовілі для шклозавода нямецкае абсталяванне (дзесяці[[Конская сіла|сільны]] локамабіль), перабудавалі печ, усталявалі ручны прэс для вытворчасці шклянак і запусцілі шліфоўню. Колькасць працоўных на прадпрыемстве павялічылася да 148 чалавек, вакол прадпрыемства стала ўтварацца цэлае працоўнае паселішча. Ленскі не жадаў прадаваць свой завод, таму ў 1894 годзе Краеўскі і Столе пабудавалі другі завод на [[Парасілавая ўстаноўка|паравой цязе]], так званую «Новую Гуту», а ў 1898 годзе яны выкупілі канкурэнтную гуту ў Бярозаўцы, якая была ў даўгах, заснаваную кампаніяй Бонэра, Каплінскага і Трубовіча. Паміж гутамі ў 1894 годзе праклалі тэлефонную лінію — першую ва ўсім [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскім павеце]]. На кожным з заводаў у 1897 годзе працавала больш як па 100 чалавек. Свае новае аб’яднанае прадпрыемства кампаньёны назвалі «[[Нёман (шклозавод)|Нёман]]», па імені ракі [[Нёман]], з берагоў якой браўся [[пясок]] для вытворчасці шкла. Гэтая гандлёвая марка стала прэстыжнай і шырока вядомай не толькі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], але і за яе межамі. У 1897 годзе Краеўскі і Столе заснавалі фабрыку багемскага шкла для вокнаў, на станцыі [[Ганцавічы]] ў [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]], а ў 1899 годзе В. Краеўскі на паях з В. Панкевічам перакупілі гуту ў [[Барысаў|Новабарысаве]] ў збанкрутавалага [[Чэрвень (горад)|ігуменскага]] купца Беркі Кабакова. Прадпрыемства атрымала назву [[Барысаўскі шкло-хрустальны купецкі завод|Таварыства Браты Краеўскія «Барысаў»]]. У 1902 году вытворчасць у Ленскага ў Старой Гуце, не вытрымаўшы канкурэнцыі, спынілася. У 1905 годзе здарылася трагедыя — Вільгельм Краеўскі патануў у Нёмане. Некаторы час у бізнэсе ўдзельнічала ўдава Вільгельма Краеўскага — Казіміра. Пазней яна саступіла сваю долю ў фірме «Столе і Краеўскі» Юліюсу Столе і разам са сваімі сынамі стала развіваць актывы ў Новабарысаве<ref>{{Cite web |url=https://www.neman.by/glass/about-us/history/articles/ |title=NEMAN.by. Багемская рапсодыя Столле |access-date=21 ліпеня 2024 |archive-date=21 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240721013257/https://www.neman.by/glass/about-us/history/articles/ |url-status=dead }}</ref>. Таким чынам Столе стаў адзіным гаспадаром завода, выкупіўшы долю ў спадчыннікаў Краеўскага. Але гэта была фармальнасцю таму, што сыны Столе — Браніслаў і Фелікс — яшчэ раней ажаніліся на дачках Краеўскага — Яніне і Станіславе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://by.neman.by/glass/about-us/history/?sphrase_id=96480 NEMAN.by. Наша гісторыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240720232641/http://by.neman.by/glass/about-us/history/?sphrase_id=96480 |date=20 ліпеня 2024 }} * [https://www.neman.by/glass/about-us/history/articles/ NEMAN.by. Багемская рапсодыя Столле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240721013257/https://www.neman.by/glass/about-us/history/articles/ |date=21 ліпеня 2024 }} * [https://www.belarus.kp.ru/daily/27397/4593199/ BELARUS.KP.RU: Як шклозавод «Нёман» парадніў двух прамыслоўцаў] * [https://pawet.net/library/history/city_district/economy/neman/%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BD.html Герасимович Н. Ф. Стеклозавод «Нёман». Краткий обзор становления и развития. К 120-летию основания завода] * [https://reform.news/shklozavod-neman-pravjo-chargovy-rjebrjendyng-prasachyli-gistoryju-staroj-guty Шклозавод «Неман» правёў чарговы рэбрэндынг – прасачылі гісторыю старой гуты] * [https://1prof.by/news/obshhestvo-i-profsoyuzy/mal-gorodok-da-zvonok-kak-berezovka-prozvenela-steklom-na-ves-mir/ Федерация профсоюзов Беларуси: КАК БЕРЁЗОВКА «ПРОЗВЕНЕЛА» СТЕКЛОМ НА ВЕСЬ МИР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512130413/https://1prof.by/news/obshhestvo-i-profsoyuzy/mal-gorodok-da-zvonok-kak-berezovka-prozvenela-steklom-na-ves-mir/ |date=12 мая 2021 }} * [https://s13.ru/archives/startup-4 Блог Гродно: КАК СТАРТАПЕРЫ ДЕЛАЛИ ДЕНЬГИ В XIX ВЕКЕ НА ГРОДНЕНСКОЙ ЗЕМЛЕ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240721013259/https://s13.ru/archives/startup-4 |date=21 ліпеня 2024 }} * [https://belarus.travel/news/geta-estc-amal-u-kozhnai-kvatery-postsavetckai-prastory Belarus.travel «Гэта ёсць амаль у кожнай кватэры постсавецкай прасторы»] {{Commons|Category:Wilhelm Krajewski}} mzuys4b52b01mwoufjg3b1c4s2nr6i2 0 770860 5158085 4817284 2026-06-24T19:34:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль]] на [[Жыбуль]] 5158085 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Жыбуль]] 7lac4ohv1w918cbxbok1ipo4lhpitqj 0 775556 5157912 5157447 2026-06-24T12:39:17Z M.L.Bot 261 афармленне 5157912 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Кароткае апісанне|міжнароднае спартыўнае мерапрыемства}} {{Алімпіяда}} '''Зімо́выя Алімпі́йскія гу́льні 2030''' ({{Lang-en|2030 Winter Olympics}}, афіцыйная назва: '''XXVI Зімовыя Алімпійскія гульні''') — міжнароднае [[Зімовыя Алімпійскія гульні|спартыўнае мерапрыемства]], якое плануецца правесці з [[8 лютага]] па [[24 лютага]] {{Не перакладзена 5|2030|2030 года|ru|2030 год}} ў {{Не перакладзена 5|Французскія Альпы|Французскіх Альпах|ru|Французские Альпы}}. Цырымонія закрыцця павінна прайсці ў [[Ніца|Ніцы]]. Сталіца гульняў была абвешчана 24 ліпеня [[2024]] года на 142-й сесіі МАК у [[Парыж]]ы ([[Францыя]])<ref>{{Cite web |title=IOC delays selection of 2030 Winter Olympics host after climate change and sustainability discussions |url=https://www.cbssports.com/olympics/news/ioc-delays-selection-of-2030-winter-olympics-host-after-climate-change-and-sustainability-discussions/ |access-date=2023-03-18 |website=CBSSports.com |language=en |archive-date=2023-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205115946/https://www.cbssports.com/olympics/news/ioc-delays-selection-of-2030-winter-olympics-host-after-climate-change-and-sustainability-discussions/ |deadlink=no }}</ref>. Месцам правядзення XXVI Зімовых Алімпійскіх гульняў былі зацверджаны {{Не перакладзена 5|Французскія Альпы|Французскія Альпы|ru|Французские Альпы}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} {{Алімпійскія гульні}} {{Вонкавыя спасылкі}} 99maz9xvqo4fvkdnapl75cm36rtucv4 0 775660 5158286 5150543 2026-06-25T11:42:37Z 5158286 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Красуліна}} {{ДД}} '''Ганна Віктараўна Красуліна''' ({{ВДП}}) — беларуская палітычная актывістка, прэс-сакратарка [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (2011—2020) і [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] (з 2020). == Біяграфія == Нарадзілася 18 верасня 1969 года ў [[Чалябінская вобласць|Чалябінскай вобласці]] РСФСР{{sfn|Spring96|2024|p=}}{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}, дзе жыла да 17 гадоў, у 1987 годзе пераехала ў [[Масква|Маскву]]{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Скончыла філалагічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (курс навучання — 5 гадоў){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У час вучобы пазнаёмілася з мінчанінам [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]], у 1993 годзе яны ажаніліся{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Скончыла магістратуру і ў 2003 годзе аспірантуру факультэта дзяржаўнага кіравання МДУ{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У аспірантуры рыхтавала навуковую працу пра карупцыю ў Расійскай Федэрацыі, абарона не адбылася праз канцэптуальныя высновы даследавання, што карупцыя ёсць дзяржаваўтваральным элементам Расіі{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У 2002 годзе пераехала на радзіму мужа ў Беларусь{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Канчаткова сям’я перасялілася ў [[Мінск]] у 2004 годзе{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Працавала ў прадстаўніцтве буйной замежнай камерцыйнай кампаніі (пастаўкі тэхнічнага абсталявання) як офіс-менеджар, пасля — PR- і HR-менеджар {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Пасля [[Плошча 2006|пратэстаў па прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]], у красавіку 2006 года звольнена па палітычных матывах (фармальна — скарачэнне штату) за дзве гадзіны да акцыі «[[Чарнобыльскі шлях]]». Праз ўключэнне ў «чорныя спісы» не магла знайсці працу ў камерцыйных структурах. Па радзе мужа звярнулася ў [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб'яднаную грамадзянскую партыю]] (АГП), дзе прапаноўвалі інфармацыйную дапамогу людзям у падобных сітуацыях.{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}} У 2020 годзе выйшла з грамадзянства Расійскай Федэрацыі і атрымала пашпарт грамадзянкі Рэспублікі Беларусь{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|падзей жніўня 2020 года]] вымушана эмігравала ў [[Вільня|Вільню]] (Літва){{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Сям’я == З 1993 года ў шлюбе з [[Яўген Аляксандравіч Красулін|Яўгенам Красуліным]] (нар. 1970), беларускім гісторыкам-маяністам{{sfn|TUT.BY|2018|p=}} {{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Сужэнцы маюць дваіх дзяцей{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Станам на 2023 год дачка была студэнткай першага курсу Універсітэта Гумбальта ў [[Берлін]]е{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. == Грамадска-палітычная дзейнасць == Прыйшоўшы ў 2006 годзе ў АГП, пазнаёмілася з [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандрам Дабравольскім]] і як валанцёрка дапамагада ў стварэнні інфармацыйных праектаў{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Ппадчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|выбарчай кампаніі 2010 года]] па прапанове старшыні АГП [[Анатоль Лябедзька|Анатоль Лябедзькі]] была прэс-сакратаркай кандыдата ў прэзідэнты [[Яраслаў Раманчук|Яраслава Раманчука]]{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. З 2011 года афіцыйна займала пасаду прэс-сакратаркі АГП{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. У лістападзе 2018 года УВД Маскоўскага раёна Мінска вынесла рашэнне пра яе высылку з краіны тэрмінам на адзін год «у інтарэсах грамадскага парадку»{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}. Падставай былі тры адміністрацыйныя спагнанні: два за ўдзел у несанкцыянаваных акцыях (у тым ліку за размахванне [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]] каля ізалятара на Акрэсціна) і адно за безбілетны праезд{{sfn|TUT.BY|2018|p=}}{{sfn|Быковский|2018|p=}}. Рашэнне абскарджана ў судзе Маскоўскага раёна, які адмяніў высылку{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. Тлумачыла захаванне расійскага грамадзянства, сярод іншага патрэбай спецыялізаванай медыцынскай дапамогі ў Расіі, пасля перанесенай у Маскве (Крамлёўскай бальніцы) у 1992 годзе складанай аперацыі па пратэзаванні сустава, а ў 2014 годзе па планавай замене пратэза. У 2020 годзе выйшла з расійскага грамадзянства.{{sfn|Быковский|2018|p=}} Летам 2020 года далучылася да каманды Святланы Ціханоўскай як валанцёр, пазней стала яе прэс-сакратаркай{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У Офісе Ціханоўскай арганізоўвае ўзаемадзеянне з міжнароднымі медыя (каля 300—400 інтэрв’ю ў год), рыхтуе заявы і суправаджае замежныя візіты{{sfn|Zerkalo.io|2023|p=}}. У студзені 2024 года [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] аб’явіў пра спецыяльную вытворчасць па [[Справа аналітыкаў Ціханоўскай|справе 20 незалежных аналітыкаў]], абвінаваціўшы іх у тым, што яны «''далучыліся да змовы з мэтай захопу дзяржаўнай улады ў Рэспубліцы Беларусь неканстытуцыйным шляхам, увайшлі ў [[экстрэмісцкія фармаванні]], створаныя для забеспячэння эфектыўнасці злачыннай дзейнасці''»{{sfn|Наша Ніва|2024a|p=}}. 1 ліпеня 2024 года ў завочным працэсе (суддзя Уладзімір Арэшка) Красуліна асуджана да 11 гадоў пазбаўлення волі ў калоніі агульнага рэжыму{{sfn|Spring96|2024|p=}}. Прысуд таксама прадугледжваў штраф памерам ад 1000 да 40000 базавых велічынь (ад 40 тысяч да 1,6 млн рублёў){{sfn|Spring96|2024|p=}}. 24 кастрычніка 2024 года КДБ Беларусі ўнёс Красуліну і іншых фігурантаў справы «спіс тэрарыстаў»{{sfn|Наша Ніва|2024b|p=}}. 8 снежня 2025 года ўдзельнічала ў акцыі пратэсту ў Вільні супраць запуску паветраных шароў з кантрабандай з тэрыторыі Беларусі, назвала гэта элементам «гібрыднай вайны» супраць Еўропы{{sfn|Pozirk|2025|p=}}. У 2026 годзе ў экспертных каментарыях падкрэслівала стратэгічную ролю еўрапейскіх санкцый для вызвалення краіны ад дыктатуры і расійскага ўплыву {{sfn|Belsat|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Spring96|2024|{{cite web|url=https://prisoners.spring96.org/en/person/hannakrasulina|title=Hanna Krasulina|work=prisoners.spring96.org|publisher=Вясна|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Zerkalo.io|2023|{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/55218.html|title=«Захват самолета Протасевича готовился под Светлану». Большое интервью с пресс-секретарем Тихановской Анной Красулиной|work=Zerkalo.io|date=2023-12-01|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|TUT.BY|2018|{{cite web|url=https://news.tut.by/economics/619651.html|title=«Общих критериев нет, критерии избирательные». УВД аргументирует решение о высылке гражданки России|work=tut.by|date=2018-12-18|language=ru|access-date=2026-06-04|archive-date=20 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020205553/https://news.tut.by/economics/619651.html|url-status=dead}}}} * {{h|Быковский|2018|{{cite web|url=https://dw.com/p/38EaD|title=Красулина: Мама еще не знает о моей высылке из Беларуси|work=Deutsche Welle|date=2018-11-14|language=ru|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Pozirk|2025|{{cite web|url=https://pozirk.online/en/news/167246/|title=Belarusians protest against balloon incursions near embassy in Vilnius|work=Pozirk|date=2025-12-08|language=en|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Наша Ніва|2024a|{{cite web|url=https://nashaniva.com/334796|title=СК завёў справы на 20 «аналітыкаў Ціханоўскай». Там ёсць і аналітыкі супраць Ціханоўскай|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-01-25|accessdate=2024-03-19}}}} * {{h|Наша Ніва|2024b|{{cite web|url=https://nashaniva.com/354094|title=КДБ уключыў 20 палітолагаў у спіс «тэрарыстаў»|work=Наша Ніва|date=2024-10-26|language=be|access-date=2026-06-04}}}} * {{h|Belsat|2026|{{cite web|url=https://en.belsat.eu/91253174/liberation-of-people-or-liberation-of-the-country-krasulina-on-sanctions|title=Liberation of people or liberation of the country? Krasulina on sanctions|work=Belsat|date=2026-01-26|language=en|access-date=2026-06-04}}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Красуліна Ганна Віктараўна}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] hteovpl02xkadp6kbn142f3ey6ihnm5 0 781550 5157939 4924000 2026-06-24T13:06:46Z Autumndancer 168015 5157939 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Мэцью Мак-Гроры''' ({{lang-en|Matthew McGrory}}; {{ДН|17|5|1973}}, [[Уэст-Чэстэр (Пенсільванія)|Уэст-Чэстэр]] - {{ДС|9|8|2005}}, {{МС|Лос-Анджэлес||}}) — амерыканскі [[акцёр]], вядомы шмат у чым дзякуючы свайму вялікаму росту (2,29 м). == Біяграфія == Нарадзіўся 17 мая 1973 года ва Уэст-Чэстэры, штат Пенсільванія, ЗША. Уладальнік самай вялікай у свеце ступні (уключаны ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]]<ref>{{Cite news|url=http://www.guinnessworldrecords.com/world-records/longest-toe|title=Longest toe|work=Guinness World Records|access-date=2018-09-30|language=en-GB}}</ref>) і гіганцкага росту — 2 м 29 см. У дзіцячым садку ён быў ростам 150 см і важыў каля 70 кг. Даўжыня яго ступняў дасягала 45 сантыметраў. Абутак яму шыла кампанія «[[Converse]]», а шкарпэткі шыла мама. Мэцью кінуў юрыдычную школу ў 1998 годзе, каб удасканальваць акцёрскае майстэрства. Дзякуючы сваёй унікальнай знешнасці і акцёрскаму таленту Мэцью Мак-Гроры за кароткі час удалося стварыць вялікую колькасць работ у Галівудзе і на тэлебачанні. Сыграў шэраг эпізадычных роляў, у тым ліку ў тэлесерыяле «[[Зачараваныя (тэлесерыял)|Зачараваныя]]». Сыграў адну з ключавых роляў у культавым фільме [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] «[[Вялікая рыба]]». Памёр 9 жніўня 2005 года на 33-м годзе жыцця ў Лос-Анджэлесе. Смерць наступіла ад сардэчнай недастатковасці. == Фільмаграфія == * (2003) «[[Вялікая рыба]]» — ''волат Карл'' == Зноскі == {{reflist}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Мак-Гроры Мэцью}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] gb2cm5lxpnwjsqqol17fymwvnkvpvnc 0 785015 5157915 5157855 2026-06-24T12:42:07Z Marii899 170226 5157915 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Маша Святагор | партрэт = | загаловак = | стыль = [[Фатаграфія]], [[калаж]], змешаныя тэхнікі | працы = «Курасоўшчына, любоў мая», «Everybody Dance!» | узнагароды =Prince Claus Seed Award, Future Talent, Prix Levallois | вікісховішча |выява=Маша Святагор.jpg|імя пры нараджэнні=|грамадзянства=|вучоба=|дата нараджэння=|месца нараджэння=}} '''Маша Святагор''' (нар. 12 мая 1989, [[Мінск]]) — беларуская візуальная [[Мастак|мастачка]], вядомая сваімі працамі з [[Фатаграфія|фатаграфіяй]], [[Калаж|калажамі]] і змяшанымі тэхнікамі. Яна звяртаецца да тэмы [[Гісторыя|гісторыі]], палітычнай крытыкі і сучасных беларускіх канструктаў, выкарыстоўваючы фатаграфіі, архіўныя здымкі і савецкія прапагандысцкія матэрыялы<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en|title=The Book Everybody Dance! {{!}} Masha Sviatahor|url=https://www.futures-photography.com/artist-projects/everybody-dance|website=www.futures-photography.com}}</ref>. == Ранняе жыццё і адукацыя == Дзяцінства Маша Святагор правяла ў адным са спальных раёнаў [[Мінск|Мінска]], у асяроддзі, якое, паводле яе слоў, «аказала значны ўплыў на яе мастацкую практыку… месца натхнення і сілы, і адначасова крыніца фрустрацыі і дыскамфорту». Яна вывучала [[Філалагічны факультэт БДУ|філалогію]] ў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], які скончыла ў 2013 годзе. == Творчасць == Святагор дэбютавала як мастачка ў 2017 годзе з персанальнай выставай у арт-прасторы «ЦЭХ» у Мінску. Сёння яна рэзідэнтка Міжнароднага цэнтра мастацтваў у [[Парыж|Парыжы]], [[Францыя]] (2023-2025)<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/un-carnaval-fou-irrationnel-surrealiste-et-chaotique/|title="Everybody Dance" : un carnaval fou, irrationnel surréaliste et chaotique|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2020-06-27|access-date=2026-06-24}}</ref>. У сваёй творчасці Святагор крытычна ставіцца да сваёй навакольнай рэчаіснасці, даследуючы супярэчнасці і парадоксы жыцця ў [[Беларусь|Беларусі]]. Яна дэканструюе і пераўтварае элементы сістэмы візуальных сімвалаў савецкай эпохі, выяўляючы прабелы і неадпаведнасці ў ранейшых ідэалагічных рамках. Цэнтральным аспектам яе працы з’яўляецца супастаўленне гістарычных вобразаў з сучаснымі падзеямі. У яе працах асабістыя фотаздымкі спалучаюцца са знойдзенымі матэрыяламі, утвараючы шматслойныя кампазіцыі, якія сціраюць межы паміж дакументальным і мастацкім. Святагор сцвярджае, што яе «цікавіць тое, што знаходзіцца паміж [[Логіка|логікай]] і [[Абсурд|абсурдам]], парадкам і хаосам, рацыянальным і ірацыянальным і не паддаецца адназначнай інтэрпрэтацыі і якой-небудзь канчатковай ацэнцы»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/post/lyuboy-da-kurasoy|title=Любоў да Курасоў – інтэрв’ю з фатографкай Машай Святагор|website=34mag.net|access-date=2025-03-17}}</ref>. Яе творчы шлях пачаўся, паводле яе слоў, з таго, каб «трансфармаваць сваю непрыкаянасць і разгубленасць, неразуменне многіх бягучых падзей і з’яў у публічнае выказванне, надаць вобразам бачную форму»<ref>{{Cite web|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-muses-liberees-de-masha-svyatogor/|title=Les muses libérées de Masha Svyatogor|website=Fisheye|date=2016-11-03}}</ref>. У такіх серыях, як «Курасоўшчына, любоў мая» (2015-2017) і «Everybody Dance!» (2018 — сёння), метад Святагор заснаваны на «аб’яднанні [[Артэфакт (археалогія)|артэфактаў]] і вобразаў, якія граюць важную ролю ў калектыўнай памяці і гісторыі»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gupmagazine.com/portfolios/masha-svyatogor-everybody-dance/|title=MASHA SVYATOGOR: EVERYBODY DANCE!|website=GUP Magazine|date=2020-02-07|access-date=2025-03-17|archive-date=20 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420171632/https://gupmagazine.com/portfolios/masha-svyatogor-everybody-dance/|url-status=dead}}</ref>. У сваіх апошніх праектах яна выкарыстоўвае афіцыйныя фотаздымкі з [[Часопіс|часопісаў]], якія выдаваліся ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], для стварэння [[Сюррэалізм|сюррэалістычных]] выяў савецкай культуры. Спалучаючы элементы з розных гістарычных і эстэтычных кантэкстаў, яна заклікае гледачоў перагледзець свае погляды і меркаванні. == Выбраныя выставы == * 2024–2025: Displacements and Torrents, Cité Internationale des Arts, Парыж, Францыя<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.citeinternationaledesarts.fr/en/displacements-and-torrents-where-the-dnipro-and-the-elbe-meet/|title=Displacements and torrents – Where the Dnipro and the Elbe Meet – Cité Internationale des Arts|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2023: Fotofestiwal Lodz, Польшча. * 2022: When The Sun Is Low - The Shadows Are Long, GfZK, Лейпцыг, Германія. * 2022: When The Sun Is Low - The Shadows Are Long, Arsenał Gallery, Беласток, Польшча<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://galeria-arsenal.pl/wystawy/gdy-slonce-jest-nisko-cienie-sa-dlugie-when-the-sun-is-low-the-shadows-are-long-kali-sontsa-nizka-tsieni-doughiia|title=Gdy słońce jest nisko – cienie są długie/ When The Sun Is Low - The Shadows Are Long/ Калі сонца нізка - цені доўгія|website=galeria-arsenal.pl|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2022: UNFAIR, Амстэрдам, Нідэрланды<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://unfair.nl/masha-svyatogor/|title=Masha Svyatogor|website=unfair.nl|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2022: Secondary Archive at Manifesta 14, Прышціна, Косава<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://secondaryarchive.org/news/secondary-archive-at-manifesta-14/|title=Secondary Archive at Manifesta 14 Prishtina in Kosovo!|website=Secondary Archive|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://manifesta14.org/participant/oral-history-initiative-secondary-archive/|title=Secondary Archive|website=Manifesta 14 Prishtina|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2021: Prix Levallois, Францыя. * 2021: KVOST, Берлін, Германія<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://kvost.de/en/exhibition/kvost-schaufenster-masha-svyatogor/|title=KVOST SchauFenster . Masha Svyatogor|website=KVOST|date=2021-03-13|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2020: Circulation(s) Festival, Парыж, Францыя<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.festival-circulations.com/artiste/svyatogor-masha-2/|title=SVYATOGOR Masha|website=Circulations|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2020: Vintage Photo Festival, Быдгашч, Польшча. * 2019: Konstepidemin Art Center, Гётэбарг, Швецыя. * 2018: Obscura Festival of Photography, Пенанг, Малайзія. * 2017: Fotopub Festival, Нова-Места, Славенія. * 2017: Queering Yerevan Festival, Арменія. == Узнагароды і прызнанне == * 2021: Prince Claus Seed Award. Фонд прынца Клаўса адзначыў Святагор за яе здольнасць «трансфармаваць сваю непрыкаянасць і разгубленасць у публічнае выказванне, крытычна ацэньваючы сваю навакольную рэчаіснасць»<ref>{{Cite web|url=https://princeclausfund.nl/awardees/masha-svyatogor|title=Masha Sviatahor Awardee|website=Prince Claus Fund}}</ref>. * 2021: "Ones to Watch," British Journal of Photography / Брытанскі часопіс фатаграфіі. Адзначаная як «вартая ўвагі» за свой унікальны падыход да спалучэння дакументальнага і фантасмагарычнага, якая выкарыстоўвае фатаграфію для вывучэння памяці і ідэнтычнасці<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.1854.photography/2021/08/ones-to-watch-2021-masha-svyatogor/|title=Ones to Watch 2021: Masha Svyatogor - 1854 Photography|first=Diane|last=Smyth|website=www.1854.photography|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2021: Special Mention Prize / Асаблівая згадка, Prix Levallois. * 2020: Future Talent<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.futures-photography.com/profile/masha-svyatogor|title=Masha Sviatahor {{!}} Nominated by Fotofestiwal Lodz|website=www.futures-photography.com|access-date=2026-06-24}}</ref>. == Публікацыі == === Кнігі === ==== «Everybody Dance!», 2025, TAMAKA Publishing ==== Першая публікацыя Машы Святагор. Гэты артбук — кульмінацыя 6,5-гадовага творчага падарожжа па важным гістарычным перыядзе, стварэнне ўнікальнай візуальнай мовы, якая «спалучае палітычную крытыку з пераасэнсаваннем гістарычнага метаду фотамантажу»<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|first=Jörg|last=Colberg|lang=en|title=Everybody Dance!|url=https://cphmag.com/everybody-dance/|website=Conscientious Photography Magazine}}</ref>. Кніга служыць абагульняльнай крыніцай «калажнага перыяду» Святагор і ўключае серыю работ, якія ў сукупнасці развіваюць яе ўнікальны метад і паглыбляюць тэму яе даследавання. «Everybody Dance!» — гэта не толькі сведчанне мастацкага бачання Святагор, але і яркае адлюстраванне чалавечага досведу ў часы гістарычных узрушэнняў<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en|title=Everybody Dance! by Masha Sviatahor - PhMuseum|url=https://phmuseum.com/photobooks/everybody-dance-by-masha-sviatahor|website=phmuseum.com}}</ref>. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://mashasviatahor.com/ Афіцыйны сайт] * [https://secondaryarchive.org/artists/masha-svyatogor/ Стэйтмент] * [https://spacekx.com/SVYATOGOR Маша Святагор: аўтабіяграфія без фактаў] {{ізаляваны артыкул|date=2025-03-21}} aie3v69w9q8lktg02s51zqp5ta4ir35 5158039 5157915 2026-06-24T18:20:59Z M.L.Bot 261 5158039 wikitext text/x-wiki {{Мастак | стыль = [[фатаграфія]], [[калаж]], змешаныя тэхнікі | працы = «Курасоўшчына, любоў мая», «Everybody Dance!» | узнагароды = * Prince Claus Seed Award * Future Talent * Prix Levallois }} '''Маша Святагор''' ({{ВДП}}) — беларуская візуальная [[Мастак|мастачка]], вядомая творамі ў[[фатаграфія|фатаграфіі]], [[калаж]]ы і змяшаных тэхніках. У творчасці звяртаецца да тэм [[Гісторыя|гісторыі]], палітычнай крытыкі і сучасных беларускіх канструктаў, выкарыстоўвае фатаграфіі, архіўныя здымкі і савецкія прапагандысцкія матэрыялы<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en|title=The Book Everybody Dance! {{!}} Masha Sviatahor|url=https://www.futures-photography.com/artist-projects/everybody-dance|website=www.futures-photography.com}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 12 мая 1989 года ў [[Мінск]]у. Дзяцінства ў асяроддзі аднога са спальных раёнаў Мінска, паводле мастачкі, «''аказала значны ўплыў на яе мастацкую практыку''», таксама гэта «''месца натхнення і сілы, і адначасова крыніца фрустрацыі і дыскамфорту''». У 2013 годзе скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. == Творчасць == Дэбютавала як мастачка ў 2017 годзе персанальнай выстаўкай у арт-прасторы «ЦЭХ» у Мінску. У 2023—2025 гадах яна рэзідэнтка Міжнароднага цэнтра мастацтваў у [[Парыж]]ы, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/un-carnaval-fou-irrationnel-surrealiste-et-chaotique/|title="Everybody Dance" : un carnaval fou, irrationnel surréaliste et chaotique|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2020-06-27|access-date=2026-06-24}}</ref>. У творчасці крытычна ставіцца да навакольнай рэчаіснасці, даследуе супярэчнасці і парадоксы жыцця ў [[Беларусь|Беларусі]]. Мастачка дэканструюе і пераўтварае элементы сістэмы візуальных сімвалаў савецкай эпохі, выяўляючы прабелы і неадпаведнасці ў ранейшых ідэалагічных рамках. Цэнтральны аспект творчасці — супастаўленне гістарычных вобразаў з сучаснымі падзеямі. У творах мастачкі ўласныя фотаздымкі спалучаюцца са знойдзенымі матэрыяламі, утвараючы шматслойныя кампазіцыі, якія сціраюць межы паміж дакументальным і мастацкім. Святагор сцвярджае, што яе «''цікавіць тое, што знаходзіцца паміж [[логіка]]й і [[абсурд]]ам, парадкам і хаосам, рацыянальным і ірацыянальным і не паддаецца адназначнай інтэрпрэтацыі і якой-небудзь канчатковай ацэнцы''»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/post/lyuboy-da-kurasoy|title=Любоў да Курасоў – інтэрв’ю з фатографкай Машай Святагор|website=34mag.net|access-date=2025-03-17}}</ref>. Паводле мастачкі, яе творчасць пачалася каб «''трансфармаваць сваю непрыкаянасць і разгубленасць, неразуменне многіх бягучых падзей і з’яў у публічнае выказванне, надаць вобразам бачную форму''»<ref>{{Cite web|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-muses-liberees-de-masha-svyatogor/|title=Les muses libérées de Masha Svyatogor|website=Fisheye|date=2016-11-03}}</ref>. У такіх серыях, як «Курасоўшчына, любоў мая» (2015—2017) і «Everybody Dance!» (з 2018), метад Святагор заснаваны на «''аб’яднанні [[Артэфакт (археалогія)|артэфактаў]] і вобразаў, якія граюць важную ролю ў калектыўнай памяці і гісторыі''»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gupmagazine.com/portfolios/masha-svyatogor-everybody-dance/|title=MASHA SVYATOGOR: EVERYBODY DANCE!|website=GUP Magazine|date=2020-02-07|access-date=2025-03-17|archive-date=20 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420171632/https://gupmagazine.com/portfolios/masha-svyatogor-everybody-dance/|url-status=dead}}</ref>. У апошніх праектах мастачка выкарыстоўвае афіцыйныя фотаздымкі з [[Часопіс|часопісаў]], якія выдаваліся ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], для стварэння [[Сюррэалізм|сюррэалістычных]] выяў савецкай культуры. Спалучэннем элементаў з розных гістарычных і эстэтычных кантэкстаў, яна заклікае гледачоў перагледзець свае погляды і меркаванні. == Выбраныя выставы == * 2024—2025: Displacements and Torrents, Cité Internationale des Arts, Парыж, Францыя<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.citeinternationaledesarts.fr/en/displacements-and-torrents-where-the-dnipro-and-the-elbe-meet/|title=Displacements and torrents – Where the Dnipro and the Elbe Meet – Cité Internationale des Arts|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2023: Fotofestiwal Lodz, Польшча. * 2022: When The Sun Is Low — The Shadows Are Long, GfZK, Лейпцыг, Германія. * 2022: When The Sun Is Low — The Shadows Are Long, Arsenał Gallery, Беласток, Польшча<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://galeria-arsenal.pl/wystawy/gdy-slonce-jest-nisko-cienie-sa-dlugie-when-the-sun-is-low-the-shadows-are-long-kali-sontsa-nizka-tsieni-doughiia|title=Gdy słońce jest nisko – cienie są długie/ When The Sun Is Low - The Shadows Are Long/ Калі сонца нізка - цені доўгія|website=galeria-arsenal.pl|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2022: UNFAIR, Амстэрдам, Нідэрланды<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://unfair.nl/masha-svyatogor/|title=Masha Svyatogor|website=unfair.nl|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2022: Secondary Archive at Manifesta 14, Прышціна, Косава<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://secondaryarchive.org/news/secondary-archive-at-manifesta-14/|title=Secondary Archive at Manifesta 14 Prishtina in Kosovo!|website=Secondary Archive|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://manifesta14.org/participant/oral-history-initiative-secondary-archive/|title=Secondary Archive|website=Manifesta 14 Prishtina|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2021: Prix Levallois, Францыя. * 2021: KVOST, Берлін, Германія<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://kvost.de/en/exhibition/kvost-schaufenster-masha-svyatogor/|title=KVOST SchauFenster . Masha Svyatogor|website=KVOST|date=2021-03-13|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2020: Circulation(s) Festival, Парыж, Францыя<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.festival-circulations.com/artiste/svyatogor-masha-2/|title=SVYATOGOR Masha|website=Circulations|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2020: Vintage Photo Festival, Быдгашч, Польшча. * 2019: Konstepidemin Art Center, Гётэбарг, Швецыя. * 2018: Obscura Festival of Photography, Пенанг, Малайзія. * 2017: Fotopub Festival, Нова-Места, Славенія. * 2017: Queering Yerevan Festival, Арменія. == Узнагароды і прызнанне == * 2021: Prince Claus Seed Award. Фонд прынца Клаўса адзначыў Святагор за яе здольнасць «трансфармаваць сваю непрыкаянасць і разгубленасць у публічнае выказванне, крытычна ацэньваючы сваю навакольную рэчаіснасць»<ref>{{Cite web|url=https://princeclausfund.nl/awardees/masha-svyatogor|title=Masha Sviatahor Awardee|website=Prince Claus Fund}}</ref>. * 2021: «Ones to Watch», British Journal of Photography / Брытанскі часопіс фатаграфіі. Адзначаная як «вартая ўвагі» за свой унікальны падыход да спалучэння дакументальнага і фантасмагарычнага, якая выкарыстоўвае фатаграфію для вывучэння памяці і ідэнтычнасці<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.1854.photography/2021/08/ones-to-watch-2021-masha-svyatogor/|title=Ones to Watch 2021: Masha Svyatogor - 1854 Photography|first=Diane|last=Smyth|website=www.1854.photography|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2021: Special Mention Prize / Асаблівая згадка, Prix Levallois. * 2020: Future Talent<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.futures-photography.com/profile/masha-svyatogor|title=Masha Sviatahor {{!}} Nominated by Fotofestiwal Lodz|website=www.futures-photography.com|access-date=2026-06-24}}</ref>. == Публікацыі == === Кнігі === ==== «Everybody Dance!», 2025, TAMAKA Publishing ==== Першая публікацыя. Гэты артбук — кульмінацыя 6,5-гадовага творчага падарожжа па важным гістарычным перыядзе, стварэнне ўнікальнай візуальнай мовы, якая «спалучае палітычную крытыку з пераасэнсаваннем гістарычнага метаду фотамантажу»<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|first=Jörg|last=Colberg|lang=en|title=Everybody Dance!|url=https://cphmag.com/everybody-dance/|website=Conscientious Photography Magazine}}</ref>. Кніга абагульняльняе «калажны перыяд» Святагор і ўключае серыю работ, якія ў сукупнасці развіваюць яе ўнікальны метад і паглыбляюць тэму яе даследавання. «Everybody Dance!» — гэта не толькі сведчанне мастацкага бачання Святагор, але і яркае адлюстраванне чалавечага досведу ў часы гістарычных узрушэнняў<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en|title=Everybody Dance! by Masha Sviatahor - PhMuseum|url=https://phmuseum.com/photobooks/everybody-dance-by-masha-sviatahor|website=phmuseum.com}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mashasviatahor.com/ Афіцыйны сайт] * [https://secondaryarchive.org/artists/masha-svyatogor/ Стэйтмент] * [https://spacekx.com/SVYATOGOR Маша Святагор: аўтабіяграфія без фактаў] {{ізаляваны артыкул|date=2025-03-21}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Святагор Маша}} mno3t1csom17xzlchrsvaiigr8zir6m 5158043 5158039 2026-06-24T18:30:07Z M.L.Bot 261 5158043 wikitext text/x-wiki {{Мастак | працы = «Курасоўшчына, любоў мая», «Everybody Dance!» | узнагароды = * Prince Claus Seed Award * Future Talent * Prix Levallois }} '''Маша Святагор''' ({{ВДП}}) — беларуская візуальная [[Мастак|мастачка]], вядомая творамі ў[[фатаграфія|фатаграфіі]], [[калаж]]ы і змяшаных тэхніках. У творчасці звяртаецца да тэм [[Гісторыя|гісторыі]], палітычнай крытыкі і сучасных беларускіх канструктаў, выкарыстоўвае фатаграфіі, архіўныя здымкі і савецкія прапагандысцкія матэрыялы<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en|title=The Book Everybody Dance! {{!}} Masha Sviatahor|url=https://www.futures-photography.com/artist-projects/everybody-dance|website=www.futures-photography.com}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася 12 мая 1989 года ў [[Мінск]]у. Дзяцінства ў асяроддзі аднога са спальных раёнаў Мінска, паводле мастачкі, «''аказала значны ўплыў на яе мастацкую практыку''», таксама гэта «''месца натхнення і сілы, і адначасова крыніца фрустрацыі і дыскамфорту''». У 2013 годзе скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. == Творчасць == Дэбютавала як мастачка ў 2017 годзе персанальнай выстаўкай у арт-прасторы «ЦЭХ» у Мінску. У 2023—2025 гадах яна рэзідэнтка Міжнароднага цэнтра мастацтваў у [[Парыж]]ы, [[Францыя]]<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://fisheyemagazine.fr/article/un-carnaval-fou-irrationnel-surrealiste-et-chaotique/|title="Everybody Dance" : un carnaval fou, irrationnel surréaliste et chaotique|first=Fisheye|last=Magazine|website=Fisheye Magazine|date=2020-06-27|access-date=2026-06-24}}</ref>. У творчасці крытычна ставіцца да навакольнай рэчаіснасці, даследуе супярэчнасці і парадоксы жыцця ў [[Беларусь|Беларусі]]. Мастачка дэканструюе і пераўтварае элементы сістэмы візуальных сімвалаў савецкай эпохі, выяўляючы прабелы і неадпаведнасці ў ранейшых ідэалагічных рамках. Цэнтральны аспект творчасці — супастаўленне гістарычных вобразаў з сучаснымі падзеямі. У творах мастачкі ўласныя фотаздымкі спалучаюцца са знойдзенымі матэрыяламі, утвараючы шматслойныя кампазіцыі, якія сціраюць межы паміж дакументальным і мастацкім. Святагор сцвярджае, што яе «''цікавіць тое, што знаходзіцца паміж [[логіка]]й і [[абсурд]]ам, парадкам і хаосам, рацыянальным і ірацыянальным і не паддаецца адназначнай інтэрпрэтацыі і якой-небудзь канчатковай ацэнцы''»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/post/lyuboy-da-kurasoy|title=Любоў да Курасоў – інтэрв’ю з фатографкай Машай Святагор|website=34mag.net|access-date=2025-03-17}}</ref>. Паводле мастачкі, яе творчасць пачалася каб «''трансфармаваць сваю непрыкаянасць і разгубленасць, неразуменне многіх бягучых падзей і з’яў у публічнае выказванне, надаць вобразам бачную форму''»<ref>{{Cite web|url=https://fisheyemagazine.fr/article/les-muses-liberees-de-masha-svyatogor/|title=Les muses libérées de Masha Svyatogor|website=Fisheye|date=2016-11-03}}</ref>. У такіх серыях, як «Курасоўшчына, любоў мая» (2015—2017) і «Everybody Dance!» (з 2018), метад Святагор заснаваны на «''аб’яднанні [[Артэфакт (археалогія)|артэфактаў]] і вобразаў, якія граюць важную ролю ў калектыўнай памяці і гісторыі''»<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gupmagazine.com/portfolios/masha-svyatogor-everybody-dance/|title=MASHA SVYATOGOR: EVERYBODY DANCE!|website=GUP Magazine|date=2020-02-07|access-date=2025-03-17|archive-date=20 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250420171632/https://gupmagazine.com/portfolios/masha-svyatogor-everybody-dance/|url-status=dead}}</ref>. У апошніх праектах мастачка выкарыстоўвае афіцыйныя фотаздымкі з [[Часопіс|часопісаў]], якія выдаваліся ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], для стварэння [[Сюррэалізм|сюррэалістычных]] выяў савецкай культуры. Спалучэннем элементаў з розных гістарычных і эстэтычных кантэкстаў, яна заклікае гледачоў перагледзець свае погляды і меркаванні. == Выбраныя выставы == * 2024—2025: Displacements and Torrents, Cité Internationale des Arts, Парыж, Францыя<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.citeinternationaledesarts.fr/en/displacements-and-torrents-where-the-dnipro-and-the-elbe-meet/|title=Displacements and torrents – Where the Dnipro and the Elbe Meet – Cité Internationale des Arts|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2023: Fotofestiwal Lodz, Польшча. * 2022: When The Sun Is Low — The Shadows Are Long, GfZK, Лейпцыг, Германія. * 2022: When The Sun Is Low — The Shadows Are Long, Arsenał Gallery, Беласток, Польшча<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://galeria-arsenal.pl/wystawy/gdy-slonce-jest-nisko-cienie-sa-dlugie-when-the-sun-is-low-the-shadows-are-long-kali-sontsa-nizka-tsieni-doughiia|title=Gdy słońce jest nisko – cienie są długie/ When The Sun Is Low - The Shadows Are Long/ Калі сонца нізка - цені доўгія|website=galeria-arsenal.pl|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2022: UNFAIR, Амстэрдам, Нідэрланды<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://unfair.nl/masha-svyatogor/|title=Masha Svyatogor|website=unfair.nl|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2022: Secondary Archive at Manifesta 14, Прышціна, Косава<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://secondaryarchive.org/news/secondary-archive-at-manifesta-14/|title=Secondary Archive at Manifesta 14 Prishtina in Kosovo!|website=Secondary Archive|access-date=2026-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://manifesta14.org/participant/oral-history-initiative-secondary-archive/|title=Secondary Archive|website=Manifesta 14 Prishtina|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2021: Prix Levallois, Францыя. * 2021: KVOST, Берлін, Германія<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://kvost.de/en/exhibition/kvost-schaufenster-masha-svyatogor/|title=KVOST SchauFenster . Masha Svyatogor|website=KVOST|date=2021-03-13|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2020: Circulation(s) Festival, Парыж, Францыя<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.festival-circulations.com/artiste/svyatogor-masha-2/|title=SVYATOGOR Masha|website=Circulations|access-date=2025-03-17}}</ref>. * 2020: Vintage Photo Festival, Быдгашч, Польшча. * 2019: Konstepidemin Art Center, Гётэбарг, Швецыя. * 2018: Obscura Festival of Photography, Пенанг, Малайзія. * 2017: Fotopub Festival, Нова-Места, Славенія. * 2017: Queering Yerevan Festival, Арменія. == Узнагароды і прызнанне == * 2021: Prince Claus Seed Award. Фонд прынца Клаўса адзначыў Святагор за яе здольнасць «трансфармаваць сваю непрыкаянасць і разгубленасць у публічнае выказванне, крытычна ацэньваючы сваю навакольную рэчаіснасць»<ref>{{Cite web|url=https://princeclausfund.nl/awardees/masha-svyatogor|title=Masha Sviatahor Awardee|website=Prince Claus Fund}}</ref>. * 2021: «Ones to Watch», British Journal of Photography / Брытанскі часопіс фатаграфіі. Адзначаная як «вартая ўвагі» за свой унікальны падыход да спалучэння дакументальнага і фантасмагарычнага, якая выкарыстоўвае фатаграфію для вывучэння памяці і ідэнтычнасці<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.1854.photography/2021/08/ones-to-watch-2021-masha-svyatogor/|title=Ones to Watch 2021: Masha Svyatogor - 1854 Photography|first=Diane|last=Smyth|website=www.1854.photography|access-date=2026-06-24}}</ref>. * 2021: Special Mention Prize / Асаблівая згадка, Prix Levallois. * 2020: Future Talent<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.futures-photography.com/profile/masha-svyatogor|title=Masha Sviatahor {{!}} Nominated by Fotofestiwal Lodz|website=www.futures-photography.com|access-date=2026-06-24}}</ref>. == Публікацыі == === Кнігі === ==== «Everybody Dance!», 2025, TAMAKA Publishing ==== Першая публікацыя. Гэты артбук — кульмінацыя 6,5-гадовага творчага падарожжа па важным гістарычным перыядзе, стварэнне ўнікальнай візуальнай мовы, якая «спалучае палітычную крытыку з пераасэнсаваннем гістарычнага метаду фотамантажу»<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|first=Jörg|last=Colberg|lang=en|title=Everybody Dance!|url=https://cphmag.com/everybody-dance/|website=Conscientious Photography Magazine}}</ref>. Кніга абагульняльняе «калажны перыяд» Святагор і ўключае серыю работ, якія ў сукупнасці развіваюць яе ўнікальны метад і паглыбляюць тэму яе даследавання. «Everybody Dance!» — гэта не толькі сведчанне мастацкага бачання Святагор, але і яркае адлюстраванне чалавечага досведу ў часы гістарычных узрушэнняў<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en|title=Everybody Dance! by Masha Sviatahor - PhMuseum|url=https://phmuseum.com/photobooks/everybody-dance-by-masha-sviatahor|website=phmuseum.com}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mashasviatahor.com/ Афіцыйны сайт] * [https://secondaryarchive.org/artists/masha-svyatogor/ Стэйтмент] * [https://spacekx.com/SVYATOGOR Маша Святагор: аўтабіяграфія без фактаў] {{ізаляваны артыкул|date=2025-03-21}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Святагор Маша}} abur4pm1074t8ej2g5n5gsxjh9uheq6 0 787396 5158251 5010442 2026-06-25T09:04:20Z Slavazai1973 60865 /* Склад каманды */ 5158251 wikitext text/x-wiki У сезоне 2024/2025 баскетбольны клуб «[[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]]» прымаў удзел: * [[Адзіная моладзевая ліга ВТБ]] [[Адзіная моладзевая ліга ВТБ 2024/2025|2024/2025]] (7 месца ў рэгулярным сезоне, вылет з чвэрцьфінала плэй-оф). == Гісторыя == У сезоне 2024/2025 каманда «Мінск-М» адмовілася ад удзелу ў чэмпіянаце Беларусі з-за занятасці ў Адзінай моладзевай лізе ВТБ. Частка гульцоў, якая была мала задзейнічана ў лізе, выступала ў чэмпіянаце Беларусі за каманду [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]]. Лідэры каманды згулялі ў Кубку Беларусі (лістапад 2024 г.) і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі (красавік-май 2025 г.) за [[Мінск (баскетбольны клуб)|БК «Мінск»]]. == Склад каманды == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 13 || {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Максімавіч Дучко|Віталь Дучко]] || 2006 || 50 || 11,2 || У плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Валянцінавіч Ажго|Андрэй Ажго]] || 2005 || 50 || 9,2 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Захаранкаў|Дзмітрый Захаранкаў]] || 2005 || 50 || 8,7 || У плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 81 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Літарны|Іван Літарны]] || 2006 || 50 || 5,1 || |- | 3 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Паўлавіч Маскальчук|Максім Маскальчук]] || 2005 || 50 || 4,8 || У плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 24 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Сяргеевіч Катоўскі|Іван Катоўскі]] || 2008 || 50 || 3,6 || У плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 69 || {{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]] || 2006 || 48 || 9,5 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Аляксандравіч Семянюк|Даніла Семянюк]] || 2006 || 45 || 10,4 || У плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 27 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Мікалаевіч Рабушка|Павел Рабушка]] || 2006 || 44 || 9,8 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Глеб Феліксавіч Шарстабітаў|Глеб Шарстабітаў]] || 2006 || 44 || 3,0 || |- | 20 || {{Сцяг Беларусі}} [[Міхаіл Валянцінавіч Галубко|Міхаіл Галубко]] || 2005 || 44 || 1,8 || |- | 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Андрэевіч Кандратовіч|Мікіта Кандратовіч]] || 2008 || 21 || 0,7 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Яўгенавіч Батвянкоў|Ягор Батвянкоў]] || 2007 || 11 || 0,5 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Сяргеевіч Баранчэеў|Кірыл Баранчэеў]] || 2006 || 4 || 1,3 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 52 || {{Сцяг Беларусі}} [[Станіслаў Алегавіч Козел|Станіслаў Козел]] || 2007 || 1 || 0,0 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |} == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Іванавіч Калтуноў|Дзмітрый Калтуноў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Мікалаевіч Лашкевіч|Аляксей Лашкевіч]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Сяргеевіч Кошар|Анатоль Кошар]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2023/2024 «Мінск-моладзевая»]] * [[Сезон 2025/2026 «Мінск-М»]] == Спасылкі == * [https://vtbyouth-league.com/ru/team/25804/ Профіль на сайце Адзінай моладзевай лігі ВТБ] * [https://minskbasket.by/ru/news/2/sostav-muzhskoj-molodyozhnoj-komandy-na-sezon-2024-25 Состав мужской молодёжной команды на сезон 2024/25] * [https://minskbasket.by/ru/news/2/pervyj-blin-ne-komom1 Первый блин – не комом] [[Катэгорыя:Сезоны «Цмокі-Мінск-2»|2024/2025]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2024/2025|Мінск-М]] [[Катэгорыя:2024 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2025 год у Мінску]] 1uji8bgciz9os7h4p9jlvn32kd0vqs1 0 788032 5158003 4998205 2026-06-24T15:36:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158003 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Віктар Аляксандравіч Адзіночанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[філосаф]], [[рэлігіязнаўца]]. [[Кандыдат філасофскіх навук]], [[дацэнт]]. == Біяграфія == У 1986 г. з адзнакай скончыў [[аддзяленне філасофіі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1990 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю па гісторыі філасофіі на тэму «Канцэпцыя культуры [[Хасэ Артэга-і-Гасет|Х. Артэгі-і-Гасэта]]». Дацэнт кафедры філасофіі і спецыяльных гістарычных дысцыплін [[ГДУ імя Ф. Скарыны]]. Сфера навуковых інтарэсаў: рэлігія ў сістэме сучаснай беларускай культуры. Аўтар звыш 170 навуковых і навукова-метадычных публікацый<ref>{{Cite web |url=https://history.gsu.by/7078-2/ |title=history.gsu.by |access-date=15 мая 2025 |archive-date=13 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250913031206/https://history.gsu.by/7078-2/ |url-status=dead }}</ref>, у т.л. першага вучэбнага дапаможніка для студэнтаў па рэлігіязнаўстве на беларускай мове. == Выбраная бібліяграфія == * Рэлігіязнаўства: вучэбны дапаможнік / В.А. Адзіночанка; Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2012. — 2-е выд., перапрац. і дапоўн. — 204 с. * Лекцыі па рэлігіязнаўству / В.А. Адзіночанка; Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ ім. Ф.Скарыны, 2015. — 94 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Адзіночанка Віктар Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філасофскіх навук]] [[Катэгорыя:Рэлігіязнаўцы Беларусі]] 4hyrrkk7a4betkxju0sb81a7bjou6d3 0 788578 5158248 5088277 2026-06-25T09:01:57Z Slavazai1973 60865 /* Склад каманды */ 5158248 wikitext text/x-wiki У сезоне 2024/2025 баскетбольны клуб [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|РЦАП-СДЮШАР]] з [[Мінск]]а прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2024/2025|2024/2025]] ('''6 месца'''). == Склад каманды == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Аляксандравіч Смаргун|Арцём Смаргун]] || 2008 || 30 || 7,8 || |- | 7 || {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Віталевіч Дрозд|Дзмітрый Дрозд]] || 2007 || 29 || 12,6 || |- | 13 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] || 2007 || 29 || 11,3 || |- | 14 || {{Сцяг Беларусі}} [[Станіслаў Алегавіч Козел|Станіслаў Козел]] || 2007 || 29 || 6,7 || |- | 5 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Уладзіміравіч Жаброўскі|Арцём Жаброўскі]] || 2008 || 28 || 6,7 || |- | 25 || {{Сцяг Беларусі}} [[Марк Алегавіч Шуляк|Марк Шуляк]] || 2008 || 28 || 2,3 || |- | 75 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Сяргеевіч Ляошын|Мікіта Ляошын]] || 2007 || 26 || 6,3 || |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Яўгенавіч Батвянкоў|Ягор Батвянкоў]] || 2007 || 21 || 17,5 || |- | 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Валер’евіч Дайнэка|Аляксей Дайнэка]] || 2008 || 19 || 3,5 || |- | 35 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Юр’евіч Камлач|Ягор Камлач]] || 2006 || 17 || 7,1 || |- | 12 || {{Сцяг Беларусі}} [[Кірыл Сяргеевіч Баранчэеў|Кірыл Баранчэеў]] || 2006 || 16 || 16,7 || |- | 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Андрэй Вадзімавіч Вялесік|Андрэй Вялесік]] || 2006 || 14 || 1,4 || |- | 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Захар Аляксеевіч Ліндэраў|Захар Ліндэраў]] || 2008 || 12 || 2,4 || Прыйшоў у каманду падчас сезона |- | 99 || {{Сцяг Беларусі}} [[Яраслаў Аляксеевіч Шункевіч|Яраслаў Шункевіч]] || 2007 || 7 || 5,3 || |- | 45 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Аляксандравіч Пучко|Арцём Пучко]] || 2006 || 6 || 11,0 || Пакінуў каманду падчас сезона |- | 4 || {{Сцяг Беларусі}} [[Назар Русланавіч Фархадаў|Назар Фархадаў]] || 2006 || 5 || 8,6 || |- | 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Андрэевіч Кандратовіч|Мікіта Кандратовіч]] || 2008 || 5 || 4,2 || |- | 51 || {{Сцяг Беларусі}} [[Макар Юр’евіч Ігнатовіч|Макар Ігнатовіч]] || 2008 || 5 || 3,0 || |- | 17 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Дзмітрыевіч Лукашэвіч|Мікіта Лукашэвіч]] || 2008 || 5 || 1,0 || |- | 99 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Паўлавіч Маскальчук|Максім Маскальчук]] || 2005 || 4 || 16,3 || Далучыўся да каманды ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі (гулец [[Цмокі-Мінск-2|моладзевай каманды]]) |- | 4 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Сяргеевіч Катоўскі|Іван Катоўскі]] || 2008 || 4 || 12,0 || Далучыўся да каманды ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі (гулец [[Цмокі-Мінск-2|моладзевай каманды]]) |} == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Эдуардавіч Навіцкі|Дзмітрый Навіцкі]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Генадзьевіч Пераверзеў|Аляксей Пераверзеў]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Яўген Аляксандравіч Трацінка|Яўген Трацінка]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2023/2024 РЦАП-СДЮШАР]] * [[Сезон 2025/2026 РЦАП-СДЮШАР]] == Спасылкі == * [https://basketball.eurobasket.com/team/RCOP-SDUSHOR-Minsk/32075?page=1&Year=2024-2025 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сезоны «РЦАП-СДЮШАР»|2024/2025]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2024/2025|РЦАП-СДЮШАР]] [[Катэгорыя:2024 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2025 год у Мінску]] jsdj89wl3kdergzryx1dxgym5zdbxir 0 789729 5158166 5018906 2026-06-25T00:54:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158166 wikitext text/x-wiki {{Асоба | выява = Vital_Uladzimiravic_Suscynski.jpg }} '''Віталь Уладзіміравіч Сушчынскі''' ({{ДН|1|6|1890}}, [[Галдобуршчына]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|8|10|1938}}, [[Архангельск]], [[РСФСР]]) — беларускі і савецкі лётчык, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]], першаадкрывальнік паветраных трас у [[Ненецкая нацыянальная акруга|Ненецкай нацыянальнай акрузе]] [[РСФСР]], ахвяра [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскіх рэпрэсій]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 чэрвеня 1890 года ў в. [[Галдобуршчына]] (ліквідаваны пасёлак ў [[Галоўчынскі сельсавет|Галоўчынскім сельсавеце]] [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкага раёна]]) ў сям'і святара. Па нацыянальнасці [[Беларусы|беларус]]. Вучыўся ў рэальным вучылішчы ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Скончыў механіка-тэхнічнае вучылішча ў горадзе [[Вязнікі]] 1910 годзе, працаваў токарам па метале ў механічным цэху марскога порта ва [[Уладзівасток|Уладзівастоку]] ў 1911 годзе. У 1911 годзе пачаў кар’еру ў авіяцыі як вучань-пілот і авіямеханік. Скончыў Далёкаўсходнюю аэраклубную школу. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] добраахвотна пайшоў на фронт. Прайшоў курсы авіяцыі пры [[Санкт-Пецярбургскі політэхнічны ўніверсітэт Пятра Вялікага|Петраградскім політэхнічным інстытуце]]. Быў лётчыкам-разведчыкам на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] і інструктарам Севастопальскай ваеннай авіяшколы. Узнагароджаны чатырма [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскімі крыжамі]]<ref name=":0" />. Падчас Грамадзянскай вайны ваяваў на баку [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], служыў камандзірам авіяатрада ў Сібіры, удзельнічаў у дзеяннях партызанскіх атрадаў [[Сяргей Георгіевіч Лазо|Сяргея Лазо]] ў [[Забайкалле|Забайкаллі]]. Апынуўся на тэрыторыі [[Белы рух|белых]], патрапіў пад прымусовую мабілізацыю і таму некаторы час быў інструктарам авіяшколы ў арміі [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]], але пасля наступу японскіх войск у 1920 годзе далучыўся да чырвоных<ref name=":0" />. У 1920-я гады працаваў на розных пасадах: электрамеханікам, шафёрам, слесарам ва [[Уладзівасток]]у і [[Харбін]]е, служыў лётчыкам у авіяатрадзе ў [[Сібір]]ы. У 1924 годзе вярнуўся ў [[Магілёў]], дзе працаваў авіяканструктарам і займаўся сельскай гаспадаркай у роднай вёсцы Галдабуршчыне<ref name=":0" />. У 1930 годзе падчас [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] быў арыштаваны як «вораг калгаснага руху» і сасланы на Поўнач тэрмінам на пяць гадоў<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=http://www.miuarh.ru/Akt%205-6-%202015.pdf|аўтар=Суровцев С. В.|загаловак=Подвиги белорусских летчиков|год=2015|мова=ru|выданне=Актуальные вопросы образования и науки|нумар=№ 5—6 (51—52)|старонкі=9—10}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://lists.memo.ru/d31/f471.htm|title=Списки жертв|website=lists.memo.ru|access-date=2025-06-27|archive-date=23 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250623022537/https://lists.memo.ru/d31/f471.htm|url-status=dead}}</ref>. Там працаваў у [[Архангельск]]у і [[Кемі]], пазней стаў лётчыкам у авіяатрадзе [[АДПУ пры СНК СССР|АДПУ]]. З 1935 года жыў і працаваў у [[Нар’ян-Мар]]ы, дзе ўвайшоў у першы склад Ненецкай авіяцыі і праклаў 8 новых маршрутаў<ref name="nao">{{Cite web|lang=ru|url=https://nao24.ru/obshestvo/45788-v-narjan-mare-uvekovechat-pamjat-letchika-suschinskogo.html|title=В Нарьян-Маре увековечат память лётчика Сущинского|website=Новости Нарьян-Мара сегодня – Последние события в НАО – Информационное агентство NAO24.RU|access-date=2025-06-28}}</ref>. За два гады налётаў больш за 64 тысячы кіламетраў у складаных умовах [[Запаляр’е|Запаляр’я]], выконваючы палёты паміж Нар’ян-Марам, [[Ухта|Ухтой]], [[Усць-Цыльма|Усць-Цільмай]], [[Котлас]]ам, [[Салехард]]ам і іншымі населенымі пунктамі. Віталь Сушчынскі адкрыў новы паветраны маршрут Нар’ян-Мар — [[Мязень (горад)|Мязень]] — Архангельск (люты 1936), даставіў першы санітарны самалёт з Архангельска ў Нар’ян-Мар (15 красавіка 1936). Разам з [[Самуіл Якаўлевіч Клябанаў|Самуілам Клябанавым]] адкрыў у Ненецкай акрузе восем новых паветраных ліній. Іхняя даўжыня — 2470 км, для гэтага яны здзейснілі болей за 260 вылетаў<ref>''Суровцев С. В.'' [http://www.miuarh.ru/Akt%205-6-%202015.pdf Подвиги белорусских летчиков] (руск.) // ''Актуальные вопросы образования и науки''. — 2015. — №&nbsp;№ 5—6 (51—52). — С. 11.</ref>. У 1937 годзе быў арыштаваны органамі [[НКУС СССР]] па абвінавачванні ў шпіянажы, шкодніцтве, контррэвалюцыйнай дзейнасці і развале авіяцыі. Расстраляны 8 кастрычніка 1938 года. Рэабілітаваны 2 лютага 1958<ref name=":1" />. == Памяць == Імем Віталя Сушчынскага ў 2011 годзе названа вуліца ў расійскім [[Нар’ян-Мар]]ы<ref>{{Cite web|url=http://www.zakonprost.ru/content/regional/42/1361263|title=СОВЕТ ГОРОДСКОГО ОКРУГА "ГОРОД НАРЬЯН-МАР" 32-я сессия II созыва РЕШЕНИЕ от 28.06.2011 г. N 271-р О ПРИСВОЕНИИ НАЗВАНИЯ "ИМ. В.В.СУЩИНСКОГО" ВНОВЬ ОБРАЗОВАННОЙ УЛИЦЕ В ГОРОДЕ НАРЬЯН-МАРЕ. Актуально в 2019 году {{!}} ЗаконПрост!|website=www.zakonprost.ru|access-date=2025-06-27|archive-date=8 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190908100324/http://www.zakonprost.ru/content/regional/42/1361263|url-status=dead}}</ref>. У 2025 годзе запланавана ўстаноўка бюста Сушчынскаму ў Нар’ян-Мары на алеі палярных лётчыкаў на тэрыторыі Старога аэрапорта<ref name="nao"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Сушчынскі Віталь Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Лётчыкі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў РСФСР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бялыніцкім раёне]] osl4l3nkp2w534nxqqfaygxh3ne2l5v 0 790237 5158239 5050371 2026-06-25T08:45:42Z Marii899 170226 дапаўненне 5158239 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Марыя Карнеенка | выява = Марыя Карнеенка.jpg | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = | род дзейнасці = візуальная мастачка, фатографка | вядомая як = аўтарка праекта «Rattus Sapience» }} '''Марыя Карнеенка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская візуальная мастачка, якая працуе з фатаграфіяй, сучасным мастацтвам, калажам і мак’юментары<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/krysy-zahvatyvayut-chelovecheskuyu-tsivilizatsiyu.html|title=В мире животных: Крысы захватывают человеческую цивилизацию|website=Bird In Flight|date=2021-05-06|access-date=2025-07-22}}</ref>. Менеджарка беларускай фатаграфічнай пляцоўкі «FSh1» ([[Варшава]], [[Польшча]]). == Раннія гады і адукацыя == * 1981 — нарадзілася ў [[Гомель|Гомелі]]. * 1999-2004 — [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]], бакалаўр маркетынгу. * 2016 — школа фатаграфіі «FSh1» у [[Мінск]]у. * 2019-2020 — школа сучаснай фатаграфіі DocDocDoc ([[Санкт-Пецярбург]]); курс «Эксперыменты сучаснай фатаграфіі». == Творчая практыка == «На разломе часу» — дэбютны фатаграфічны праект Марыі Карнеенкі, паказаны ў межах праграмы «Маладая беларуская фатаграфія 2x2» ў Мемарыяльным музеі-майстэрні [[Заір Ісакавіч Азгур|З. І. Азгура]] (Мінск). Праект даследуе тэмы сям’і, асабістага сталення і сталення пакалення, перапляценне памяці і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Марыя дакументуе рост сваёй дачкі, натхняючыся сямейным лецішчам — месцам, якое на працягу дзесяцігоддзяў стала каталізатарам шчаслівых дзіцячых успамінаў. Праз свае фотаздымкі яна візуальна стварае «часавы разлом», перадаючы дзіўнае і заблытанае пачуццё, якое адчувае кожнае лета, вяртаючыся туды, дзе ўспаміны «накладаюцца на ўспрыманне тут і цяпер». Даўняе захапленне пацукамі стала асновай яшчэ аднаго важнага кірунку ў яе творчасці. Праект ''Rattus Sapience'' узнік з яе актывізму і асабістых сустрэч з [[Пацукі|пацукамі]] — адносін, якія выходзяць за межы паняцця «ўласнасць», бо яны не вызначаюцца і не абмяжоўваюцца валоданнем<ref>{{Cite web|url=https://urbanautica.com/portfolio/rats/542|title=Rats by Maryia Karneyenka|website=urbanautica.com|access-date=2026-06-25}}</ref>. У праекце мастачка выходзіць за межы фатаграфіі, ствараючы аналагавыя, лічбавыя і 3D-калажы, а таксама скульптурныя аб’екты, якія робяцца асновай для будучых фотаздымкаў. Яна таксама ўключае ў наратыў ілюстрацыі, створаныя паводле ўласных эскізаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kalektar.org/ru/in/events/k467ARAMjIW3bc1fmfbD|title=Rattus sapiens|website=kalektar.org|access-date=2026-06-25}}</ref>. Праект складаецца з некалькіх слаёў і сюжэтных ліній, таму ён адкрыты для інтэрпрэтацыі і існуе ў некалькіх варыянтах. ''RATS'' — самая першая версія праекта, яго пачатак, за якую мастачка атрымала спецыяльную адзнаку журы Blurring the Lines 2020. ''Rattus Sapiens'' — найбольш вядомы выставачны варыянт праекта, яго мак’юментары-версія. Пераасэнсаванне праекта ўвасобілася ў кнізе ''Rattus Sapience'' ад выдавецтва TAMAKA<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://contemporarylynx.co.uk/11-photobooks-from-paper-photo-festival-2025-to-know|title=11 photobooks from Paper Photo Festival 2025 to know|first=Contemporary Lynx|last=Team|website=contemporarylynx.co.uk|access-date=2026-06-25}}</ref>. Кніга прапануе новы погляд і магчымасць паразважаць пра найбольш істотнае: любоў, клопат, адказнасць, асабісты досвед, у тым ліку эмігранцкі. Яна стварае мастацкі дыялог, злучаючы візуальны голас Марыі і тэкставы голас беларускай пісьменніцы [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяны Заміроўскай]], дзякуючы чаму адбываецца размова ўнутры тэксту — абмен досведам, пачуццямі, траўмамі і ўспамінамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://photobookjournal.com/2026/02/05/maryia-karneyenka-rattus-sapiens/|title=Maryia Karneyenka – Rattus Sapiens|last=hahickerson|website=PhotoBook Journal|date=2026-02-05|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Выставы == * 2018 — Фестываль школы фатаграфіі FЅh1, Мінск. * 2019 — «На разломе часу», групавая выстава маладой беларускай фатаграфіі «2x2», Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, Мінск. * 2020 — «Rattus sapiens», групавая выстава, Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва, Мінск, Беларусь. * 2021 — «Rattus sapiens», Riga Photomonth, [[Латвія]]. * 2024 — «Rattus sapiens», фестываль фатаграфіі «Święto Fotografii», [[Уроцлаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2024 — «Rattus sapiens», Rise of Culture Festival, [[Жэшаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2025 — «Rattus sapiens», групавая выстава «Тры шыўкі ад краю» / Noc Muzeów, галерэя Duży Pokój, Варшава, Польшча<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=|website=[[Беларуская Рада Культуры]]|date=2025-04-28|access-date=2025-07-23}}</ref>. * 2025 — «Rattus sapiens», Рыбніцкі фотафестываль, Польшча<ref name=":0" />. == Выбраныя падзеі == * 2025 — Book Launch: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, галерэя Duży Pokój Варшава, Польша. * 2025 — Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, [[Катавіцы]], Польша<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://paperphoto.pl/en/program-en/|title=The festival will take place in Katowice (Poland)|website=Paper Photo Festival|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>Expedition BY BOOKS: Belarusian Photographic Publications from the FSh1 Library<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, Катавіцы, Польша (у супольным куратарстве з Яўгенам Атцецкім). * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>De-constructed<nowiki>''</nowiki> (групавая выстава), B-Part Exhibition, Берлін, Германія<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pep.photography/deconstructed|title=PEP and B-Part Exhibition|website=PEP|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Варшава, Польша​<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://u-jazdowski.pl/wydarzenia/rattus-sapiens|title=Rattus Sapiens – Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|website=– Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Akademia KaPeWu, Варшава, Польша . * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Rybnik Foto Festival, Рыбнік, Польша. == Прызнанні і ўзнагароды == * 2020 — Спецыяльная адзнака журы ''Blurring the Lines''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.fotodok.org/en/blurring-the-lines-2020-jurors-report/|title=Blurring the Lines 2020 Jurors’ Report|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2024 — Лаўрэатка фестывалю ''Święto Fotografii'', Уроцлаў, Польшча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=rnvlavmrrn|website=Беларуская Рада культуры|date=2025-04-28|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Лонгліст «Die Schönsten Deutschen Bücher 2026» («Найпрыгажэйшыя нямецкія кнігі 2026»)<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.stiftung-buchkunst.de/die-schoensten-deutschen-buecher/die-longlist/|title=die Longlist / Stiftung Buchkunst|website=www.stiftung-buchkunst.de|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Бронзавы лаўрэат European Design Awards 2026, намінацыя «Artistic Catalogue Layout»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://awards.europeandesign.org/winner/263488|title=RATTUS SAPIENS by Maryia Karneyenka, published by TAMAKA|website=European Design Awards|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Публікацыі == === Kнiгi === Rattus Sapience, 2025, выдавецтва TAMAKA. Першае выданне Марыі Карнеенкі даследуе ідэю інтэлектуальнай паралельнай цывілізацыі пацукоў, якая існуе побач з чалавечым грамадствам, кідаючы выклік нашаму антрапацэнтрызму. Спалучаючы фатаграфію, калажы і тэксты Таццяны Заміроўскай, праца запрашае пераасэнсаваць узаемаадносіны паміж чалавекам і жывёламі праз прызму гульні і гратэску. Яна размывае межы паміж рэальнасцю і міфам, стварае стымул для суіснавання і эмпатыі праз уяўленне свету з перспектывы пацукоў і сумнеў у лідарстве чалавецтва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-07-22}} [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] m05f8cstn7qycna66uwwni68qy60ajy 5158246 5158239 2026-06-25T08:56:46Z Marii899 170226 /* Раннія гады і адукацыя */ 5158246 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Марыя Карнеенка | выява = Марыя Карнеенка.jpg | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = | род дзейнасці = візуальная мастачка, фатографка | вядомая як = аўтарка праекта «Rattus Sapience» }} '''Марыя Карнеенка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская візуальная мастачка, якая працуе з фатаграфіяй, сучасным мастацтвам, калажам і мак’юментары<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/krysy-zahvatyvayut-chelovecheskuyu-tsivilizatsiyu.html|title=В мире животных: Крысы захватывают человеческую цивилизацию|website=Bird In Flight|date=2021-05-06|access-date=2025-07-22}}</ref>. Менеджарка беларускай фатаграфічнай пляцоўкі «FSh1» ([[Варшава]], [[Польшча]]). == Раннія гады і адукацыя == * 1981 — нарадзілася ў [[Гомель|Гомелі]]. * 1999-2004 — [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]], Беларусь, бакалаўр маркетынгу. * 2016 — школа фатаграфіі «FSh1» (Мінск, Беларусь). * 2019-2020 — школа сучаснай фатаграфіі DocDocDoc ([[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]), курс «Эксперыменты сучаснай фатаграфіі». == Творчая практыка == «На разломе часу» — дэбютны фатаграфічны праект Марыі Карнеенкі, паказаны ў межах праграмы «Маладая беларуская фатаграфія 2x2» ў Мемарыяльным музеі-майстэрні [[Заір Ісакавіч Азгур|З. І. Азгура]] (Мінск). Праект даследуе тэмы сям’і, асабістага сталення і сталення пакалення, перапляценне памяці і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Марыя дакументуе рост сваёй дачкі, натхняючыся сямейным лецішчам — месцам, якое на працягу дзесяцігоддзяў стала каталізатарам шчаслівых дзіцячых успамінаў. Праз свае фотаздымкі яна візуальна стварае «часавы разлом», перадаючы дзіўнае і заблытанае пачуццё, якое адчувае кожнае лета, вяртаючыся туды, дзе ўспаміны «накладаюцца на ўспрыманне тут і цяпер». Даўняе захапленне пацукамі стала асновай яшчэ аднаго важнага кірунку ў яе творчасці. Праект ''Rattus Sapience'' узнік з яе актывізму і асабістых сустрэч з [[Пацукі|пацукамі]] — адносін, якія выходзяць за межы паняцця «ўласнасць», бо яны не вызначаюцца і не абмяжоўваюцца валоданнем<ref>{{Cite web|url=https://urbanautica.com/portfolio/rats/542|title=Rats by Maryia Karneyenka|website=urbanautica.com|access-date=2026-06-25}}</ref>. У праекце мастачка выходзіць за межы фатаграфіі, ствараючы аналагавыя, лічбавыя і 3D-калажы, а таксама скульптурныя аб’екты, якія робяцца асновай для будучых фотаздымкаў. Яна таксама ўключае ў наратыў ілюстрацыі, створаныя паводле ўласных эскізаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kalektar.org/ru/in/events/k467ARAMjIW3bc1fmfbD|title=Rattus sapiens|website=kalektar.org|access-date=2026-06-25}}</ref>. Праект складаецца з некалькіх слаёў і сюжэтных ліній, таму ён адкрыты для інтэрпрэтацыі і існуе ў некалькіх варыянтах. ''RATS'' — самая першая версія праекта, яго пачатак, за якую мастачка атрымала спецыяльную адзнаку журы Blurring the Lines 2020. ''Rattus Sapiens'' — найбольш вядомы выставачны варыянт праекта, яго мак’юментары-версія. Пераасэнсаванне праекта ўвасобілася ў кнізе ''Rattus Sapience'' ад выдавецтва TAMAKA<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://contemporarylynx.co.uk/11-photobooks-from-paper-photo-festival-2025-to-know|title=11 photobooks from Paper Photo Festival 2025 to know|first=Contemporary Lynx|last=Team|website=contemporarylynx.co.uk|access-date=2026-06-25}}</ref>. Кніга прапануе новы погляд і магчымасць паразважаць пра найбольш істотнае: любоў, клопат, адказнасць, асабісты досвед, у тым ліку эмігранцкі. Яна стварае мастацкі дыялог, злучаючы візуальны голас Марыі і тэкставы голас беларускай пісьменніцы [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяны Заміроўскай]], дзякуючы чаму адбываецца размова ўнутры тэксту — абмен досведам, пачуццямі, траўмамі і ўспамінамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://photobookjournal.com/2026/02/05/maryia-karneyenka-rattus-sapiens/|title=Maryia Karneyenka – Rattus Sapiens|last=hahickerson|website=PhotoBook Journal|date=2026-02-05|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Выставы == * 2018 — Фестываль школы фатаграфіі FЅh1, Мінск. * 2019 — «На разломе часу», групавая выстава маладой беларускай фатаграфіі «2x2», Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, Мінск. * 2020 — «Rattus sapiens», групавая выстава, Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва, Мінск, Беларусь. * 2021 — «Rattus sapiens», Riga Photomonth, [[Латвія]]. * 2024 — «Rattus sapiens», фестываль фатаграфіі «Święto Fotografii», [[Уроцлаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2024 — «Rattus sapiens», Rise of Culture Festival, [[Жэшаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2025 — «Rattus sapiens», групавая выстава «Тры шыўкі ад краю» / Noc Muzeów, галерэя Duży Pokój, Варшава, Польшча<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=|website=[[Беларуская Рада Культуры]]|date=2025-04-28|access-date=2025-07-23}}</ref>. * 2025 — «Rattus sapiens», Рыбніцкі фотафестываль, Польшча<ref name=":0" />. == Выбраныя падзеі == * 2025 — Book Launch: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, галерэя Duży Pokój Варшава, Польша. * 2025 — Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, [[Катавіцы]], Польша<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://paperphoto.pl/en/program-en/|title=The festival will take place in Katowice (Poland)|website=Paper Photo Festival|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>Expedition BY BOOKS: Belarusian Photographic Publications from the FSh1 Library<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, Катавіцы, Польша (у супольным куратарстве з Яўгенам Атцецкім). * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>De-constructed<nowiki>''</nowiki> (групавая выстава), B-Part Exhibition, Берлін, Германія<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pep.photography/deconstructed|title=PEP and B-Part Exhibition|website=PEP|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Варшава, Польша​<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://u-jazdowski.pl/wydarzenia/rattus-sapiens|title=Rattus Sapiens – Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|website=– Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Akademia KaPeWu, Варшава, Польша . * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Rybnik Foto Festival, Рыбнік, Польша. == Прызнанні і ўзнагароды == * 2020 — Спецыяльная адзнака журы ''Blurring the Lines''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.fotodok.org/en/blurring-the-lines-2020-jurors-report/|title=Blurring the Lines 2020 Jurors’ Report|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2024 — Лаўрэатка фестывалю ''Święto Fotografii'', Уроцлаў, Польшча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=rnvlavmrrn|website=Беларуская Рада культуры|date=2025-04-28|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Лонгліст «Die Schönsten Deutschen Bücher 2026» («Найпрыгажэйшыя нямецкія кнігі 2026»)<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.stiftung-buchkunst.de/die-schoensten-deutschen-buecher/die-longlist/|title=die Longlist / Stiftung Buchkunst|website=www.stiftung-buchkunst.de|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Бронзавы лаўрэат European Design Awards 2026, намінацыя «Artistic Catalogue Layout»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://awards.europeandesign.org/winner/263488|title=RATTUS SAPIENS by Maryia Karneyenka, published by TAMAKA|website=European Design Awards|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Публікацыі == === Kнiгi === Rattus Sapience, 2025, выдавецтва TAMAKA. Першае выданне Марыі Карнеенкі даследуе ідэю інтэлектуальнай паралельнай цывілізацыі пацукоў, якая існуе побач з чалавечым грамадствам, кідаючы выклік нашаму антрапацэнтрызму. Спалучаючы фатаграфію, калажы і тэксты Таццяны Заміроўскай, праца запрашае пераасэнсаваць узаемаадносіны паміж чалавекам і жывёламі праз прызму гульні і гратэску. Яна размывае межы паміж рэальнасцю і міфам, стварае стымул для суіснавання і эмпатыі праз уяўленне свету з перспектывы пацукоў і сумнеў у лідарстве чалавецтва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-07-22}} [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] 9fc3eygzzesgwdd9n7rrgxvzpf3hept 5158258 5158246 2026-06-25T09:27:56Z M.L.Bot 261 /* Творчая практыка */ 5158258 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Марыя Карнеенка | выява = Марыя Карнеенка.jpg | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = | род дзейнасці = візуальная мастачка, фатографка | вядомая як = аўтарка праекта «Rattus Sapience» }} '''Марыя Карнеенка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская візуальная мастачка, якая працуе з фатаграфіяй, сучасным мастацтвам, калажам і мак’юментары<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://birdinflight.com/ru/vdohnovenie/fotoproect/krysy-zahvatyvayut-chelovecheskuyu-tsivilizatsiyu.html|title=В мире животных: Крысы захватывают человеческую цивилизацию|website=Bird In Flight|date=2021-05-06|access-date=2025-07-22}}</ref>. Менеджарка беларускай фатаграфічнай пляцоўкі «FSh1» ([[Варшава]], [[Польшча]]). == Раннія гады і адукацыя == * 1981 — нарадзілася ў [[Гомель|Гомелі]]. * 1999-2004 — [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]], Беларусь, бакалаўр маркетынгу. * 2016 — школа фатаграфіі «FSh1» (Мінск, Беларусь). * 2019-2020 — школа сучаснай фатаграфіі DocDocDoc ([[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]), курс «Эксперыменты сучаснай фатаграфіі». == Творчая практыка == «На разломе часу» — дэбютны фатаграфічны праект Марыі Карнеенкі, паказаны ў межах праграмы «Маладая беларуская фатаграфія 2x2» у [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура|Мемарыяльным музеі-майстэрні З. І. Азгура]] (Мінск). Праект даследуе тэмы сям’і, асабістага сталення і сталення пакалення, перапляценне памяці і [[Міфалогія|міфалогіі]]. Марыя дакументуе рост сваёй дачкі, натхняючыся сямейным лецішчам — месцам, якое на працягу дзесяцігоддзяў стала каталізатарам шчаслівых дзіцячых успамінаў. Праз свае фотаздымкі яна візуальна стварае «часавы разлом», перадаючы дзіўнае і заблытанае пачуццё, якое адчувае кожнае лета, вяртаючыся туды, дзе ўспаміны «накладаюцца на ўспрыманне тут і цяпер». Даўняе захапленне пацукамі стала асновай яшчэ аднаго важнага кірунку ў яе творчасці. Праект ''Rattus Sapience'' узнік з яе актывізму і асабістых сустрэч з [[Пацукі|пацукамі]] — адносін, якія выходзяць за межы паняцця «ўласнасць», бо яны не вызначаюцца і не абмяжоўваюцца валоданнем<ref>{{Cite web|url=https://urbanautica.com/portfolio/rats/542|title=Rats by Maryia Karneyenka|website=urbanautica.com|access-date=2026-06-25}}</ref>. У праекце мастачка выходзіць за межы фатаграфіі, ствараючы аналагавыя, лічбавыя і 3D-калажы, а таксама скульптурныя аб’екты, якія робяцца асновай для будучых фотаздымкаў. Яна таксама ўключае ў наратыў ілюстрацыі, створаныя паводле ўласных эскізаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kalektar.org/ru/in/events/k467ARAMjIW3bc1fmfbD|title=Rattus sapiens|website=kalektar.org|access-date=2026-06-25}}</ref>. Праект складаецца з некалькіх слаёў і сюжэтных ліній, таму ён адкрыты для інтэрпрэтацыі і існуе ў некалькіх варыянтах. ''RATS'' — самая першая версія праекта, яго пачатак, за якую мастачка атрымала спецыяльную адзнаку журы Blurring the Lines 2020. ''Rattus Sapiens'' — найбольш вядомы выставачны варыянт праекта, яго мак’юментары-версія. Пераасэнсаванне праекта ўвасобілася ў кнізе ''Rattus Sapience'' ад выдавецтва TAMAKA<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://contemporarylynx.co.uk/11-photobooks-from-paper-photo-festival-2025-to-know|title=11 photobooks from Paper Photo Festival 2025 to know|first=Contemporary Lynx|last=Team|website=contemporarylynx.co.uk|access-date=2026-06-25}}</ref>. Кніга прапануе новы погляд і магчымасць паразважаць пра найбольш істотнае: любоў, клопат, адказнасць, асабісты досвед, у тым ліку эмігранцкі. Яна стварае мастацкі дыялог, злучаючы візуальны голас Марыі і тэкставы голас беларускай пісьменніцы [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяны Заміроўскай]], дзякуючы чаму адбываецца размова ўнутры тэксту — абмен досведам, пачуццямі, траўмамі і ўспамінамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://photobookjournal.com/2026/02/05/maryia-karneyenka-rattus-sapiens/|title=Maryia Karneyenka – Rattus Sapiens|last=hahickerson|website=PhotoBook Journal|date=2026-02-05|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Выставы == * 2018 — Фестываль школы фатаграфіі FЅh1, Мінск. * 2019 — «На разломе часу», групавая выстава маладой беларускай фатаграфіі «2x2», Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура, Мінск. * 2020 — «Rattus sapiens», групавая выстава, Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва, Мінск, Беларусь. * 2021 — «Rattus sapiens», Riga Photomonth, [[Латвія]]. * 2024 — «Rattus sapiens», фестываль фатаграфіі «Święto Fotografii», [[Уроцлаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2024 — «Rattus sapiens», Rise of Culture Festival, [[Жэшаў]], Польшча<ref name=":0" />. * 2025 — «Rattus sapiens», групавая выстава «Тры шыўкі ад краю» / Noc Muzeów, галерэя Duży Pokój, Варшава, Польшча<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=|website=[[Беларуская Рада Культуры]]|date=2025-04-28|access-date=2025-07-23}}</ref>. * 2025 — «Rattus sapiens», Рыбніцкі фотафестываль, Польшча<ref name=":0" />. == Выбраныя падзеі == * 2025 — Book Launch: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, галерэя Duży Pokój Варшава, Польша. * 2025 — Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, [[Катавіцы]], Польша<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://paperphoto.pl/en/program-en/|title=The festival will take place in Katowice (Poland)|website=Paper Photo Festival|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>Expedition BY BOOKS: Belarusian Photographic Publications from the FSh1 Library<nowiki>''</nowiki>, Paper Photo Festival, Катавіцы, Польша (у супольным куратарстве з Яўгенам Атцецкім). * 2025 ​— <nowiki>''</nowiki>De-constructed<nowiki>''</nowiki> (групавая выстава), B-Part Exhibition, Берлін, Германія<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pep.photography/deconstructed|title=PEP and B-Part Exhibition|website=PEP|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Варшава, Польша​<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://u-jazdowski.pl/wydarzenia/rattus-sapiens|title=Rattus Sapiens – Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|website=– Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Akademia KaPeWu, Варшава, Польша . * 2026 ​—Аўтарская размова: <nowiki>''</nowiki>Rattus Sapiens<nowiki>''</nowiki>, Rybnik Foto Festival, Рыбнік, Польша. == Прызнанні і ўзнагароды == * 2020 — Спецыяльная адзнака журы ''Blurring the Lines''<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.fotodok.org/en/blurring-the-lines-2020-jurors-report/|title=Blurring the Lines 2020 Jurors’ Report|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2024 — Лаўрэатка фестывалю ''Święto Fotografii'', Уроцлаў, Польшча<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://byculture.org/belaruskaya-fatagrafiya-2025-vyaliki-aglyad/|title=Беларуская фатаграфія 2025: вялікі агляд|last=rnvlavmrrn|website=Беларуская Рада культуры|date=2025-04-28|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Лонгліст «Die Schönsten Deutschen Bücher 2026» («Найпрыгажэйшыя нямецкія кнігі 2026»)<ref>{{Cite web|lang=de|url=https://www.stiftung-buchkunst.de/die-schoensten-deutschen-buecher/die-longlist/|title=die Longlist / Stiftung Buchkunst|website=www.stiftung-buchkunst.de|access-date=2026-06-25}}</ref>. * 2026 — Бронзавы лаўрэат European Design Awards 2026, намінацыя «Artistic Catalogue Layout»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://awards.europeandesign.org/winner/263488|title=RATTUS SAPIENS by Maryia Karneyenka, published by TAMAKA|website=European Design Awards|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Публікацыі == === Kнiгi === Rattus Sapience, 2025, выдавецтва TAMAKA. Першае выданне Марыі Карнеенкі даследуе ідэю інтэлектуальнай паралельнай цывілізацыі пацукоў, якая існуе побач з чалавечым грамадствам, кідаючы выклік нашаму антрапацэнтрызму. Спалучаючы фатаграфію, калажы і тэксты Таццяны Заміроўскай, праца запрашае пераасэнсаваць узаемаадносіны паміж чалавекам і жывёламі праз прызму гульні і гратэску. Яна размывае межы паміж рэальнасцю і міфам, стварае стымул для суіснавання і эмпатыі праз уяўленне свету з перспектывы пацукоў і сумнеў у лідарстве чалавецтва. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-07-22}} [[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]] gaa70hs4n561yl4z199txl9z4z1a608 0 792473 5158129 5135496 2026-06-24T20:20:28Z HK-47 9640 /* 2025 */ абнаўленне звестак 5158129 wikitext text/x-wiki [[Файл:Russian Orbital Service Station layout during the "Armiya 2022" exhibition.jpg|міні|300x300пкс|Канцэпт станцыі (2022 год)]] '''Расійская арбітальная станцыя (РАС)''' — планаваная [[Расія|расійская]] [[арбітальная станцыя]], якая павінна прыйсці на змену ўдзелу [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] ў праекце [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]]. Праект РАС распрацоўваецца спецыялістамі [[Ракетна-касмічная карпарацыя «Энергія»|РКК «Энергія»]]. Па планах, першы модуль станцыі — навукова-энергетычны — будзе выведзены на арбіту ў 2028 годзе.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://naked-science.ru/article/column/roskosmos-raskryl-podrobn|title=Роскосмос раскрыл подробности вывода РОС на орбиту|last=МАИ|website=Naked Science|date=2026-04-09|access-date=2026-06-24}}</ref> Асноўныя затрымкі могуць узнікнуць, калі не будзе гатовы стартавы комплекс на касмадроме «[[Васточны (касмадром)|Васточны]]» ці не будзе гатова мадэрнізаваная ракета-носьбіт «Ангара-А5М». == Гісторыя == === 2014 === На фоне міжнароднай канфрантацыі (у тым ліку ўвядзення санкцый з боку [[ЗША]]), у СМІ з’явіліся першыя заявы аб планах будаўніцтва Расійскай арбітальнай станцыі. Гэта адбылося пасля заяў палітыкаў аб магчымым выхадзе Расіі з праграмы [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]] пасля 2020 года. У прыватнасці заяўлялася, што Расія з 2017 года можа пачаць разгортваць уласную высокашыротную арбітальную станцыю.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/2612375|title=Русскоцентрическая орбита|website=Коммерсантъ|date=2014-11-17|access-date=2025-09-17}}</ref> Частку модуляў, якія распрацоўваліся і прызначаліся для МКС, прапанавалася ўвесці ў склад новай станцыі. Дадаткова тое што станцыя будзе мець высокашыротную арбіту, дазваляла спросціць дастаўку на яе грузаў з касмадромаў [[Плясецк (касмадром)|Плясецк]] і [[Васточны (касмадром)|Васточны]]. Цягам 2014 года стала вядома, што на станцыі плануюць выпрабаваць тэхналогіі для будучага палёта на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. === 2015 === У канцы 2015 года быў апублікаваны новы варыянт Федэральнай касмічнай праграмы да 2025 года, у якім «[[Раскосмас]]» адмовіўся ад пілатуемых палётаў на Месяц, стварэння месяцовай базы і месяцовай арбітальнай станцыі. Меркавалася, што такая мера на фоне эканамічнага крызісу дазволіць дзяржкарпарацыі зэканоміць да 90 млрд руб. з агульнага бюджэту ФКП-2025 у 1,4 трлн руб., і дазволіць «Раскосмасу» засяродзіцца на праекце РАС.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/6805689|title=Российская орбитальная станция: история проекта и его характеристики|website=Коммерсантъ|date=2024-07-02|access-date=2025-09-17}}</ref> === 2021 === 12 красавіка 2021 года на нарадзе ў прэзідэнта Расіі [[Пуцін]]а, было абвешчана аб рашэнні стварыць уласную арбітальную станцыю і адмовіцца ад выкарыстання Міжнароднай касмічнай станцыі да 2025 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/18/04/2021/607c12ea9a794760e3e97389|title=Россия решила отказаться от МКС и создать собственную орбитальную станцию|website=РБК|date=2021-04-18|access-date=2025-09-18}}</ref> Пазней, 20 красавіка, глава «Раскосмасу» [[Дзмітрый Рагозін]] заявіў што першы кампанент новай расійскай арбітальнай станцыі будзе гатовы да запуску ў 2025 годзе, і абвясціў што працы ўжо пачаліся.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://ria.ru/20210420/kosmos-1729047236.html|title="Роскосмос" объявил о строительстве национальной орбитальной станции}}</ref> === 2024 === 20 сакавіка 2024 года [[Урад Расійскай Федэрацыі|ўрадам РФ]] быў зацверджаны пашпарт федэральнага праекта «Стварэнне касмічнага комплексу Расійскай арбітальнай станцыі» агульным коштам 608,9 млрд расійскіх рублёў. 2 красавіка «Раскосмас» паведаміў аб канчатковым зацвярджэнні эскізнага праекта РАС, распрацоўкай якога займалася РКК «Энергія».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/6805689|title=Российская орбитальная станция: история проекта и его характеристики|website=Коммерсантъ|date=2024-07-02|access-date=2025-09-18}}</ref> === 2025 - 2026 === 28 студзеня 2025 года генеральны канструктар па пілатуемых касмічных сістэмах і комплексах РКК «Энергія» Уладзімір Салаўёў абвясціў, што першы навукова-энергетычны модуль, з якога пачнецца стварэнне новай расійскай арбітальнай станцыі, плануецца запусціць у снежні 2027 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://expert.ru/tekhnologii/nazvana-data-nachala-raboty-rossiyskoy-orbitalnoy-stantsii/|title=Какой будет орбитальная станция РОС|website=Эксперт|access-date=2025-10-01}}</ref> У красавіку 2025 года гендырэктар «Раскосмаса» Дзмітрый Баканаў паведаміў, што першы модуль Расійскай арбітальнай станцыі знаходзіцца ў высокай ступені гатоўнасці.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.interfax.ru/russia/1023198|title=В "Роскосмосе" заявили о высокой степени готовности первого модуля Российской орбитальной станции|website=Interfax.ru|date=2025-04-28|access-date=2025-10-01}}</ref> Пасля аварыі на касмадроме Байканур (лістапад 2025 года), і ўзнікненні складанасцяў для пілатуемых запускаў, першы віцэ прэм'ер Расіі Д. Мантураў заявіў што накланенне арбіты РАС будзе 51,6°.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://naked-science.ru/article/cosmonautics/novaya-orbita-natsionalno|title=Новая орбита национальной орбитальной станции лишит Россию возможности запускать космонавтов со своей территории|first=Александр|last=Березин|website=Naked Science|date=2025-12-08|access-date=2026-01-13}}</ref> У сярэдзіне снежня стала вядома, што арбітальнае будаўніцтва РАС плануецца пачаць як працяг расійскага модуля МКС. Пасля сканчэння эксплуатацыі МКС, расійскі сегмент будзе адстыкаваны, і выведзены на ўласную арбіту. Аднак першы пуск ракета-носьбіта Ангара-А5М быў перанесены на 2027 год, з-за чаго першы віцэ прэм'ер Расіі Д. Мантураў у лютым 2026 года абвясціў пра перанос срокаў пачатку разгортвання станцыі на 2028 год.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://3dnews.ru/1137134/otechestvennaya-zamena-mks-zadergivaetsya-start-razvyortivaniya-rossiyskoy-orbitalnoy-stantsii-teper-planiruetsya-na-2028-goda|title=Отечественная замена МКС задерживается: старт развёртывания Российской орбитальной станции теперь планируется на 2028 года|website=3DNews - Daily Digital Digest|access-date=2026-06-24}}</ref> == Разгортванне станцыі == === Першапачатковы праект === [[Файл:Станция РОС план-график.jpg|міні|300x300пкс|Перспектыва будаўніцтва РАС (праект 2025 года)]] Першапачаткова, будаўніцтва Нацыянальнай расійскай арбітальнай станцыі планавалася на аснове модуляў, якія прызначаліся для МКС: навукова-энергетычнага (НЭМ), модуля «Навука» (Шматфункцыянальны лабараторны модуль, ШЛМ) і модуля «Прычал» (Універсальны вузлавы модуль, УМ). Модулі «Навука» і «Прычал» з’яўляюцца аналагам запушчаных у 2021 годзе модуляў МКС. Пазней планавалася дадаць яшчэ два модуля: шлюзавы (ШМ) і трансфармуемы (ТМ). Такім чынам, усяго станцыя павінна была складацца з пяці модуляў, яе маса складзе 60 тон. Станцыю планавалася ўпершыню ў гісторыі зямных арбітальных станцый вывесці на высокашыротную арбіту, каб яна змагла працаваць у інтарэсах Расіі, накрываючы траекторыяй увесь зямны шар, уключаючы [[Арктыка|Арктыку]]. Для гэтага прыйшлося б пайсці на павышэнне энергазатрат пры вывадзе на арбіту і павышэнне ўзроўню радыяцыі пры пралёце станцыі праз палярныя вобласці. Першы модуль станцыі — навукова-энергетычны — павінен быў быць выведзены на арбіту ў 2027—2028 гадах.<ref name=":0">{{Cite web|lang=руская|url=https://ria.ru/20210831/stantsiya-1747915746.html|title=Россия в 2027 году может начать строительство новой космической станции}}</ref> Асноўныя затрымкі маглі ўзнікнуць, калі не быў бы гатовы стартавы комплекс на касмадроме «[[Васточны (касмадром)|Васточны]]» ці не была б гатова мадэрнізаваная ракета-носьбіт «Ангара-А5М». === Праект 2025 года === У снежні 2025 года Навукова-тэхнічны савет Раскосмаса падтрымаў прапанову стварэння РАС на базе расійскага сегмента МКС. Паступова выводзячы на арбіту новыя модулі, і стыкуя іх з расійскім сегментам, пасля сканчэння сроку эксплуатацыі МКС (у пачатку 2030-х) - адстыкаваць, і вывесці на сваю арбіту.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ixbt.com/news/2025/12/18/neozhidanno-rossijskuju-orbitalnuju-stanciju-budut-razvorachivat-v-sostave-mks-i-tolko-potom-ona-otdelitsja-i-budet.html|title=Российскую орбитальную станцию будут разворачивать в составе МКС, и только потом она отделится и будет существовать самостоятельно|website=iXBT.com|access-date=2026-01-13}}</ref> Арбіта будучай станцыі з высакапалярнай будзе з наклонам 51,6°. == Модулі станцыі == === Навукова-энергетычны модуль === Навукова-энергетычны модуль (НЭМ) - першы модуль станцыі, першапачаткова быў разлічаны на эксплуатацыю ў складзе МКС. Запуск першапачаткова планаваўся ў канцы 2025 года, але з-за шэрагу прычын запуск пераносіўся. Рабочая маса модуля ~ 22 000 кг, і па планах ён будзе запушчаны з дапамогай ракеты-носьбіта «Ангара-А5М». == Удзел Беларусі == 16 ліпеня 2025 года на прэс-канферэнцыі ў Мінску начальнік упраўлення аэракасмічнай дзейнасці апарата [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Пётр Віцязь]] заявіў, што беларускія навукоўцы жадаюць больш актыўна ўдзельнічаць у падрыхтоўцы Расійскай арбітальнай станцыі.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/society/view/belorusskie-uchenye-hotjat-aktivnee-uchastvovat-v-podgotovke-rossijskoj-orbitalnoj-stantsii-726746-2025/|title=Белорусские ученые хотят активнее участвовать в подготовке Российской орбитальной станции|website=belta.by|date=2025-07-16|access-date=2025-09-17}}</ref> У красавіку 2026 года, пад час расійскага касмічнага форуму, Старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук (НАН) Беларусі [[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] распавёў, што Беларусь вядзе перамовы з Расіяй аб адпраўцы свайго касманаўта ў касмічную місію на перспектыўную Расійскую арбітальную станцыю.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www1.ru/news/2026/04/11/409487-belorusskii-kosmonavt.html|title=Белоруссия планирует отправить своего космонавта в длительную миссию на РОС|first=Юлия|last=Шелковенко|website=www1.ru|date=2026-04-11|access-date=2026-05-03}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Арбітальныя станцыі]] [[Катэгорыя:Касманаўтыка Расіі]] 1y6zrquxf7f9je9vrxns1lbzxncokyr 0 794701 5157954 5157868 2026-06-24T13:33:38Z Feeleman 163471 арфаграфія 5157954 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''This Is the Police''' — [[Прыгодніцкая відэагульня|прыгодніцкая]] [[Камп’ютарная стратэгічная гульня|стратэгічная гульня]], распрацаваная [[Беларусь|беларускай]] студыяй ''[[Weappy Studio]]'' і выдадзеная аўстрыйскай кампаніяй [[THQ Nordic]] у 2016 годзе для платформаў [[Microsoft Windows|Windows]], [[MacOS]] і [[Linux]]; у 2017 годзе была выпушчана версія гульні для [[Nintendo Switch]]; у 2018 годзе была выпушчана версія гульні для мабільных прылад. This Is the Police знаходзіцца ў адным сусвеце з іншымі гульнямі, такімі як — [[This Is the Police 2]], [[Rebel Cops]]. Гулец прымае на сябе ролю шэфа паліцыі выдуманага горада Фрыбург, які рыхтуецца сысці ў адстаўку пад ціскам са боку карумпаванага мэра. Персанаж павінен за 180 гульнявых дзён зарабіць 500 тысяч долараў для забеспячэння пенсіі. This Is the Police атрымала змешаныя адзнакі ў крытыкаў. На агрэгатары [[Metacritic]] гульня ацэнена ў 66 балаў з 100. Крытыкі пахвалілі яе за сюжэт і прыгожы дызайн, але ім не спадабалася некаторая аднастайнасць гульнявога працэсу; яны адзначылі, што гульня можа надакучыць, калі правесці за ёй дастаткова шмат часу. У 2018 годзе быў выпушчаны [[сіквел]] пад назвай [[This Is the Police 2]]. == Гульнявы працэс == [[Файл:This_Is_the_Police_-_Screenshot_01.png|злева|міні|300x300пкс|Ізаметрычная карта Фрыбурга]] [[Файл:This_Is_the_Police_-_Screenshot_08.png|міні|300x300пкс|Акно з актыўным расследаваннем. Знізу знаходзяцца знойдзеныя дэтэктывамі кадры, вышэй — поле для іх расстаўлення]] Галоўны герой — начальнік паліцыі, пад кантролем якога знаходзяцца дзве змены з паліцыянтамі і дэтэктывамі, якіх ён пасылае на выклікі і расследаванне злачынстваў на ізаметрычнай карце Фрыбурга. Кожны працоўны дзень гульца пачынаецца з таго, што ён выбірае найболей адпачылы атрад, а затым рэагуе на падзеі, якія адбываюцца на карце горада. Гулец не бачыць таго, што адбываецца на месцы злачынства, але замест гэтага гульня паказвае тэкставае апісанне здарэння<ref name="spot">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|author=Alex Gilyadov|website=GameSpot|date=2016-08-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805070942/http://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|archive-date=2016-08-05|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>. Сюжэт у гульні падаецца праз [[комікс]]ныя ўстаўкі паміж гульнявымі днямі<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://life.ru/t/игры/892521/this_is_the_police_--_pobud_v_shkurie_prodazhnogho_amierikanskogho_kopa|title=This Is the Police — побудь в шкуре продажного американского копа|author=Илья Божко|website=Life.ru|date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909230124/https://life.ru/t/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/892521/this_is_the_police_--_pobud_v_shkurie_prodazhnogho_amierikanskogho_kopa|archive-date=2016-09-09|access-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref>. Супрацоўнікі маюць шэраг якасцяў, такіх як іх досвед, званне, узровень стомленасці, а таксама некаторыя працаўнікі могуць мець асабістыя якасці накшталт ляноты і схільнасці да алкаголю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://twinfinite.net/2016/08/this-is-the-police-review/|title=Powerful Narrative and Classic Simulator Come Together Perfectly in This is the Police|author=Chaz Miller|website={{Нп3|Twinfinite}}|date=2016-08-04|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802071638/https://twinfinite.net/2016/08/this-is-the-police-review/|archive-date=2018-08-02|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>. Гульня пачынаецца больш-менш проста, паколькі раннія злачынствы не занадта сур’ёзныя — для вырашэння праблемы дастаткова адправіць толькі пару паліцыянтаў — але складанасць з часам нарастае. Для спраў такога ўзроўню, як «рабаванне банка», патрабуецца адправіць некалькі афіцэраў і атрад спецназа з [[аўтазак]]ам, а для звычайных выклікаў, накшталт [[Дамашні гвалт|хатняга гвалту]], патрабуюцца толькі пара супрацоўнікаў<ref name="spot">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|author=Alex Gilyadov|website=GameSpot|date=2016-08-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805070942/http://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|archive-date=2016-08-05|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>. Стратэгічная частка гульні — гэта разлічыць, як найлепшым чынам выкарыстаць свой атрад. Калі адправіць на адзін выклік усіх сваіх паліцыянтаў, то з’явіцца рызыка, што на наступныя выклікі паслаць будзе няма каго<ref name="spot" />. Вынік некаторых выклікаў напрамую залежыць ад дзеянняў гульца, паколькі ёсць заданні, на якіх у гульца ёсць магчымасць выбраць, што неабходна зрабіць прыбылым на выклік паліцыянтам. Напрыклад, калі паступіў выклік аб падазронай сумцы, то па прыбыцці на месца здарэння гульцу даюць выбар: стрэліць у сумку або дачакацца атрада сапёраў. Калі гулец зробіць няправільны выбар, то могуць загінуць супрацоўнікі паліцыі ці грамадзянскія асобы<ref name="spot" />. Гулец некалькі разоў робіць выбар падчас сюжэтных сцэн, напрыклад, дае адказы на пытанні карэспандэнтаў падчас прэс-канферэнцыі ці адказвае падчас допыту ў мэрыі, ці ж вызначае, з якой злачыннай групоўкай будзе ісці супрацоўніцтва. Ад выбару гульца залежыць тое, назавуць ці гульца вінаватым у неправамерных дзеяннях ці не. Калі зрабіць няправільны выбар, то гулец рызыкуе атрымаць скарачэнне бюджэту і штата ад мэрыі ці нават турэмны тэрмін<ref name="spot">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|author=Alex Gilyadov|website=GameSpot|date=2016-08-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805070942/http://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|archive-date=2016-08-05|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>. Акрамя простых выклікаў, у гульні ёсць расследаванні, на якія дасылаюцца не паліцыянты, а дэтэктывы, і яны на працягу некаторага часу працуюць і здабываюць кадры. Задача гульца — прачытаць паказанні сведак, углыбіцца ў сутнасць справы і расставіць атрыманыя раней кадры ў правільнай паслядоўнасці<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rockpapershotgun.com/2016/08/16/this-is-the-police-impressions/|title=Impressions: This Is The Police|author=Brendan Caldwell|website=[[Rock, Paper, Shotgun]]|date=2016-08-16|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802024237/https://www.rockpapershotgun.com/2016/08/16/this-is-the-police-impressions/|archive-date=2018-08-02|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>. == Распрацоўка і выпуск == У студзені 2015 года беларуская студыя распрацоўкі камп’ютарных гульняў Weappy Studio пачала кампанію на [[Kickstarter]] з мэтай збору {{Num|25000}} [[Долар ЗША|долараў]] для фінансавання распрацоўкі гульні<ref name="pcgamerks">{{Cite web|lang=en|url=http://www.pcgamer.com/this-is-the-police-is-a-stylish-risky-crooked-cop-sim/|title=This Is the Police is a stylish, risky crooked-cop sim|author=Andy Chalk|website=[[PC Gamer]]|date=2015-01-29|publisher=[[Future plc]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805084318/http://www.pcgamer.com/this-is-the-police-is-a-stylish-risky-crooked-cop-sim/|archive-date=2016-08-05|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>. Па выніках кампаніі было сабрана {{Num|35508}} долараў<ref name="hcgks">{{Cite web|lang=en|url=http://www.hardcoregamer.com/2016/04/12/kickstarter-backed-this-is-the-police-receives-a-new-story-trailer/202115/|title=Kickstarter-Backed This Is the Police Receives a New Story Trailer|author=Adnan Riaz|website=[[Hardcore Gamer]]|date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805084516/http://www.hardcoregamer.com/2016/04/12/kickstarter-backed-this-is-the-police-receives-a-new-story-trailer/202115/|archive-date=2016-08-05|access-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref>. Галоўнага героя Джэка Бойда агучыў Джон Сэнт-Джон, больш вядомы па агучванні персанажа Дзюка Нюкема<ref name="pcgamerks" /><ref name="hcgks" />. У красавіку 2016 года гульня была анансаваная на PAX East<ref name="hcgks">{{Cite web|lang=en|url=http://www.hardcoregamer.com/2016/04/12/kickstarter-backed-this-is-the-police-receives-a-new-story-trailer/202115/|title=Kickstarter-Backed This Is the Police Receives a New Story Trailer|author=Adnan Riaz|website=[[Hardcore Gamer]]|date=2016-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805084516/http://www.hardcoregamer.com/2016/04/12/kickstarter-backed-this-is-the-police-receives-a-new-story-trailer/202115/|archive-date=2016-08-05|access-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref>. Выпуск гульні быў запланаваны на 28 ліпеня 2016 года, але адбылася затрымка на некалькі дзён з-за памылкі выдаўца<ref name="kotakubutton">{{Cite web|lang=en|url=http://kotaku.com/steam-game-delayed-because-publisher-forgot-to-press-th-1784458198|title=Steam Game Delayed Because Publisher Forgot To Press The Release Button|author=|first=Jason|last=Schreier|website=[[Kotaku]]|date=2016-07-28|publisher=[[Gawker Media]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809095547/http://kotaku.com/steam-game-delayed-because-publisher-forgot-to-press-th-1784458198|archive-date=2016-08-09|access-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref>. 30 снежня 2016 года выдавец THQ Nordic набыў правы на інтэлектуальную ўласнасць ''This Is the Police''<ref>{{Cite web|url=https://dtf.ru/gamedev/3271-thq-nordic-kupila-prava-na-belorusskuyu-igru-this-is-the-police|title=THQ Nordic купила права на белорусскую игру This is the Police|author=Глеб Диденко|website=[[DTF]]|date=2016-12-30|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801034534/https://dtf.ru/gamedev/3271-thq-nordic-kupila-prava-na-belorusskuyu-igru-this-is-the-police|archive-date=2018-08-01|access-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref>. Выхад гульні адбыўся 2 жніўня 2016 года для [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]] на [[Microsoft Windows|Windows]], [[MacOS]] і [[Linux]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://life.ru/t/игры/892521/this_is_the_police_--_pobud_v_shkurie_prodazhnogho_amierikanskogho_kopa|title=This Is the Police — побудь в шкуре продажного американского копа|author=Илья Божко|website=Life.ru|date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909230124/https://life.ru/t/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D1%8B/892521/this_is_the_police_--_pobud_v_shkurie_prodazhnogho_amierikanskogho_kopa|archive-date=2016-09-09|access-date=2018-08-01|url-status=live}}</ref>. Пазней This Is the Police стала даступнай для [[PlayStation 4]] і [[Xbox One]], анонс пра гэта з’явіўся ў пачатку 2017 года<ref name=":0" />. У 2017 годзе выдавец THQ Nordic пацвердзіў выхад для платформы [[Nintendo Switch]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.nintendolife.com/news/2017/08/hands_up_this_is_the_police_is_coming_to_nintendo_switch|title=Hands Up, This Is The Police Is Coming To Nintendo Switch|author=Damien McFerran|website=Nintendo Live|date=2017-08-01|publisher=2018-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426212912/http://www.nintendolife.com/news/2017/08/hands_up_this_is_the_police_is_coming_to_nintendo_switch|archive-date=2019-04-26|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>. This Is the Police была выдадзена для Nintendo Switch 24 кастрычніка 2017 года, а ў раздробны продаж гульня паступіла даступная 5 снежня таго ж года<ref name="NL cites Switch release2">{{Cite news|title=This is the Police Gets Switch Retail and eShop Release Dates|author=|url=http://www.nintendolife.com/news/2017/10/this_is_the_police_gets_switch_retail_and_eshop_release_dates|work=Nintendo Life|date=2017-10-11|access-date=2018-08-02|language=en|archive-date=2019-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426212919/http://www.nintendolife.com/news/2017/10/this_is_the_police_gets_switch_retail_and_eshop_release_dates}}</ref>. ==== Сіквел ==== У 2018 годзе Weappy Studio і выдавец [[THQ Nordic]] анансавалі выхад сіквела пад назвай [[This Is the Police 2]]<ref>{{Cite web|url=https://www.igromania.ru/news/73357/This_Is_the_Police_2_v_gorode_novyy_sherif.html|title=This Is the Police 2: в городе новый шериф!|author=Светлана Нелипа|website=[[Игромания (журнал)|Игромания]]|date=2018-01-30|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802131952/https://www.igromania.ru/news/73357/This_Is_the_Police_2_v_gorode_novyy_sherif.html|archive-date=2018-08-02|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>''.'' Яго выхад быў намечаны на 2 жніўня 2018 года ў гонар другой гадавіны выхаду першай часткі серыі, але выдавец вырашыў выпусціць гульню 31 ліпеня, на два дні раней, паколькі першая частка гульні выйшла на два дні пазней за абумоўленую дату<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/this-is-the-police-2-goes-live-three-days-early-for-a-weird-reason/|title=This Is the Police 2 goes live three days early, for a weird reason|author=Andy Chalk|website=[[PC Gamer]]|date=2018-08-01|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802102019/https://www.pcgamer.com/this-is-the-police-2-goes-live-three-days-early-for-a-weird-reason/|archive-date=2018-08-02|access-date=2018-08-02|url-status=live}}</ref>. == Ацэнкі == {{Рэйтынгі | загаловак = | state = | rev1 = [[GameRankings]] (PC) | rev1Score = 62,05 %<ref>{{cite web|url=https://www.gamerankings.com/pc/188994-this-is-the-police/index.html|title=This Is the Police for PC|publisher=[[GameRankings]]|access-date=2025-07-28|lang=en|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209015540/https://www.gamerankings.com/pc/188994-this-is-the-police/index.html|url-status=dead}}</ref> | rev2 = [[GameRankings]] (PS4) | rev2Score = 64,50 %<ref>{{cite web|url=https://www.gamerankings.com/ps4/203985-this-is-the-police/index.html|title=This Is the Police for PlayStation 4|publisher=[[GameRankings]]|access-date=2025-08-06|lang=en|archive-date=2019-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209013803/https://www.gamerankings.com/ps4/203985-this-is-the-police/index.html|url-status=dead}}</ref> | rev3 = [[Metacritic]] | rev3Score = 66/100<ref name="metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/game/pc/this-is-the-police|title=This is the Police PC|publisher=''[[Metacritic]]''|url-status=live|archive-date=2019-09-23|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190923152804/https://www.metacritic.com/game/pc/this-is-the-police}}</ref> | rev4 = [[Destructoid]] | rev4Score = 4/10<ref name="destructoidreview">{{cite web|url=https://www.destructoid.com/review-this-is-the-police-376851.phtml|title=Review: This is the Police|first=Caitlin|last=Cooke|publisher=[[Destructoid]]|lang=en|url-status=live|archive-date=2016-08-09|access-date=2016-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809080208/https://www.destructoid.com/review-this-is-the-police-376851.phtml|date=2016-07-27}}</ref> | rev5 = Eurogamer (іт.) | rev5Score = 9/10<ref name="Eurogamerit">{{cite web|url=http://www.eurogamer.it/articles/2016-07-28-this-is-the-police-recensione|title=This Is the Police - recensione|author=Pier Giorgio Liprino|date=2016-07-28|publisher=''[[Eurogamer]]''|url-status=live|archive-date=2016-11-26|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126001423/http://www.eurogamer.it/articles/2016-07-28-this-is-the-police-recensione}}</ref> | rev6 = PC Gamer | rev6Score = 65/100<ref name="PCGrev">{{cite web|url=http://www.pcgamer.com/this-is-the-police-review/|title=This Is the Police - review|author=Kate Gray|date=2016-08-11|publisher=''[[PC Gamer]]''|url-status=live|archive-date=2016-08-24|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160824101047/http://www.pcgamer.com/this-is-the-police-review/}}</ref> | rev7 = GameSpot | rev7Score = 7/10<ref name="spot" /> | rev8 = [[IGN]] (ісп.) | rev8Score = 6/10<ref name="ignesreview">{{cite web|title=This is the Police Análisis|lang=es|access-date=2016-08-09|archive-date=2016-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160809083112/http://es.ign.com/this-is-the-police-pc/106361/review/this-is-the-police-analisis-para-pc|url=http://es.ign.com/this-is-the-police-pc/106361/review/this-is-the-police-analisis-para-pc|publisher=[[IGN]]|first=Juan|last=Garcia|date=2016-07-27|url-status=live}}</ref> | rev9 = Game Informer | rev9Score = 5/10<ref name="gameinformerreview">{{cite web|url=http://www.gameinformer.com/games/this_is_the_police/b/pc/archive/2016/08/02/put-down-the-mouse-and-step-away-from-this-game.aspx|title=This Is The Police – Put Down The Mouse And Step Away From This Game|first=Jeff|last=Cork|date=2016-08-02|publisher=[[Game Informer]]|lang=en|url-status=live|archive-date=2016-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160806065822/http://www.gameinformer.com/games/this_is_the_police/b/pc/archive/2016/08/02/put-down-the-mouse-and-step-away-from-this-game.aspx}}</ref> | rev10 = Игромания | rev10Score = 8,0/10{{крыніца?}} | rev11 = Игры@Mail.Ru | rev11Score = 7,5/10<ref name="@Mail.rev">{{cite web|url=https://games.mail.ru/pc/articles/review/this_is_the_police/?from=list|title=Обзор: This is the Police|first=Георгий|last=Курган|date=2016-08-01|publisher=''[[Игры@Mail.Ru]]''|url-status=live|archive-date=2016-11-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126001659/https://games.mail.ru/pc/articles/review/this_is_the_police/?from=list}}</ref> }} Гульня атрымала змешаныя адзнакі. На сайце-агрэгатары [[Metacritic]] This Is the Police быў ацэнены 66 балаў са 100 на аснове 35 рэцэнзій розных выданняў. Улетку 2018 гады, дзякуючы ўразлівасці ў абароне Steam Web API, стала вядома, што дакладная колькасць карыстальнікаў сэрвісу [[Steam]], якія гулялі ў гульню хоць бы адзін раз, складае {{Num|376582|человека}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/|title=Valve leaks Steam game player counts; we have the numbers|author=Kyle Orland|website=[[Ars Technica]]|date=2018-07-07|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710173043/https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/|archive-date=2018-07-10|access-date=2022-04-30|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/this-is-the-police/|link_text=Афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-11-13}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Steam-гульні]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя стратэгічныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] 8qd6ypcar4spt5n2tql95mnd54d8yl4 14 795601 5157904 5063170 2026-06-24T12:17:40Z Feeleman 163471 5157904 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2024|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Творы 2024 года]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя]] t49qrmo66iy16sobhsgeokhanzv0tl8 0 796291 5158171 5152094 2026-06-25T03:21:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158171 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Віціна''' — даўняе рачное пласкадоннае грузавое [[судна]] вялікіх памераў. Віціны хадзілі пераважна па [[Нёман]]е і ў ніжнім цячэнні некаторых яго прытокаў (напрыклад, [[Шчара|Шчары]]), і перавозілі збожжа, пяньку і льняное валакно, тлушч, сала, смалу, дзёгаць, спірт, піламатэрыялы і іншыя цяжкія масавыя (нетэрміновыя) тавары з заходняй часткі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (беларускага і літоўскага [[Панямонне|Панямоння]]) ў [[Мемель]], [[Кенігсберг]], [[Гданьск]]. Назад з Прусіі везлі соль, селядцоў, віно, мэблю, прадметы раскошы, каланіяльныя тавары ([[Кава|каву]], экзатычныя фрукты, спецыі) і іншае. Рачныя судны, якія хадзілі па [[Вілія|Віліі]], [[Прыпяць|Прыпяці]] і [[Дзвіна|Дзвіне]], і мелі свае канструктыўныя і функцыянальныя асаблівасці і аўтэнтычныя мясцовыя назвы, некаторыя аўтары часам таксама называлі «віцінамі» па аналогіі, бо гэта назва найбольш вядомая і сімвалічна значная{{Няма АК}}. == Этымалогія == Сустракаўся і варыянт ''віціма'', а таксама ''віцін'' або ''віцім''. Пра паходжанне ''віцім'' няма аднаго меркавання, на думку [[Макс Фасмер|Макса Фасмера]], гэта зваротнае запазычанне са славянізма ў [[Літоўская мова|літоўскай]] ''vitinė'' 'плыт'<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/vasmer/%D0%B2/%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BC|title=«Витим» в словаре М. Фасмера|website=ΛΓΩ|access-date=2025-12-13}}</ref>. Этымалогія ўласна ''віціна'' таксама застаецца няяснай. [[Аляксандр Брукнер]] лічыў слова беларуска-літоўскім. [[Пранас Скарджус]] адносіў да запазычанняў з літоўскай (''віціна'' < літ. ''vytìne'' ’пласкадоннае судна, барка’, якое з ''vytìs'' або ''výtas'' ’плецены’) і аргументам указваў на геаграфію і ізаляванасць слова ў славянскіх мовах. Але семантычна і словаўтваральна літоўскае і славянскае паходжанне (ад ''віць'', ''віты'') роўнаімаверныя; параўнальна з польскім ''okręt'' ’карабель’ з *''obkrǫntь'' ’пляцёнка’. Фасмер дапускаў славянскае паходжанне ''віціна'' і роднаснасць з ''ветвь'', ''ви́твина.''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://verbum.by/esbm/vicina|title=Віціна - Этымалагічны слоўнік беларускай мовы (1978-2017)|website=verbum.by|access-date=2025-12-13}}</ref> Таксама ў беларускіх дыялектах ''віціна'' сустракалася ў значэннях 'прывязь з дубцоў, пры дапамозе якой звязваецца бярвенне з пакладзенымі на іх жэрдкамі' або 'перапляценне, на якое кладуць жэрдкі ў плоце'.<ref name=":0" /> == Гісторыя == Паводле [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], князь [[Вітаўт]] выкарыстоўваў віціны і лодкі, каб дапамагчы свайму гарнізону, абложанаму ў Гродне ў 1390 годзе<ref>Litwin, J. (2000). Die Memel, Wittinen und die Binnenschiffahrt nach Königsberg. Deutsches Schiffahrtsarchiv, 23, 373—394. https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168-ssoar-55818-7</ref>. [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут ВКЛ 1588 года]] (разд. 1, арт. 31) вызначаў ''ижъ естли бы в которомъ краю в томъ панстве нашомъ, великомъ князстве литовскомъ, река портовая была, которою бы до местъ нашых головныхъ спустъ быти могъ, а прочищен[ь]я бы потребовала, тогды старостове и державцы добръ нашихъ, где такая река через кгрунты наши идеть, поддаными нашими повинни будуть оную реку вычистити и порътъ направити такъ, яко бы се ею комяги, '''витины,''' судна воденые и плоты дерева, на будованье и на дрова годного, без завады проходити могли''<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%82_%D0%92%D0%9A%D0%9B_%E2%80%94_%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D1%8C%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB_1._%D0%9E_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%BE%D0%B9_%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9|title=Статут ВКЛ — Разьдзел 1. О персоне нашой господарьской — Вікікрыніцы|website=be.wikisource.org|access-date=2025-12-17}}</ref>''.'' Раннія віціны не мелі палубы. Віціна XVIII стагоддзя, апісаная ў крыніцах, ужо мела палубу і крыты трум у сярэдняй частцы судна. Трум і месцы экіпажа размяшчаліся пад пярэдняй палубай. Пакой капітана быў на карме.<ref>{{Cite web|url=https://kolekcje.nmm.pl/Home/Details/75-model-wiciny---statku-z-niemna|title=Model wiciny — statku z Niemna. Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku, 2016.|website=Szczegóły - Kolekcje NMM -- kolekcje.nmm.pl|access-date=2025-12-13|archive-date=26 ліпеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726190609/https://kolekcje.nmm.pl/Home/Details/75-model-wiciny---statku-z-niemna|url-status=dead}}</ref> У сучаснай Літве ў Нёмане (каля вострава Пастраюс паблізу [[Мерач]]ы) знойдзены рэшткі віціны XVIII стагоддзя даўжынёй каля 55 метраў<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://www.delfi.lt/mokslas/mokslas/ispudingas-atradimas-senasis-merkines-laivas-visus-nustebino-74491508|title=Įspūdingas atradimas: senasis Merkinės laivas visus nustebino|website=Delfi mokslas|access-date=2025-12-13}}</ref>. Такую ​​віціну цягнулі ўверх па плыні ў верхнім цячэнні Нёмана больш за 100 чалавек па абодвух берагах ракі<ref>{{Cite web|lang=lt-LT|url=https://www.silaineskrastas.lt/kultura/silaines-sodas/pastebejimai-perskaicius-pasakojima-apie-kelione-nemunu/|title=Pastebėjimai perskaičius pasakojimą apie kelionę Nemunu|date=2018-02-08|access-date=2025-12-13}}</ref>. У XIX ст. даўжыня віцін магла дасягаць 55 метраў, але большасць была карацей, шырыня — 5-8,5 метраў, а вышыня — каля 2 метраў. Віціны маглі перавозіць да 250 тон грузу <ref>Вицина // Морской энциклопедический справочник / Н. Н. Исанин. — Л.: «Судостроение», 1987. — Т. 1. — С. 126. — 512 с. — 30 000 экз.</ref>. Корпус меў выгнутае дно, прыпадняты нос і нахіленую карму. Абшыўку рабілі з [[Дошка|дошак]], пакладзеных у стык і ўшчыльненых мохам. Віціна мела адну мачту, усталяваную наперадзе, з квадратным [[Парус|ветразем]]. Кіраванне забяспечвала стырно — доўгае рулявое вясло, усталяванае на карме. Па апісаннях сучаснікаў XIX ст., калі віціна ішла ўніз па рацэ з грузам 12&nbsp;000 пудоў (каля 196,5 тон) яе асадка дасягала 1,75 аршына (1,25 метра), а падчас ходу супраць плыні ўлегцы асадка складала прыкладна 0,75 аршына (0,53 метра). Віціны былі найбольш грузапад’ёмнымі суднамі на Нёмане, па якім хадзілі таксама іншыя тыпы суднаў — [[Барка|баркі]], [[Байдак (судна)|байдакі]], [[галяра (судна)|галяры]], [[Струг (судна)|стругі]]<ref>''Аркадзь Смоліч''. Географія Беларусі. Выд. 2-е. — Вільня: Выдавецтва Б. А. Клецкіна, 1922. — С. 64.</ref>. Віціны будаваліся ў асноўным у вярхоўях Нёмана (у [[Стоўбцы|Стоўбцах]], [[Стары Свержань|Свержані]], [[Беражна|Беражне]]) і на Шчары<ref>''А. Корева.'' Вицины // Материалы для географии и статистики России собранные офицерами Генерального штаба. Виленская губерния. — СПб.: Типография Иосафата Огризко, 1861. — 123 с.</ref>. На верхнім Нёмане будаўніцтвам віцін займалася і лясная адміністрацыя [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У XVII ст. найлепшым матэрыялам для пабудовы лічылі дубовыя «крывулі», але іх не заўжды хапала. Віціны не заўжды добра перажывалі зімоўкі і часта патрабавалі сур’ёзнага рамонту. Сярэдні тэрмін службы складаў каля 5 гадоў<ref name=":1">Bohdan Dederko. Handel towarem leśnym na Litwie i Białorusi w XVII wieku // ''Sylwan'', 1962, No. 6. S. 54-55.</ref>. Паводле «Старапольскай энцыклапедыі» [[Зыгмунт Глогер|Зыгмунта Глогера]], тэрмін службы віціны быў да 10 гадоў, а ў сярэдзіне XIX стагоддзя яна каштавала 1&nbsp;000—1&nbsp;200 рублёў.<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Wicina|title=Encyklopedia staropolska/Wicina - Wikiźródła, wolna biblioteka|website=pl.wikisource.org|access-date=2025-12-13}}</ref> Як вызначылі [[Андрэй Фрыдрыхавіч Вашкевіч|Андрэй Вашкевіч]] і Аляксандр Радзюк, на пачатку ХІХ ст. в­і­ці­н­ы будавалі з в­ы­кар­ы­станнем тр­ох пар­од­ д­р­э­в­а, асн­ов­у заклад­алі [[Дуб звычайны|д­убов­ай]], больш­ую частку і­н­ш­ы­х д­э­таляў­ рабілі з [[Сасна|сасн­ы]]­, а мачту і­ сты­р­н­о рабілі з [[Елка|ялі­ны]]<ref>Аляксандр Радзюк. Андрэй Вашкевіч. Эпізод гісторыі суднаходства ў Гродзенскай губерні // Białoruskie Zeszyty Historyczne [Беларускі гістарычны зборнік], 2014, T. 41. S. 202.</ref>. Экіпаж віціны мог быць да 12 чалавек. У раёне Стоўбцаў і [[Жукаў Барок|Жукава Барка]] цераз Нёман праходзіў даўні сухапутны шлях з [[Брэст|Берасця]] на [[Менск]], транспартны вузел прыцягваў тавараабарот са значнай тэрыторыі, з перавалкай на віціны або з іх. Лічылі, што лепшыя праваднікі ([[лоцман]]ы) са [[Шчорсы|Шчорсаў]]. Значнымі прыстанямі на шляху віцін былі [[Масты]], [[Гродна|Горадня]] і [[Коўна]] <ref>{{Cite web|lang=be-by|url=http://harodnia.comharodnia.com/be/uczora/rasijskaja-impieryja/592-ad-vitsiny-da-tseplakhoda-z-gistoryi-sudakhodstva-na-njomane|title=Ад віціны да цеплахода. З гісторыі судаходства на Нёмане.|author=[[Андрэй Фрыдрыхавіч Вашкевіч|Андрэй Вашкевіч]]|website=harodnia.comharodnia.com|access-date=2025-12-13|url-status=dead}}</ref> дзе таксама адбывалася дагрузка (на зваротным шляху — частковая разгрузка) тавараў. [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў краязнаўчым эсэ «Нёман ад вытокаў да вусця» (1861) успамінаў, што дарогай з Прусіі ўверх па Нёмане тыповая каюта капітана віціны часта была застаўленая дарагой мэбляй, жырандолямі і іншымі прадметамі раскошы. Усё гэта падавалася на мытні як інтэр’еры судна, каб унікнуць мыта на карысць Расійскай імперыі, а пры прыбыцці ў Гродна прадавалася, у чарговы рэйс у Прусію віціна ішла ізноў з убогім інтэр’ерам. Поўны час сплаву віціны з верхняга Нёману ў Прусію і вяртання назад займаў каля 5 месяцаў <ref name=":1" />. . 400-гадовую гісторыю суднаходства віцінамі па Нёмане спыніла [[Першая сусветная вайна]] і яе наступствы — нямецкая акупацыя 1915—1918 гадоў, а канчаткова ўсталяванне польска-літоўскай мяжы ў 1920 годзе. == У культуры == Згадкі віцін, паводле літоўскіх краязнаўцаў, ёсць у творах пачынальнікаў літоўскага пісьменства XVI—XVII стагоддзяў [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], [[Мікалоюс Даўкша|Мікалоюса Даўкшы]], [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінаса Шырвідаса]].<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://ve.lt/naujienos/lietuva/vakaru-lietuva/vycio-ekspedicija-apsemtu-keliu-1627841|title="Vyčio" ekspedicija apsemtu keliu|website=ve.lt|date=2018-04-14|access-date=2025-12-13}}</ref> У ХІХ стагоддзі віціны часта згадвалі ў паэтычных творах і краязнаўчай літаратуры (у творах [[Ян Чачот|Яна Чачота]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] і іншых) і ўспрымалі як адзін з сімвалаў Нёмана і гістарычнай Літвы. Напрыклад, у вершы Чачота «[[Праснічка]]», пакладзеным на музыку [[Станіслаў Манюшка|Станіславам Манюшкам]], які стаў адной з самых вядомых польскіх песень, малады чалавек «пайшоў з віцінай у [[Каралявец]]», а каханая неўзабаве на яго забылася. Згаданы віціны ў паэме Якуба Коласа «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» і некаторых іншых яго творах, напрыклад, у вершы «Плытнікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://knihi.com/Jakub_Kolas/Plytniki.html|title=Якуб Колас. Плытнікі|website=knihi.com|access-date=2025-12-14}}</ref>: <blockquote><poem>Клунак за плячамі, Згорбленыя спіны, - Валіць чарадамі Люд на сплаў, віціны. Босыя іх ногі, Твар іх загарэлы, Вопратка убога, Чуць прыкрыты целы.</poem></blockquote> Віціна — асноўная фігура гербаў [[Герб Стоўбцаў|Стоўбцаў]] і [[Герб Друі|Друі]]. == Галерэя == <gallery> Lithuanian trade ship Vytinė on Carta Marina.png|Фрагмент ''{{Не перакладзена 5|Carta Marina|3=uk|4=Carta Marina}}'' з выявамі ''naves frumentarie'' (збожжавых суднаў) побач Нёмана. Model wiciny z Narodowego Muzeum Morskiego.jpg|Мадэль віціны XVIII ст. са збораў {{Не перакладзена 5|Нацыянальны марскі музей у Гданьску|Нацыянальнага марскога музею|pl|Narodowe Muzeum Morskie w Gdańsku}} ў Гданьску. Königin Luisen Brücke.jpg|Віціна праходзіць {{Не перакладзена 5|Мост Каралевы Луізы|мост Каралевы Луізы|ru|Мост Королевы Луизы}} на Нёмане каля [[Тыльзіт|Тыльзіта]]. 20071016221438 04 SenamiesTio-vaizdas Orda-.jpg|Віціна (злева) і Стары горад у Коўне, малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], XIX ст. Tilžė-vytinės.jpg|Віціны цягнуць па Нёмане каля Тыльзіта. Vėluva-vytinė.jpg|Віціна ідзе па [[Прэголя|Прэголі]] каля [[Велау]]. Tepliava-vytinė.jpg|Віціна (злева) ідзе па Прэголі каля [[Тапіяу]]. Vytinė sails in Nemunas, Gardinas.jpg|Віціна ідзе ўверх па плыні Нёмана ў ваколіцах Гродна. Lithuania, Kaunas - various type of ships in Nemunas.jpg|Некалькі віцін сярод суднаў іншых тыпаў у Коўне. </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Андрэй Кіштымаў|Андрей Киштымов]]'' Гродно и неманский водный путь. Конец XVIII — начало ХХ вв. // Гарадзенскі палімпсест. Горадня-Беласток, 2008 — С. 136—144. * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/128243509/|аўтар=Аляксандр Радзюк, Андрэй Вашкевіч|загаловак=Эпізод гісторыі суднаходства ў Гродзенскай губерні|год=2014|выданне=Białoruskie Zeszyty Historyczne, Беларускі гістарычны зборнік|нумар=41}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Тыпы суднаў і караблёў]] [[Катэгорыя:Артыкулы праекта Літвінскі лексікон]] qxy6mrrvjluqdynlk5msx9kzksxx2j4 0 796342 5158241 5068136 2026-06-25T08:50:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158241 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дакутовіч}} {{Асоба | імя = Галіна Іванаўна Дакутовіч | арыгінал імя = {{lang-ru|Галина Ивановна Докутович}} }} '''Галіна Іва́наўна Дакуто́віч''' ([[20 лютага]] [[1921]] — [[1 жніўня]] [[1943]]) — савецкая лётчыца, удзельніца [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], штурман 46-га гвардзейскага лёгкабамбардыровачнага начнога авіяцыйнага палка, малодшы лейтэнант. == Біяграфія == Нарадзілася 20 лютага 1921 года ў [[Гомель|Гомелі]]. Скончыла Гомельскі аэраклуб (1938), вучылася ў Маскоўскім авіяцыйным інстытуце. У 1941 годзе добраахвотнікам пайшла на фронт. Скончыла Энгельскую авіяцыйную школу<ref>{{Cite web|url=http://engels-pokrovsk.ru/galina-dokutovich/|title=Истории города Энгельса|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Яшчэ ў перыяд навучання, зімой 1942 года, у якасці штурмана выконвала адказныя палёты на цяжкім транспартным самалёце «ТБ-3». Была штурманам 46-га гвардзейскага Таманскага авіяпалка лёгкіх начных бамбардзіроўшчыкаў. Здзейсніла 136 баявых вылетаў. Улетку 1942 года атрымала цяжкае пашкоджанне пазваночніка. Пасля лячэння вярнулася ў полк, хоць у яе было адпускное пасведчанне для лячэння на 6 месяцаў. Член ВКП(б)/КПСС з 1943 года. Пасля баявых начных вылетаў яе мучылі болі ў пазваночніку, але ніхто не чуў ад яе ніводнай скаргі. Загінула пры выкананні баявога задання над станіцай Крымская (цяпер г. [[Крымск]]) [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]]<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_donesenie9516040/|title=Память народа :: Донесение о безвозвратных потерях :: Докутович Галина Ивановна, Не позднее 26.02.1944, погиб,|publisher=pamyat-naroda.ru|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Пахавана ў сяле Рускае [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] ў брацкай магіле, дзе на мемарыяльнай пліце напісана яе імя. == Узнагароды і званні == * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]]<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie26691764/|title=Память народа :: Документ о награде :: Докутович Галина Ивановна, Орден Красной Звезды|publisher=pamyat-naroda.ru|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> — ''узнагароджана за 101 баявы вылет і скінутыя звыш 12000 кг бомбаў, у выніку якіх знішчана 1 пераправа, 6 цыстэрнаў з гаручым і выклікана 19 выбухаў''. * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (1943)<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie16946320/|title=Память народа :: Документ о награде :: Докутович Галина Ивановна, Орден Отечественной войны II степени|publisher=pamyat-naroda.ru|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref> — пасмяротна. * [[Медаль «За абарону Каўказа»]]<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie1533587890/|title=Память народа :: Документ о награде :: Докутович Галина Ивановна, Медаль «За оборону Кавказа»|publisher=pamyat-naroda.ru|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Памяць == [[Файл:Commemorative_plaques_on_Forestry_engineering_college_building_in_Homieĺ.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Commemorative_plaques_on_Forestry_engineering_college_building_in_Homie%C4%BA.jpg|міні|192x192пкс|Мемарыяльныя дошкі ў гонар Г. Дакутовіч і [[Паліна Уладзіміраўна Гельман|П. Гельман]] на будынку лесатэхнічнага тэхнікума ў [[Гомель|Гомелі]].]] * [[Файл:Гомель. Билецкого 6. Фото 07.JPG|міні|256x256пкс|Мемарыяльная дошка ў гонар Г. Дакутовіч на будынку былой школы ў [[Гомель|Гомелі]].]]Імем Г. І. Дакутовіч у Беларусі названа вуліца ў [[Гомель|Гомелі]]<ref>{{Cite web|url=https://street.gomelhistory.by/ulicy-goroda-gomel/ulicy-gomelya-na-bukvu-d/dokutovich-ulica/|title=Улица Докутович в Гомеле}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://xn--c1aacf4aelacq3l.xn--90ais/o/%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Улица Докутович (Гомель)|access-date=13 снежня 2025|archive-date=17 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240417080055/https://xn--c1aacf4aelacq3l.xn--90ais/o/%D0%A3%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|url-status=dead}}</ref>; на будынку Гомельскага палітэхнікума, у якім размяшчалася школа, дзе яна вучылася, устаноўлена мемарыяльная дошка. * Яе імя прысвоена піянерскім дружын сярэдніх школ № 24 і № 27 [[Гомель|Гомеля]], дзе створаны мемарыяльныя стэнды. Штогод у дзень нараджэння галіны Дакутовіч і ў Дзень Перамогі — навучэнцы гэтых школ праводзяць урачыстыя лінейкі, да мемарыяльных стэндаў ускладаюць кветкі. * Студэнты [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага ўніверсітэта]] і навучэнцы вучэльні падчас працоўнага семестра залічваюць Г. І. Дакутовіч ганаровым байцом будаўнічых атрадаў, а заробленыя на яе імя грошы пералічваюць у Фонд Міру. * У [[Гомель|Гомелі]] праводзіцца Усесаюзны мемарыяльны турнір яе імя па мастацкай гімнастыцы. * Дзённік галіны Дакутовіч часткова апублікаваны ў кнізе А. Магіда «Гвардзейскі Таманскі авіяцыйны полк» ([[Масква]], 1960 год). * Адзін з яе лістоў захоўваецца ў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]]. * [[Манументальны жывапіс|Мурал]] у гонар савецкай лётчыцы галіны Дакутовіч размешчаны на будынку ў [[Гомель|Гомелі]] (вуліца Чырвоная, 3). Адкрыты 2 ліпеня 2024 года, прымеркавана да 80-й гадавіны вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў і [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дня Незалежнасці Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/v-gomele-nakanune-dnya-nezavisimosti-otkryli-muraly-geroyam-voyny-borisu-tsarikovu-i-galine-dokutovi.html|title=В Гомеле накануне Дня Независимости открыли муралы героям войны — Борису Царикову и Галине Докутович|website=[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь Сегодня]]}}</ref>. == У культуры == * Беларускі пісьменнік [[Уладзімір Мехаў|Уладзімір]] [[Уладзімір Мехаў|Мехаў]] прысвяціў Дакутовіч п'есу «Палёт», пастаўленую рэспубліканскім тэатрам юнага гледача[1]. * Пра яе навэла «Талісман» у аповесці «Ад заходу да світання» (1967) калегі [[Наталля Фёдараўна Меклін|Наталлі Краўцовай]]. == Крыніцы == <references responsive="" /> == Літаратура == * ''Аронова Р.'' Тревожные ночи // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — <abbr>М.</abbr>: Политиздат, 1969. — 447 с. == Спасылкі == * [http://airaces.narod.ru/woman/dokutov.htm Докутович Галина]. * [http://tamanskipolk46.narod.ru/p58aa1.html Докутович Галя]. * [https://newsgomel.by/news/society/12104--serdce-i-kryl-ya-ulica-pamyati-znamenitoy-letchicy_26823.html «Сердце и крылья»: улица памяти знаменитой лётчицы]. ''Гомельские ведомости''. * [https://gp.by/novosti/aktualno/news272822.html 80 лет назад в небе над Краснодарским краем погибла легендарная летчица Галина Докутович]. [[Гомельская праўда|''Гомельская праўда'']]. {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Жанчыны-авіятары]] [[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] fap7r2upyo05l015xj613oisgcxl80c 0 796514 5158161 5069847 2026-06-24T23:41:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158161 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Віталь Іосіфавіч Нявера''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 14 чэрвеня 1980 года ў вёсцы [[Больцішкі]] [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Бацька — Іосіф Уладзіслававіч Нявера (пам. 1993), дырэктар калгасаў «Праўда» Воранаўскага раёна (1976—1984)<ref>[https://boltishki-agro.by/istoriya/istoriya-stanovleniya-khozyaystva/ История становления хозяйства]</ref>, «Імя Леніна» (1984—1993)<ref>{{Cite web |url=https://voronovo.gov.by/ru/voronovo-news-ru/view/gordimsja-edinstvom-i-chestnym-trudom-v-preddverii-dnja-narodnogo-edinstva-v-voronovskom-rajone-23964-2023/ |title=Гордимся единством и честным трудом. В преддверии Дня народного единства в Вороновском районе презентовали Книгу славы |access-date=17 снежня 2025 |archive-date=23 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251223191813/https://voronovo.gov.by/ru/voronovo-news-ru/view/gordimsja-edinstvom-i-chestnym-trudom-v-preddverii-dnja-narodnogo-edinstva-v-voronovskom-rajone-23964-2023/ |url-status=dead }}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[Гомельскі кааператыўны інстытут]]. У 2001—2002 гадах працаваў намеснікам дырэктара філіяла «Агульнахарч» Лідскага раённага спажывецкага таварыства. У 2002—2009 гадах займаў розныя пасады ў інспекцыі [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]] па Лідскім раёне Гродзенскай вобласці. У 2009—2012 гадах — вядучы спецыяліст Лідскага міжраённага камітэта дзяржаўнага кантролю Гродзенскай вобласці. У 2012—2013 гадах — намеснік дырэктара па эканоміцы адкрытага акцыянернага таварыства «Лідаграпраммаш». У 2013—2019 гадах — намеснік старшыні [[Лідскі раённы выканаўчы камітэт|Лідскага раённага выканаўчага камітэта]]. У 2019—2020 гадах — старшыня камітэта дзяржаўнай маёмасці Гродзенскага аблвыканкама. З 6 мая 2020 года<ref>{{Cite web |url=https://www.slonves.by/vitalij-nevera-naznachen-zamestitelem-predsedatelya-grodnenskogo-oblispolkoma/ |title=Виталий Невера назначен заместителем председателя Гродненского облисполкома |access-date=17 снежня 2025 |archive-date=4 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250604152106/https://www.slonves.by/vitalij-nevera-naznachen-zamestitelem-predsedatelya-grodnenskogo-oblispolkoma/ |url-status=dead }}</ref> па 2025 год — намеснік старшыні [[Гродзенскі абласны выканаўчы камітэт|Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта]]. 17 красавіка 2025 года прызначаны старшынёй [[Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://zviazda.by/news/alyaksandr-lukashenka-davyadzetstsa-velmi-motsna-pratsavats/ Аляксандр Лукашэнка: Давядзецца вельмі моцна працаваць]</ref>. == Узнагароды == * Ганаровая грамата Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта (2025)<ref name="gram">{{Cite web |url=https://www.grodnoplustv.by/index.php/novosti/item/22510-yurij-karaev-poblagodaril-vitaliya-neveru-za-rabotu-na-postu-zamestitelya-gubernatora |title=Юрий Караев поблагодарил Виталия Неверу за работу на посту заместителя губернатора |access-date=17 снежня 2025 |archive-date=22 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222235255/https://www.grodnoplustv.by/index.php/novosti/item/22510-yurij-karaev-poblagodaril-vitaliya-neveru-za-rabotu-na-postu-zamestitelya-gubernatora |url-status=dead }}</ref>, * грамата Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў (2025)<ref name="gram"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Старшыні Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нявера Віталь Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Беларусі]] 9qvkubsfu6rm3phznxxy2pq3zainz9o 0 798360 5158048 5153698 2026-06-24T18:45:31Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя 5158048 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Глекаў}} {{Мастак}} '''Алег Аркадзевіч Гле́каў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[кніжны афарміцель]], мастацкі і тэхнічны рэдактар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1967 годзе ў Мінску<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-507943&strq=l_siz=20|title=Глекаў, Алег Аркадзевіч (нар. 1967)|website=unicat.nlb.by|accessdate=2026-01-08}}</ref>. У 1986 годзе скончыў [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскі машынабудаўнічы тэхнікум]], а ў 1991 годзе [[Машынабудаўнічы факультэт БДПА|машынабудаўнічы факультэт]] [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі]]<ref name="catholic">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n106/authors.htm#auth582|title=Алег Глекаў|website=Наша Вера|accessdate=2026-01-08}}</ref>. Пачаў працаваць ў 1985 годзе на {{Не перакладзена 5|Адэскі завод сельскагаспадарчага машынабудавання|Заводзе імя Кастрычніцкай рэвалюцыі|ru|Одесский завод сельскохозяйственного машиностроения}} ВА «Адэсаглебамаш» (Адэса, УССР). У 1986—1988 гадах праходзіў тэрміновую вайсковую службу. У 1988—1994 гадах працаваў інжынерам-канструктарам ў Мінскім спецыяльным канструктарскім бюро працяжных станкоў (СКБ ПС) пры [[Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава|станкабудаўнічым заводзе імя Кірава]] ў Мінску. У 1995—1997 гадах працаваў рэдактарам аддзела камп’ютарнай вёрсткі ў газеце «[[Чырвоная змена]]», а ў 1997—2004 гадах у часопісе «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]». Адначасова ў 1997 годзе, як валанцёр, пачаў выконваць абавязкі мастацкага і тэхнічнага рэдактара ў рэлігійным часопісе для дзяцей «[[Маленькі рыцар Беззаганнай (часопіс)|Маленькі рыцар Беззаганнай]]»<ref>{{Cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/press.htm|title=Выдавецтва "PRO CHRISTO" :: Прэса|website=pro-christo.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref>, а з 1999 года і ў рэлігійных часопісах «[[Наша вера (часопіс)|Наша вера]]» і «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]»<ref name="catholic" />. З моманту заснавання, у 2000 годзе, выдавецтва [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] «[[Pro Christo]]» Глекаў яго мастацкі і тэхнічны рэдактар. == Творчасць == Як мастак афармляў [[кніга|кнігі]] для выдавецтваў «[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]]», «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», «[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]» і іншых. Супрацоўнічаў з выдавецтвамі «[[Кнігазбор]]» і «[[Коска (выдавецтва)|Коска]]»<ref name="nlb" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глекаў Алег Аркадзевіч}} [[Катэгорыя:Афармляльнікі кніг Беларусі]] [[Катэгорыя:Афармляльнікі кніг]] 182zq5dbf7923f8ejgsrgujl5trl2x8 5158268 5158048 2026-06-25T09:48:55Z M.L.Bot 261 афармленне 5158268 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Глекаў}} {{Мастак}} '''Алег Аркадзевіч Гле́каў''' ({{ВДП}}) — беларускі [[кніжны афарміцель]], мастацкі і тэхнічны рэдактар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1967 годзе ў Мінску<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-507943&strq=l_siz=20|title=Глекаў, Алег Аркадзевіч (нар. 1967)|website=unicat.nlb.by|accessdate=2026-01-08}}</ref>. У 1986 годзе скончыў [[Мінскі дзяржаўны машынабудаўнічы каледж|Мінскі машынабудаўнічы тэхнікум]], а ў 1991 годзе [[Машынабудаўнічы факультэт БДПА|машынабудаўнічы факультэт]] [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускай дзяржаўнай політэхнічнай акадэміі]]<ref name="catholic">{{cite web|url=https://media.catholic.by/nv/n106/authors.htm#auth582|title=Алег Глекаў|website=Наша Вера|accessdate=2026-01-08}}</ref>. Пачаў працаваць ў 1985 годзе на {{Не перакладзена 5|Адэскі завод сельскагаспадарчага машынабудавання|Заводзе імя Кастрычніцкай рэвалюцыі|ru|Одесский завод сельскохозяйственного машиностроения}} ВА «Адэсаглебамаш» (Адэса, УССР). У 1986—1988 гадах праходзіў тэрміновую вайсковую службу. У 1988—1994 гадах працаваў інжынерам-канструктарам ў Мінскім спецыяльным канструктарскім бюро працяжных станкоў (СКБ ПС) пры [[Мінскі станкабудаўнічы завод імя С. М. Кірава|станкабудаўнічым заводзе імя Кірава]] ў Мінску. У 1995—1997 гадах працаваў рэдактарам аддзела камп’ютарнай вёрсткі ў газеце «[[Чырвоная змена]]», а ў 1997—2004 гадах у часопісе «[[Бярозка (часопіс)|Бярозка]]». Адначасова ў 1997 годзе, як валанцёр, пачаў выконваць абавязкі мастацкага і тэхнічнага рэдактара ў рэлігійным часопісе для дзяцей «[[Маленькі рыцар Беззаганнай]]»<ref>{{Cite web|url=https://pro-christo.catholic.by/by/press.htm|title=Выдавецтва "PRO CHRISTO" :: Прэса|website=pro-christo.catholic.by|access-date=2026-06-11}}</ref>, а з 1999 года і ў рэлігійных часопісах «[[Наша вера (часопіс)|Наша вера]]» і «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]»<ref name="catholic" />. З моманту заснавання, у 2000 годзе, выдавецтва [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] «[[Pro Christo]]» Глекаў яго мастацкі і тэхнічны рэдактар. == Творчасць == Як мастак афармляў [[кніга|кнігі]] для выдавецтваў «[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]]», «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», «[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]» і іншых. Супрацоўнічаў з выдавецтвамі «[[Кнігазбор]]» і «[[Коска (выдавецтва)|Коска]]»<ref name="nlb" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Глекаў Алег Аркадзевіч}} [[Катэгорыя:Афармляльнікі кніг Беларусі]] [[Катэгорыя:Афармляльнікі кніг]] g1gvdan2cqbf33foqylnp2o6qtpmuyd 0 798531 5158132 5081042 2026-06-24T20:32:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158132 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Вілейскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 222417, [[Мінская вобласць]], г. [[Вілейка]], [[Партызанская вуліца (Вілейка)|вул. Партызанская]], 40<ref name="contacts">{{cite web|url=https://vileyka.gov.by/be/rukovodstvo/rajonnyj-ispolnitelnyj-komitet/strukturnye-podrazdeleniya-vilejskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta|title=Структурные подразделения|publisher=Вилейский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-13|lang=ru|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Анатоль Мікалаевіч Завацкі]] |пасада главы1 = [[Старшыня Вілейскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://vileyka.gov.by/be/ vileyka.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Вілейскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі аблвыканкам|Мінскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Вілейскі раённы Савет дэпутатаў|Вілейскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Вілейка|Вілейкі]], на [[Партызанская вуліца (Вілейка)|вуліцы Партызанскай]], 40<ref name="contacts"/>. == Структура == У структуру Вілейскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure">{{cite web|url=https://vileyka.gov.by/be/rukovodstvo/rajonnyj-ispolnitelnyj-komitet/strukturnye-podrazdeleniya-vilejskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta|title=Структурные подразделения Вилейского районного исполнительного комитета|publisher=Вилейский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-13|lang=ru|archive-date=10 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260210175403/https://vileyka.gov.by/be/rukovodstvo/rajonnyj-ispolnitelnyj-komitet/strukturnye-podrazdeleniya-vilejskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta|url-status=dead}}</ref>: * Упраўленне справамі (уключае групу бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці); * Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні (размяшчаецца па [[Вуліца Вадап’янава (Вілейка)|вуліцы Вадап’янава]], 24); * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне (размяшчаецца па [[Піянерская вуліца (Вілейка)|вуліцы Піянерскай]], 32а); * Упраўленне па адукацыі, спорце і турызме (размяшчаецца па [[Партызанская вуліца (Вілейка)|вуліцы Партызанскай]], 44); * Аддзел унутраных спраў (размяшчаецца па [[Вуліца 1 Мая (Вілейка)|вуліцы 1 Мая]], 52); * Фінансавы аддзел (размяшчаецца па [[Партызанская вуліца (Вілейка)|вуліцы Партызанскай]], 44); * Аддзел эканомікі; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва; * Аддзел жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі (размяшчаецца па [[Партызанская вуліца (Вілейка)|вуліцы Партызанскай]], 44); * Аддзел арганізацыйна-кадравай работы; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС) (размяшчаецца па [[Савецкая вуліца (Вілейка)|вуліцы Савецкай]], 10); * Сектар культуры (размяшчаецца па [[Партызанская вуліца (Вілейка)|вуліцы Партызанскай]], 44); * Юрыдычны сектар; * Сектар па працы са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * з 27 сакавіка 2023 — [[Анатоль Мікалаевіч Завацкі]]<ref name="mlyn">{{cite web|url=https://mlyn.by/30032023/na-vilejku-ne-upadet-dozhd-iz-deneg-nuzhno-zarabatyvat-zadachi-ot-turchina-novomu-glave-rajona/|title=Кадровый день у Президента. У Вилейского и Узденского райисполкомов назначены новые председатели|publisher=Мінская праўда|date=2023-03-27|accessdate=2026-01-13|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://vileyka.gov.by|Вілейскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Вілейкі]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Вілейскі раён]] 1qnvh8xwyxszgcsca272x8804gc6ct5 0 798653 5158021 5089637 2026-06-24T17:24:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158021 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Выява =Victor Copytsko.jpg }} '''Віктар Мікалаевіч Капыцько{{Націск}}''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[кампазітар]], кінакампазітар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 кастрычніка 1956 года ў [[Мінск]]у. У 1971—1975 гадах вучыўся ў [[Рэспубліканская гімназія-каледж пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі|Сярэдняй спецыяльнай музычнай школе пры Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] па спецыяльнасці «Тэорыя музыкі». У 1982 годзе скончыў кампазітарскае аддзяленне [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Ленінградскай кансерваторыі]]. Член [[Беларускі саюз кампазітараў|Беларускага саюза кампазітараў]] з 1985 года. Памёр 14 снежня 2025 года. == Творчасць == Працаваў у разнастайных музычных жанрах. Сярод асноўных твораў кампазітара — тры оперы, камерная інструментальная і вакальная музыка, у тым ліку меса ў гонар Святога [[Францыск Асізскі|Францыска Асізскага]], араторыя «Куранты» паводле ананімнага славянскага зборніка XVIII стагоддзя, шматлікія камерныя сольныя кантаты, камерная сімфонія «Біблійныя Сцэны», аркестравыя творы, творы для хору. Першая опера «Дзяўчынка, якая наступіла на хлеб» паводле казкі [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ханса Крысціяна Андэрсана]] была пастаўлена на Ленінградскім тэлебачанні ў 1983 годзе. Другая опера па матывах апавядання [[А. Чэхаў|Антона Чэхава]] «Сіняя барада і ягоныя жонкі» выконвалася на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікага тэатра оперы і балета Беларусі]] ў 2006 годзе. Трэцяя опера «Прызначаны час» паводле аднайменнага апавядання [[Рэй Брэдберы|Рэя Брэдберы]] была здзейснена ў канцэртным выкананні ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржфілармоніі]] ў сакавіку 2020 года<ref>{{cite web|author =|authorlink =|date =|url =https://philharmonic.by/by/concert/vkapycko-opera-pryznachany-chas-susvetnaya-premera|title =В.Капыцько. Опера "Прызначаны час" (сусветная прэм'ера)|publisher =|access-date =20260126|language =|archive-date =15 лютага 2026|archive-url =https://web.archive.org/web/20260215204503/https://philharmonic.by/by/concert/vkapycko-opera-pryznachany-chas-susvetnaya-premera|url-status =dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.zviazda.by/be/news/20200327/1585330146-viktar-kapycko-u-nashyh-prydvornyh-teatrah-stavilisya-opery-napisanyya-tut|title=Віктар Капыцько: У нашых прыдворных тэатрах ставіліся оперы, напісаныя тут, а не дзе-небудзь у Італіі. Інтэрв’ю газеце "Звязда" |access-date= |archive-date=2020-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923113440/http://zviazda.by/be/news/20200327/1585330146-viktar-kapycko-u-nashyh-prydvornyh-teatrah-stavilisya-opery-napisanyya-tut |url-status=live }}</ref>. Стварыў музыку да экранізацый тэатральных спектакляў савецкага рэжысёра [[Георгій Аляксандравіч Таўстаногаў|Георгія Таўстаногава]]: у 1986 годзе да «Дзядзькі Вані» [[Антон Чэхаў|Антона Чэхава]], у 1989 — да «Апошняга Палкага Закаханага» паводле п'есы [[Ніл Сайман|Ніла Саймана]]. Творчасць кампазітара звязана з рознымі відамі сучаснага мастацтва. В. Капыцько стварыў музыку для больш чым 30 пастановак драматычнага і лялечнага тэатраў у Беларусі, Расіі, Германіі, Польшчы, Латвіі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|||37}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Капыцько Віктар Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Кінакампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Оперныя кампазітары]] [[Катэгорыя:Балетныя кампазітары]] b1rq107ji9qm8ibp46ay8qllxnzugis 0 799198 5158127 5084267 2026-06-24T20:16:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158127 wikitext text/x-wiki {{Электрастанцыя | Тып = [[міні-ЦЭЦ]] | Назва = Вілейская міні-ЦЭЦ | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Краіна = Беларусь | Месцазнаходжанне = [[Мінская вобласць]], [[Вілейскі раён]], [[Вілейка]] | Пачатак эксплуатацыі= [[2007]] | Статус = дзеючая | Паліва = [[мясцовыя віды паліва]] ([[драўняная шчэпка]]), [[прыродны газ]] | Катлы = КЕ-22-2,4-350 (22 т/г), 3 газавыя катлы | Турбіны = паравая турбіна (2,4 МВт) | Электрагенератары = | Магутнасць = 2,4 МВт | Водпуск цяпла = }} '''Віле́йская міні-ЦЭЦ'''&nbsp;— цеплаэлектрацэнтраль у горадзе [[Вілейка]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад філіяла «Маладзечанскія электрычныя сеткі» РУП «[[Мінскэнерга]]»<ref name="minskenergo">{{cite web|url=https://web.minskenergo.by/news/novosti-predpriyatiya/istoriya-razvitiya-mini-tets-g-vilejka/|title=История развития Мини-ТЭЦ г. Вилейка|website=Мінскэнерга|accessdate=2026-01-18|lang=ru|url-status=dead}}</ref>. З'яўляецца найбуйнейшым энергетычным аб'ектам горада, які забяспечвае спажыўцоў цеплавой і электрычнай энергіяй<ref name="peramoga">{{cite web|url=https://peramoga.by/novosti/vilejskaya-mini-tec-nasha-truba-samyj-vysokij-obekt-v-gorode/|title=Вілейская міні-ЦЭЦ: наша труба - самы высокі аб'ект у горадзе|website=Шлях перамогі|date=2023-02-17|accessdate=2026-01-18|lang=be|archive-date=4 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241204200258/https://peramoga.by/novosti/vilejskaya-mini-tec-nasha-truba-samyj-vysokij-obekt-v-gorode/|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя цэнтралізаванага цеплазабеспячэння Вілейкі пачалася са стварэннем кацельні для завода «[[Зеніт-БелОМА|Зеніт]]», якая была ўведзена ў эксплуатацыю ў снежні [[1972]] года з двума паравымі катламі агульнай магутнасцю 20 т/г<ref name="minskenergo" />. У [[1977]] годзе яна была рэканструявана: дададзены яшчэ адзін паравы кацёл і пабудавана водагрэйная частка з двума катламі (60 Гкал/г). У [[1986]] годзе пашырэнне працягнулася, давядучы магутнасць паравой часткі да 30 т/г, а водагрэйнай — да 90 Гкал/г<ref name="minskenergo" />. У [[2001]] годзе кацельня была перададзена на баланс РУП «Мінскэнерга» і ўвайшла ў склад «Маладзечанскіх электрычных сетак» як раённая кацельня № 3. Быў праведзены капітальны рамонт абсталявання і перавод катлоў на спальванне прыроднага газу (раней асноўным палівам быў мазут)<ref name="minskenergo" />. У [[2006]] годзе ў рамках Дзяржаўнай праграмы мадэрнізацыі асноўных вытворчых фондаў пачалася маштабная рэканструкцыя кацельні з стварэннем міні-ЦЭЦ на мясцовых відах паліва<ref name="minskenergo" />. Кошт праекта склаў больш за 30 млрд рублёў<ref name="news">{{cite web|url=https://xn--c1anggbdpdf.xn--p1ai/news/various/170708/|title=В Вилейке завершается строительство самой мощной в Беларуси мини-ТЭЦ|website=Energo-news.ru|accessdate=2026-01-18|lang=ru}}</ref>. У снежні 2006 года адбыўся пробны пуск катлаагрэгата, які працуе на драўняным паліве, а 31 жніўня [[2007]] года быў уведзены ў дзеянне турбагенератар<ref name="minskenergo" />. == Тэхнічныя характарыстыкі == Міні-ЦЭЦ працуе ў аўтаматызаваным рэжыме<ref name="peramoga" />. Выпрацоўка цеплавой і электрычнай энергіі ажыццяўляецца з выкарыстаннем як мясцовых відаў паліва (драўняная шчэпка), так і прыроднага газу. Для забеспячэння надзейнасці маецца аўтаномная дызельная электрастанцыя<ref name="peramoga" />. Асноўнае абсталяванне ўключае: * Катлаагрэгат КЕ-22-2,4-350 (прадукцыйнасць 22 т/г пары), які працуе на шчэпцы<ref name="minskenergo" />. * Паравая турбіна магутнасцю 2,4 МВт<ref name="news" />. * Вадагрэйныя і паравыя катлы, якія працуюць на газе<ref name="peramoga-2020">{{cite web|url=https://peramoga.by/novosti/chem-mini-tec-vilejki-zhivet-segodnya/|title=Чым міні-ЦЭЦ Вілейкі жыве сёння|website=Шлях перамогі|date=2020-12-23|accessdate=2026-01-18|lang=be|url-status=dead}}</ref>. * Цэх хімводаачысткі прадукцыйнасцю 600 тон вады ў суткі<ref name="peramoga" />. Дымавая труба вышынёй 80 метраў з'яўляецца самым высокім аб'ектам у горадзе. Сістэма ачысткі дымавых газаў забяспечвае экалагічную бяспеку вытворчасці<ref name="peramoga" />. Штат прадпрыемства складае каля 118 чалавек<ref name="peramoga-2020" />. == Паліва і эканамічны эфект == Галоўнай мэтай стварэння міні-ЦЭЦ было замяшчэнне імпартуемага прыроднага газу мясцовым аднаўляльным палівам<ref name="peramoga-2020" />. У якасці такога паліва выкарыстоўваецца [[драўняная шчэпка]], якая пастаўляецца з [[Смаргонскі раён|Смаргонскага]], [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага]] і [[Вілейскі раён|Вілейскага раёнаў]]<ref name="news" />. Сутачнае спажыванне шчэпкі складае каля 400 кубаметраў<ref name="news" />. Увядзенне міні-ЦЭЦ дазволіла замясціць у паліўным балансе каля 19 тыс. тон умоўнага паліва і забяспечыць эканомію каля 1 тыс. тон умоўнага паліва ў год<ref name="minskenergo" />. Мазут, які раней быў асноўным палівам, цяпер знаходзіцца ў рэзерве<ref name="peramoga-2020" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Цеплавая энергетыка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цеплавыя электрастанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканоміка Вілейскага раёна]] [[Катэгорыя:2007 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Вілейка]] 3dmjjeko8asmlhvxeqh1bedgkoxqfah 14 800021 5157885 5091434 2026-06-24T12:11:29Z Feeleman 163471 5157885 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2018|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя|2018]] [[Катэгорыя:Творы 2018 года]] 84ffow1ml5h09ha9toniqzsup3o9lm0 0 800032 5158273 5091480 2026-06-25T10:53:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158273 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Гондамар''', афіцыйна '''горад Гандамар''' ({{Lang-pt|Cidade de Gondomar}}) — [[Партугалія|партугальскі]] горад і муніцыпалітэт, размешчаны ва ўсходняй частцы сталічнай агламерацыі Порту, усяго ў 7 км ад цэнтра [[Порту]]. Насельніцтва ў 2021 годзе складала 164 257 чалавек<ref name="ine3">{{Cite web|url=https://tabulador.ine.pt/indicador/?id=0011609|title=Censos|author=INE|website=Instituto Nacional de Estatística|date=2021|access-date=2024-12-02|archive-date=15 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260215011402/https://tabulador.ine.pt/indicador/?id=0011609|url-status=dead}}</ref> на плошчы 131.86 км².<ref name="dgt">{{Cite web|url=http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|title=Áreas das freguesias, concelhos, distritos e país|archive-url=https://web.archive.org/web/20181105172426/http://www.dgterritorio.pt/cartografia_e_geodesia/cartografia/carta_administrativa_oficial_de_portugal_caop_/caop__download_/carta_administrativa_oficial_de_portugal___versao_2017__em_vigor_/|archive-date=2018-11-05|access-date=2018-11-05|url-status=dead}}</ref> Гандамар, вядомы сваімі даўнімі традыцыямі ў ювелірнай справе, лічыцца сэрцам ювелірнай прамысловасці Партугаліі, на яго долю прыпадае 42% гадавога аб'ёму вытворчасці краіны.<ref name=":2">{{Cite web|lang=pt-PT|url=https://www.jornaldenegocios.pt/empresas/industria/detalhe/capital-da-ourivesaria-em-portugal-da-as-maos-para-ganhar-o-mundo|title=Capital da ourivesaria em Portugal dá as mãos para ganhar o mundo|website=www.jornaldenegocios.pt|access-date=2024-12-03}}</ref> На мясцовую гастраномію Гандамара моцна паўплывала блізкая [[Дуэра|рака Дуэра]], а такія стравы, як шэнь і [[Міногі|мінога,]] з'яўляюцца рэгіянальнымі асаблівасцямі. == Гісторыя == Археалагічныя адкрыцці паказваюць, што Гандамар быў заселены з дагістарычных часоў. У гэтым раёне таксама ёсць сляды [[Рымская імперыя|рымскай]] акупацыі, асабліва дзякуючы здабычы золата ў навакольных рэгіёнах.<ref name=":0">{{Cite web|lang=pt-PT|url=https://www.cm-gondomar.pt/concelho/historia/|title=História|website=Câmara Municipal de Gondomar|access-date=2024-12-03}}</ref> Назва «Гандамар» часта прыпісваецца [[Каралеўства вестготаў|вестгоцкаму]] каралю Гундэмару, які, як кажуць, заснаваў там куто (царкоўны дамен) у 610 годзе, хоць ніякіх доказаў прысутнасці вестготскіх рыцараў у гэтым раёне няма.<ref name=":0"/> Гандамар афіцыйна стаў куто ў 1193 годзе, калі [[Саншу I|кароль Санча I]] выдаў Хартыю вольнасцей у рамках прымірэнчага пагаднення з біскупам Порту Марцінью Радрыгешам пасля канфлікту паміж дыяцэзіяй і манархіяй. Гэтая хартыя пацвердзіла і пашырыла ўплыў біскупа на рэгіён, які з 1120 года быў часткай уладанняў дыяцэзіі праз ахвяраванне графіні Тэрэзы біскупу Гуга. Пазней Хартыя вольнасцей была пацверджана [[Афонсу II|каралём Афонсу II]] падчас Інквірысойэнс і прызнавала Гандамар гонрай (дваранскім даменам) Саэйры Рэйманду, які валодаў маёнткам у гэтым раёне.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://arquivohistorico.cm-gondomar.pt/O-Arquivo/Fundos-e-Colecoes/Documentos-Para-a-Historia/Carta-de-Couto-e-Foral-Manuelino|title=Arquivo Histórico Municipal de Gondomar > O Arquivo > Fundos e Coleções > Documentos Para a História > Carta de Couto e Foral Manuelino|website=arquivohistorico.cm-gondomar.pt|access-date=2024-12-03}}</ref> У 1515 годзе, падчас праўлення [[Мануэл I|караля Мануэла I]], Гандамар атрымаў свой першы [[Звычаёвае права|форал]] (хартыю), які мадэрнізаваў яго адміністрацыйную і фіскальную структуру ў рамках больш шырокіх рэформаў манарха, накіраваных на цэнтралізацыю ўлады і абнаўленне мясцовых падатковых сістэм. Гэтыя ўрадлівыя землі былі таксама перададзены Маргарыдзе дэ Вільена, якой былі нададзены розныя прывілеі, у тым ліку даходы і арэндная плата з тэрыторыі.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> Значнымі падзеямі ў XX стагоддзі з'яўляюцца стварэнне прыходу Багім-ду-Монтэ ў 1985 годзе і ўзвышэнне Гандамара да статусу горада ў 1991 годзе, а затым Рыа-Тынта ў 1995 годзе і Вальбома ў 2005 годзе.<ref name=":0"/> == Гарады і мястэчкі == Гарады муніцыпалітэта: * Гандамар (1991) * Рыа-Тынта (1995) * Вальбом (2005) [[Файл:Monumento_ao_Ourives_e_à_Ourivesaria_-_Gondomar_-_Portugal_(24852632968).jpg|міні|Помнік ювеліру]] [[Файл:Estacao_de_Rio_Tinto.jpg|міні|Чыгуначная станцыя Рыа-Тынта]] == Вядомыя асобы == * Рауль Мелу (нар. 1969) — палітык ад партыі «Чэга» ў [[Асамблея Рэспублікі|парламенце Партугаліі]] з 2024 года. * [[Клаўдыя Пашкаал]] (нар. 1994) — спявачка, якая прадстаўляла Партугалію на конкурсе песні Еўрабачанне 2018. * Жуан дэ Саагун (1668—1730) — рымска-каталіцкі прэлат, біскуп Сан-Тамэ і Прынсіпі 1709—1730. * Ізабэль Сантуш (нар. 1968 у Вальбоме) — партугальскі палітык, [[дэпутат Еўрапейскага парламента]] з 2019 года. * [[Дыёгу Жота]] (1996–2025) — футбаліст, які гуляў на пазіцыі цэнтральнага нападніка за «Ліверпуль» і [[Зборная Партугаліі па футболе|зборную Партугаліі]].<ref>{{Cite web|language=pt-pt|url=https://www.cmjornal.pt/desporto/detalhe/diogo-jota-de-uma-pequena-freguesia-do-porto-saiu-o-pontape-para-o-resto-do-mundo-onde-nunca-mais-caminhou-sozinho|title=Perfil: De Gondomar saiu o pontapé de Diogo Jota para o resto do mundo onde "nunca mais caminhou sozinho"|website=Correio da manhã|date=2025-07-03|access-date=2025-07-11|agency=Lusa}}</ref> == Гарады-пабрацімы == У Гандамара ёсць наступныя гарады-пабрацімы:<ref>{{Cite web|lang=pt-PT|url=https://www.cm-gondomar.pt/municipio/presidente/biografia/|title=Biografia|website=Câmara Municipal de Gondomar|access-date=2024-12-03}}</ref> * {{Сцяг Вялікабрытаніі}} Бартан-апон-Хамбер, Вялікабрытанія * {{Сцяг Каба-Вердэ}}[[Прая]], Каба-Вердэ * {{Сцяг Іспаніі}}Гандамар, Іспанія {{Wikidata/SisterCities}} == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == * http://www.cm-gondomar.pt/ {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты акругі Порту]] [[Катэгорыя:Гарады Партугаліі]] [[Катэгорыя:Папярэджанні CS1: месца без выдавецтва]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў XII стагоддзі]] [[Катэгорыя:Гандамар (Партугалія)]] oiaqdkwgyrfqx4sf4i07zjqq6uimdoq 10 802521 5158149 5152352 2026-06-24T21:22:53Z DBatura 73587 5158149 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | name = Справа Эпштэйна | state = {{{state|autocollapse}}} | title = Справа Джэфры Эпштэйна | bodyclass = hlist | group1 = Асобы | list1 = {{Navbox|subgroup |group1 = Абвінавачваныя |list1= * [[Джэфры Эпштэйн]] ([[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерць]]) * [[Гіслейн Максвел]] |group2 = Абвінаваўцы |list2= * [[Вірджынія Джуфрэ]] * [[Марыя Фармер]] }} | group2 = Лакацыі | list2 = * Астравы Эпштэйна ** [[Грэйт-Сент-Джэймс]] ** [[Літл-Сент-Джэймс]] * [[Дом Герберта Н. Штрауса]] * [[Асабняк Джэфры Эпштэйна ў Палм-Біч|Асабняк у Палм-Біч]] * [[Ранча Зора]] * [[Лаліта Экспрэс]] | group3 = Рэзананс | list3 = * [[Файлы Эпштэйна]] ** [[EpsteinExposed]] * [[Акт аб празрыстасці файлаў Эпштэйна]] * Д/ф ** «[[Джэфры Эпштэйн: непрыстойна багаты]]» ** «[[Перажыць Джэфры Эпштэйна]]» }} 6ezkg6zcxezjb0xaqo7wl77z3ds6b3g 0 804879 5158152 5136531 2026-06-24T21:42:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5158152 wikitext text/x-wiki [[Файл:Вільня наша на агароджы Віленскай езуіцкай гімназіі (02) (cropped).jpg|thumb|Надпіс «Вільня наша» на мураванай агароджы [[Віленская езуіцкая гімназія|Віленскай езуіцкай гімназіі]] па Аўгусцінскай вуліцы]] [[Файл:Вільня наша на агароджы Віленскай езуіцкай гімназіі (02).jpg|thumb|Надпіс «Вільня наша» на мураванай агароджы [[Віленская езуіцкая гімназія|Віленскай езуіцкай гімназіі]] па Аўгусцінскай вуліцы]] '''Ві́льня на́ша''' — палітычны правакацыйны лозунг і інфармацыйны наратыў, створаны паводле калькі з расійскага імперскага мема «[[Крым наш]]»<ref name="ct_hooligan">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/v-stolitse-litvy-oskorbitelnye-nadpisi-na-belorusskom/33710827.html|title="Хулиганизм и провокация". В столице Литвы появляются листовки и оскорбительные надписи на белорусском языке. Что об этом известно?|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=21 сакавіка 2026|lang=ru}}</ref>. У 2023—2026 гадах гэты наратыў стаў цэнтральным элементам серыі інфармацыйных правакацый і актаў [[вандалізм]]у ў [[Літва|Літоўскай Рэспубліцы]], арганізаваных, паводле даных спецслужбаў, у інтарэсах [[Расія|Расіі]] і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] з мэтай распальвання міжнацыянальнай варожасці паміж [[Літоўцы|літоўцамі]] і [[Беларусы ў Літве|беларускай дыяспарай]] у межах [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол літвінізму]]<ref name="sv_investigation2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32957789.html|title=«Літвінізм». Хто спрабуе пасварыць беларусаў і літоўцаў. Расьсьледаваньне Свабоды|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=21 мая 2024|lang=be}}</ref><ref name="ct_hooligan2">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/v-stolitse-litvy-oskorbitelnye-nadpisi-na-belorusskom/33710827.html|title="Хулиганизм и провокация". В столице Литвы появляются листовки и оскорбительные надписи на белорусском языке. Что об этом известно?|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=21 сакавіка 2026|lang=ru}}</ref>. Лозунг наўмысна канструюе ўяўленне пра існаванне тэрытарыяльных прэтэнзій з боку беларусаў у стылі ўзброенай [[Анексія Крыма Расіяй|анексіі Крыма]], маніпулюючы рэальным гістарычным фактам дамінуючай прысутнасці беларусаў на [[Віленскі край|Віленшчыне]] ў мінулым і выключным гісторыка-культурным значэннем [[Вільня|Вільні]] для фарміравання беларускай нацыі. == Гістарычны і культурны кантэкст == У беларускай нацыянальнай свядомасці Вільня разглядаецца як калыска [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага]] [[Беларускі нацыянальны рух|нацыянальнага руху]]. З горадам звязана выданне першых беларускіх кніг [[Францыск Скарына|Францыска&nbsp;Скарыны]], выхад газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», стварэнне першых беларускіх школ, тэатраў і палітычных партый. Наратыў «Вільня наша» гістарычна існаваў у вузкіх інтэлектуальных колах і не выкарыстоўваўся ў якасці рэальнага дамагання на тэрыторыю суседняй дзяржавы<ref name="belvilnius">{{cite web|url=https://t.me/belvilnius/1646|title=Пра наратыў "Вільня наша"|publisher=Тэлеграм-канал "Беларусы ў Вільні"|lang=be}}</ref>. Гісторык [[Аляксандр Фрыдман]] адзначае, што хоць натхнёныя мінулым людзі і існуюць, ідэя захопу або прысваення горада ніколі не была мэйнстрымам ні ў Беларусі, ні сярод дэмакратычных сіл, а беларуская эміграцыя пасля 2020 года абсалютна чужая да падобных фантазій<ref name="ct_hooligan" />. Паводле беларускага публіцыста [[Сяргей Іванавіч Дубавец|Сяргея&nbsp;Дубаўца]], гэтае сцвярджэнне з’яўляецца прызнаннем у любові да месца, а не агрэсіяй<ref name="sv_dubavets_q">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32442165.html|title=Запытайся ў Дубаўца. Чаму Лукашэнка горшы за Гітлера, у чым урок справы Пратасевіча і дзе знайсьці падставы для аптымізму|publisher=Радыё Свабода|date=3 чэрвеня 2023|lang=be}}</ref>: {{цытата|Я кажу: Вільня наша, а Менск літоўскі… Наша прызнанне ні ў якім разе не прэтэнзія ці агрэсія, але ўдзячнасць літоўцам, што захавалі нашу памяць і горад…}} Пры гэтым падкрэсліваецца каласальная розніца з расійскім імперскім лозунгам «[[Крым наш|Крым]] [[Крым наш|наш]]», які апраўдвае [[Анексія Крыма Расіяй|ўзброеную анексію тэрыторыі]]<ref name="sv_dubavets_let">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33325608.html|title=«Ніхто не зрабіў большае шкоды для Беларусі, чым ён»? Ліст да менскага сябра пра Станіслава Шушкевіча|publisher=Радыё Свабода|date=24 лютага 2025|lang=be}}</ref>. Гісторык [[Цімафей Акудовіч]] адзначаў, што Вільня як манаэтнічны горад губляе свой сэнс, бо яна з’яўляецца «катлом», дзе варыліся [[Літоўская культура|літоўская]], [[Беларуская культура|русінская (старабеларуская)]], [[Польская культура|польская]] і [[Яўрэйская культура|яўрэйская]] культуры<ref name="delfi_akudovich">{{cite web|url=https://www.delfi.lt/ru/news/live/litovskie-smi-obratili-vnimanie-na-slova-belorusskogo-istorika-kak-monoetnicheskiy-gorod-eto-fignya-vilnyus-eto-kolybel-neskolkih-naciy-94999767|title=Литовские СМИ обратили внимание на слова белорусского историка: как моноэтнический город - это фигня, Вильнюс - это колыбель нескольких наций|publisher=Delfi|date=8 лістапада 2023|lang=ru}}</ref>. Пры гэтым правакацыйны канструкт «Вільня наша» мае іранічную гістарычную паралель. Восенню 1939 года, пасля таго як [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] [[Перадача Віленскага краю Літве|перадаў Вільню Літве]], але адначасова ўвёў туды свае ваенныя гарнізоны (што неўзабаве прывяло да [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|поўнай інкарпарацыі Літвы]]), у самім літоўскамоўным асяроддзі нарадзілася папулярная прымаўка: ''«Vilnius mūsų, o mes rusų»'' (бел.: ''Вільня наша, а мы — рускія'' ці ''Вільня нам, а Літва расійцам''). Гэты выраз дакладна адлюстроўваў трагічнае ўсведамленне таго, што тэрытарыяльнае набыццё адбылося цаной [[Далучэнне Прыбалтыкі да СССР|страты дзяржаўнага суверэнітэту]] на карысць Масквы<ref name="nashaniva_vilnius_musu">{{cite web|url=https://nashaniva.com/30946|title=«Vilnius mūsų — Lietuva rusų»|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=27 кастрычніка 2009|lang=be}}</ref><ref name="maironis_vilnius_musu">{{cite web|url=https://maironiomuziejus.lt/post-t-exhibit/vilnius-musu-o-mes-rusu/|title=„VILNIUS MŪSŲ, O MES RUSŲ“|publisher=Maironio lietuvių literatūros muziejus|lang=lt}}</ref>. Пасля масавай [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|міграцыі беларусаў пасля 2020 года]] ў Літву, тэма прыналежнасці Вільні і спадчыны ВКЛ стала інструментам маніпуляцый. Прадстаўнікі [[Прапаганда ў Беларусі|дзяржаўнай прапаганды рэжыму Лукашэнкі]] і расійскіх інфармацыйных сетак пачалі наўмысна «разгойдваць» [[Віленскае пытанне|віленскага пытанне]], каб стварыць вобраз беларусаў як пагрозы для Літвы. Напрыклад, праўладны эксперт [[Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі|Аляксандр&nbsp;Шпакоўскі]] адкрыта заяўляў, што «''перабор чужых, якія ў глыбіні душы шчыра лічаць, што „Вільня наша“, хутка пачне палохаць літоўцаў''»<ref name="shpakouski">{{cite web|url=https://t.me/shpakouski/2195|title=Допіс у Telegram-канале А. Шпакоўскага|publisher=Telegram|lang=ru}}</ref>. Сам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр&nbsp;Лукашэнка]] ў верасні 2021 года публічна заяўляў, што Вільня і [[Беласток]] — гэта «беларускія гарады», што актыўна тыражавалася прапагандыстамі, напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгорам&nbsp;Азаронкам]] і [[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Ігарам&nbsp;Марзалюком]]<ref name="sv_propaganda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32064849.html|title=«Падыход шкодны і дэструктыўны». Чаму прапагандысты ўсё часьцей гавораць, што Вільня і Беласток — беларускія гарады|publisher=Радыё Свабода|date=4 кастрычніка 2022|lang=be}}</ref>. == Механізм і арганізацыя правакацый (2024—2026) == [[Файл:Зафарбаваны надпіс Вільня наша на будынку друкарні Марціна Кухты.jpg|злева|міні|Зафарбаваны надпіс «Вільня наша» на будынку друкарні Марціна Кухты, зроблены пад мемарыяльнай шыльдай у гонар друкарні і [[Акт аб незалежнасці Літвы|Акта аб незалежнасці Літвы]] 16 лютага 1918 года. Вандалізму падвяргалі як беларускія асяродкі ў Вільні, так і важныя для літоўскай нацыянальнай памяці мясціны, каб справакаваць узаемныя абвінавачванні паміж нацыянальнымі групамі. ]] З вясны 2024 года ў Вільні пачалася скаардынаваная кампанія па нанясенні [[графіці]], распаўсюджванні ўлётак з тэкстам «Вільня наша» і актаў вандалізму супраць беларускіх нацыянальных асяродкаў. Паводле даных Другога дэпартамента аператыўных службаў ([[Ваенная разведка|ваеннай разведкі Літвы]]) і [[Дэпартамент дзяржаўнай бяспекі Літвы|Дэпартамента дзяржаўнай бяспекі Літвы]] (ДДБ), арганізацыяй гэтых акцый займаліся разведвальныя і бяспекавыя службы «варожых дзяржаў» (Расіі і Беларусі). Вярбоўка ажыццяўлялася пераважна праз сацыяльныя сеткі, у прыватнасці праз [[Telegram]]-чаты для пошуку падпрацоўкі ў Вільні<ref name="sv_vsd_2026">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33683133.html|title=Вайсковая выведка Літвы выявіла, як замаўляюць надпісы «Вільня наша». Вінавацяць спэцслужбы «варожых краін»|publisher=Радыё Свабода|date=20 лютага 2026|lang=be}}</ref>. Журналісцкія расследаванні паказалі, што ананімныя акаўнты (напрыклад, з нікнэймамі ''«Normal»'', ''«Nokalas»'', ''«Alex»'') прапаноўвалі ад 50 еўра ў [[Крыптавалюта|крыптавалюце]] за нанясенне графіці ў бачных месцах горада або распаўсюджванне 100 ўлётак. Асобы, якія выступалі замоўцамі, дрэнна валодалі як літоўскай, так і беларускай мовамі, карысталіся сэрвісамі Google Maps на польскай мове, а пры спробах праверкі выдавалі сябе за «этнічных украінцаў»<ref name="nn_graffiti2">{{cite web|url=https://nashaniva.com/338935|title=На ўездзе ў Вільню намалявалі надпіс «Вільня наша» з бчб-сцягам. Вось як замаўляюць такія графіці|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=21 сакавіка 2024|lang=be}}</ref><ref name="nn_spy2">{{cite web|url=https://nashaniva.com/339256|title=У Вільні шукаюць людзей, гатовых за грошы шпіёніць за літоўскімі спецслужбамі і здымаць акцыі беларусаў|publisher=Наша Ніва|date=26 сакавіка 2024|lang=be}}</ref>. Пры вярбоўцы часта выкарыстоўваліся ўразлівасці людзей: дрэннае фінансавае становішча або залежнасці. Пачынаючы з дробных актаў вандалізму, куратарамі прапаноўваліся больш сур’ёзныя заданні: фатаграфаванне аб’ектаў Дэпартамента дзяржбяспекі Літвы, ваенных часцей і інфраструктуры [[НАТА]]<ref name="sv_vsd_2026" /><ref name="nn_spy2" />. Выкарыстанне моладзі і дылетантаў для дыверсій, напрыклад, падпал крамы «[[Ikea]]» ў Вільні або склада «[[Starlink]]» у [[Лондан]]е, стала шырокай практыкай расійскіх спецслужбаў (у тым ліку [[Галоўнае ўпраўленне Генеральнага штаба УС РФ|ГРУ]] і [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]) па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]<ref name="ct_sabotage2">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/ot-londona-do-shaulyaya-kak-svyazannye-s-rossiey-struktury-nanimayut-molodezh-dlya-diversiy-protiv-stran-evropy/33481842.html|title=От Лондона до Литвы: как связанные с Россией структуры нанимают молодежь для диверсий против стран Европы|publisher=Настоящее время|date=24 ліпеня 2025|lang=ru}}</ref>. 25 сакавіка 2026 года на набярэжнай ракі [[Вілія|Віліі]] ў цэнтры Вільні з доказамі злачынства быў затрыманы 14-гадовы літоўскі падлетак (2011 года нараджэння), які наносіў чарговы надпіс і фатаграфаваў яго для справаздачы перад куратарамі. Парушальніка злавіў выпадковы мінак на імя Паўлюс, які з'яўляецца членам [[Саюз стралкоў Літвы]]. Калі хлопец зразумеў, што яго заўважылі, ён паспрабаваў уцячы ў бок [[Праспект Гедыміна|праспекта Гедыміна]], але спатыкнуўся і быў прыціснуты да зямлі. Затрыманы расплакаўся і заявіў, што не хацеў маляваць графіці, але вымушаны быў гэта зрабіць з-за пагроз спаліць яго дом. Мінак адзначыў, што падлетак размаўляў [[літоўская мова|па-літоўску]] абсалютна без акцэнту, што чарговы раз пацвердзіла яго мясцовае паходжанне і абвергла датычнасць беларускіх мігрантаў да выканання акцый вандалізму. Супрацоўнікі паліцыі, якія прыбылі на месца, паведамілі, што гэты юнак ім ужо вядомы<ref name="lrt_teenager">{{cite web|url=https://www.lrt.lt/naujienos/lietuvoje/2/2879156/provokacijas-rengianti-nepilnameti-vilniuje-sulaike-praeivis-tokie-dalykai-baisus|title=Provokacijas rengiantį nepilnametį Vilniuje sulaikė praeivis: „Tokie dalykai baisūs“|author=Jurga Bakaitė|publisher=LRT.lt|date=26 сакавіка 2026|lang=lt}}</ref><ref name="nn_teenager_caught">{{cite web|url=https://nashaniva.com/391303|title=«Расплакаўся і пачаў прасіць прабачэння». Жыхар Вільні расказаў, як злавіў 14-гадовага падлетка, які пісаў «Вільня наша»|publisher=Наша Ніва|date=26 сакавіка 2026|lang=be}}</ref>. == Памылкі і інтэрнэт-мемы == Характэрнай рысай практычна ўсіх правакацыйных надпісаў стала абсалютнае няведанне выканаўцамі (а часта і замоўцамі) [[Кірылічны алфавіт|кірылічнага алфавіта]]. Спробы нанясення тэксту людзьмі, якія ў паўсядзённым жыцці карыстаюцца выключна [[Лацінскі алфавіт|лацінкай]], прыводзілі да камічных памылак<ref name="mediazona_hawa">{{cite web|url=https://mediazonaby.com/news/2026/03/09/vilnus|title=В центре Вильнюса снова появилась надпись «Вільня наша» на одном из зданий|publisher=[[Медыязона|Медиазона Беларусь]]|date=9 сакавіка 2026|lang=ru}}</ref>, якія хутка ператварыліся ў інтэрнэт-мемы ў беларускім сегменце сацыяльнай сеткі [[X (сацыяльная сетка)|X (былы Twitter)]]. [[Файл:Вільня наша на будынку ЕГУ (02).jpg|thumb|Паўсцерты надпіс «Вільня наша» на будынку ЕГУ. Выглядае, што аўтар графіці дапусціў столькі памылак у словах, спрабуючы іх запісаць незнаёмай кірыліцай, што сам спрабаваў сцерці няўдалы надпіс]] Характэрнай рысай многіх графіці стала абсалютнае няведанне выканаўцамі і замоўцамі [[Кірыліца|кірылічнага алфавіта]]. Літары «ш» і «[[л]]», «ч», «д», «ы»''<ref name="euroradio_hawa2">{{cite web|url=https://t.me/euroradio/72313|title=“ВІЛЬНЯ NАШ”. Нехта чарговы раз завандаліў сцяну ў Вільні “ад імя” беларусаў|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] (Telegram)|date=2026|lang=be}}</ref><ref name="mediazona_hawa2">{{cite web|url=https://mediazonaby.com/news/2026/03/09/vilnus|title=В центре Вильнюса снова появилась надпись «Вільня наша» на одном из зданий|publisher=[[Медыязона|Медиазона Беларусь]]|date=9 сакавіка 2026|lang=ru}}</ref>''<ref name="nn_skaryna_gymn">{{cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1371747101665195|title=На беларускай гімназіі ў Вільні напісалі «Рукі прэч ад Скарынаўкі». Кірыліца далася цяжка|publisher=Наша Ніва (Facebook)|date=3 лютага 2026|lang=be}}</ref> часта пісаліся так, як іх малююць людзі, знаёмыя толькі з лацінкай, напрыклад, «[[ш]]» выглядала як «[[W (літара)|w]]»<ref name="nn_june24">{{cite web|url=https://nashaniva.com/344454|title=У цэнтры Вільні з'явіўся надпіс «Вільня наша» па-беларуску. Але да манеры напісання ёсць вялікія пытанні|publisher=Наша Ніва|date=7 чэрвеня 2024|lang=be}}</ref>, што рабіла надпісы падобнымі да ''«Вільня hawa»<ref name="euroradio_hawa2" /><ref name="mediazona_hawa2" />''. Аўтары графіці таксама блыталіся ў літарах, часам пачынаючы пісаць адпаведнік з лацінскага алфавіта замест кірылічнай літары<ref name=":0" />. Гэтыя памылкі сталі наглядным доказам таго, што ніводны рэальны беларус не меў дачынення да стварэння гэтых графіці. Кур’ёзныя памылкі ў напісанні ператварылі надпіс ''«Вільня hawa» ў'' інтэрнэт-мем у беларускіх сацыяльных сетках<ref>[https://x.com/search?q=%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F%20hawa&src=typed_query&f=live Пошук па запыце ''Вільня hawa'' ў сацсетцы X]</ref>. == Карта інцыдэнтаў == {{+ІПК |Каардынаты цэнтра = 54.683/25.283 |Павелічэнне = 13 |Шырыня = 1100 |Вышыня = 600 |Рамка = так |Пазіцыя = right |Пазіцыя подпісу = center |Подпіс = Месцы з'яўлення правакацыйных надпісаў і актаў вандалізму ў Вільні |1= {{+ІПК/Метка|54.64266276740622/25.347390419579227////1|чр|Уезд у Вільню (Мінская шаша)|}} {{+ІПК/Метка|54.68269129663599/25.277164112472498////2|чр|Будынак, дзе размяшчалася рэдакцыя «Нашай Нівы» (Вуліца Завальная, 5)|}} {{+ІПК/Метка|54.671375476001096/25.099662704259966////3|чр|Грыгішкі (пешаходны мост за Вільняй)|}} {{+ІПК/Метка|54.687482/25.288703////4|чр|Помнік Міндоўгу|}} {{+ІПК/Метка|54.679301421498586/25.289144398325224////5|чр|Крама «Кропка» (Вуліца Савіч, 6)|}} {{+ІПК/Метка|54.67937882512616/25.290481417724603////6|чр|Будынак ЕГУ (Вуліца Савіч, 17)|}} {{+ІПК/Метка|54.68457309278921/25.279918195806296////7|чн|Цэнтр беларускай супольнасці і культуры (Вуліца Віленская, 20)|}} {{+ІПК/Метка|54.68085575486814/25.290227008150694////8|чн|Памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу (Вуліца Бакшта, 4)|}} {{+ІПК/Метка|54.65619783811391/25.233769397538833////9|чр|Шэлтар арганізацыі «Дапамога» (Замак) (Вуліца Наўёі Рыявоню, 10)|}} {{+ІПК/Метка|54.68450274018521/25.279924971545956////10|чр|Цэнтр беларускай супольнасці і культуры (Вуліца Віленская, 20)|}} {{+ІПК/Метка|54.68093656559757/25.290157806780776////11|чр|«Карчма 1863» (Вуліца Бакшта, 2)|}} {{+ІПК/Метка|54.67864965798027/25.29120315371785////12|чр|Будынак ЕГУ (Вуліца Савіч, 17)|}} {{+ІПК/Метка|54.679328201069126/25.28714923431924////13|чр|Былая друкарня Ф. Скарыны (Вуліца Шкляная, 2)|}} {{+ІПК/Метка|54.67940066756192/25.29070353028873////14|чр|Будынак ЕГУ (Вуліца Савіч, 17)|}} {{+ІПК/Метка|54.68817015669894/25.275004561130277////15|чр|Бар «Пагоня» (Праспект Гедыміна, 27)|}} {{+ІПК/Метка|54.6807594377032/25.290314250397365////16|чр|Будынак беларускага праваслаўнага прыходу (Вуліца Бакшта, 4)|}} {{+ІПК/Метка|54.69356808153534/25.20749248457106////17|чр|Гімназія імя Ф. Скарыны (Вуліца Сяціна, 21)|}} {{+ІПК/Метка|54.687480/25.280584////18|чр|Помнік Вінцасу Кудзірку (Плошча Вінцаса Кудзіркі)|}} {{+ІПК/Метка|54.68441784832487/25.28242330814614////19|чр|Друкарня Марціна Кухты (Вуліца Татарская, 20)|}} {{+ІПК/Метка|54.67785476260201/25.291212471262824////20|чр|Арка па вуліцы Святога Казіміра|}} {{+ІПК/Метка|54.6783087737061/25.289820231444935////21|чр|Агароджа Віленскай езуіцкай гімназіі (Вуліца Аўгусцінаўская, 5)|}} {{+ІПК/Метка|54.67941158212831/25.29064690500755////22|чр|Будынак ЕГУ (Вуліца Савіч, 17)|}} {{+ІПК/Метка|54.69023957783896/25.200860962647408////23|чр|Мост гальштукаў (Каралінішкі)|}} {{+ІПК/Метка|54.687480/25.280584////24|чр|Набярэжная каля Сейма (Праспект Гедыміна)|}} {{+ІПК/Метка|54.682490/25.248264////25|чр|Вайсковыя могілкі (Парк Закрут)|}} {{+ІПК/Метка|54.688204/25.214143////26|чр|Мемарыял ахвярам 13 студзеня каля тэлевежы (Каралінішкі)|}} {{+ІПК/Метка|54.67599514898775/25.215492269725008////27|чр|Прыпынак Riešutų st. (Лаздуны)|}} }} {{-}} == Храналогія і характарыстыка інцыдэнтаў == {| class="wikitable sortable" |- !№ на карце ! Дата !! Што напісана / Дзеянне (арыгінал і пераклад) !! Дакладнае месца !! Заўвагі па напісанні (стыль, памылкі, колер) !! Знешнія файлы !! Крыніцы |- |1 | 20 сакавіка 2024 || «Вільня наша» і малюнак [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] || Уезд у Вільню (Мінская шаша) || Зроблена чырвонай фарбай на дарожным знаку. Першы зафіксаваны выпадак, замоўца знойдзены журналістамі ў Telegram (прапаноўваў 50 еўра). || [https://nashaniva.com/img/w840d4webp1/photos/z_2024_03/out2311-cz5e7.jpg.webp Фотаздымак]|| <ref name="nn_graffiti">{{cite web|url=https://nashaniva.com/338935|title=На ўездзе ў Вільню намалявалі надпіс «Вільня наша» з бчб-сцягам. Вось як замаўляюць такія графіці|publisher=Наша Ніва|date=21 сакавіка 2024|lang=be}}</ref><ref name="pozirk_0509">{{cite web|url=https://pozirk.online/ru/news/103599/|title=Возле шелтера “Замок“ в Вильнюсе неизвестные оставили антибелорусскую надпись|publisher=[[Позірк]]|date=5 верасня 2024|lang=ru}}</ref> |- |2 |7 чэрвеня 2024 |«Вільня наша» і малюнак [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] |Вуліца Завальная, 5 (будынак, дзе размяшчалася рэдакцыя «[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]») |Нанесена чырвонай фарбай пад мемарыяльнай дошкай Вацлаву Ластоўскаму. Зроблена чырвонай фарбай. Анамальнае напісанне кірылічных літар «ш» і «л». Лтара «ш» падобная да лацінскай «w». |[https://nashaniva.com/img/w732d4webp1/photos/z_2024_06/sciah240607-8pcm6.jpg.webp Фотаздымак] |<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/344454|title=У цэнтры Вільні з'явіўся надпіс «Вільня наша» па-беларуску. Але да манеры напісання ёсць вялікія пытанні|website=Наша Ніва|date=2024-06-07|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lt/ru/news/live/na-stene-zdaniya-v-starom-gorode-poyavilas-nadpis-na-belorusskom-yazyke-120026628|title=На стене здания в Старом городе появилась надпись на белорусском языке|website=Delfi RU|access-date=2026-03-26}}</ref> |- |3 | 14 чэрвеня 2024 || «Вильнюс — беларуский город» || [[Грыгішкі]] (пешаходны мост за Вільняй) || Надпіс зроблены на рускай мове. Вывешаны ў выглядзе расцяжкі над дарогай. || —|| <ref name="nn_grigiskes">{{cite web|url=https://nashaniva.com/345093|title=Пад Вільняй невядомыя павесілі на мосце расцяжку «Вільня — беларускі горад» на рускай|publisher=Наша Ніва|date=17 чэрвеня 2024|lang=be}}</ref> |- |4 | 6 ліпеня 2024 || «Вільня Наша» || Вуліца Арсенала ([[Помнік Міндоўгу (Вільня)|Помнік каралю Міндоўгу]]) || Нанесена чырвонай фарбай на пастамент у ноч напярэдадні нацыянальнага свята [[Дзень дзяржавы (Літва)|Дня дзяржавы (Каранацыі караля Міндоўга)]]. Напісанне кірылічнай літары «я» падобнай да перакуленай літары «ꙋ». || [https://s1.15min.lt/static/cache/NjcweCwsNjI1ODAxLG9yaWdpbmFsLCxpZD0xMDU0OTQ0MiZkYXRlPTIwMjYlMkYwMiUyRjE5LDM2NTk4MjA1NjI=/apipaisytas-paminklas-karaliui-mindaugui-vilniuje-6996f734d3222.jpeg Фотаздымак]|| <ref name="nn_mindouh">{{cite web|url=https://nashaniva.com/346455|title=У Вільні на помніку каралю Міндоўгу невядомыя чырвонай фарбай напісалі «Вільня наша»|publisher=Наша Ніва|date=6 ліпеня 2024|lang=be}}</ref><ref name="sv_vsd_leaflets">{{cite web|url=https://www.currenttime.tv/a/listovki-v%D1%96lnya-nasha-razvedka-litvy-rasskazala-kak-verbuyut-lyudey-chtoby-kleit-listovki-i-pisat-nadpisi-na-belorussko/33683387.html|title=50 евро за 100 листовок "Вільня наша". Разведка Литвы рассказала, как вербуют людей, чтобы клеить листовки и писать надписи на белорусском|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|date=20 лютага 2026|lang=ru}}</ref> |- |5 | 28 ліпеня 2024 || «Grįžkite namo, Baltarusijos kiaulės» (Вяртайцеся дадому, беларускія свінні) || [[Вуліца Савіч]], 6 (Крама «Кропка» [[Зміцер Фурманаў|З. Фурманава]]) || Разбітыя камянямі шыбы, надпіс на літоўскай мове выкананы з трыма арфаграфічнымі памылкамі. || [https://novayagazeta.ee/static/records/42198f0b787145718a8a1f62c1441ae4.webp Фотаздымак]|| <ref name="novayagazeta_kropka">{{cite web|url=https://novayagazeta.ee/articles/2024/07/28/na-zdanii-belaruskogo-magazina-kropka-v-vilniuse-napisali-vozvrashchaites-domoi-belaruskie-svini-razbito-okno-news|title=На здании беларуского магазина Kropka в Вильнюсе написали «возвращайтесь домой, беларуские свиньи», разбито окно|publisher=[[Новая газета (Балтыя)|Новая газета. Балтия]]|date=28 ліпеня 2024|lang=ru}}</ref> |- |6 | 1 жніўня 2024 || «Tihanovskaja dink iš mūsų miesto» (Ціханоўская, валі з нашага горада) | [[Вуліца Савіч]], 17 (будынак [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]]) || Надпіс зроблены чорнай фарбай на літоўскай мове з граматычнымі памылкамі, уласцівымі для машыннага перакладу. || [https://motolko.help/wp-content/uploads/2024/08/photo_2024-08-01_17-06-14.jpg Фотаздымак]|| <ref name="motolko_ehu">{{cite web|url=https://motolko.help/by-news/czihanoyskaya-vali-z-nashaga-gorada-speczsluzhby-sprabuyucz-raspalvacz-mizhnaczyyanalnuyu-varozhascz-u-litve/|title=«Ціханоўская, валі з нашага горада»: спецслужбы спрабуюць распальваць міжнацыянальную варожасць у Літве|publisher=Motolko.help|date=1 жніўня 2024|lang=be}}</ref> |- |7 | 4 верасня 2024 || Выбітыя шыбы || [[Віленская вуліца (Вільня)|Вуліца Віленская]], 20 (Цэнтр беларускай супольнасці і культуры) || Разбіта вонкавае шкло ў двух вокнах з боку двара. || [https://nashaniva.com/img/w732d4webp1/photos/z_2024_09/yby2_240904-2rehl.jpg.webp Фотаздымак]|| <ref name="nn_beldom_windows">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350636|title=«Гэта расійская ФСБ ці беларускі КДБ прыклаў руку» — дырэктарка Віленскага цэнтра беларускай культуры пра начны выпадак|publisher=Наша Ніва|date=4 верасня 2024|lang=be}}</ref> |- |8 | 4 верасня 2024 || Абстрэл з пнеўматыкі || [[Вуліца Бакшта]], 2 (Памяшканне [[Беларускі праваслаўны прыход Канстанцінопальскага патрыярхата ў Вільні|беларускага праваслаўнага прыходу]]) || Пашкоджанае шкло з дапамогай пнеўматычнай зброі. || [https://nashaniva.com/img/w840d4webp1/photos/z_2024_09/2024-09-04215341-2pu5x.jpg.webp Фотаздымак]|| <ref name="nn_orthodox_shoot">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=Наша Ніва|date=4 верасня 2024|lang=be}}</ref> |- |9 | 5 верасня 2024 || «Baltarusų parazitams čia ne vieta» (Беларускім паразітам тут не месца) || Шэлтар арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]» (Замак) || Нанесена чырвонай фарбай на асфальце каля ўезда. || [https://pozirk.online/wp-content/uploads/2024/09/antibelorusskaja_nadpis_zamok_vilnius_dapamoga_1128x752.jpg Фотаздымак]|| <ref name="pozirk_0509"/> |- |10 | 26 кастрычніка 2024 || Падпал дзвярэй, «Dink iš Lietuvos» (Прэч з Літвы) || [[Віленская вуліца (Вільня)|Вуліца Віленская]], 20 ([[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтр беларускай супольнасці і культуры]]) || Абразлівыя надпісы на літоўскай мове на сцяне. Сапсаваны мурал «[[Дыджэі перамен]]». Сляды ўзгарання і аскепкі бутэлькі каля дзвярэй. || [https://s5.tvp.pl/images2/e/a/6/uid_ea62762a1c4f41f5b1e74124bd98473c_width_1025_play_0_pos_0_gs_0_height_0.jpg Фотаздымак]|| <ref name="belsat_fire">{{cite web|url=https://belsat.eu/83163070/nevyadomyya-padpalili-dzvery-belaruskaga-domu-u-vilni|title=Невядомыя падпалілі дзверы Беларускага дому ў Вільні|publisher=[[Белсат]]|date=26 кастрычніка 2024|lang=be}}</ref> |- |11 | 5 лістапада 2024 || «Lietuva lietuviams» (Літва для літоўцаў) || [[Вуліца Бакшта]] (Беларуская ўстанова «[[Карчма 1863]]») || Нанесена на металічныя ралеты, якія закрываюць дзверы ўстановы. || [https://nashaniva.com/img/w840d4webp1/photos/z_2024_11/465758045_18466235254015737_6709374182042685862_n-o4yhi.jpg.webp Фотаздымак]|| <ref name="nn_tavern_1863">{{cite web|url=https://nashaniva.com/354797|title=У Вільні зноў з'явіўся антыбеларускі надпіс на дзвярах беларускай установы|publisher=Наша Ніва|date=5 лістапада 2024|lang=be}}</ref> |- |12 |1 студзеня 2025 |«Беларускім універсітэтам можа кіраваць толькі беларус!» і «Вільня наша!!!» |[[Вуліца Савіч]], 17 (будынак [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]]) |Нанесена чырвонай фарбай на агароджу і корпус ЕГУ. Анамальнае напісанне кірылічных літар. У слове «толькі» замест «і» спачатку была напісана «о», а ў слове «кіраваць» пяцелька ў літары «ц» выглядае як пяцелька ў літоўскай «ų». Напісанне кірылічнай літары «е» падобнай да перакуленай літары «ꙋ». Кірылічная літара «б», якой няма ў літоўскай мове, напісана як лічба «6». Пераносы і прабелы таксама зроблены так, быццам чалавек не разумее сэнсу слоў, якія піша. |[https://nashaniva.com/img/w732d4webp1/photos/z_2025_01/5-27eql.jpg.webp Фотаздымак] |<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/359742|title=У Вільні на ЕГУ зноў з'явіўся правакацыйны надпіс|website=Наша Ніва|date=2025-01-19|access-date=2026-03-26}}</ref> |- |13 | 21 лютага 2025 || «Вільня наша 21.02» і [[БЧБ-сцяг]]|| [[Вуліца Шкляная (Вільня)|Вуліца Шкляная]], 2 (будынак былой [[Віленская друкарня Скарыны|друкарні Ф. Скарыны]]) || Зроблена чырвонай фарбай. Анамальнае напісанне кірылічных літар «ш» і «л». Лтара «ш» падобная да лацінскай «w». || [https://nashaniva.com/img/w840d4webp1/photos/z_2025_02/photo_2025-02-23_15-31-03-exkmt.jpg.webp Фотаздымак]|| <ref name="nn_skaryna_stikliu">{{cite web|url=https://nashaniva.com/362323|title=На будынку віленскай друкарні Скарыны з'явіўся чарговы правакацыйны надпіс|publisher=Наша Ніва|date=23 лютага 2025|lang=be}}</ref> |- |14 |21 лютага 2025 |«Вільня наша 21.02» і [[БЧБ-сцяг]] |[[Вуліца Савіч]], 17 (будынак [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]], з боку вуліцы Бакшта) |Зроблена чырвонай фарбай. Анамальнае напісанне кірылічных літар «ш» і «л». Лтара «ш» падобная да лацінскай «w». Зроблена той жа рукой, што і будынку друкаркі Скарыны. |[https://nashaniva.com/img/w732d4webp1/photos/z_2025_02/2025-02-22180510-go7wp.jpg.webp Фотаздымак] |<ref name="nn_skaryna_stikliu" /> |- |15 | 4 сакавіка 2025 || «Здраднікі» і трафарэтны надпіс «Вільня наша» з гербам «[[Пагоня (герб)|Пагоня]]» || [[Праспект Гедыміна]] (Бар Poliklinika, былы «[[Пагоня (бар)|Пагоня]]») || Выканана чырвонай фарбай. Спецыфічнае напісанне літар «д» як у друкаваным тэксце, а не як пры пісанні ад рукі. || [https://nashaniva.com/img/w840d4webp1/photos/z_2025_03/2025-03-04185605-vtnvy.jpg.webp Фотаздымак]|| <ref name="nn_poliklinika">{{cite web|url=https://nashaniva.com/363027|title=У цэнтры Вільні зноў з'явіліся правакацыйныя надпісы. Гэтым разам каля нядаўна перайменаванага бара|publisher=Наша Ніва|date=4 сакавіка 2025|lang=be}}</ref> |- |16 | 1 лютага 2026 || «Вільня наша» || [[Вуліца Бакшта]], 4 || Тое ж анамальнае напісанне літар «ш» і «л», з характэрнымі для лацінкі элементамі. || [https://nashaniva.com/img/w840d4webp1/photos/z_2026_02/2026-02-01101314-7xl0r.jpg.webp Фотаздымак]|| <ref name="nn_boksto4">{{cite web|url=https://nashaniva.com/387034|title=У цэнтры Вільні зноў з'явіўся надпіс «Вільня наша» па-беларуску|publisher=Наша Ніва|date=1 лютага 2026|lang=be}}</ref> |- |17 | 3 лютага 2026 || «Рукі прэч ад Скарынаўкі» || Вуліца Сяціна, 21 ([[Віленская беларуская гімназія імя Францыска Скарыны|Гімназія імя Ф. Скарыны]]) || Выканана зялёнай фарбай. Аўтар спачатку напісаў вялікую літару «П» як лацінскае «P», затым перамалёўваў яе. Праблемы з напісаннем літар «ч», «д», «ы». | [https://scontent.fkun1-2.fna.fbcdn.net/v/t39.30808-6/625958492_1371708485002390_2379807856866751170_n.jpg?_nc_cat=100&ccb=1-7&_nc_sid=13d280&_nc_ohc=QSdwnx3xfo8Q7kNvwEjFhX0&_nc_oc=AdqGiavbba7x5rjpDUwVNF4BI0u9-gH92hvNNEHSzhGSHnxvlJVOt5gXIkidu72JgTI&_nc_zt=23&_nc_ht=scontent.fkun1-2.fna&_nc_gid=kOAkKgJOaJGEIL4ejj2ohA&_nc_ss=7a32e&oh=00_Afz49OkF2xJhagLC7hzVNPB8T9RKNei2qA7M7pF5dDxvnw&oe=69CB99E8 Фотаздымак]{{Недаступная спасылка}}|| <ref name="nn_skaryna_gymn"/> |- |18 | 26 лютага 2026 || «Вільня наша» || [[Плошча Вінцаса Кудзіркі]] (Помнік [[Вінцас Кудзірка|Вінцасу Кудзірку]]) || Нанесена чырвонай фарбай двума невядомымі каля 20:00. Гэтым разам літару «Ш» напісалі правільна, але ў слове «Вільня» літару «Н» пачыналі пісаць з верхняй перакладзінай, як у літары «F» || [https://novayagazeta.ee/static/records/db98e9d733444572845747e618dc8cc1.webp Фотаздымак]|| <ref name="nn_kudirka">{{cite web|url=https://nashaniva.com/389205|title=У цэнтры Вільні надпісам на беларускай мове апаганілі помнік аўтару гімна Літвы|publisher=Наша Ніва|date=27 лютага 2026|lang=be}}</ref> |- |19 |4 сакавіка 2026 |«Вільня наша» |[[Вуліца Татарская (Вільня)|Вуліца Татарская]], 20 ([[друкарня Марціна Кухты]]) |Нанесена чырвонай фарбай пад мемарыяльнай шыльдай у гонар друкарні і [[Акт аб незалежнасці Літвы|Акта аб незалежнасці Літвы]] 16 лютага 1918 года. |[https://scontent.fkun1-2.fna.fbcdn.net/v/t39.30808-6/644888640_10224225590867400_4263492400398026311_n.jpg?stp=cp6_dst-jpg_tt6&_nc_cat=109&ccb=1-7&_nc_sid=13d280&_nc_ohc=r5aigB8HDP4Q7kNvwGApzFd&_nc_oc=AdqGi-9SaCv6LqzVfq9qY5q8q-G50tIUYv18grWFJvMCmRD-RDkrPZM2CTnbqQ3dlH8&_nc_zt=23&_nc_ht=scontent.fkun1-2.fna&_nc_gid=ZfFkJ7o3k-Ws1x2ObokiIg&_nc_ss=7a32e&oh=00_AfxN4OufmuWcSKpv5QFQ2akDSo6gXue-uLIUNiTZtQnAVQ&oe=69CB834F Фотаздымак]{{Недаступная спасылка}} |<ref>[https://www.facebook.com/rasa.baskiene/posts/pfbid02UiSMWspr6C8QRpWo4PMK3hMsK14trkSfRFtxMNSV1ZM92kCbw6TXrH6ocQxtRNydl?__tn__=%2CO*F Допіс у Фэйсбуку] </ref> |- |20 | 4 сакавіка 2026 || «Вільня Наш» || [[Вуліца Святога Казіміра]], 9 (у арцы над вуліцай) || Нанесенае чырвонай фарбай графіці мае заўважныя праблемы з напісаннем кірылічных літар, у выніку чаго надпіс нагадвае хутчэй «Вільꙗ Nаш»: літара «Я» наклалася на суседнюю «Н» (відаць, аўтар намаляваў вертыкальную лінію блізка да папярэдняй літары, а пасля зразумеў, што літара пішацца не як лацінская «R», а ў іншы бок), стаўшы падобна да старабеларускай «[[Ꙗ]]»; у другім слова спачатку было напісанае лацінскае «N», якое пасля было выпраўлена на «Н». Замест «Вільня наша», было напісана «Вільня наш»: у літоўскай мове горад мае мужчынскі род. |[https://s3.mediazonaby.com/i/658019376847964b16880111fa045c27 Фотаздымак] |<ref name="x_hawa">{{cite web|url=https://x.com/Czah_U/status/2030734702055657531|title=Допіс карыстальніка ў X|publisher=X|date=8 сакавіка 2026|lang=be}}</ref><ref name="mediazona_hawa" /> |- |21 |4 сакавіка 2026 |«Вільня наша» |[[Вуліца Аўгусцінаўская (Вільня)|Вуліца Аўгусцінаўская]], <bdi>5</bdi> ([[Віленская езуіцкая гімназія]]) |Нанесена чырвонай фарбай |[[commons:File:Вільня_наша_на_агароджы_Віленскай_езуіцкай_гімназіі_(02).jpg|Фотаздымак]] | |- |22 |4 сакавіка 2026 |«Вільня(?) наша» |[[Вуліца Савіч]], 17 (будынак [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]]) |Нанесенае чырвонай фарбай графіці мае заўважныя праблемы з напісаннем кірылічных літар. Выглядае, што аўтар графіці дапусціў столькі памылак у словах, спрабуючы іх запісаць незнаёмай кірыліцай, што сам спрабаваў сцерці няўдалы надпіс |[[commons:File:Вільня_наша_на_будынку_ЕГУ_(02).jpg|Фотаздымак]] | |- |23 |25 сакавіка 2025 |«Вiльня наша» |Мост гальштукаў у [[Каралінішкі (Вільня)|Каралінішках]] |Два надпісы чырвонай фарбай: адзін на дарожным пакрыцці моста, другі на апоры. |[https://images.delfi.lt/media-api-image-cropper/v1/eadfa67a-e94b-4e03-8939-47a6c9d0494a.jpg?noup&w=1200 Фотаздымак] [https://media.lrytas.lt/images/2026/03/25/142425017-080d1bc0-d1a5-433d-8871-2ed984371968.jpg Фотаздымак] |<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://www.delfi.lt/naujienos/lietuvoje/vilniuje-vel-atsirado-vilnia-nasa-uzrasas-grinda-kreipesi-i-dailininka-su-netiketu-pasiulymu-120228781|title=Vilniuje vėl atsirado „Vilnia naša“ užrašas: „Grinda“ kreipėsi į „dailininką“ su netikėtu pasiūlymu|website=Delfi|access-date=2026-03-26}}</ref> |- |24 | 25 сакавіка 2026 || «Вiльня наша» || Праспект Гедыміна (набярэжная каля [[Сейм Літвы|Сейма]]) || Затрыманы непаўналетні юнак (2011 г.н.), які пакінуў надпіс. Пачата дасудовае расследаванне. || -|| <ref name="delfi_teenager">{{cite web|url=https://www.delfi.lt/ru/news/lithuania/zaderzhan-nesovershennoletniy-napisavshiy-kraskoy-nadpis-vilnya-nasha-na-naberezhnoy-v-vilnyuse-120228989|title=В Вильнюсе задержан подросток за надпись "Вiльня наша" на набережной|publisher=Delfi|date=26 сакавіка 2026|lang=ru}}</ref> |- |25 |18 красавіка 2026 |«Вiльня наша» |Агароджа вайсковых могілак у парку [[Закрут (парк)|Закрут]] |Зроблена чырвонай фарбай. Анамальнае напісанне кірылічных літар «ш» і «л». Літара «ш» падобная да лацінскай «w», літара «я» - да лацінскай літары «R». |[https://t.me/stryzhak/3480 Фотаздымак] |<ref>{{Cite web|url=https://t.me/stryzhak/3480|title=STRYZHAK|website=Telegram|access-date=2026-05-06}}</ref> |- |26 |26 красавіка 2026 |«Вiльня наша» |Мемарыял ахвярам 13 студзеня каля тэлевежы |Зроблена чырвонай фарбай. |[https://madeinvilnius.lt/wp-content/uploads/2026/04/679066667-1374982877983425-6179447291934201822-n.jpg Фотаздымак] |<ref>{{Cite web|lang=lt-LT|url=https://madeinvilnius.lt/naujienos/miestas/prie-tv-boksto-isniekintas-sausio-13-osios-auku-memorialas/|title=Prie TV bokšto išniekintas Sausio 13-osios aukų memorialas|first=Made in|last=Vilnius|website=MadeinVilnius.lt|date=2026-04-26|access-date=2026-05-06}}</ref> |- |27 |5 мая 2026 |«Вiльня наша» |Прыпынак "Riešutų st." на вуліцы Архітэктараў у жылым раёне Лаздуны |Зроблена чырвонай фарбай. Анамальнае напісанне кірылічных літар «ш» і «л». Літара «ш» падобная да лацінскай «w», літара «я» - да перакуленай літары «ꙋ». |[https://pbs.twimg.com/media/HHnK5KuWAAE8w0Q?format=jpg&name=large Фотаздымак] |<ref>[https://x.com/Twee_Papillon/status/2051894198857572614 Твіт]</ref> |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/32957789.html «Літвінізм». Хто спрабуе пасварыць беларусаў і літоўцаў. Расьсьледаваньне Свабоды] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны]] [[Катэгорыя:Канфлікт вакол літвінізму ў Літве]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Прапаганда]] [[Катэгорыя:Інфармацыйныя войны]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:2024 год у Вільні]] [[Катэгорыя:2025 год у Вільні]] [[Катэгорыя:2026 год у Вільні]] lc3vavsg4gxl9racwqql5rmntpoautr 0 805256 5158012 5153835 2026-06-24T16:45:29Z HK-47 9640 /* Місіі */ дапаўненне 5158012 wikitext text/x-wiki [[Файл:Artemis program (original with wordmark).svg|міні]] '''Артэміда''' (англ. Artemis) - амерыканская праграма даследавання [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]], якую ўзначальвае касмічнае агенцтва [[НАСА]]. Таксама ўдзельнічаюць [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]], Японскае агенцтва аэракасмічных даследаванняў і Канадскае касмічнае агенцтва. У выпадку поспеху праграма «Артэміда» адновіць прысутнасць чалавека на месяцы ўпершыню пасля місіі [[Апалон-17]] у 1972 годзе. Асноўнымі кампанентамі праграмы з'яўляюцца ракета-носьбіт Space Launch System, касмічны карабель «Арыён», касмічная станцыя «Lunar Gateway» і камерцыйныя сістэмы пасадкі чалавека (уключаючы «Starship HLS»). Доўгатэрміновая мэта праграмы складаецца ў стварэнні пастаяннай базы на Месяцы і палягчэнні пілатуемых палётаў на [[Марс]]. Праграма была афіцыйна распачата ў 2017 годзе ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (пры адміністрацыі Дональда Трампа), аднак многія з яе кампанентаў, такія як касмічны карабель «Арыён», былі распрацаваны падчас папярэдняй праграмы «Сузор'е» (2005-2010) і пасля яе адмены. Першы запуск «Арыёна» і ракеты-носьбіта [[Space Launch System]], першапачаткова планаваўся на 2016 год, аднак адбыўся толькі 16 лістапада 2022 года ў рамках місіі «Артэміда-1» (аблёт Месяца беспілотным апаратам). У місіі «[[Артэміда-2]]» плануецца абляцець месяц з экіпажам з 4 чалавек (місія стартавала адбыўся 1 красавіка 2026 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c705r425p3go|title=Миссия НАСА «Артемида-2» отправилась к Луне: фоторепортаж|website=BBC News Русская служба|date=2026-04-02|access-date=2026-04-02}}</ref>). Місія «[[Артэміда-3]]» пратэсціруе тэхналогію пасадкі на Месяц (запланавана на 2027 год). Пад час місіі «Артэміда-4» чакаецца высадка чалавека на паверхню месяца (плануецца на 2028 год). У ходзе місіі «Артэміда-5» плануецца спроба распачаць будаўніцтва месяцовай базы. == Місіі == === Артэміда-1 === {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=місіі Артэміда-1}} === Артэміда-2 === [[Файл:Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg|міні|400x400пкс|Старт ракета-носьбіта Space Launch System пад час місіі Артэміда-2 (1 красавіка 2026 г.)]] «[[Артэміда-2]]» - першая пілатуемая місія па аблёце Месяца ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|касмадрома Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі]] ў 22:35 (па Грынвічу) 1 красавіка 2026 года. Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты НАСА Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «Апалона-17» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. '''Артэміда-3''' «[[Артэміда-3]]» - запланаваная на канец 2027 года другая місія праграмы «Артэміда» з экіпажам.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://tech.onliner.by/2026/06/10/nazvany-imena-uchastnikov-artemidy-3-missii-nasa-na-okolozemnoj-orbite|title=Названы имена участников «Артемиды-3» — миссии NASA на околоземной орбите|website=onliner.by}}</ref> Экіпаж стартуе на борце SLS/Orion і правядзе выпрабаванні па збліжэнні і стыкоўцы на калязямной арбіце з адным або двума камерцыйна распрацаванымі месяцовымі апаратамі, якія запускаюцца асобна — [[Starship HLS]] ад [[SpaceX]] ці Blue Moon ад Blue Origin's. Гэтая місія ў цэлым падобна на місію «[[Апалон-9]]». '''Артэміда-4''' «Артэміда-4» - місія па высадцы экіпажа на паверхню Месяца. Запуск запланаваны на 2028 год. == Касмічны апарат == [[Файл:ArtemisI Orion EMI Feb.jpg|злева|міні|«Арыён» місіі Артэміда-1 падчас выпрабаванняў (люты 2020 года)]] «Арыён» - клас часткова шматразовых касмічных апаратаў, прызначаных для выкарыстання ў праграме «Артэміда» (хаця і быў распрацаваны яшчэ для праграммы «Сузор'е» напачатку 2000-х). Касмічны апарат складаецца з касмічнага модуля экіпажа распрацаванага кампаніяй [[Lockheed Martin]] і Еўрапейскага службовага модуля (ESM) вырабленага кампаніяй [[Airbus Defence and Space]]. Здольны падтрымліваць экіпаж з шасці чалавек за межамі нізкай калязямной арбіты, «Арыён» абсталяваны сонечнымі батарэямі, аўтаматызаванай сістэмай стыкоўкі і інтэрфейсамі «шкляной кабіны», створанымі па ўзоры тых, што выкарыстоўваюцца ў [[Boeing 787|Boeing 787 Dreamliner.]] «Арыён» мае адзін рухавік AJ10 ў якасці асноўнай рухальнай устаноўкі, і набор рухавікоў сістэмы кіравання арыентацыяй. Хоць "Арыён" распрацаваны для сумяшчальнасці з іншымі ракетамі-носьбітамі, ён у першую чаргу прызначаны для запуску на ракеце-носьбіце [[Space Launch System]] (SLS) з сістэмай аварыйнага выратавання. == Гл. таксама == * [[Каланізацыя Месяца]] * [[Месяцавая змова]] == Спасылкі == <references /> [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»| ]] 1jamz511cu9jdftb8zg3pauoajs27gs 0 807431 5158252 5155592 2026-06-25T09:05:17Z Slavazai1973 60865 /* Склад каманды */ 5158252 wikitext text/x-wiki У сезоне 2025/2026 баскетбольны клуб «[[Цмокі-Мінск-2|Мінск-М]]» прымаў удзел: * [[Адзіная моладзевая ліга ВТБ]] [[Адзіная моладзевая ліга ВТБ 2025/2026|2025/2026]] (8 месца ў рэгулярным сезоне, вылет з чвэрцьфінала плэй-оф). == Склад каманды == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі |- | 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Даніла Аляксандравіч Семянюк|Даніла Семянюк]] || 2006 || 54 || 13,2 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 13 || {{Сцяг Беларусі}} [[Віталь Максімавіч Дучко|Віталь Дучко]] || 2006 || 54 || 11,2 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 81 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Аляксандравіч Літарны|Іван Літарны]] || 2006 || 54 || 5,1 || |- | 4 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Аляксандравіч Кудраўцаў|Мікіта Кудраўцаў]] || 2007 || 54 || 4,6 || |- | 27 || {{Сцяг Беларусі}} [[Павел Мікалаевіч Рабушка|Павел Рабушка]] || 2006 || 52 || 9,0 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 29 || {{Сцяг Беларусі}} [[Станіслаў Алегавіч Козел|Станіслаў Козел]] || 2007 || 52 || 1,8 || |- | 10 || {{Сцяг Беларусі}} [[Глеб Феліксавіч Шарстабітаў|Глеб Шарстабітаў]] || 2006 || 51 || 5,6 || |- | 69 || {{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]] || 2006 || 49 || 15,1 || У Кубку Беларусі і ў плэй-оф чэмпіянату Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную каманду]] |- | 8 || {{Сцяг Беларусі}} [[Іван Сяргеевіч Катоўскі|Іван Катоўскі]] || 2008 || 42 || 4,9 || |- | 2 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ягор Яўгенавіч Батвянкоў|Ягор Батвянкоў]] || 2007 || 39 || 4,8 || |- | 44 || {{Сцяг Беларусі}} [[Захар Андрэевіч Барбашынскі|Захар Барбашынскі]] || 2009 || 28 || 2,5 || Прыйшоў у каманду падчас сезона<br>У чэмпіянаце Беларусі выступаў за каманду [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]] |- | 82 || {{Сцяг Беларусі}} [[Глеб Расціслававіч Вяргун|Глеб Вяргун]] || 2007 || 22 || 0,1 || |- | 5 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Сяргеевіч Ляошын|Мікіта Ляошын]] || 2007 || 10 || 1,9 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 99 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мацвей Дзмітрыевіч Ягутка|Мацвей Ягутка]] || 2007 || 7 || 1,7 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[Мінск (баскетбольны клуб)|асноўную]] і [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую]] каманды |- | 31 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Уладзіміравіч Жаброўскі|Арцём Жаброўскі]] || 2008 || 7 || 0,4 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 33 || {{Сцяг Беларусі}} [[Арцём Аляксандравіч Смаргун|Арцём Смаргун]] || 2008 || 7 || 0,7 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |- | 12 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ціхан Вячаслававіч Неўскі|Ціхан Неўскі]] || 2008 || 4 || 0,8 || У чэмпіянаце Беларусі выступаў за [[РЦАП-СДЮШАР (баскетбольны клуб)|юніёрскую каманду]] |} == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Іванавіч Калтуноў|Дзмітрый Калтуноў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксей Мікалаевіч Лашкевіч|Аляксей Лашкевіч]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Сяргеевіч Кошар|Анатоль Кошар]] * {{Сцяг Беларусі}} [[Глеб Андрэевіч Дзікавіцкі|Глеб Дзікавіцкі]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2024/2025 «Мінск-М»]] * [[Сезон 2026/2027 «Мінск-М»]] {{reflist}} == Спасылкі == * [https://vtbyouth-league.com/ru/team/25804/ Профіль на сайце Адзінай моладзевай лігі ВТБ] * [https://minskbasket.by/ru/news/2/minsk-m-v-plej-off-955 «МИНСК-М» в плей-офф!] * [https://minskbasket.by/ru/news/2/progress-zametil-k-nachalu-vtorogo-kruga4 Прогресс заметил к началу второго круга] [[Катэгорыя:Сезоны «Цмокі-Мінск-2»|2025/2026]] [[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2025/2026|Мінск-М]] [[Катэгорыя:2025 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2026 год у Мінску]] 0olmq00y9ezazk1825e0kvmk9cwxqsn 0 807448 5158238 5138912 2026-06-25T08:42:10Z Feeleman 163471 афармленне 5158238 wikitext text/x-wiki '''«Шуфлядка пісьменніка»''' ({{Lang-ru|Шуфлядка писателя}}) — супольнасць [[Беларусь|беларускіх]] пісьменнікаў-[[Фантастыка|фантастаў]]. == Мінуўшчына == Ініцыятарамі згуртавання сталі [[Кацярына Стрынгель]], [[Алена Кучынская]] і [[Ніка Айкан]], знаёмыя з пісьменніцкіх курсаў. На іх думку, у [[Беларусь|Беларусі]] неставала аб’яднання для пісьменнікаў у жанры [[Фантастыка|фантастыкі]] і [[фэнтэзі]]. За мэту было таксама пастаўлена дапамагаць маладым аўтарам, навучаць іх і прасоўваць у выдавецтвы<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://officelife.media/article/64083-misticheskiy-sbornik-vzorval-belorusskiy-knizhnyy-rynok/|title=Минские «нечистики». Как мистический сборник взорвал белорусский книжный рынок|author=|website=Office life|date=2025-7-18}}</ref>. Такім чынам, напачатку таварыства ўключала 12 чалавек<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://1prof.by/news/stil-zhizni/na-pervuyu-knigu-ushlo-okolo-3-tys-dollarov-pisatelnicza-ekaterina-stringel-o-shuflyadke-nechistom-minske-i-novyh-knigah/|title=«На первую книгу ушло около 3 тыс. долларов»: писательница Екатерина Стрингель – о «Шуфлядке», «(Не)чистом Минске» и новых книгах|author=Гребенников, Н.|website=1prof.by|date=2026-03-3}}</ref>. У 2024 годзе аб’яднанне ў супрацы з кнігарняй «[[Oz.by|Oz]]» выдала калектыўны зборнік «[[(Ня)чысты Мінск|(Не)чистый Минск]]» ({{Lang-be|(Ня)чысты Мінск}}). З улікам перавыданняў на 2026 год была прададзена 21 тыс. асобнікаў гэтай кнігі<ref name=":0" />. На сакавік 2026 года «Шуфлядка пісьменніка» гуртавала 250 творцаў. Сябрамі супольнасці маглі стаць [[беларусы]] або жыхары [[Беларусь|Беларусі]], якія дасягнулі 18 гадоў<ref name=":0" />. == Крытыка == Прадстаўнікі таварыства адзначалі, што «Шуфлядку пісьменніка» крытыкавалі за адсутнасць у іхніх выданнях аўтараў-мужчынаў, а таксама за [[руская мова|рускую мову]] ў творчасці. Апошняе стала штуршком да выдання [[Беларуская мова|беларускамоўных]] перакладаў<ref name=":1" />.{{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru|url=https://ctv.by/news/obshestvo/klub-shuflyadka-pisatelya-zapustil-konkurs-rasskazov-v-sbornik-misticheskih-istorij-o-minske|title=Клуб «Шуфлядка писателя» запустил конкурс рассказов в сборник мистических историй о Минске|author=|website=[[СТБ|СТВ]]|date=2024-4-9}} * {{Cite web|lang=ru|url=https://1prof.by/news/stil-zhizni/uvlekatelnoe-puteshestvie-sredi-realnyh-lokaczij-stoliczy-knigu-misticheskih-rasskazov-belorusskih-pisatelej-prezentovali-v-minske/|title=Увлекательное путешествие среди реальных локаций столицы: книгу мистических рассказов белорусских писателей презентовали в Минске|author=Гребенников, Н.|website=1prof.by|date=2024-11-4}} * {{YouTube|XhfBNdVgE-U|«Шуфлядка писателя»: Эпоха Возрождения в Беларуси прямо сейчас?}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-10}} [[Катэгорыя:Шуфлядка пісьменніка]] [[Катэгорыя:Літаратурныя аб’яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:2024 год у Беларусі]] dgz5zv6a04ll4dt7rc0l5zhnusov88d 0 808087 5157907 5144183 2026-06-24T12:22:08Z DBatura 73587 /* Ахвяры */ 5157907 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}} Днём [[18 мая]] [[2026]] года ў [[Сан-Дыега]], [[штат Каліфорнія]], [[ЗША]], двое ўзброеных падлеткаў напалі на ісламскі цэнтр, забіўшы траіх, пасля чаго здзейснілі [[самагубства]]. == Ход падзей == У 9:42 раніцы 18 мая 2026 года, прыкладна за дзве гадзіны да нападу, маці аднаго з падазраваных патэлефанавала ў паліцыю і паведаміла, што яе сын схаваўся, разам з яе машынай і трыма адзінкамі зброі<ref>[https://www.independent.co.uk/bulletin/news/san-diego-mosque-shooting-suspects-timeline-b2979533.html Mom of San Diego mosque suspect called 911 to report missing guns hours before shooting]</ref>. Як дадала жанчына, хлопчык выяўляў суіцыдальныя паводзіны і знаходзіўся з іншым чалавекам, абодва былі апранутыя ў камуфляжную вопратку<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2026/05/18/us/live-news/san-diego-islamic-center-shooting|title=Shooting suspect’s mother reported her son, car and weapons missing hours before mosque attack}}</ref>. У 11:43 яны пад’ехалі на машыне і адкрылі стральбу ў будынку ісламскай школы «Аль-Рашыд» каля ўваходу ісламскага цэнтра<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/social/news/2026/05/19/28496077.shtml|title=Document|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. Першай ахвярай стаў ахоўнік, які аказаў нападнікам супраціў і паспеў папярэдзіць аб атацы людзей у будынку. У школе пачалася экстранная эвакуацыя<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/drugie-strany/abc-news-pri-strelbe-v-islamskom-centre-v-ssha-pogibli-tri-cheloveka|title=ABC News: При стрельбе в Исламском центре в США погибли три человека|lang=ru|last=Report.az|website=Report.az|date=2026-05-19|access-date=2026-05-18}}</ref>. Далей зламыснікі ўвайшлі ў мячэць, але іх выманілі на вуліцу двое мужчын, якія затым былі забітыя на паркоўцы.<ref>{{Cite news|title=Slain guard delayed shooters whose writings espoused ‘broad hatred,’ officials say|first=N.|last=Kirkpatrick|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/19/security-guard-warned-teachers-lock-doors-san-diego-islamic-center-shooting/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20|lang=en-US}}</ref> У 11:47 супрацоўнікі паліцыі Сан-Дыега прыбылі на месца здарэння і выявілі трох загінулых дарослых людзей<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/19/us/san-diego-mosque-shooting-victims.html|title=San-Diego Mosque shooting victims}}</ref>. У 11:52 нападнікі пры ўцёках з машыны адкрылі агонь па садоўніку ў жылым квартале. Аднак мужчына не пацярпеў праз тое, што куля адскочыла ад ахоўнай каскі<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clypd19p7z1o|title=В мечети Сан-Диего застрелены трое мужчин. Подозреваемые — подростки, их нашли мертвыми|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>. Праз некалькі хвілін пасля стральбы падлеткі здзейснілі самагубства ў пары кварталаў ад ісламскага цэнтра<ref>{{cite web |last1=Alfaro |first1=Mariana |last2=Brulliard |first2=Karin |title=Mother’s call to police sparked urgent search before San Diego mosque shooting |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/18/one-dead-shooting-san-diego-islamic-center/ |website=The Washington Post |access-date=19 May 2026 |date=18 May 2026 |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518215007/https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/18/one-dead-shooting-san-diego-islamic-center/ |url-status=live }}</ref>. ==Нападнікі == У машыне, з якой адбывалася страляніна, былі выяўленыя двое нападнікаў — 17-гадовы Кейн Кларк і 18-гадовы Калеб Васкез. Абодва былі грамадзянамі ЗША<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124534187|title=Стрельба возле исламского центра в Калифорнии|lang=ru-RU|website=Minval Politika|date=2026-05-19|access-date=2026-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-05-19/anti-islamic-writings-found-in-car-of-california-mosque-shooting-suspects-official-says|title=В автомобиле подозреваемых в стрельбе в мечети в Калифорнии обнаружены «антиисламские надписи», сообщил официальный представитель.}}</ref>. На зброі стралкоў былі напісаныя словы і сімвалы, якія распальваюць нянавісць, [[ісламафобія|ісламафобскія]] надпісы, сцягі і жэтоны, а на каністры каля машыны меўся сімвал [[СС]]<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/san-diego-mosque-shooting-what-happened-b2979238.html|title=What we know about San Diego mosque shooting suspects as mom’s desperate 911 warning call revealed|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-ssha-rassleduyut-strelbu-v-islamskom-czentre-kak-prestuplenie-na-pochve-nenavisti/|title=В США расследуют стрельбу в исламском центре как преступление на почве ненависти|lang=ru|first=Алексей|last=Сочнев|website=Главные новости в России и мире - RTVI|date=2026-05-19|access-date=2026-05-19}}</ref>. Таксама была знойдзена перадсмяротная запіска<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg4pnp0gdlko|title=What we know about the San Diego mosque attack suspects}}</ref>. == Ахвяры == Загінулі трое супрацоўнікаў цэнтра<ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/san-diego-shooting-islamic-center|title=3 killed at San Diego mosque shooting, police say 2 suspects also dead|lang=en-US|first=Erum|last=Salam|website=MS NOW|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>: 51-гадовы ахоўнік Амін Абдула, 57-гадовы настаўнік Махамед Надэр, 78-гадовы вартаўнік Мансур Казіх (ён жа Абу Эз, працаваў у цэнтры з моманту яго пабудовы ў 1980-х гадах)<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/san-diego-islamic-center-shooting-security-guard-9d71c50378dc8415406fbf9bf0d8c3a3|title=Community grieves the 3 men killed while defending San Diego mosque|lang=en|first=Jaimie|last=Ding|website=AP News|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20|last2=Oneil|first2=Ty|last3=español|first3=SAFIYAH RIDDLE Leer en}}</ref>. == Реакцыя == Начальнік дэпартамента паліцыі [[Сан-Дыега]] Скот Уол<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.us/incidents/dvoe-podrostkov-otkryli-strelbu-v-krupnejshej-mecheti-san-diego-i-ubili-troih-chelovek/|title=Двое подростков открыли стрельбу в Исламском центре Сан-Диего и убили троих человек|lang=ru|date=2026-05-18|access-date=2026-05-18}}</ref> і старшыня [[Савет дырэктараў|савета дырэктараў]] мячэці Ахмед Шабаік<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/19/mansour-kaziha-nader-awad-identified-as-victims-in-san-diego-mosque-attack|title=Mansour Kaziha, Nader Awad identified as victims in San Diego Mosque attack|lang=en|first=Joseph|last=Stepansky|website=Al Jazeera|access-date=2026-05-20}}</ref> вызначылі дзеянні загінулых, якія сваім жыццём выратавалі іншых. Губернатар штата [[Гэвін Ньюсан]] асудзіў напад<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.ca.gov/2026/05/18/governor-first-partner-statement-on-islamic-center-of-san-diego-shooting/|title=Governor, First Partner statement on Islamic Center of San Diego shooting|lang=en}}</ref>. Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] і мэр Сан-Дыега [[Тод Глорыя]] былі праінфармаваныя аб стральбе<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/18/us/live-news/san-diego-islamic-center-shooting|title=Shooting suspect’s mother reported her son, car and weapons missing hours before mosque attack|lang=en|first=Sharif Paget, Taylor Romine, Emma Tucker, Nina Giraldo, Elizabeth Wolfe, Maureen Chowdhury, Chris Boyette, Norma Galeana, Catherine Nicholls, Karina Tsui, Holly Yan, Roxanne Garcia, Diego Mendoza, Kelly McCleary, Elise Hammond, Deva Lee, Josh Campbell, Blake Ellis, Isabelle Chapman, Casey Tolan, Scott Glover, John Miller, Kyung Lah, Zoe Sottile, Aditi Sangal, Jeff Winter, Mark Morales, Donald Judd, Kristen Holmes, Sarah Dewberry, Devon M. Sayers, Holmes Lybrand, MariaSole Campinoti, Taylor|last=Galgano|website=CNN|date=2026-05-18|access-date=2026-05-20}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Май 2026 года]][[Катэгорыя:2026 год у ЗША]][[Катэгорыя:Падзеі 18 мая]][[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў ЗША]][[Катэгорыя:Ісламафобія]] d2edhm3sa8a2oklwpc0ssxpav1qlqe1 5158155 5157907 2026-06-24T22:42:14Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5158155 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака}} Днём [[18 мая]] [[2026]] года ў [[Сан-Дыега]], [[штат Каліфорнія]], [[ЗША]], двое ўзброеных падлеткаў напалі на ісламскі цэнтр, забіўшы траіх, пасля чаго здзейснілі [[самагубства]]. == Ход падзей == У 9:42 раніцы 18 мая 2026 года, прыкладна за дзве гадзіны да нападу, маці аднаго з падазраваных патэлефанавала ў паліцыю і паведаміла, што яе сын схаваўся, разам з яе машынай і трыма адзінкамі зброі<ref>[https://www.independent.co.uk/bulletin/news/san-diego-mosque-shooting-suspects-timeline-b2979533.html Mom of San Diego mosque suspect called 911 to report missing guns hours before shooting]</ref>. Як дадала жанчына, хлопчык выяўляў суіцыдальныя паводзіны і знаходзіўся з іншым чалавекам, абодва былі апранутыя ў камуфляжную вопратку<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2026/05/18/us/live-news/san-diego-islamic-center-shooting|title=Shooting suspect’s mother reported her son, car and weapons missing hours before mosque attack}}</ref>. У 11:43 яны пад’ехалі на машыне і адкрылі стральбу ў будынку ісламскай школы «Аль-Рашыд» каля ўваходу ісламскага цэнтра<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/social/news/2026/05/19/28496077.shtml|title=Document|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. Першай ахвярай стаў ахоўнік, які аказаў нападнікам супраціў і паспеў папярэдзіць аб атацы людзей у будынку. У школе пачалася экстранная эвакуацыя<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/drugie-strany/abc-news-pri-strelbe-v-islamskom-centre-v-ssha-pogibli-tri-cheloveka|title=ABC News: При стрельбе в Исламском центре в США погибли три человека|lang=ru|last=Report.az|website=Report.az|date=2026-05-19|access-date=2026-05-18}}</ref>. Далей зламыснікі ўвайшлі ў мячэць, але іх выманілі на вуліцу двое мужчын, якія затым былі забітыя на паркоўцы.<ref>{{Cite news|title=Slain guard delayed shooters whose writings espoused ‘broad hatred,’ officials say|first=N.|last=Kirkpatrick|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/19/security-guard-warned-teachers-lock-doors-san-diego-islamic-center-shooting/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20|lang=en-US}}</ref> У 11:47 супрацоўнікі паліцыі Сан-Дыега прыбылі на месца здарэння і выявілі трох загінулых дарослых людзей<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/19/us/san-diego-mosque-shooting-victims.html|title=San-Diego Mosque shooting victims}}</ref>. У 11:52 нападнікі пры ўцёках з машыны адкрылі агонь па садоўніку ў жылым квартале. Аднак мужчына не пацярпеў праз тое, што куля адскочыла ад ахоўнай каскі<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clypd19p7z1o|title=В мечети Сан-Диего застрелены трое мужчин. Подозреваемые — подростки, их нашли мертвыми|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>. Праз некалькі хвілін пасля стральбы падлеткі здзейснілі самагубства ў пары кварталаў ад ісламскага цэнтра<ref>{{cite web |last1=Alfaro |first1=Mariana |last2=Brulliard |first2=Karin |title=Mother’s call to police sparked urgent search before San Diego mosque shooting |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/18/one-dead-shooting-san-diego-islamic-center/ |website=The Washington Post |access-date=19 May 2026 |date=18 May 2026 |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518215007/https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/18/one-dead-shooting-san-diego-islamic-center/ |url-status=live }}</ref>. == Нападнікі == У машыне, з якой адбывалася страляніна, былі выяўленыя двое нападнікаў — 17-гадовы Кейн Кларк і 18-гадовы Калеб Васкез. Абодва былі грамадзянамі ЗША<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124534187|title=Стрельба возле исламского центра в Калифорнии|lang=ru-RU|website=Minval Politika|date=2026-05-19|access-date=2026-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-05-19/anti-islamic-writings-found-in-car-of-california-mosque-shooting-suspects-official-says|title=В автомобиле подозреваемых в стрельбе в мечети в Калифорнии обнаружены «антиисламские надписи», сообщил официальный представитель.}}</ref>. На зброі стралкоў былі напісаныя словы і сімвалы, якія распальваюць нянавісць, [[ісламафобія|ісламафобскія]] надпісы, сцягі і жэтоны, а на каністры каля машыны меўся сімвал [[СС]]<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/san-diego-mosque-shooting-what-happened-b2979238.html|title=What we know about San Diego mosque shooting suspects as mom’s desperate 911 warning call revealed|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-ssha-rassleduyut-strelbu-v-islamskom-czentre-kak-prestuplenie-na-pochve-nenavisti/|title=В США расследуют стрельбу в исламском центре как преступление на почве ненависти|lang=ru|first=Алексей|last=Сочнев|website=Главные новости в России и мире - RTVI|date=2026-05-19|access-date=2026-05-19}}</ref>. Таксама была знойдзена перадсмяротная запіска<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg4pnp0gdlko|title=What we know about the San Diego mosque attack suspects}}</ref>. == Ахвяры == Загінулі трое супрацоўнікаў цэнтра<ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/san-diego-shooting-islamic-center|title=3 killed at San Diego mosque shooting, police say 2 suspects also dead|lang=en-US|first=Erum|last=Salam|website=MS NOW|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>: 51-гадовы ахоўнік Амін Абдула, 57-гадовы настаўнік Махамед Надэр, 78-гадовы вартаўнік Мансур Казіх (ён жа Абу Эз, працаваў у цэнтры з моманту яго пабудовы ў 1980-х гадах)<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/san-diego-islamic-center-shooting-security-guard-9d71c50378dc8415406fbf9bf0d8c3a3|title=Community grieves the 3 men killed while defending San Diego mosque|lang=en|first=Jaimie|last=Ding|website=AP News|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20|last2=Oneil|first2=Ty|last3=español|first3=SAFIYAH RIDDLE Leer en}}</ref>. == Реакцыя == Начальнік дэпартамента паліцыі [[Сан-Дыега]] Скот Уол<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.us/incidents/dvoe-podrostkov-otkryli-strelbu-v-krupnejshej-mecheti-san-diego-i-ubili-troih-chelovek/|title=Двое подростков открыли стрельбу в Исламском центре Сан-Диего и убили троих человек|lang=ru|date=2026-05-18|access-date=2026-05-18}}</ref> і старшыня [[Савет дырэктараў|савета дырэктараў]] мячэці Ахмед Шабаік<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/19/mansour-kaziha-nader-awad-identified-as-victims-in-san-diego-mosque-attack|title=Mansour Kaziha, Nader Awad identified as victims in San Diego Mosque attack|lang=en|first=Joseph|last=Stepansky|website=Al Jazeera|access-date=2026-05-20}}</ref> адзначылі дзеянні загінулых, якія сваім жыццём выратавалі іншых. Губернатар штата [[Гэвін Ньюсам]] асудзіў напад<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.ca.gov/2026/05/18/governor-first-partner-statement-on-islamic-center-of-san-diego-shooting/|title=Governor, First Partner statement on Islamic Center of San Diego shooting|lang=en}}</ref>. Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] і мэр Сан-Дыега [[Тод Глорыя]] былі праінфармаваныя аб стральбе<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/18/us/live-news/san-diego-islamic-center-shooting|title=Shooting suspect’s mother reported her son, car and weapons missing hours before mosque attack|lang=en|first=Sharif Paget, Taylor Romine, Emma Tucker, Nina Giraldo, Elizabeth Wolfe, Maureen Chowdhury, Chris Boyette, Norma Galeana, Catherine Nicholls, Karina Tsui, Holly Yan, Roxanne Garcia, Diego Mendoza, Kelly McCleary, Elise Hammond, Deva Lee, Josh Campbell, Blake Ellis, Isabelle Chapman, Casey Tolan, Scott Glover, John Miller, Kyung Lah, Zoe Sottile, Aditi Sangal, Jeff Winter, Mark Morales, Donald Judd, Kristen Holmes, Sarah Dewberry, Devon M. Sayers, Holmes Lybrand, MariaSole Campinoti, Taylor|last=Galgano|website=CNN|date=2026-05-18|access-date=2026-05-20}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Май 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 мая]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Ісламафобія]] jzqi7w2qncuanm5bghauivb1wbtne13 0 808179 5157909 5144524 2026-06-24T12:24:53Z DBatura 73587 5157909 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Аляксандр Міхайлавіч Маёраў''' ({{lang-ru|Андрей Михайлович Майоров}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал арміі]] ([[1977]]), удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]], [[аперацыя «Дунай»|уводу войск Арганізацыі Варшаўскага дагавора на тэрыторыю Чэхаславакіі]] як камандуючы 38-й арміі і [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] як Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл ДРА. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сяле [[Пакурлей (Саратаўская вобласць)|Пакурлей]] (цяпер — [[Саратаўская вобласць]]) у сям’і заможнага селяніна. У верасні [[1940]] года паступіў у [[Златавустаўскае ваенна-інжынернае вучылішча]], якое скончыў у пачатку Вялікай Айчыннай вайны. На працягу двух гадоў, будучы намеснікам і камандзірам сапёрнай роты на курсах малодшых палітрукоў [[Прываложская ваенная акруга|Прыволжскай ваеннай акругі]], займаўся падрыхтоўкай афіцэрскіх кадраў для фронту. У студзені [[1943]] года быў прызначаны дывізіённым інжынерам [[8-я гвардзейская кавалерыйская дывізія|8-й гвардзейскай кавалерыйскай дывізіі]]. Прымаў удзел у баях на [[Варонежскі фронт|Варонежскім]], [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходнім]], [[1-ы Украінскі фронт|1-м]] і [[2-і Украінскі фронт|2-м Украінскім франтах]], вызваляў [[Венгрыя|Венгрыю]] і [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]. Пасля заканчэння вайны камандаваў [[батальён]]ам, адначасова праходзіў навучанне ў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]], якую скончыў у [[1951]] годзе. Далейшую службу праходзіў ва ўпраўленні штаба ваеннай акругі. З [[1954]] года паслядоўна камандаваў мотастралковым і механізаваным палкамі, праз некалькі гадоў — мотастралковай брыгадай. Са студзеня 1960 па ліпень 1961 года камандаваў [[32-я танкавая дывізія (СССР, 2-га фарміравання)|32-й танкавай дывізіяй]]. У [[1963]] годзе скончыў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генеральнага штаба]], у ліпені 1963 года быў прызначаны 1-м намеснікам начальніка штаба [[Прыволжскай ваеннай акругі]]. З [[1965]] па [[1966]] знаходзіўся ў распараджэнні 10-га Галоўнага ўпраўлення Генеральнага штаба Узброеных Сіл СССР (міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва) і па яго лініі кіраваў [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Егіпце|групай савецкіх ваенных саветнікаў]] у [[Егіпет|Егіпце]]. У ліпені 1966 года быў прызначаны камандуючым войскамі [[38-я армія (СССР)|38-й арміі]] ([[Прыкарпацкая ваенная акруга]]). Улетку [[1968]] года са сваёй арміяй удзельнічаў ва ўварванні войск [[Варшаўскі дагавор|Варшаўскага дагавора]] на тэрыторыю [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. У кастрычніку 1968 года прызначаны першым камандуючым створанай на тэрыторыі Чэхаславакіі [[Цэнтральная група войск|Цэнтральнай групы войск]] і на чале яе праслужыў больш за чатыры гады. З ліпеня [[1972]] па жнівень [[1980]] камандаваў войскамі [[Прыбалтыйская ваенная акруга|Прыбалтыйскай ваеннай акругі]]. У ліпені 1980 года быў прызначаны першым намеснікам галоўнакамандуючага Сухапутных войск. На гэтай пасадзе, з’яўляючыся адначасова з 4 жніўня 1980 па 29 кастрычніка [[1981]] год галоўным ваенным саветнікам Узброеных Сіл [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан]], спланаваў і ажыццявіў першыя буйныя агульнавайсковыя аперацыі Савецкай Арміі ва ўзаемадзеянні з узброенымі сіламі ДРА. З лютага [[1987]] года знаходзіўся ў [[Група генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР|групе генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР]]. З чэрвеня 1992 года — у адстаўцы. Кандыдат у члены [[ЦК КПСС]] (1971—1981). Дэпутат [[Савет нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР|Савета нацыянальнасцей]] [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 8—11 скліканняў (1970—1989) ад [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекскай ССР]]<ref>{{Cite web |url=http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp |title=Список депутатов Верховного Совета СССР 11 созыва |access-date=2013-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926213742/http://www.knowbysight.info/1_SSSR/07797.asp |archive-date=2011-09-26 |url-status=dead }}</ref>. Памёр [[14 студзеня]] [[2008]] года. Пахаваны на [[Кунцаўскіх могілках|Кунцаўскіх могілках]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Калашников К. А., Додонов И. Ю. Высший командный состав Вооружённых сил СССР в послевоенный период. Справочные материалы (1945—1975 гг.). Том 1. Усть-Каменогорск: «Медиа-Альянс», 2013. — ISBN 978-601-7378-16-5. — С.163—164. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20071223021729/http://www.hronos.km.ru/biograf/bio_m/mayorov_am.html Биография А. М. Майорова на сайте «Хронос»] * [http://www.hrpublishers.org/ru/nashi-avtory/288.html Биография А. М. Майорова на сайте издательства «Права Человека»] * [http://www.hrpublishers.org/ru/contacts/vedrashko/526.html Воспоминания генерала армии А. М. Майорова о событиях в Чехословакии в 1968 году] {{Генералы арміі СССР}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Генералы арміі СССР]][[Катэгорыя:Кавалерысты Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Сапёры Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]][[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXV з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXVI з’езда КПСС]][[Катэгорыя:Дэлегаты XXVII з’езда КПСС]] m3apgnh1e87qfck5xundolv4oyzzij1 0 809409 5158004 5154044 2026-06-24T15:43:58Z HK-47 9640 /* Крыніцы */ абнаўленне звестак 5158004 wikitext text/x-wiki {{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-3'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Exploration Mission-1 patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |Запуск = плануецца на канец 2027 года |Пасадка карабля = |Працягласць палёту карабля = |Маса = |NSSDC_ID = |NORAD_ID = <!--Палётныя даныя экіпажа --> |Членаў экіпажа = 4 |Пазыўны = <!--Фота экіпажа --> |Фатаграфія = |Апісанне Фота = <!--Звязаныя экспедыцыі --> |Папярэдняя = [[File:Artemis II patch.svg|100px]] [[Артэміда-2]] |Наступная = |Назва карабля=Арыён (версія CM-003) + ESM-2}} '''Артэміда-3''' (англ. Artemis 3) — запланаваны НАСА на 2027 год палёт касмічнага карабля «Арыён» на ракеце-носьбіце Space Launch System (SLS). У рамках місіі плануецца праведзенне стыкоўкі на калязямной арбіце з пасадачным модулем Starship HLS кампаніі [[SpaceX]], а таксама з пасадачным модулем Blue Moon кампаніі [[Blue Origin]]. Гэтыя апараты будуць запушчаны асобна іх камерцыйнымі пастаўшчыкамі, а місія будзе ўключаць тэставанне аперацый стыкоўкі і збліжэння, а таксама можа ўключаць ацэнку скафандра Axiom Extravehicular Mobility Unit. Мэты місіі супастаўныя з мэтамі місіі «Апалон-9». Раней планавалася, што місія будзе ўключаць высадку людзей на месяц, але гэта адклалі на місію «Артэміда-4». == Гісторыя == Місія першапачаткова называлася '''Exploration Mission - 3''' (EM-3) і прызначалася для падтрымкі зборкі станцыі [[Lunar Gateway]] на месяцовай арбіце. Пасля абвяшчэння праграмы [[Артэміда (касмічная праграма)|Артэміда]] у 2019 годзе місія была перайменавана ў «Артэміда-3» і перапрафілявана ў першую пілатуемую місію высадкі на Месяц у рамках гэтай праграмы. Два астранаўты павінны былі прызямліцца паблізу паўднёвага полюса Месяца. Планавалася, што да моманту запуску «Артэміды-3» на станцыі Lunar Gateway ужо павінны будуць знаходзіцца модуль харчавання, рухальная ўстаноўка (Power and Propulsion Element), невялікі заселены модуль (Minimal Habitation Module) і пусты пасадачны месяцовы модуль. Аднак 13 сакавіка 2020 года стала вядома, што НАСА выключыла станцыю Lunar Gateway з профілю місіі і прыняло падыход прамога збліжэння і стыкоўкі паміж модулем «Арыён» і месяцовым пасадачным модулем.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.space.com/nasa-remove-lunar-gateway-artemis-critical-path.html|title=NASA's 'critical path' to the moon no longer requires a Lunar Gateway: Report|first=Chelsea Gohd|last=published|website=Space|date=2020-03-16|access-date=2026-06-24}}</ref> 27 лютага 2026 года ў прэс-рэлізе НАСА абвясціла аб змене праграмы палётаў Артэміды і абнаўленні яе архітэктуры. К таму моманту запуск «Артэміды-3» быў прызначаны на канец 2027 года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] bvsdqeaojg4g9ekidq702q5k0a3xebf 5158010 5158004 2026-06-24T16:20:42Z HK-47 9640 /* Гісторыя */ абнаўленне звестак 5158010 wikitext text/x-wiki {{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-3'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Exploration Mission-1 patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |Запуск = плануецца на канец 2027 года |Пасадка карабля = |Працягласць палёту карабля = |Маса = |NSSDC_ID = |NORAD_ID = <!--Палётныя даныя экіпажа --> |Членаў экіпажа = 4 |Пазыўны = <!--Фота экіпажа --> |Фатаграфія = |Апісанне Фота = <!--Звязаныя экспедыцыі --> |Папярэдняя = [[File:Artemis II patch.svg|100px]] [[Артэміда-2]] |Наступная = |Назва карабля=Арыён (версія CM-003) + ESM-2}} '''Артэміда-3''' (англ. Artemis 3) — запланаваны НАСА на 2027 год палёт касмічнага карабля «Арыён» на ракеце-носьбіце Space Launch System (SLS). У рамках місіі плануецца праведзенне стыкоўкі на калязямной арбіце з пасадачным модулем Starship HLS кампаніі [[SpaceX]], а таксама з пасадачным модулем Blue Moon кампаніі [[Blue Origin]]. Гэтыя апараты будуць запушчаны асобна іх камерцыйнымі пастаўшчыкамі, а місія будзе ўключаць тэставанне аперацый стыкоўкі і збліжэння, а таксама можа ўключаць ацэнку скафандра Axiom Extravehicular Mobility Unit. Мэты місіі супастаўныя з мэтамі місіі «Апалон-9». Раней планавалася, што місія будзе ўключаць высадку людзей на месяц, але гэта адклалі на місію «Артэміда-4». == Гісторыя == Місія першапачаткова называлася '''Exploration Mission - 3''' (EM-3) і прызначалася для падтрымкі зборкі станцыі [[Lunar Gateway]] на месяцовай арбіце. Пасля абвяшчэння праграмы [[Артэміда (касмічная праграма)|Артэміда]] у 2019 годзе місія была перайменавана ў «Артэміда-3» і перапрафілявана ў першую пілатуемую місію высадкі на Месяц у рамках гэтай праграмы. Два астранаўты павінны былі прызямліцца паблізу паўднёвага полюса Месяца. Планавалася, што да моманту запуску «Артэміды-3» на станцыі Lunar Gateway ужо павінны будуць знаходзіцца модуль харчавання, рухальная ўстаноўка (Power and Propulsion Element), невялікі заселены модуль (Minimal Habitation Module) і пусты пасадачны месяцовы модуль. Аднак 13 сакавіка 2020 года стала вядома, што НАСА выключыла станцыю Lunar Gateway з профілю місіі і прыняло падыход прамога збліжэння і стыкоўкі паміж модулем «Арыён» і месяцовым пасадачным модулем.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.space.com/nasa-remove-lunar-gateway-artemis-critical-path.html|title=NASA's 'critical path' to the moon no longer requires a Lunar Gateway: Report|first=Chelsea Gohd|last=published|website=Space|date=2020-03-16|access-date=2026-06-24}}</ref> 27 лютага 2026 года ў прэс-рэлізе НАСА абвясціла аб змене праграмы палётаў Артэміды і абнаўленні яе архітэктуры. К таму моманту запуск «Артэміды-3» быў прызначаны на канец 2027 года. == Цэлі місіі == Па стане на май 2026 года, цэлі місіі Артэміда-3: - праверыць магчымасці збліжэння, стыкоўкі і расстыкоўкі паміж касмічным караблём Orion і камерцыйнымі пасадкавымі апаратамі ад Blue Origin і SpaceX - праверка магчымасцей пражывання ў пасадкавых модулях <ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/missions/artemis/artemis-3/nasa-outlines-preliminary-artemis-iii-mission-plans/|title=NASA Outlines Preliminary Artemis III Mission Plans - NASA|date=2026-05-13|access-date=2026-06-24}}</ref> - праверка новага цеплаахоўнага экрана == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] 50noimjmy8nyubg9jiyel0wostfgu81 0 809508 5158194 5154554 2026-06-25T06:45:23Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Альбомы на рускай мове]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158194 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Тып=студыйны альбом|Працягласць=75:16|Выдадзены=5 снежня 2025}} '''Абибок''' — студыйны альбом беларускага хіп-хоп-гурта [[УННВ]]. Гэта першы студыйны альбом гурта за 6 гадоў. Ён выйшаў 5 снежня 2025 года.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://genius.com/albums/Unnv/Abibok|title=АБИБОК (ABIBOK) by УННВ (UNNV)|website=Genius|access-date=2026-06-15}}</ref> == Прыём == Альбом стартаваў з 2-га радка ў топ-50 VK Музыкі і заняў 6-е месца ў расійскім чарце Apple Music.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://the-flow.ru/news/charts-8-12-25|title=Чарты: Noize MC vs Хаски. Кто на первом месте?|website=The-Flow.ru|access-date=2026-06-15}}</ref> == Спіс трэкаў == {{tracklist|title1=Интро|length1=1:07|title2=Старые дети|length2=3:49|title3=Как воспримешь|length3=4:11|title4=Белая ворона|length4=4:01|title5=Сырое мясо|length5=3:50|title6=Просунь палец сквозь горло|length6=2:47|title7=Faire les 400 coups|length7=4:07|title8=Бездельник|length8=4:46|title9=В хатах|length9=4:11|title10=С одной пиздюли|length10=3:57|title11=Испанский стыд|length11=5:27|title12=Человек в футляре|length12=2:59|title13=Нихуя ты не понял (скит)|length13=0:47|title14=Когда проснутся мухи|length14=2:56|title15=Непредсказуемость|length15=3:30|title16=Дохлый номер|length16=3:55|title17=Я слушаю стук твоего сердца|length17=5:52|title18=Зов|length18=4:42|title19=Не смыкая глаз|length19=3:53|title20=Чтобы не было того что было|length20=3:18|title21=Аутро|length21=1:11|note11=feat. Guzik|total_length=75:16}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2025 года]] [[Катэгорыя:Хіп-хоп-альбомы Беларусі]] [[Катэгорыя:Альбомы на рускай мове]] cbw76z9y34edeqqog6gwotinltdxyy9 2 809628 5157908 5155430 2026-06-24T12:24:40Z Pryhoža 169928 афармленне 5157908 wikitext text/x-wiki {{Babel|be-N|ru-N|en-3|pl-2}} {| style="float: right; clear: right; width: 238px; background: #EAF3FF; border:; text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 2px;" | Пра сябе |} {{Userbox |id = [[Файл:Coat of arms of Minsk.svg|40px]] |id-c = #FFFFFF |info = '''Удзельнік з Мінска''' |info-s = 14 |info-c = #3B76BA |info-fc = #FFFFFF |border-c = #6B95C9 }} {{Userbox |id = [[Файл:Cat silhouette.svg|35px]] |id-c = #FFFFFF |info = Удзельнік вельмі любіць [[Кот|катоў]] |info-c = #F8F9FA |border-c = #A2A9B1 }} {{Userbox |id = <span style="font-family:serif;">'''Ł'''</span> |id-c = #90EE90 |id-s = 22 |info = Udzielnik ličyć [[Беларуская лацінка|biełaruskuju łacinku]] taksama sympatyčnaj |info-c = #F8F9FA |border-c = #CC0000 }} Вітаю! Я цікаўлюся грамадскім жыццём, палітыкай, праваабарончай дзейнасцю і развіццём дэмакратычных інстытутаў, а таксама сучаснымі і вінтажнымі тэхналогіямі. Далучыўся да Вікіпедыі з жаданнем спрыяць развіццю якаснага беларускамоўнага кантэнту :) Буду рады карыснаму супрацоўніцтву з супольнасцю рэдактараў. 9m0l3xli3zk5mkmyz6p9fu32cx95ja4 0 809873 5158237 5157418 2026-06-25T08:40:10Z Feeleman 163471 афармленне 5158237 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява=UFL_logo.svg }} '''UFL''' '''(Ultimate Football League)''' — [[Free-to-play|бясплатная]] [[відэагульня]] па [[футбол]]е, распрацаваная і выдадзеная кампаніяй [[Strikerz Inc]]. Першапачаткова запланаваная да выхаду ў 2022 і 2023 гадах, гульня была публічна выпушчана на кансолях 5 снежня 2024 года; версія для [[Персанальны камп’ютар|ПК]] з [[Ранні доступ|раннім доступам]] выйшла 7 лістапада 2025 года, а поўная версія — 5 снежня 2025 года. Версія з раннім доступам для [[Мабільны тэлефон|мабільных прылад]] на [[Android]] выходзіла з 28 студзеня па 9 лютага 2026 года; поўная ж версія разам з [[iOS]] павінна выйсці ў тым жа годзе<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.pushsquare.com/news/2022/01/siuuu-fifa-pes-competitor-ufl-signs-cristiano-ronaldo-on-ps5-ps4|title=SIUUU! FIFA, PES Competitor UFL Signs Cristiano Ronaldo on PS5, PS4|first=Push|last=Square|website=Push Square|date=2022-01-28|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://x.com/UFLgame/status/1564644190843174912|title=UFL (@UFLgame) on X|website=X (formerly Twitter)|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gematsu.com/2024/08/ufl-launches-september-12|title=UFL launches September 12|first=Sal|last=Romano|website=Gematsu|date=2024-08-06|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=eebZTCnDraU|title=UFL Football Game 2026 (Mobile) Gameplay Walkthrough (Android)|last=Elkholasa Gaming|date=2026-01-29|access-date=2026-06-22}}</ref>. == Распрацоўка == Распрацоўшчыкі апісваюць асноўную мадэль гульні як «[[fair-to-play]]» («сумленная гульня») з «падыходам, дзе перамагае майстэрства, і цалкам без [[pay-to-win]] магчымасцей»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.goal.com/en/news/ufl-release-date-price-partners-playstation-xbox-football-game/blte2a25a1393560213|title=UFL: Release date, price and partners for new PlayStation & Xbox football game {{!}} Goal.com|website=www.goal.com|date=2022-02-01|access-date=2026-06-22}}</ref>. Генеральны дырэктар Strikerz [[Яўген Нашылаў]] заявіў, што мадэль гульні з’яўляецца «асноўным прынцыпам» кампаніі, адзначыўшы: «поспех гульцоў не павінен залежаць ад колькасці пакупак унутры гульні або памеру данатаў»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/how-ufl-is-aiming-to-compete-with-fifa-and-efootball|title=How UFL is Aiming to Compete with FIFA and eFootball|first=Simon|last=Cardy|website=IGN|date=2021-08-26|access-date=2026-06-22}}</ref>. Распрацоўка гульні пачалася ў 2016 годзе і працягвалася восем гадоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/strikerz-inc-football-game-fifa-pes|title=UFL Is a New Soccer Game Looking to Take on FIFA's Dominance|first=Joe|last=Skrebels|website=IGN|date=2021-08-25|access-date=2026-06-22}}</ref>. Гульня была створана на рухавіку [[Unreal Engine 5]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://uflgame.com/|title=UFL: A New Football Experience - Compete, Win, and Play Fair in Real-Time Multiplayer|website=uflgame|date=2026-06-18|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=https://www.si.com/esports/sports-games/ufl-open-beta|title=Ronaldo's UFL Releases in Open Beta from June 7–9|website=Esports Illustrated On SI|date=7 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240903200628/https://www.si.com/esports/sports-games/ufl-open-beta|archive-date=3 верасня 2024|access-date=22 чэрвеня 2026|url-status=dead|last1=Cater|first1=Charlie}}</ref>. ''UFL'' была ўпершыню прадстаўлена падчас [[Gamescom]] у 2021 годзе. У 2023 годзе [[Крыштыяну Раналду|Крышціяну Раналду]] быў часткай групы, якая ўклала ў гульню 32 мільёны фунтаў стэрлінгаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/cristiano-ronaldo-ufl-ea-sports-31667140|title=Cristiano Ronaldo "thrilled" to invest £32m into EA FC rival game|author=Frost|first=Sam|website=The Mirror|date=2023-12-13|access-date=2023-12-16}}</ref>. 7 чэрвеня 2024 года ''UFL'' выпусціла адкрытую бэта-версію на кансолях [[Xbox Series X and Series S|Xbox Series X|S]] і [[PlayStation 5|PlayStation 5.]] Яна была даступная да 9 чэрвеня<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.si.com/esports/sports-games/ufl-open-beta|title=Ronaldo's UFL Releases in Open Beta from June 7–9|website=Esports Illustrated On SI|date=2024-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240903200628/https://www.si.com/esports/sports-games/ufl-open-beta|archive-date=3 September 2024|access-date=2024-12-05|url-status=dead}}</ref>. == Партнёрства == UFL наладзіў партнёрства з [[Міжнародная федэрацыя асацыяцый прафесійных футбалістаў|Міжнароднай федэрацыяй асацыяцыі прафесійных футбалістаў]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.nme.com/news/gaming-news/ufl-release-date-gameplay-and-what-we-know-about-the-fifa-and-efootball-rival-3033961|title='UFL' release date, gameplay and more for the 'FIFA 2022' and 'eFootball' rival|first=Dom|last=Peppiatt|website=NME|date=2021-11-24|access-date=2026-06-22}}</ref>. Сярод аб’яўленых ліцэнзаваных клубаў — [[Вест Хэм Юнайтэд]], [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]]<ref>{{Cite web|lang=pt|url=https://pt.ign.com/ufl/105332/news/sporting-cp-anuncia-acordo-de-licenca-com-ufl|title=Sporting CP anuncia acordo de licença com UFL|first=Por Gonçalo|last=Taborda|website=IGN Portugal|date=2021-10-28|access-date=2026-06-22}}</ref>, [[ФК Шахцёр Данецк|Шахцёр Данецк]]<ref>{{Cite web|url=https://shakhtar.com/en/news/2021/november/12_news/12_shakhtar_ufl/|title=Shakhtar to be represented in the UFL football simulator|website=shakhtar.com|access-date=2026-06-22}}</ref>, [[ФК Барусія Мёнхенгладбах|Барусія Мёнхенгладбах]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.givemesport.com/1787888-ufl-game-developers-sign-deal-with-borussia-monchengladbach/|title=UFL Game: Developers sign deal with Borussia Mönchengladbach|first=Jake|last=Skudder|website=GiveMeSport|date=2021-11-18|access-date=2026-06-22}}</ref>, [[ФК Манака|Манака]]<ref>{{Cite web|url=https://www.asmonaco.com/en/news/ufl-new-official-football-gaming-supplier-of-as-monaco|title=UFL, new Official Football Gaming Supplier of AS Monaco {{!}} AS Monaco|website=www.asmonaco.com|access-date=2026-06-22}}</ref>, [[Бешыкташ]]<ref name=":0" />, [[ФК Сэлтык|Сэлтык]]<ref name=":0" />, [[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.rangers.co.uk/Article/rangers-partner-with-strikerz-inc/496SMw1QO16lynBA17GgsX|title=Rangers Partner With Strikerz Inc.|website=www.rangers.co.uk|access-date=2026-06-22}}</ref> і [[Хайверфордуэст Каўнці]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://haverfordwestcountyafc.com/2024/08/haverfordwest-county-afc-announce-exciting-partnership-with-video-game-ufl/|title=Haverfordwest County AFC announce exciting partnership with video game UFL|website=haverfordwestcountyafc.com|access-date=2026-06-22}}</ref>. 27 студзеня 2022 года Strikerz выпусціў гульнявы трэйлер UFL, у якім узялі ўдзел амбасадары [[Крыштыяну Раналду]], [[Аляксандр Уладзіміравіч Зінчанка|Аляксандр Зінчанка]], [[Рамелу Лукаку]], [[Кевін дэ Бройнэ|Кевін Дэ Бройнэ]] і [[Раберту Фірміну]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theloadout.com/ufl/gameplay-reveal|title=UFL confirms 2022 release, reveals first gameplay footage|website=The Loadout|date=2022-01-27|access-date=2026-06-22}}</ref>. == Беларуская лакалізацыя == Беларуская лакалізацыя UFL была зроблена перакладчыцкай суполкай «[[RэЗервацыЯ]]» — групай [[Перакладчык|перакладчыкаў]], якая спецыялізуецца на стварэнні [[Лакалізацыя праграмнага забеспячэння|лакалізацый]] [[Камп’ютарная гульня|камп'ютарных гульняў]] на [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] мовы<ref>{{Cite web|url=https://www.by-reservation.com/|title=RЭЗЕРВАЦЫЯ|website=www.by-reservation.com|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/by_reservation/57|title=МТГ «RэЗервацыЯ» / MTG ReZervatioN|website=Telegram|access-date=2026-06-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://uflgame.com/|link_text=афіцыйны сайт|схаваць=афіцыйны сайт|lang=en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2024 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] e0v61ec13w50c27ibchwgp9id0d6bpw 0 809874 5157955 5157870 2026-06-24T13:33:59Z Feeleman 163471 5157955 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''This Is the Police 2''' — [[Прыгодніцкі экшан|прыгодніцкая]] [[Стратэгічная відэагульня|стратэгічная]] [[відэагульня]] [[Беларусь|беларускай]] студыі [[Weappy Studio]], выдадзеная кампаніяй [[THQ Nordic]]. Гульня была выпушчана ў 2018 годзе для [[Microsoft Windows]], [[macOS]], [[Linux]], [[PlayStation 4]], [[Xbox One]] і [[Nintendo Switch]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://mynintendonews.com/2018/01/30/this-is-the-police-2-coming-to-nintendo-switch/|title=This Is The Police 2 Coming To Nintendo Switch|last=Sickr|website=My Nintendo News|date=2018-01-30|access-date=2026-06-22}}</ref>. Версія для [[iOS]] была выпушчана ў верасні 2019 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://hardcoregamer.com/news/this-is-the-police-2-release-date-announced-coming-to-pc-first/305126/|title=This Is the Police 2 Release Date Announced, Coming to PC First|first=Adnan|last=Riaz|website=Hardcore Gamer|date=2018-07-02|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidpolice.com/2019/09/12/this-is-the-police-2-android-pre-register/|title=[Update: Out now] This Is the Police 2 is coming to Android, and you can pre-register right now|first=Matthew|last=Sholtz|website=Android Police|date=2019-09-12|access-date=2026-06-22}}</ref>. Гульня з'яўляецца працягам «[[This Is the Police]]» і знаходзіцца ў адным сусвеце з «[[Rebel Cops]]». Гулец кіруе галоўным героем папярэдняй гульні — Джэкам Бойдам, які дзейнічае пад новым імем Уорэн Нэш і спрабуе схавацца ад [[Федэральнае бюро расследаванняў|агентаў федэральнага бюро расследаванняў]] у вымышленым горадзе Шарпвуд у 1987 годзе<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://weappy-studio.com/this-is-the-police-2/|title=This Is the Police 2 - Weappy|date=2023-11-04|access-date=2026-06-22}}</ref>. == Гульнявы працэс == «This Is the Police 2» прапануе шэраг механік, якія дадаюць глыбіню і складанасць гульнявому працэсу, забяспечваючы гульцам складаны і захапляльны досвед кіравання праваахоўнымі органамі ў горадзе Шарпвуд. Гульнявы працэс прадстаўлены праз выявы і тэкст на [[Ізаметрычная карта|ізаметрычнай карце]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://gamespace.com/reviews/this-is-the-police-2-review/|title=This Is The Police 2 Review|last=Sythrael|website=GameSpace.com|date=2018-08-10|access-date=2026-06-22}}</ref>. Гульня спалучае элементы менеджменту і тактыкі: гульцы прабіраюцца праз складаную сетку злачынстваў, карупцыі і маральных дылем. У ролі шэрыфа гульцы павінны прымаць ключавыя рашэнні, якія ўплываюць на вынік расследаванняў, аперацый праваахоўных органаў і агульны стан горада. Гульня вызначаецца нелінейнай наратыўнай структурай, якая дазваляе гульцам фарміраваць гісторыю праз свае выбары і ўчынкі<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.pushsquare.com/reviews/ps4/this_is_the_police_2|title=Review: This Is the Police 2 - An Enjoyable Sequel with Bad Difficulty Spikes|first=Push|last=Square|website=Push Square|date=2018-09-24|access-date=2026-06-22}}</ref>. Кіруючы паліцэйскімі сіламі і эфектыўна размяркоўваючы рэсурсы, гульцы павінны падтрымліваць закон і парадак, змагаючыся з рабаўніцтвамі, забойствамі, наркагандлем і іншым. Адным з ключавых аспектаў гульнявога працэсу з'яўляецца стратэгічнае планаванне і правядзенне паліцэйскіх аперацый. Гульцы павінны прызначаць афіцэраў з пэўнымі ўменнямі і рыштункам для вырашэння кожнай сітуацыі. Тактычнае прыняцце рашэнняў адыгрывае вырашальную ролю падчас напружаных сутыкненняў, дзе гульцы вымушаны кіраваць абмежаванымі рэсурсамі і захоўваць бяспеку сваіх афіцэраў<ref name=":0" />. Акрамя таго, «This Is the Police 2» уводзіць новую механіку пад назвай «Дэпартамент шэрыфа». Гульцы адказваюць за кіраванне персаналам шэрыфа, вырашэнне іх асабістых праблем і здабыццё іх адданасці. Выбудоўванне адносін з афіцэрамі і заваёўванне іх даверу мае вырашальнае значэнне для падтрымання дзеяздольных і матываваных паліцэйскіх сіл<ref>{{Cite web|lang=cs|url=https://indian-tv.cz/recenze/this-is-the-police-2-q1gcsy|title=This is the Police 2 nabízí pěkný příběh s poněkud monotónní hratelností - Recenze na INDIAN|website=indian-tv.cz|access-date=2026-06-22}}</ref>. «This Is the Police 2» прадугледжвае пакрокавыя тактычныя баі падчас рэагаванні на злачынствы або ўдзеле ў сутыкненнях. Гульцы маюць непасрэдны кантроль над сваімі афіцэрамі ў гэтых сітуацыях, выкарыстоўваючы сістэму на аснове сеткі для манеўравання і стратэгічнага размяшчэння каманды. Кожны афіцэр валодае ўнікальнымі здатнасцямі і ўменнямі, і гульцы павінны ўважліва ўлічваць іх моцныя і слабыя бакі, каб максімізаваць іх эфектыўнасць у баі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://thirdcoastreview.com/games-tech/review-games-tech/2018/10/06/game-review-this-is-the-police-2/|title=Review: This is the Police 2 Has a Great Story, but its Multiple Genres Lead to Uneven Gameplay|website=Third Coast Review|date=2018-10-06|access-date=2026-06-22}}</ref>. == Сюжэт == У горадзе Шарпвуд шэрыф Уэлс і двое іншых афіцэраў дэпартамента праводзяць аблаву на меркаваную базу «Гальштукаў» — банды наркагандляроў. Усе трое гінуць у засадзе, у выніку чаго Лілі Рыд атрымлівае павышэнне і становіцца новым шэрыфам<ref>[[File:CC-BY-SA_icon.svg|50x50пкс]] Plot section was copied from [https://this-is-the-police.fandom.com/wiki/This_Is_The_Police_2#Plot This Is The Police 2] at The This Is The Police Wiki, which is released under a [[ccorg:licenses/by-sa/3.0/|Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 (Unported) (CC-BY-SA 3.0) license]].</ref>. == Ацэнкі == «This Is the Police 2» атрымала «змяшаныя або сярэднія водгукі» паводле сайта-агрэгатара рэцэнзій [[Metacritic]], на аснове 34 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/game/this-is-the-police-2/critic-reviews/?platform=pc|title=This is the Police 2 critic reviews - Metacritic|website=www.metacritic.com|access-date=2026-06-22}}</ref>. Гульня ў цэлым спадабалася, аднак была раскрытыкавана за новыя гульнявыя механікі<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.pcgamer.com/this-is-the-police-2-review/|title=This is the Police 2 review|first=Tom Hatfield|last=published|website=PC Gamer|date=2018-07-30|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|lang=es-es|url=https://vandal.elespanol.com/analisis/pc/this-is-the-police-2/56989|title=Análisis This is the Police 2 - PC|website=Vandal|date=2018-07-31|access-date=2026-06-22}}</ref>. [[Том Хэтфілд]] з [[PC Gamer]] адзначыў, што «аснова трывалая, аднак лішняга матэрыялу проста занадта шмат»<ref name=":1" />. [[Ларэнца Фантоні]] з [[IGN]] апісаў яе як спалучэнне «[[Фарга (фільм, 1996)|Фарга]] і [[XCOM]]». Рэцэнзент адзначыў, што кіраванне паліцэйскімі ў гульні цікавае, аднак часам можа быць складаным у некаторых сітуацыях<ref>{{Cite web|lang=it|url=https://it.ign.com/this-is-the-police-2/143240/this-is-police-2-la-recensione|title=This is Police 2 - La recensione|first=di Lorenzo|last=Fantoni|website=IGN Italia|date=2018-07-30|access-date=2026-06-22}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.thqnordic.com/games/police-2|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} * [http://weappy-studio.com/games/this-is-the-police-2/ ''This Is the Police 2''] at [[Weappy Studio]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Працягі камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Гульні для Nintendo Switch]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Квэсты]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2018 года]] tl7gbo807cn9ttdcigvp08pm5uadqp3 0 809877 5158198 5157426 2026-06-25T07:29:57Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Уладзімір Васілевіч Друшчыц]] 5158198 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Васілевіч Друшчыц]] tlcpgra5ijwacbsagebxg9w46m6grxv 0 809879 5158199 5157428 2026-06-25T07:30:07Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Уладзімір Васілевіч Друшчыц]] 5158199 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Васілевіч Друшчыц]] tlcpgra5ijwacbsagebxg9w46m6grxv 0 809900 5158078 5157680 2026-06-24T19:29:31Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5158078 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял|беларуская_назва=Ты|native_name=You|арыгінальная_назва=You|арыгінальнае_назва=You|Выява=You (2018).png}} '''«Ты»''' ({{Lang-en|You}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драматычны]] [[Тэлесерыял|серыял]] з элементамі [[Трылер|трылера]] па матывах кніг [[Кэралайн Кэпнэс]], распрацаваны Грэгам Берланці і Серай Гэмбл і спрадзюсаваны студыей [[Warner bros. Television]] разам з [[Alloy Entartainments]] і [[A+E Studios]]. Прэм'ера першага сезона адбылася на канале [[Lifetime]] 9 верасня 2018 года. == Сюжэт == Першы сезон апавядае аб гісторыі Джо Голдберга, мэнэджэра кнігарні ў Нью-Ёрку, які, сустрэўшы пісьменніцу-пачаткоўцу Гвінеўру Бэк, закахаецца ў яе. Ён корміць сваю манію, карыстаючы сацыяльныя сеткі і іншыя тэхналогіі для назірання за яе месцанахаджэннем знішчэннем перашкод для ягоннага кахання. У другом сезоне Джо Голдберг пераяджае з Нью-Ёрка ў Лос-Анджэлес, каб збягчы ад свайго мінулага, і пачынае з стварэння новай асобы. Калі ён сустрэчае захопленую шэф-кухарку Лав Куінн, Джо пачынае звяртацца да сваіх старых згубленых звычак. У меру таго як ён намагаецца сфармаваць новыя рамантычныя стасункі ў горадзе анёлаў, Джо ідзе на ўсё, каб яго любоўная гісторыя з Лав стала паспешнем, каб пазбегнуць долі сваіх папярэдніх рамантычных пачынань. У трэцім сезоне Джо і Лав жанаты і выхоўваюць свайго нованароджанага сына Генры ў каліфарнійскам прадмесце Мадрэ Ліндаю У меру таго, як іхнія стасункі набіраюць новыя абароты, Джо падоўжае паўтараць цыкл маніі вырастаючай цікавасцью да іхняй суседкі Наталі. У гэты раз Лав пойдзе на ўсё, каб быць упэйненай, што яе мара пра ідэальную сям'ю не будзе так лёгка разваліцца кампульсіўнымі дзеямі Джо {{ізаляваны артыкул|date=2026-06-24}} sb918o9w02hunc6bvm9vtxdk7i40bkq 0 809904 5157962 5157817 2026-06-24T13:49:28Z Autumndancer 168015 5157962 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мітчэл}} {{ДД}} '''Уільям Дэвіт Мітчэл''' (9 верасня 1874 г., Вінона, штат Нью-Ёрк — 24 жніўня 1955 г., Саясэт, штат Нью-Ёрк) — амерыканскі палітык. == Біяграфія == Сын Уільяма Б. Мітчэла (1832—1900), юрыста і суддзі з Мінесоты, вучыўся ва Універсітэце Мінесоты. Пазней пераехаў у Нью-Ёрк. З 1925 па 1929 год ён займаў пасаду Генеральнага пракурора ЗША, а пазней стаў 54-м Генеральным пракурорам ЗША пры прэзідэнце Герберце Гуверы з 1929 па 1933 год. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Генеральныя пракуроры ЗША}} {{Кабінет Герберта Гувера}} 8y177lw7vnxm1hlrklei4yldf6q3yv5 5157964 5157962 2026-06-24T13:50:57Z Autumndancer 168015 5157964 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мітчэл}} {{ДД}} '''Уільям Дэвіт Мітчэл''' (9 верасня 1874 г., [[Уайнона (Мінесота)|Уайнона]], штат Мінесота — 24 жніўня 1955 г., Саясэт, штат Нью-Ёрк) — амерыканскі палітык. == Біяграфія == Сын Уільяма Б. Мітчэла (1832—1900), юрыста і суддзі з Мінесоты, вучыўся ва Універсітэце Мінесоты. Пазней пераехаў у Нью-Ёрк. З 1925 па 1929 год ён займаў пасаду Генеральнага пракурора ЗША, а пазней стаў 54-м Генеральным пракурорам ЗША пры прэзідэнце Герберце Гуверы з 1929 па 1933 год. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Генеральныя пракуроры ЗША}} {{Кабінет Герберта Гувера}} 6fjk6y0vqktzvg3qykdio7alcxtda0o 5158172 5157964 2026-06-25T03:22:21Z StarDeg 16311 5158172 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мітчэл}} {{ДД}} '''Уільям Дэвіт Мітчэл''' ([[9 верасня]] [[1874]], [[Уайнона (Мінесота)|Уайнона]], штат Мінесота — [[24 жніўня]] [[1955]], Саясэт, штат Нью-Ёрк) — амерыканскі палітык. == Біяграфія == Сын Уільяма Б. Мітчэла (1832—1900), юрыста і суддзі з Мінесоты, вучыўся ва Універсітэце Мінесоты. Пазней пераехаў у Нью-Ёрк. З 1925 па 1929 год ён займаў пасаду Генеральнага пракурора ЗША, а пазней стаў 54-м Генеральным пракурорам ЗША пры прэзідэнце Герберце Гуверы з 1929 па 1933 год. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{Генеральныя пракуроры ЗША}} {{Кабінет Герберта Гувера}} gs86nurmv2uop10fpwq8abgw8c1ouvq 0 809905 5157953 5157869 2026-06-24T13:33:18Z Feeleman 163471 5157953 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Rebel Cops''' — [[відэагульня]] ў жанры [[Пакрокавая тактыка|пакрокавай тактыкі]] 2019 года, распрацаваная студыяй [[Weappy Studio]] і выдадзеная кампаніяй [[THQ Nordic]]. Гульня з'яўляецца адгалінаваннем ад «[[This Is the Police]]» і «[[This Is the Police 2]]». Гульцы кіруюць былымі паліцэйскімі, якія змагаюцца супраць бандытаў і карумпаванага паліцэйскага дэпартамента<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://store.steampowered.com/app/970960/Rebel_Cops/|title=Save 75% on Rebel Cops on Steam|website=store.steampowered.com|access-date=2026-06-24}}</ref>. == Гульнявы працэс == Гульцы кіруюць групай былых паліцэйскіх, якія звольніліся, калі іх невялікі горад, уключаючы паліцэйскі дэпартамент, быў захоплены расійскім гангстарам. Змагаючыся за вызваленне свайго горада, гульцы ўступаюць у пакрокавыя тактычныя баі супраць бандытаў і карумпаваных паліцэйскіх. Гульцы могуць спрабаваць арыштоўваць злачынцаў, але шанец поспеху залежыць ад некалькі фактараў, як, напрыклад, запужанасць афіцэра. Калі атрымліваецца арыштаваць ворага, ён выдаляецца з карты. Такім чынам гулец здабывае сабе больш [[Пункт досведу|пунктаў досведу]]. Арышт ворагаў замест іх знішчэння таксама прыносіць «пункты бунту», якія выкарыстоўваюцца для актывацыі спецыяльных здатнасцей. Пры павышэнні ўзроўню гульцы могуць наладжваць паліцэйскіх афіцэраў, надаючы ім спецыяльныя здатнасці — напрыклад, магчымасць даваць адпор у параненым стане або арыштоўваць ворагаў на адлегласці. Персанажы могуць аўтаматычна папярэджваць адзін аднаго, калі іх вось-вось заўважаць падазраваныя<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://www.rockpapershotgun.com/rebel-cops-review|аўтар=Matt Cox|загаловак=Wot I Think: Rebel Cops|год=2019-09-18|мова=en|выданне=Rock, Paper, Shotgun}}</ref>. Персанажы не маюць [[Адзінка здароўя|адзінкі здароўя]]; замест гэтага любы паранены памірае праз некалькі раўндаў ад страты крыві, калі яго не стабілізаваць. Выключэннем з'яўляюцца стрэлы ў галаву — яны імгненна забіваюць без шлема. Раненні ног выводзяць персанажа са строю, а стрэл у руку пазбаўляе яго магчымасці адстрэльвацца. Раненні ў грудзі выклікаюць крывацёк удвая хутчэй. Гульцы маюць абмежаваную колькасць захаванняў<ref name=":0" />. Гульня вядзецца з [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычным відам]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gamepressure.com/games/rebel-cops/z15921|title=Rebel Cops - Game Database|website=Gamepressure.com|date=2019-09-10|access-date=2026-06-24}}</ref>. == Распрацоўка == [[THQ Nordic]] выпусціла Rebel Cops для [[Microsoft Windows|Windows]], [[PlayStation 4]], [[Xbox One]] і [[Nintendo Switch]] 17 верасня 2019 года. [[HandyGames]] выпусціла яе для [[iOS]] і [[Android]] 23 красавіка 2020 года<ref name=":1" />. == Ацэнкі == Rebel Cops атрымала змяшаныя водгукі на [[Metacritic]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/game/rebel-cops/|title=Rebel Cops Reviews - Metacritic|website=www.metacritic.com|access-date=2026-06-24}}</ref>. [[Rock Paper Shotgun]] адзначыла, што гульцам не хапае звестак для прыняцця рашэнняў, што, на думку рэцэнзентаў, робіць праходжанне [[Узровень (відэагульні)|ўзроўняў]] нецікавым і манатонным<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.rockpapershotgun.com/rebel-cops-review|аўтар=Matt Cox|загаловак=Wot I Think: Rebel Cops|год=2019-09-18|мова=en|выданне=Rock, Paper, Shotgun}}</ref>. [[Polygon (вэбсайт)|Polygon]] быў расчараваны, што гульнявы працэс адрозніваецца ад таго, што паказвалася ў трэйлерах — па іх меркаванні, прэзентацыі стваралі ўражанне гульні ў духу «[[Лонгмайр (тэлесерыял)|Лонгмайра]]». Рэцэнзенты адзначылі, што гульня не дрэнная, але мае слабы тэмп і недастатковую глыбіню<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.polygon.com/reviews/2019/9/18/20870892/rebel-cops-review-impressions-pc-switch-ps4-xbox-one/|title=Rebel Cops presents an uncomfortable view of crime and punishment|first=Charlie|last=Hall|website=Polygon.com|date=2019-09-18|access-date=2026-06-24}}</ref>. [[Nintendo Life]] пахваліла магчымасць паўторнага праходжання, складаны, але даступны для разумення гульнявы працэс і дызайн місій, аднак выказала незадаволенасць сюжэтам і карыстальніцкім інтэрфейсам версіі для Switch<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.nintendolife.com/reviews/switch-eshop/rebel_cops|title=Review: Rebel Cops (Switch) - A Bland Setting Gives Way To Challenging Tactical Action|first=Nintendo|last=Life|website=Nintendo Life|date=2019-09-23|access-date=2026-06-24}}</ref>. [[Push Square]] атрымалі задавальненне ад выкліку, звязанага з недахопам адзінак здароўя і сціплымі рэсурсамі, аднак адзначыла, што больш адкрытыя місіі губляюць гэтую напружанасць і становяцца невыразнымі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.pushsquare.com/reviews/ps4/rebel_cops|title=Review: Rebel Cops - Intense Turn-Based Tactical Response|first=Push|last=Square|website=Push Square|date=2019-09-16|access-date=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/rebel-cops/|link_text=Афіцыйны сайт|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гульні для Xbox One]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 4]] [[Катэгорыя:Гульні для Nintendo Switch]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Linux]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2019 года]] 5kaam2ha9fm1err5rbhc0zk2hdhkix0 14 809906 5157905 2026-06-24T12:18:21Z Feeleman 163471 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2025|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Творы 2025 года]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя]]» 5157905 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Камп’ютарныя гульні|2025|года}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Творы 2025 года]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні XXI стагоддзя]] gqongx5s2d5skrvwg06bgl86wx9m52w 0 809907 5157911 2026-06-24T12:25:22Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Дода]] у [[Дода (спявачка)]]: Вырашэнне неадназначнасці 5157911 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дода (спявачка)]] 7e6zphl2zlcifik4oidbi8fv7rykfvr 5157965 5157911 2026-06-24T13:58:13Z Ueschar 151377 Артыкул пра Дода 5157965 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = {{Вымер}} До́да | image file = Dodo 1.JPG | image title = | image descr = Рэканструкцыя маўрыкійскага дронта ў [[Оксфардскі ўніверсітэцкі музей прыродазнаўчай гісторыі|Оксфардскім універсітэцкім музеі прыродазнаўчай гісторыі]] | parent = Raphinae | rang = Від | latin = Raphus cucullatus | author = ([[Карл Ліней|Linnaeus]], 1758) | syn = * ''Struthio cucullatus'' Linnaeus, 1758 * ''Didus ineptus'' Linnaeus, 1766 }}'''До́да''', '''дро́нт звыча́йны''' (''Raphus cucullatus'') — вымерлы від нелятаючых [[Птушкі|птушак]] сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (Columbidae), адзіны прадстаўнік роду ''Raphus''. Быў [[Эндэмік|эндэмікам]] вострава [[Маўрыкій]] у заходняй частцы [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Ягоным найбліжэйшым вымерлым сваяком быў [[дронт-пустэльнік]], а найбліжэйшым жывым сваяком лічыцца [[нікабарскі голуб]].<ref name="avibase">{{Cite web|language=en|url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=DEF9592737DC3B5E|title=Raphus cucullatus (Dodo)|website=Avibase|access-date=2026-06-22}}</ref><ref name="gbif">{{Cite web|language=en|url=https://www.gbif.org/species/2496198|title=Raphus cucullatus (Linnaeus, 1758)|website=GBIF|access-date=2026-06-24}}</ref> == Назва і сістэматыка == Навуковая назва ''Raphus cucullatus'' замацавалася за відам пасля апісання [[Карл Ліней|Карла Лінея]] у 1758 годзе. У старэйшай літаратуры дронтаў нярэдка вылучалі ў асобнае сямейства ''Raphidae.''<ref name="avibase" /> У старых крыніцах разам з звычайным дронтам часам згадваўся «белы дронт» з [[Рэюньён|Рэюньёна]]. Цяпер, аднак лічыцца, што знойдзеныя парэшткі належалі [[Рэюньёнскі ібіс|рэюньёнскаму ібісу]], а не прадстаўніку роду ''Raphus''.<ref name="gbif" /> == Распаўсюджанне і арэал пражывання == [[Файл:Dodo_Range_Mauritius.svg|злева|міні|Маўрыкій — адзінае вядомае месца пражывання дода]] Дода жыў толькі на востраве Маўрыкій, які ўваходзіць у склад [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравоў]]. Да з’яўлення пастаянных еўрапейскіх паселішчаў востраў меў ізаляваную фаўну без буйных наземных драпежнікаў, таму шэраг мясцовых птушак страціў здольнасць да палёту або стаў большую частку часу праводзіць на зямлі.<ref name="nhm">{{Cite web|language=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/the-dodo-bird-the-real-facts-about-this-icon-of-extinction.html|title=The dodo bird: The real facts about this icon of extinction|website=Natural History Museum|access-date=2026-06-22}}</ref> Асноўным асяроддзем для дода, імаверна, былі сухія прыбярэжныя лясы і ўчасткі каля вадаёмаў. Важную ролю ў вывучэнні яе экасістэмы адыграла балота Мар-о-Сонж (фр.: ''Mare aux Songes''), дзе знойдзены шматлікія рэшткі дронтаў і іншых жывёл Маўрыкія.<ref name="nhm" /> == Апісанне == Выгляд дода вядомы толькі паводле пісьмовых сведчанняў XVII стагоддзя, старых малюнкаў, музейных рэшткаў і пазнейшых рэканструкцый. Ніводнага поўнага натуральнага чучала не захавалася.<ref name="oumnh">{{Cite web|language=en|url=https://oumnh.ox.ac.uk/learn-the-oxford-dodo|title=The Oxford Dodo|website=Oxford University Museum of Natural History|access-date=2026-06-22}}</ref> У большасці апісанняў гэта была буйная нелятаючая птушка з масіўнай кручкаватай дзюбай, вялікай галавой, кароткімі крыламі і невялікім пучком пер’я ў задняй частцы цела. Маса цела дасягала да 20 кг, птушка мела вялікую галаву, кручкаватую дзюбу, малыя крылы, кароткае пер’е і чатыры пальцы на нагах.<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}</ref> [[Файл:Dodo_size_comparison_diagram.svg|міні|Параўнанне памераў дода і чалавека]] Сучасныя ацэнкі масы адрозніваюцца ад старых уяўленняў пра вельмі цяжкую і непаваротлівую птушку. Даследаванне вялікай выбаркі сцегнавых костак паказала сярэднюю масу каля 12 кг, хоць розныя ацэнкі ў навуковай літаратуры вагаюцца прыкладна ад 9,5 да 18 кг.<ref name="mass">{{Cite journal|last=van Heteren|first=Anneke H.|last2=van Dierendonck|first2=Roland C. H.|last3=van Egmond|first3=Maria A. N. E.|last4=ten Hagen|first4=Sjang L.|last5=Kreuning|first5=Jippe|title=Neither slim nor fat: estimating the mass of the dodo (Raphus cucullatus, Aves, Columbiformes) based on the largest sample of dodo bones to date|journal=PeerJ|volume=5|pages=e4110|year=2017|doi=10.7717/peerj.4110|language=en}}</ref> Паводле Оксфардскага ўніверсітэцкага музея натуральнай гісторыі, птушка была каля аднаго метра вышынёй.<ref name="oumnh" /> Уяўленне пра дода як пра выключна тоўстую і нязграбную птушку, імаверна, узнікла пад уплывам некаторых еўрапейскіх малюнкаў і асобнікаў, якіх маглі перакормліваць у няволі.<ref name="nhm" /> == Харчаванне і размнажэнне == Дакладных звестак пра паводзіны дода захавалася мала. Найбольш верагодна, яна харчавалася пладамі, насеннем і іншай расліннай ежай. У страўніках дронтаў знаходзілі камяні, якія маглі дапамагаць пераціраць ежу, як гэта бывае ў многіх іншых птушак.<ref name="gbif" /> Дода гнездаваліся на зямлі і адкладала адно яйцо.<ref name="belenc" /> Гісталагічнае вывучэнне костак паказала, што размнажэнне магло прыпадаць прыкладна на жнівень, а хуткі рост птушанят дазваляў ім дасягаць больш устойлівага памеру перад летнім сезонам цыклонаў у паўднёвым паўшар’і. Гэта ж даследаванне звязвае сезонную змену выгляду дронтаў на старых малюнках з лінькай пасля перыяду размнажэння.<ref name="angst2017">{{Cite journal|last=Angst|first=D.|last2=Chinsamy|first2=A.|last3=Steel|first3=L.|last4=Hume|first4=J. P.|title=Bone histology sheds new light on the ecology of the dodo (Raphus cucullatus, Aves, Columbiformes)|journal=Scientific Reports|volume=7|pages=7993|year=2017|doi=10.1038/s41598-017-08536-3|language=en}}</ref> == Адкрыццё еўрапейцамі і выміранне == [[Файл:ExtinctDodoBird.jpeg|міні|Дода паводле выявы Руланта Саверэя]] Галандскія маракі ўпершыню апісалі дода ў 1598 годзе, калі пачалі выкарыстоўваць Маўрыкій як перавалачны пункт на шляху ў [[Азія|Азію]]. Птушка не баялася людзей і не магла лятаць, таму яе лёгка было лавіць. Аднак паляванне было толькі адной з прычын вымірання. Не менш істотнымі былі знішчэнне лясоў і завоз на востраў [[Свіння свойская|свіней]], [[Пацук|пацукоў]], [[Сабака|сабакаў]], [[Кот свойскі|катоў]] і [[Макакі|макак]], якія разбуралі наземныя гнёзды і з’ядалі яйкі або птушанят.<ref name="iucn">{{Cite web|language=en|url=https://www.iucnredlist.org/species/22690059/93259513|title=Raphus cucullatus|author=BirdLife International|website=The IUCN Red List of Threatened Species|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22690059A93259513.en|access-date=2026-06-22|year=2016}}</ref><ref name="angst2017" /> Апошняе шырока прызнанае назіранне дода ў прыродзе адносяць да 1662 года: галандскі марак Волькерт Эвертс, які трапіў на Маўрыкій пасля караблекрушэння, апісаў птушак, злоўленых на невялікім астраўку каля ўзбярэжжа.<ref name="oumnh" /> Пазнейшыя, менш надзейныя звесткі пра асобныя сустрэчы з дода адносяцца да 1670—1680-х гадоў.<ref name="roberts2003">{{Cite journal|last=Roberts|first=David L.|last2=Solow|first2=Andrew R.|title=When did the dodo become extinct?|journal=Nature|volume=426|pages=245|year=2003|doi=10.1038/426245a|language=en}}</ref> На пачатку XVIII стагоддзя від ужо лічыўся зніклым.<ref name="oumnh" /> == Рэшткі і вывучэнне == [[Файл:Dodo-Skeleton_Natural_History_Museum_London_England.jpg|міні|Шкілет дода ў [[Музей прыродазнаўчай гісторыі, Лондан|Музеі прыродазнаўчай гісторыі ў Лондане]]]] Найболей вядомы так званы «Оксфардскі дронт» — рэшткі птушкі з калекцый Оксфардскага ўніверсітэта. Ад яго захаваліся чэрап з участкам муміфікаванай скуры, ступня, частка сцегнавой косткі, пяро і асобныя тканкі; гэта адзіны вядомы матэрыял з мяккімі тканкамі доды, прыдатны для даследавання [[ДНК]].<ref name="oumnh" /> Большасць музейных шкілетаў дода — кампазітныя, гэта значыць складзенымі з костак некалькіх асобін.<ref name="nhm" /> Асноўная маса матэрыялу паходзіць з Маўрыкія, найперш з балота Мар-о-Сонж.<ref name="nhm" /><ref name="mass" /> == У культуры == Дода стала адным з найбольш пазнавальных сімвалаў вымірання відаў праз дзейнасць чалавека. У англійскай мове замацаваліся выразы накшталт ''dead as a dodo'' і ''to go the way of the dodo'', якія абазначаюць поўнае знікненне або выхад з ужытку. Яшчэ большую вядомасць у масавай культуры Дода атрымаў пасля з’яўлення гэтай птушкі ў кнізе [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] «[[Аліса ў Краіне цудаў|Алесіны прыгоды ў Цудазем’і]]».{{зноскі}} == Літаратура == * Дронтавыя // {{Кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.|том=6: Дадаізм — Застава|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|год=1998|старонкі=209|isbn=985-11-0106-0}} * Hume, J. P. The history of the Dodo ''Raphus cucullatus'' and the penguin of Mauritius // ''Historical Biology''. — 2006. — Vol. 18, № 2. — P. 65—89. — DOI: 10.1080/08912960600639400. * Parish, Jolyon C. ''The Dodo and the Solitaire: A Natural History''. — Bloomington: Indiana University Press, 2013. * Roberts, David L.; Solow, Andrew R. When did the dodo become extinct? // ''Nature''. — 2003. — Vol. 426. — P. 245. — DOI: 10.1038/426245a. * van Heteren, A. H.; van Dierendonck, R. C. H.; van Egmond, M. A. N. E.; ten Hagen, S. L.; Kreuning, J. Neither slim nor fat: estimating the mass of the dodo (''Raphus cucullatus'', Aves, Columbiformes) based on the largest sample of dodo bones to date // ''PeerJ''. — 2017. — Vol. 5. — e4110. — DOI: 10.7717/peerj.4110. == Спасылкі == {{Commonscat|Raphus cucullatus}} * [https://www.iucnredlist.org/species/22690059/93259513 ''Raphus cucullatus''] на сайце [[МСАП|IUCN Red List]] {{ref-en}} * [https://oumnh.ox.ac.uk/learn-the-oxford-dodo The Oxford Dodo] — Оксфардскі ўніверсітэцкі музей натуральнай гісторыі {{ref-en}} * [https://www.nhm.ac.uk/discover/the-dodo-bird-the-real-facts-about-this-icon-of-extinction.html The dodo bird: The real facts about this icon of extinction] — Музей натуральнай гісторыі ў Лондане {{ref-en}} 2z25mq6jeot2kdjazt8rj8tbebb9xdr 5158205 5157965 2026-06-25T07:43:56Z Ueschar 151377 5158205 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = {{Вымер}} До́да | image file = Dodo 1.JPG | image title = | image descr = Рэканструкцыя маўрыкійскага дронта ў [[Оксфардскі ўніверсітэцкі музей прыродазнаўчай гісторыі|Оксфардскім універсітэцкім музеі прыродазнаўчай гісторыі]] | parent = Raphus | rang = Від | latin = Raphus cucullatus | author = ([[Карл Ліней|Linnaeus]], 1758) | syn = * ''Struthio cucullatus'' Linnaeus, 1758 * ''Didus ineptus'' Linnaeus, 1766 }}'''До́да''', '''дро́нт звыча́йны''' (''Raphus cucullatus'') — вымерлы від нелятаючых [[Птушкі|птушак]] сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (Columbidae), адзіны прадстаўнік роду ''Raphus''. Быў [[Эндэмік|эндэмікам]] вострава [[Маўрыкій]] у заходняй частцы [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Ягоным найбліжэйшым вымерлым сваяком быў [[дронт-пустэльнік]], а найбліжэйшым жывым сваяком лічыцца [[нікабарскі голуб]].<ref name="avibase">{{Cite web|language=en|url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=DEF9592737DC3B5E|title=Raphus cucullatus (Dodo)|website=Avibase|access-date=2026-06-22}}</ref><ref name="gbif">{{Cite web|language=en|url=https://www.gbif.org/species/2496198|title=Raphus cucullatus (Linnaeus, 1758)|website=GBIF|access-date=2026-06-24}}</ref> == Назва і сістэматыка == Навуковая назва ''Raphus cucullatus'' замацавалася за відам пасля апісання [[Карл Ліней|Карла Лінея]] у 1758 годзе. У старэйшай літаратуры дронтаў нярэдка вылучалі ў асобнае сямейства ''Raphidae.''<ref name="avibase" /> У старых крыніцах разам з звычайным дронтам часам згадваўся «белы дронт» з [[Рэюньён|Рэюньёна]]. Цяпер, аднак лічыцца, што знойдзеныя парэшткі належалі [[Рэюньёнскі ібіс|рэюньёнскаму ібісу]], а не прадстаўніку роду ''Raphus''.<ref name="gbif" /> == Распаўсюджанне і арэал пражывання == [[Файл:Dodo_Range_Mauritius.svg|злева|міні|Маўрыкій — адзінае вядомае месца пражывання дода]] Дода жыў толькі на востраве Маўрыкій, які ўваходзіць у склад [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравоў]]. Да з’яўлення пастаянных еўрапейскіх паселішчаў востраў меў ізаляваную фаўну без буйных наземных драпежнікаў, таму шэраг мясцовых птушак страціў здольнасць да палёту або стаў большую частку часу праводзіць на зямлі.<ref name="nhm">{{Cite web|language=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/the-dodo-bird-the-real-facts-about-this-icon-of-extinction.html|title=The dodo bird: The real facts about this icon of extinction|website=Natural History Museum|access-date=2026-06-22}}</ref> Асноўным асяроддзем для дода, імаверна, былі сухія прыбярэжныя лясы і ўчасткі каля вадаёмаў. Важную ролю ў вывучэнні яе экасістэмы адыграла балота Мар-о-Сонж (фр.: ''Mare aux Songes''), дзе знойдзены шматлікія рэшткі дронтаў і іншых жывёл Маўрыкія.<ref name="nhm" /> == Апісанне == Выгляд дода вядомы толькі паводле пісьмовых сведчанняў XVII стагоддзя, старых малюнкаў, музейных рэшткаў і пазнейшых рэканструкцый. Ніводнага поўнага натуральнага чучала не захавалася.<ref name="oumnh">{{Cite web|language=en|url=https://oumnh.ox.ac.uk/learn-the-oxford-dodo|title=The Oxford Dodo|website=Oxford University Museum of Natural History|access-date=2026-06-22}}</ref> У большасці апісанняў гэта была буйная нелятаючая птушка з масіўнай кручкаватай дзюбай, вялікай галавой, кароткімі крыламі і невялікім пучком пер’я ў задняй частцы цела. Маса цела дасягала да 20 кг, птушка мела вялікую галаву, кручкаватую дзюбу, малыя крылы, кароткае пер’е і чатыры пальцы на нагах.<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}</ref> [[Файл:Dodo_size_comparison_diagram.svg|міні|Параўнанне памераў дода і чалавека]] Сучасныя ацэнкі масы адрозніваюцца ад старых уяўленняў пра вельмі цяжкую і непаваротлівую птушку. Даследаванне вялікай выбаркі сцегнавых костак паказала сярэднюю масу каля 12 кг, хоць розныя ацэнкі ў навуковай літаратуры вагаюцца прыкладна ад 9,5 да 18 кг.<ref name="mass">{{Cite journal|last=van Heteren|first=Anneke H.|last2=van Dierendonck|first2=Roland C. H.|last3=van Egmond|first3=Maria A. N. E.|last4=ten Hagen|first4=Sjang L.|last5=Kreuning|first5=Jippe|title=Neither slim nor fat: estimating the mass of the dodo (Raphus cucullatus, Aves, Columbiformes) based on the largest sample of dodo bones to date|journal=PeerJ|volume=5|pages=e4110|year=2017|doi=10.7717/peerj.4110|language=en}}</ref> Паводле Оксфардскага ўніверсітэцкага музея натуральнай гісторыі, птушка была каля аднаго метра вышынёй.<ref name="oumnh" /> Уяўленне пра дода як пра выключна тоўстую і нязграбную птушку, імаверна, узнікла пад уплывам некаторых еўрапейскіх малюнкаў і асобнікаў, якіх маглі перакормліваць у няволі.<ref name="nhm" /> == Харчаванне і размнажэнне == Дакладных звестак пра паводзіны дода захавалася мала. Найбольш верагодна, яна харчавалася пладамі, насеннем і іншай расліннай ежай. У страўніках дронтаў знаходзілі камяні, якія маглі дапамагаць пераціраць ежу, як гэта бывае ў многіх іншых птушак.<ref name="gbif" /> Дода гнездаваліся на зямлі і адкладала адно яйцо.<ref name="belenc" /> Гісталагічнае вывучэнне костак паказала, што размнажэнне магло прыпадаць прыкладна на жнівень, а хуткі рост птушанят дазваляў ім дасягаць больш устойлівага памеру перад летнім сезонам цыклонаў у паўднёвым паўшар’і. Гэта ж даследаванне звязвае сезонную змену выгляду дронтаў на старых малюнках з лінькай пасля перыяду размнажэння.<ref name="angst2017">{{Cite journal|last=Angst|first=D.|last2=Chinsamy|first2=A.|last3=Steel|first3=L.|last4=Hume|first4=J. P.|title=Bone histology sheds new light on the ecology of the dodo (Raphus cucullatus, Aves, Columbiformes)|journal=Scientific Reports|volume=7|pages=7993|year=2017|doi=10.1038/s41598-017-08536-3|language=en}}</ref> == Адкрыццё еўрапейцамі і выміранне == [[Файл:ExtinctDodoBird.jpeg|міні|Дода паводле выявы Руланта Саверэя]] Галандскія маракі ўпершыню апісалі дода ў 1598 годзе, калі пачалі выкарыстоўваць Маўрыкій як перавалачны пункт на шляху ў [[Азія|Азію]]. Птушка не баялася людзей і не магла лятаць, таму яе лёгка было лавіць. Аднак паляванне было толькі адной з прычын вымірання. Не менш істотнымі былі знішчэнне лясоў і завоз на востраў [[Свіння свойская|свіней]], [[Пацук|пацукоў]], [[Сабака|сабакаў]], [[Кот свойскі|катоў]] і [[Макакі|макак]], якія разбуралі наземныя гнёзды і з’ядалі яйкі або птушанят.<ref name="iucn">{{Cite web|language=en|url=https://www.iucnredlist.org/species/22690059/93259513|title=Raphus cucullatus|author=BirdLife International|website=The IUCN Red List of Threatened Species|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22690059A93259513.en|access-date=2026-06-22|year=2016}}</ref><ref name="angst2017" /> Апошняе шырока прызнанае назіранне дода ў прыродзе адносяць да 1662 года: галандскі марак Волькерт Эвертс, які трапіў на Маўрыкій пасля караблекрушэння, апісаў птушак, злоўленых на невялікім астраўку каля ўзбярэжжа.<ref name="oumnh" /> Пазнейшыя, менш надзейныя звесткі пра асобныя сустрэчы з дода адносяцца да 1670—1680-х гадоў.<ref name="roberts2003">{{Cite journal|last=Roberts|first=David L.|last2=Solow|first2=Andrew R.|title=When did the dodo become extinct?|journal=Nature|volume=426|pages=245|year=2003|doi=10.1038/426245a|language=en}}</ref> На пачатку XVIII стагоддзя від ужо лічыўся зніклым.<ref name="oumnh" /> == Рэшткі і вывучэнне == [[Файл:Dodo-Skeleton_Natural_History_Museum_London_England.jpg|міні|Шкілет дода ў [[Музей прыродазнаўчай гісторыі, Лондан|Музеі прыродазнаўчай гісторыі ў Лондане]]]] Найболей вядомы так званы «Оксфардскі дронт» — рэшткі птушкі з калекцый Оксфардскага ўніверсітэта. Ад яго захаваліся чэрап з участкам муміфікаванай скуры, ступня, частка сцегнавой косткі, пяро і асобныя тканкі; гэта адзіны вядомы матэрыял з мяккімі тканкамі доды, прыдатны для даследавання [[ДНК]].<ref name="oumnh" /> Большасць музейных шкілетаў дода — кампазітныя, гэта значыць складзенымі з костак некалькіх асобін.<ref name="nhm" /> Асноўная маса матэрыялу паходзіць з Маўрыкія, найперш з балота Мар-о-Сонж.<ref name="nhm" /><ref name="mass" /> == У культуры == Дода стала адным з найбольш пазнавальных сімвалаў вымірання відаў праз дзейнасць чалавека. У англійскай мове замацаваліся выразы накшталт ''dead as a dodo'' і ''to go the way of the dodo'', якія абазначаюць поўнае знікненне або выхад з ужытку. Яшчэ большую вядомасць у масавай культуры Дода атрымаў пасля з’яўлення гэтай птушкі ў кнізе [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] «[[Аліса ў Краіне цудаў|Алесіны прыгоды ў Цудазем’і]]».{{зноскі}} == Літаратура == * Дронтавыя // {{Кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.|том=6: Дадаізм — Застава|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|год=1998|старонкі=209|isbn=985-11-0106-0}} * Hume, J. P. The history of the Dodo ''Raphus cucullatus'' and the penguin of Mauritius // ''Historical Biology''. — 2006. — Vol. 18, № 2. — P. 65—89. — DOI: 10.1080/08912960600639400. * Parish, Jolyon C. ''The Dodo and the Solitaire: A Natural History''. — Bloomington: Indiana University Press, 2013. * Roberts, David L.; Solow, Andrew R. When did the dodo become extinct? // ''Nature''. — 2003. — Vol. 426. — P. 245. — DOI: 10.1038/426245a. * van Heteren, A. H.; van Dierendonck, R. C. H.; van Egmond, M. A. N. E.; ten Hagen, S. L.; Kreuning, J. Neither slim nor fat: estimating the mass of the dodo (''Raphus cucullatus'', Aves, Columbiformes) based on the largest sample of dodo bones to date // ''PeerJ''. — 2017. — Vol. 5. — e4110. — DOI: 10.7717/peerj.4110. == Спасылкі == {{Commonscat|Raphus cucullatus}} * [https://www.iucnredlist.org/species/22690059/93259513 ''Raphus cucullatus''] на сайце [[МСАП|IUCN Red List]] {{ref-en}} * [https://oumnh.ox.ac.uk/learn-the-oxford-dodo The Oxford Dodo] — Оксфардскі ўніверсітэцкі музей натуральнай гісторыі {{ref-en}} * [https://www.nhm.ac.uk/discover/the-dodo-bird-the-real-facts-about-this-icon-of-extinction.html The dodo bird: The real facts about this icon of extinction] — Музей натуральнай гісторыі ў Лондане {{ref-en}} nahb19weorpj6nu5wmc1drn0dvpv950 5158253 5158205 2026-06-25T09:06:04Z Ueschar 151377 5158253 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = {{Вымер}} До́да | image file = Dodo 1.JPG | image title = | image descr = Рэканструкцыя маўрыкійскага дронта ў [[Оксфардскі ўніверсітэцкі музей прыродазнаўчай гісторыі|Оксфардскім універсітэцкім музеі прыродазнаўчай гісторыі]] | parent = Raphus | rang = Від | latin = Raphus cucullatus | author = ([[Карл Ліней|Linnaeus]], 1758) | syn = * ''Struthio cucullatus'' Linnaeus, 1758 * ''Didus ineptus'' Linnaeus, 1766 }}'''До́да''', '''дро́нт звыча́йны''' (''Raphus cucullatus'') — вымерлы від нелятаючых [[Птушкі|птушак]] сямейства [[Галубіныя|галубіных]] (Columbidae), адзіны прадстаўнік роду ''Raphus''. Быў [[Эндэмік|эндэмікам]] вострава [[Маўрыкій]] у заходняй частцы [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]]. Ягоным найбліжэйшым вымерлым сваяком быў [[дронт-пустэльнік]], а найбліжэйшым жывым сваяком лічыцца [[нікабарскі голуб]].<ref name="avibase">{{Cite web|language=en|url=https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=DEF9592737DC3B5E|title=Raphus cucullatus (Dodo)|website=Avibase|access-date=2026-06-22}}</ref><ref name="gbif">{{Cite web|language=en|url=https://www.gbif.org/species/2496198|title=Raphus cucullatus (Linnaeus, 1758)|website=GBIF|access-date=2026-06-24}}</ref> == Назва і сістэматыка == Навуковая назва ''Raphus cucullatus'' замацавалася за відам пасля апісання [[Карл Ліней|Карла Лінея]] у 1758 годзе. У старэйшай літаратуры дронтаў нярэдка вылучалі ў асобнае сямейства ''Raphidae.''<ref name="avibase" /> У старых крыніцах разам з звычайным дронтам часам згадваўся «белы дронт» з [[Рэюньён|Рэюньёна]]. Цяпер, аднак лічыцца, што знойдзеныя парэшткі належалі [[Рэюньёнскі ібіс|рэюньёнскаму ібісу]], а не прадстаўніку роду ''Raphus''.<ref name="gbif" /> == Распаўсюджанне і арэал пражывання == [[Файл:Dodo_Range_Mauritius.svg|злева|міні|Маўрыкій — адзінае вядомае месца пражывання дода]] Дода жыў толькі на востраве Маўрыкій, які ўваходзіць у склад [[Маскарэнскія астравы|Маскарэнскіх астравоў]]. Да з’яўлення пастаянных еўрапейскіх паселішчаў востраў меў ізаляваную фаўну без буйных наземных драпежнікаў, таму шэраг мясцовых птушак страціў здольнасць да палёту або стаў большую частку часу праводзіць на зямлі.<ref name="nhm">{{Cite web|language=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover/the-dodo-bird-the-real-facts-about-this-icon-of-extinction.html|title=The dodo bird: The real facts about this icon of extinction|website=Natural History Museum|access-date=2026-06-22}}</ref> Асноўным асяроддзем для дода, імаверна, былі сухія прыбярэжныя лясы і ўчасткі каля вадаёмаў. Важную ролю ў вывучэнні яе экасістэмы адыграла балота Мар-о-Сонж (фр.: ''Mare aux Songes''), дзе знойдзены шматлікія рэшткі дронтаў і іншых жывёл Маўрыкія.<ref name="nhm" /> == Апісанне == Выгляд дода вядомы толькі паводле пісьмовых сведчанняў XVII стагоддзя, старых малюнкаў, музейных рэшткаў і пазнейшых рэканструкцый. Ніводнага поўнага натуральнага чучала не захавалася.<ref name="oumnh">{{Cite web|language=en|url=https://oumnh.ox.ac.uk/learn-the-oxford-dodo|title=The Oxford Dodo|website=Oxford University Museum of Natural History|access-date=2026-06-22}}</ref> У большасці апісанняў гэта была буйная нелятаючая птушка з масіўнай кручкаватай дзюбай, вялікай галавой, кароткімі крыламі і невялікім пучком пер’я ў задняй частцы цела. Маса цела дасягала да 20 кг, птушка мела вялікую галаву, кручкаватую дзюбу, малыя крылы, кароткае пер’е і чатыры пальцы на нагах.<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%AB%D0%AF|title=Дронтавыя|website=Verbum|access-date=2026-06-22}}</ref> [[Файл:Dodo_size_comparison_diagram.svg|міні|Параўнанне памераў дода і чалавека]] Сучасныя ацэнкі масы адрозніваюцца ад старых уяўленняў пра вельмі цяжкую і непаваротлівую птушку. Даследаванне вялікай выбаркі сцегнавых костак паказала сярэднюю масу каля 12 кг, хоць розныя ацэнкі ў навуковай літаратуры вагаюцца прыкладна ад 9,5 да 18 кг.<ref name="mass">{{Cite journal|last=van Heteren|first=Anneke H.|last2=van Dierendonck|first2=Roland C. H.|last3=van Egmond|first3=Maria A. N. E.|last4=ten Hagen|first4=Sjang L.|last5=Kreuning|first5=Jippe|title=Neither slim nor fat: estimating the mass of the dodo (Raphus cucullatus, Aves, Columbiformes) based on the largest sample of dodo bones to date|journal=PeerJ|volume=5|pages=e4110|year=2017|doi=10.7717/peerj.4110|language=en}}</ref> Паводле Оксфардскага ўніверсітэцкага музея натуральнай гісторыі, птушка была каля аднаго метра вышынёй.<ref name="oumnh" /> Уяўленне пра дода як пра выключна тоўстую і нязграбную птушку, імаверна, узнікла пад уплывам некаторых еўрапейскіх малюнкаў і асобнікаў, якіх маглі перакормліваць у няволі.<ref name="nhm" /> == Харчаванне і размнажэнне == Дакладных звестак пра паводзіны дода захавалася мала. Найбольш верагодна, яна харчавалася пладамі, насеннем і іншай расліннай ежай. У страўніках дронтаў знаходзілі камяні, якія маглі дапамагаць пераціраць ежу, як гэта бывае ў многіх іншых птушак.<ref name="gbif" /> Дода гнездаваліся на зямлі і адкладала адно яйцо.<ref name="belenc" /> Гісталагічнае вывучэнне костак паказала, што размнажэнне магло прыпадаць прыкладна на жнівень, а хуткі рост птушанят дазваляў ім дасягаць больш устойлівага памеру перад летнім сезонам цыклонаў у паўднёвым паўшар’і. Гэта ж даследаванне звязвае сезонную змену выгляду дронтаў на старых малюнках з лінькай пасля перыяду размнажэння.<ref name="angst2017">{{Cite journal|last=Angst|first=D.|last2=Chinsamy|first2=A.|last3=Steel|first3=L.|last4=Hume|first4=J. P.|title=Bone histology sheds new light on the ecology of the dodo (Raphus cucullatus, Aves, Columbiformes)|journal=Scientific Reports|volume=7|pages=7993|year=2017|doi=10.1038/s41598-017-08536-3|language=en}}</ref> == Адкрыццё еўрапейцамі і выміранне == [[Файл:ExtinctDodoBird.jpeg|міні|Дода паводле выявы Руланта Саверэя]] Галандскія маракі ўпершыню апісалі дода ў 1598 годзе, калі пачалі выкарыстоўваць Маўрыкій як перавалачны пункт на шляху ў [[Азія|Азію]]. Птушка не баялася людзей і не магла лятаць, таму яе лёгка было лавіць. Аднак паляванне было толькі адной з прычын вымірання. Не менш істотнымі былі знішчэнне лясоў і завоз на востраў [[Свіння свойская|свіней]], [[Пацук|пацукоў]], [[Сабака|сабакаў]], [[Кот свойскі|катоў]] і [[Макакі|макак]], якія разбуралі наземныя гнёзды і з’ядалі яйкі або птушанят.<ref name="iucn">{{Cite web|language=en|url=https://www.iucnredlist.org/species/22690059/93259513|title=Raphus cucullatus|author=BirdLife International|website=The IUCN Red List of Threatened Species|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22690059A93259513.en|access-date=2026-06-22|year=2016}}</ref><ref name="angst2017" /> Апошняе шырока прызнанае назіранне дода ў прыродзе адносяць да 1662 года: галандскі марак Волькерт Эвертс, які трапіў на Маўрыкій пасля караблекрушэння, апісаў птушак, злоўленых на невялікім астраўку каля ўзбярэжжа.<ref name="oumnh" /> Пазнейшыя, менш надзейныя звесткі пра асобныя сустрэчы з дода адносяцца да 1670—1680-х гадоў.<ref name="roberts2003">{{Cite journal|last=Roberts|first=David L.|last2=Solow|first2=Andrew R.|title=When did the dodo become extinct?|journal=Nature|volume=426|pages=245|year=2003|doi=10.1038/426245a|language=en}}</ref> На пачатку XVIII стагоддзя від ужо лічыўся зніклым.<ref name="oumnh" /> == Рэшткі і вывучэнне == [[Файл:Dodo-Skeleton_Natural_History_Museum_London_England.jpg|міні|Шкілет дода ў [[Музей прыродазнаўчай гісторыі, Лондан|Музеі прыродазнаўчай гісторыі ў Лондане]]]] Найболей вядомы так званы «Оксфардскі дронт» — рэшткі птушкі з калекцый Оксфардскага ўніверсітэта. Ад яго захаваліся чэрап з участкам муміфікаванай скуры, ступня, частка сцегнавой косткі, пяро і асобныя тканкі; гэта адзіны вядомы матэрыял з мяккімі тканкамі доды, прыдатны для даследавання [[ДНК]].<ref name="oumnh" /> Большасць музейных шкілетаў дода — кампазітныя, гэта значыць складзенымі з костак некалькіх асобін.<ref name="nhm" /> Асноўная маса матэрыялу паходзіць з Маўрыкія, найперш з балота Мар-о-Сонж.<ref name="nhm" /><ref name="mass" /> == У культуры == Дода стала адным з найбольш пазнавальных сімвалаў вымірання відаў праз дзейнасць чалавека. У англійскай мове замацаваліся выразы накшталт ''dead as a dodo'' і ''to go the way of the dodo'', якія абазначаюць поўнае знікненне або выхад з ужытку. Яшчэ большую вядомасць у масавай культуры Дода атрымаў пасля з’яўлення гэтай птушкі ў кнізе [[Льюіс Кэрал|Льюіса Кэрала]] «[[Аліса ў Краіне цудаў|Алесіны прыгоды ў Цудазем’і]]».{{зноскі}} == Літаратура == * Дронтавыя // {{Кніга|загаловак=Беларуская энцыклапедыя: у 18 т.|том=6: Дадаізм — Застава|адказны=рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца=Мінск|выдавецтва=БелЭн|год=1998|старонкі=209|isbn=985-11-0106-0}} * Hume, J. P. The history of the Dodo ''Raphus cucullatus'' and the penguin of Mauritius // ''Historical Biology''. — 2006. — Vol. 18, № 2. — P. 65—89. — DOI: 10.1080/08912960600639400. * Parish, Jolyon C. ''The Dodo and the Solitaire: A Natural History''. — Bloomington: Indiana University Press, 2013. * Roberts, David L.; Solow, Andrew R. When did the dodo become extinct? // ''Nature''. — 2003. — Vol. 426. — P. 245. — DOI: 10.1038/426245a. * van Heteren, A. H.; van Dierendonck, R. C. H.; van Egmond, M. A. N. E.; ten Hagen, S. L.; Kreuning, J. Neither slim nor fat: estimating the mass of the dodo (''Raphus cucullatus'', Aves, Columbiformes) based on the largest sample of dodo bones to date // ''PeerJ''. — 2017. — Vol. 5. — e4110. — DOI: 10.7717/peerj.4110. == Спасылкі == {{Commonscat|Raphus cucullatus}} * [https://www.iucnredlist.org/species/22690059/93259513 ''Raphus cucullatus''] на сайце [[МСАП|IUCN Red List]] {{ref-en}} * [https://oumnh.ox.ac.uk/learn-the-oxford-dodo The Oxford Dodo] — Оксфардскі ўніверсітэцкі музей натуральнай гісторыі {{ref-en}} * [https://www.nhm.ac.uk/discover/the-dodo-bird-the-real-facts-about-this-icon-of-extinction.html The dodo bird: The real facts about this icon of extinction] — Музей натуральнай гісторыі ў Лондане {{ref-en}} 5q1fr48d5cj8v0zev2bs4ptztns8r8b 10 809908 5157916 2026-06-24T12:43:29Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Columbidae|rang = Падсямейства|latin = Raphinae|name = Дронтавыя}}» 5157916 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Columbidae|rang = Падсямейства|latin = Raphinae|name = Дронтавыя}} npktkq39o9evpws2xw4nurmlzmhxxbb 10 809909 5157917 2026-06-24T12:44:36Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Raphinae|rang = Род|latin = Raphus|name = }}» 5157917 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Raphinae|rang = Род|latin = Raphus|name = }} q43qm0hzd4j40smxapv68nde5dlf381 0 809910 5157918 2026-06-24T12:45:53Z Feeleman 163471 Новая старонка: «{{картка гульні}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]].<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered....» 5157918 wikitext text/x-wiki {{картка гульні}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]].<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2025}}</ref> Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]». == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральных выбарах і наратыўных падзеях. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2025}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[Маркетынг|маркетынгу]]. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[Артхаус|артхаусам]] або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2025}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару.<ref name="digitec"/>Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]].<ref name="digitec" /> == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес|Лос-Анджэлесе]] на мяжы 1920-х–1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд|Галівуда]], калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2025}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з'яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014–2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2025}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол|Лімасоле]], [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2025}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбіта на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны поўнасцю распрацаваны «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала ацэнку «пераважна станоўча» — 79% станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокія сістэмы кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] hgxlw5vztifkxgu8k1ricntxs9ybptr 5157924 5157918 2026-06-24T12:52:42Z Feeleman 163471 5157924 wikitext text/x-wiki {{картка гульні}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]].<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2025}}</ref> Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]». == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральных выбарах і наратыўных падзеях. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2025}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2025}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2025}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2025}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2025}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2025}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала ацэнку «пераважна станоўча» — 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокія сістэмы кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] de3mhni7y8qtt2wuo2fq2kgjmgh3gry 5157925 5157924 2026-06-24T12:54:11Z Feeleman 163471 афармленне 5157925 wikitext text/x-wiki {{картка гульні}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]].<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2025}}</ref> Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]». == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральных выбарах і наратыўных падзеях. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2025}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2025}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2025}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2025}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2025}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2025}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала ацэнку «пераважна станоўча» — 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокія сістэмы кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] 47ss7k3s0r8xdi9320ajqx3nxwm0sjs 5157926 5157925 2026-06-24T12:54:35Z Feeleman 163471 Арфаграфія, крыніцы, спасылкі, вікіфікацыя, дапаўненне, афармленне 5157926 wikitext text/x-wiki {{картка гульні}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2025}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральных выбарах і наратыўных падзеях. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2025}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2025}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2025}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2025}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2025}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2025}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала ацэнку «пераважна станоўча» — 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокія сістэмы кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] 1hcqvjkc1cxjntcbg3oe6pxoskkfq4k 5157927 5157926 2026-06-24T12:56:07Z Feeleman 163471 5157927 wikitext text/x-wiki {{картка гульні|распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]]}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2025}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральных выбарах і наратыўных падзеях. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2025}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2025}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2025}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2025}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2025}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2025}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала ацэнку «пераважна станоўча» — 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокія сістэмы кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] mamu7kbpki1fc8xd5vehp0g087wwxus 5157929 5157927 2026-06-24T12:57:08Z Feeleman 163471 арфаграфія 5157929 wikitext text/x-wiki {{картка гульні|распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]]}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2025}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2025}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2025}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2025}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2025}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2025}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2025}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала ацэнку «пераважна станоўча» — 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокія сістэмы кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] p49de1rrzp2wgi8zzidbtck5rjiz188 5157933 5157929 2026-06-24T12:59:52Z Feeleman 163471 афармленне 5157933 wikitext text/x-wiki {{картка гульні|распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]]}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала ацэнку «пераважна станоўча» — 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокія сістэмы кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] kf7hartz73gjrh2rexsvg9x5p8w1t91 5157935 5157933 2026-06-24T13:01:10Z Feeleman 163471 афармленне 5157935 wikitext text/x-wiki {{картка гульні|распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]]}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокія сістэмы кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] pnl1iatqzbsc1bc2fzgvcg6ju08qmxj 5157936 5157935 2026-06-24T13:01:44Z Feeleman 163471 арфаграфія 5157936 wikitext text/x-wiki {{картка гульні|распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]]}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED, аднак каманда складаецца з людзей з розных краін<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] 4u8iorw40ma0x780j8pm4usiggmdfbt 5157956 5157936 2026-06-24T13:37:50Z Feeleman 163471 афармленне 5157956 wikitext text/x-wiki {{картка гульні|распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]]}} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] 10s1668sx01h83is9nh8dldemc1s88w 5157957 5157956 2026-06-24T13:39:02Z Feeleman 163471 афармленне 5157957 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў гульні — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] 259wkgtee6sv8ofylf1h4sjxtrcebr4 5157978 5157957 2026-06-24T14:42:17Z Feeleman 163471 афармленне 5157978 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у Залаты Век [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] raxj6qpv5ef7wjiteoyf9djt0hypb4p 5157982 5157978 2026-06-24T14:44:01Z Feeleman 163471 афармленне 5157982 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у найлепшыя часы [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй ад яе пачаткаў і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] kl85h1889am2x9tvkij8a1hxf9di0wt 5157986 5157982 2026-06-24T14:45:14Z Feeleman 163471 афармленне 5157986 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у найлепшыя часы [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй з самага пачатку яе стварэння і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Персанаж гульца не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] ocs80dby614g59qxoowoo5j0m99inri 5157988 5157986 2026-06-24T14:46:10Z Feeleman 163471 афармленне 5157988 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у найлепшыя часы [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй з самага пачатку яе стварэння і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Галоўны персанаж не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду гульца і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] ht7ke6iztswvvxm4qjrqx3hs78iybl3 5157989 5157988 2026-06-24T14:46:58Z Feeleman 163471 афармленне 5157989 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у найлепшыя часы [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй з самага пачатку яе стварэння і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Галоўны персанаж не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду дзеяння і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] ol65scxrb14sq2hv0bh2ex8cc9kjghm 5157990 5157989 2026-06-24T14:47:57Z Feeleman 163471 афармленне 5157990 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]]-[[Сімулятар (жанр відэагульняў)|сімулятар]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у найлепшыя часы [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй з самага пачатку яе стварэння і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Галоўны персанаж не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду дзеяння і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] jxyr6nwav05fzzthjt2mhbpvuxywov3 5158214 5157990 2026-06-25T08:11:38Z Feeleman 163471 удакладненне, афармленне 5158214 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]]-[[Сімулятар (жанр відэагульняў)|сімулятар]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у найлепшыя часы [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй з самага пачатку яе стварэння і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Галоўны персанаж не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду дзеяння і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Беларуская лакалізацыя == Беларуская лакалізацыя Hollywood Animal была зроблена перакладчыцкай суполкай «[[RэZэрвацыЯ]]» — групай [[Перакладчык|перакладчыкаў]], якая спецыялізуецца на стварэнні [[Лакалізацыя праграмнага забеспячэння|лакалізацый]] [[Камп’ютарная гульня|камп'ютарных гульняў]] на [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] мовы<ref>{{Cite web|url=https://www.by-reservation.com/|title=RЭЗЕРВАЦЫЯ|website=www.by-reservation.com|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/by_reservation/26|title=МТГ «RэЗервацыЯ» / MTG ReZervatioN|website=Telegram|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] qwpfqx3jgfj69zww5m9bant396t4i1p 5158230 5158214 2026-06-25T08:27:43Z Feeleman 163471 5158230 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]]-[[Сімулятар (жанр відэагульняў)|сімулятар]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у найлепшыя часы [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй з самага пачатку яе стварэння і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Галоўны персанаж не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду дзеяння і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Беларуская лакалізацыя == Беларуская лакалізацыя Hollywood Animal была зроблена перакладчыцкай суполкай «[[RэZэрвацыЯ|RэZервацыЯ]]» — групай [[Перакладчык|перакладчыкаў]], якая спецыялізуецца на стварэнні [[Лакалізацыя праграмнага забеспячэння|лакалізацый]] [[Камп’ютарная гульня|камп'ютарных гульняў]] на [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] мовы<ref>{{Cite web|url=https://www.by-reservation.com/|title=RЭЗЕРВАЦЫЯ|website=www.by-reservation.com|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/by_reservation/26|title=МТГ «RэЗервацыЯ» / MTG ReZervatioN|website=Telegram|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] admv7cescbi9vqz6xlhom11iwsi1b8h 5158236 5158230 2026-06-25T08:39:39Z Feeleman 163471 афармленне 5158236 wikitext text/x-wiki {{картка гульні |распрацоўшчык=[[Weappy Wholesome]] |праграміст=Ілья Яновіч<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.gamespot.com/reviews/this-is-the-police-review/1900-6416490/|title=This is the Police Review|website=GameSpot|access-date=2026-06-24}}</ref> }} '''Hollywood Animal''' — [[стратэгічная відэагульня]]-[[Сімулятар (жанр відэагульняў)|сімулятар]], выдадзеная [[Weappy Studio]] і распрацаваная яе падраздзяленнем [[Weappy Wholesome]]. Гульня выйшла ў ранні доступ на платформе [[Steam]] 10 красавіка 2025 года для [[Microsoft Windows]] і [[macOS]]. Гэта новы праект студыі, вядомай такімі гульнямі як «[[This Is the Police]]», «[[This Is the Police 2]]» і «[[Rebel Cops]]»<ref name="steam">{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/2680550/Hollywood_Animal/|title=Hollywood Animal on Steam|publisher=Valve Corporation|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Гульнявы працэс == Hollywood Animal з’яўляецца сімулятарам кіравання кінастудыяй з акцэнтам на маральныя выбары і наратыўныя падзеі. Гулец бярэ на сябе ролю кіраўніка буйной галівудскай кінастудыі ў эпоху пачатку гукавога кіно і вядзе яе праз некалькі дзесяцігоддзяў развіцця кінаіндустрыі.<ref name="game8">{{Cite web|url=https://game8.co/articles/games/hollywood-animal|title=Hollywood Animal|publisher=Game8|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гульня пачынаецца з набыцця збанкрутаванай студыі: гулец атрымлівае некалькі будынкаў, невялікую каманду і незакончаны фільм. Задача — давесці стужку да выпуску і пачаць будаваць уласную імперыю. Сістэма будоўлі модульная: кожны асноўны будынак (кіраванне, дыстрыбуцыя) мае зону ўплыву, у межах якой можна ўзводзіць пашырэнні. Будынкі становяцца функцыянальнымі адразу пасля заканчэння будаўніцтва.<ref name="digitec">{{Cite web|url=https://www.digitec.ch/en/page/hollywood-animal-the-glitz-sleaze-and-glamour-of-tinseltown-37695|title=Hollywood Animal — The glitz, sleaze and glamour of Tinseltown|publisher=Digitec|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Гулец удзельнічае ва ўсіх этапах кінавытворчасці: ад напісання [[Сцэнарый|сцэнарыяў]] і падбору [[Акцёр|акцёраў]] да дыстрыбуцыі і [[маркетынг]]у. Кожная вытворчае рашэнне ўплывае на рэпутацыю студыі і яе фінансы. Гульня прапануе некалькі стыляў праходжання — можна стаць буйным [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйным вытворцам]] блокбастараў, авангардным [[артхаус]]ам або вытворцам правакацыйнага «смеццевага» кіно.<ref name="keengamer">{{Cite web|url=https://www.keengamer.com/articles/previews/hollywood-animal-preview-build-your-empire-amid-the-glitz-and-grit-of-the-roaring-twenties/|title=Hollywood Animal Preview|publisher=Keen Gamer|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref> Адметная рыса гульні — маральна неадназначныя рашэнні. Гулец можа весці бізнес законным шляхам, а можа займацца карупцыяй, шантажом або стварэннем злачынных структур. Падчас здымак рэгулярна ўзнікаюць падзеі — вялікія і малыя, — якія патрабуюць выбару. Візуальны стыль гульні — [[Ізаметрычная графіка ў відэагульнях|ізаметрычная праекцыя]] з архітэктурай у стылі [[Ар-дэко]]<ref name="digitec" />. == Сюжэт == Дзеянне разгортваецца ў [[Лос-Анджэлес]]е на мяжы 1920-х-1930-х гадоў — у найлепшыя часы [[Галівуд]]а, калі [[нямое кіно]] саступала месца гукавому, а свет пагружаўся ў [[Вялікая дэпрэсія|Вялікую Дэпрэсію]]. Гулец кіруе студыяй з самага пачатку яе стварэння і вядзе яе праз дзесяцігоддзі, адказваючы на выклікі кінаіндустрыі і грамадска-палітычных падзей: войны, цэнзура, карупцыя, напружанасць з уладамі. Галоўны персанаж не мае аблічча і голасу. На вокладцы гульні ён адлюстраваны як пажылы белы мужчына — у адрозненне ад папярэдніх гульняў Weappy<ref name="tvtropes">{{Cite web|url=https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/VideoGame/HollywoodAnimal|title=Hollywood Animal — TV Tropes|publisher=TV Tropes|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. == Распрацоўка == Hollywood Animal распрацоўвалася падраздзяленнем Weappy Wholesome і з’яўляецца новым напрамкам для студыі: у адрозненне ад папярэдніх лінейных гульняў, гэты праект арыентаваны на свабоду дзеяння і шырокую варыянтнасць<ref name="steam" />. Гульня была выдадзена беларускай студыяй распрацоўкі камп’ютарных гульняў [[Weappy Studio]], заснаванай у 2014—2015 гадах у Мінску<ref name="crunchbase">{{Cite web|url=https://www.crunchbase.com/organization/weappy|title=Weappy — Crunchbase|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Цяпер студыя зарэгістравана ў [[Лімасол]]е, [[Кіпр]], як WEAPPY LIMITED<ref name="weappy">{{Cite web|url=https://weappy-studio.com/|title=Weappy — Home|publisher=Weappy Studio|accessdate=2026-06-24|lang=en}}</ref>. Перад запускам у [[ранні доступ]] студыя прапанавала дэмаверсію падчас Steam Next Fest, якая атрымала шматлікія водгукі гульцоў і дапамагла ўдасканаліць гульнявыя механікі. Гульня разбітая на тры «Акты», прысвечаных розным гістарычным перыядам кінаіндустрыі. На момант запуску ранняга доступу ў красавіку 2025 года быў даступны цалкам «Акт I», які ахоплівае каля дваццаці гульнявых гадоў. Поўны выхад гульні планаваўся на 2026 год<ref name="steam" />. == Ацэнкі == Яшчэ да выхаду ў ранні доступ дэмаверсія Hollywood Animal атрымала станоўчыя водгукі ад профільных выданняў. [[Destructoid]] назваў яе «блокбастарам у працэсе стварэння», а [[Rock Paper Shotgun]] — «акуратным і дэталёвым сімулятарам залатога веку, населеным вельмі прывабнымі алкаголікамі»<ref name="steam" />. На платформе Steam гульня набрала 79 % станоўчых водгукаў сярод больш чым 1 500 рэцэнзій на англійскай мове<ref name="steam" />. Рэцэнзенты адзначаюць арыгінальны дарослы тон, складаныя маральныя выбары і глыбокую сістэму кіравання. Крытыка ў асноўным тычыцца некаторых аспектаў балансу і абмежаванняў, тыповых для версіі ранняга доступу.<ref name="keengamer"/> == Беларуская лакалізацыя == Беларуская лакалізацыя Hollywood Animal была зроблена перакладчыцкай суполкай «[[RэЗервацыЯ]]» — групай [[Перакладчык|перакладчыкаў]], якая спецыялізуецца на стварэнні [[Лакалізацыя праграмнага забеспячэння|лакалізацый]] [[Камп’ютарная гульня|камп'ютарных гульняў]] на [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Украінская мова|ўкраінскую]] мовы<ref>{{Cite web|url=https://www.by-reservation.com/|title=RЭЗЕРВАЦЫЯ|website=www.by-reservation.com|access-date=2026-06-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://t.me/by_reservation/26|title=МТГ «RэЗервацыЯ» / MTG ReZervatioN|website=Telegram|access-date=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://weappy-studio.com/hollywood-animal/|link_text=афіцыйны сайт|lang=en|схаваць=афіцыйны сайт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія камп’ютарныя гульні]] [[Катэгорыя:Гульні для macOS]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2025 года]] f6swev84ispm18hsmphdv4i0um5b8av 0 809911 5157921 2026-06-24T12:50:30Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Дронтавыя]] 5157921 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дронтавыя]] 53iiyfkgq1znam6aer2cqont7m6qbp9 0 809912 5157922 2026-06-24T12:50:40Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Вялікая рыба»''' ({{lang-en|Big Fish}}) — амерыканская фантастычная трагікамедыя [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] 2003 года, паводле рамана Дэніэла Уолеса «Вялікая Рыба. Раман міфалагічных прапорцый». Галоўныя ролі выконваюць [[Юэн Мак-Грэгар]], [[Альберт Фіні]...» 5157922 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вялікая рыба»''' ({{lang-en|Big Fish}}) — амерыканская фантастычная трагікамедыя [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] 2003 года, паводле рамана Дэніэла Уолеса «Вялікая Рыба. Раман міфалагічных прапорцый». Галоўныя ролі выконваюць [[Юэн Мак-Грэгар]], [[Альберт Фіні]] і [[Білі Крудап]]. Намінацыя на прэмію «Оскар» за музыку [[Дэні Эльфман]]а. == Сюжэт == Былы вандроўны гандляр Эдвард Блюм мае неверагодны талент апавядальніка, і выкарыстоўвае яго, каб распавядаць гісторыі са свайго жыцця, якія любіць прыўкрасіць. Аднак яго сын, прагматычны клерк Уіл, лічыць бацьку выдумляльнікам кшталту барона Мюнхгаўзена, з-за чаго іх адносіны вельмі моцна сапсаваны. Аднак калі ў Эдварда раптам дыягнастуюць рак, Уіл і яго цяжарная жонка Жазефіна прыязджаюць да бацькоў Уіла, каб быць побач з хворым бацькам. Фільм расказвае гісторыю жыцця Эдварда ў маладосці, настолькі падобная да казкі, што ў яе цяжка паверыць (аднак усё дзеянне адбываецца ў амерыканскіх рэаліях). У дзяцінстве Эдвард сустрэў ведзьму, адно вока якой магло паказаць любому чалавеку яго будучую смерць. А калі вырас, ён пазнаёміўся з чалавекам Карл, які пакутваў на гігантызм, разам з ім неўзабаве адправіўся падарожнічаць па свеце. Так Эдвард натыкнуўся на ідылічны горад Міраж, у якім пасябраваў з вядомым паэтам Нортэрам Уінслаў і васьмігадовай дачкой мэра горада Джэні. Праз два дні Эдвард пакідае «горад, які немагчыма пакінуць», уз’ядноўваецца з Карлам і працягвае вандроўку. Затым ён заўважае прыгожую дзяўчыну і імгненна ў яе улюбляецца. Дырэктар мясцовага цырка Эймас Кэлоўэй, які пазней апынуўся пярэваратнем, наймае Карла і Эдварда на працу, абяцаючы ў канцы кожнага месяца паведамляць часцінку інфармацыі пра дзяўчыну. Эдварду даводзіцца выконваць усё, што загадае містар Кэлоўэй. Аднойчы цярпенню Эдварда прыйшоў канец, і дырэктар быў змушаны паведаміць, што дзяўчыну клічуць Сандра Тэмплтан і распавесці, дзе яна жыве. Эдвард прыязджае да яе з прызнаннямі ў каханні, але яна заручаная з яго сябрам дзяцінства Донам Прайсам. Аднак Эдвард не здаецца і працягвае аказваць Сандры знакі ўвагі, за што Дон яго б’е, але Сандра вяртае Дону заручальны пярсцёнак і вырашае застацца з Эдвардам. Пачынаецца вайна з Карэяй і Эдварда забіраюць служыць. Падчас выканання «звышважнага задання» ён нечакана знаёміцца ​​з сіямскімі двайнятамі — спявачкамі Пінг і Джынг. Эдвард прапануе ім дапамогу ў пабудове кар’еры ў містара Кэлоўэя, калі яны дапамогуць яму бегчы дадому. Яны ахвотна згаджаюцца. Дэмабілізаваўшыся, Эдвард становіцца вандроўным гандляром: ён прадае незвычайныя прылады накшталт механічнай рукі-падстаўкі (пазней адну такую ​​Уіл знаходзіць у цяперашнім часе). Аднойчы ён у банку зноў сутыкаецца з Уінслоў, які расчараваўся ў Міражы і пакінуў яго, і раптам аказваецца, што ён прыйшоў рабаваць банк, а Эдвард мімаволі робіцца яго саўдзельнікам. Аднак у выніку рабавання пазыкова-ашчаднага банка ён даведаецца, што яго каса пустая: гэты банк ужо і так быў абрабаваны, але не бандытамі, а зборшчыкамі падаткаў. У дарозе ён тлумачыць гэта аднаму, і той, з гора, вырашае працаваць на Уол-стрыт («усе грошы там!»); пазней, стаўшы мільянерам, ён, у падзяку за натхненне, дасылае Эдварду чэк на 10 тысяч даляраў, на які яны з Сандрай і Ўілам і купляюць тую хату, у якім жывуць дагэтуль. У сапраўдным Уіл пачынае ўсё больш усведамляць, што яго бацька ўсё жыццё расказваў яму не казкі пра сябе, а перабольшаную праўду. Каб у гэтым пераканацца, ён едзе ў той самы Міраж і сустракае там пастарэлую Джэні, якая расказвае яму далейшую гісторыю Эдварда: пасля гісторыі з Уінслоў ён тады вырашыў сам з’ездзіць у Міраж, у выніку трапіўшы ў неверагодны патоп. Калі вада сышла, Эдвард дайшоў да горада пешшу і выявіў, што ўсе жыхары знаходзяцца на мяжы банкруцтва. З дапамогай сваіх сувязей Эдвард ратуе горад, купіўшы ўсе дамы. Апошнім домам застаецца дом Джэні (якая за мінулыя 20 гадоў перажыла нешчаслівы шлюб, з прычыны чаго яе дом практычна разваліўся). Яна адмаўляецца прадаць Эдварду дом, але ён усё ж застаецца, каб яго адрамантаваць (да чаго таксама прыцягвае волата Карла). За гэтую дапамогу Джэні ўлюбляецца ў Эдварда, але ён дае ёй зразумець, што ніколі не адкажа ёй узаемнасцю. Пасля гэтага Эдвард вяртаецца дадому. Выслухаўшы Джэні, Уіл вяртаецца ў дом бацькоў і даведаецца, што ў Эдварда здарыўся інсульт, таму яго павезлі ў лякарню. Уіл канчаткова мірыцца з бацькам і нават распавядае яму выдуманы варыянт яго пахавання: быццам яны збеглі з лякарні і Ўіл прывёз Эдварда да возера, дзе яго ўжо чакаюць усе сябры з яго апавяданняў (прычым не састарэлыя), а затым Уіл кідае бацьку ў ваду, дзе той ператвараецца ў велізарнага сама. Выслухаўшы яго аповяд, Эдвард памірае. На здзіўленне Уіла і Жазефіны, на пахаванне Эдварда прыязджаюць усе яго сябры, пра якія ён расказваў. Хоць яны былі не зусім такімі, як ён іх апісваў (напрыклад, Карл крыху меншы ростам, а Пінг і Джынг — зусім не сіямскія, а звычайныя двайняты), Уіл канчаткова пераконвае. [[Катэгорыя:Фільмы 2003 года]] cdc5xvy1ibrhjjmcc8hdpwezyt0n68v 5157923 5157922 2026-06-24T12:51:59Z Autumndancer 168015 5157923 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вялікая рыба»''' ({{lang-en|Big Fish}}) — амерыканская фантастычная трагікамедыя [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] 2003 года, паводле рамана Дэніэла Уолеса «Вялікая Рыба. Раман міфалагічных прапорцый». Галоўныя ролі выконваюць [[Юэн Мак-Грэгар]], [[Альберт Фіні]] і [[Білі Крудап]]. Намінацыя на прэмію «Оскар» за музыку [[Дэні Эльфман]]а. == Сюжэт == Былы вандроўны гандляр Эдвард Блюм мае неверагодны талент апавядальніка, і выкарыстоўвае яго, каб распавядаць гісторыі са свайго жыцця, якія любіць прыўкрасіць. Аднак яго сын, прагматычны клерк Уіл, лічыць бацьку выдумляльнікам кшталту барона Мюнхгаўзена, з-за чаго іх адносіны вельмі моцна сапсаваны. Аднак калі ў Эдварда раптам дыягнастуюць рак, Уіл і яго цяжарная жонка Жазефіна прыязджаюць да бацькоў Уіла, каб быць побач з хворым бацькам. Фільм расказвае гісторыю жыцця Эдварда ў маладосці, настолькі падобная да казкі, што ў яе цяжка паверыць (аднак усё дзеянне адбываецца ў амерыканскіх рэаліях). У дзяцінстве Эдвард сустрэў ведзьму, адно вока якой магло паказаць любому чалавеку яго будучую смерць. А калі вырас, ён пазнаёміўся з чалавекам Карл, які пакутваў на гігантызм, разам з ім неўзабаве адправіўся падарожнічаць па свеце. Так Эдвард натыкнуўся на ідылічны горад Міраж, у якім пасябраваў з вядомым паэтам Нортэрам Уінслаў і васьмігадовай дачкой мэра горада Джэні. Праз два дні Эдвард пакідае «горад, які немагчыма пакінуць», уз’ядноўваецца з Карлам і працягвае вандроўку. Затым ён заўважае прыгожую дзяўчыну і імгненна ў яе улюбляецца. Дырэктар мясцовага цырка Эймас Кэлоўэй, які пазней апынуўся пярэваратнем, наймае Карла і Эдварда на працу, абяцаючы ў канцы кожнага месяца паведамляць часцінку інфармацыі пра дзяўчыну. Эдварду даводзіцца выконваць усё, што загадае містар Кэлоўэй. Аднойчы цярпенню Эдварда прыйшоў канец, і дырэктар быў змушаны паведаміць, што дзяўчыну клічуць Сандра Тэмплтан і распавесці, дзе яна жыве. Эдвард прыязджае да яе з прызнаннямі ў каханні, але яна заручаная з яго сябрам дзяцінства Донам Прайсам. Аднак Эдвард не здаецца і працягвае аказваць Сандры знакі ўвагі, за што Дон яго б’е, але Сандра вяртае Дону заручальны пярсцёнак і вырашае застацца з Эдвардам. Пачынаецца вайна з Карэяй і Эдварда забіраюць служыць. Падчас выканання «звышважнага задання» ён нечакана знаёміцца ​​з сіямскімі двайнятамі — спявачкамі Пінг і Джынг. Эдвард прапануе ім дапамогу ў пабудове кар’еры ў містара Кэлоўэя, калі яны дапамогуць яму бегчы дадому. Яны ахвотна згаджаюцца. Дэмабілізаваўшыся, Эдвард становіцца вандроўным гандляром: ён прадае незвычайныя прылады накшталт механічнай рукі-падстаўкі (пазней адну такую ​​Уіл знаходзіць у цяперашнім часе). Аднойчы ён у банку зноў сутыкаецца з Уінслоў, які расчараваўся ў Міражы і пакінуў яго, і раптам аказваецца, што ён прыйшоў рабаваць банк, а Эдвард мімаволі робіцца яго саўдзельнікам. Аднак у выніку рабавання пазыкова-ашчаднага банка ён даведаецца, што яго каса пустая: гэты банк ужо і так быў абрабаваны, але не бандытамі, а зборшчыкамі падаткаў. У дарозе ён тлумачыць гэта аднаму, і той, з гора, вырашае працаваць на Уол-стрыт («усе грошы там!»); пазней, стаўшы мільянерам, ён, у падзяку за натхненне, дасылае Эдварду чэк на 10 тысяч даляраў, на які яны з Сандрай і Ўілам і купляюць тую хату, у якім жывуць дагэтуль. У сапраўдным Уіл пачынае ўсё больш усведамляць, што яго бацька ўсё жыццё расказваў яму не казкі пра сябе, а перабольшаную праўду. Каб у гэтым пераканацца, ён едзе ў той самы Міраж і сустракае там пастарэлую Джэні, якая расказвае яму далейшую гісторыю Эдварда: пасля гісторыі з Уінслоў ён тады вырашыў сам з’ездзіць у Міраж, у выніку трапіўшы ў неверагодны патоп. Калі вада сышла, Эдвард дайшоў да горада пешшу і выявіў, што ўсе жыхары знаходзяцца на мяжы банкруцтва. З дапамогай сваіх сувязей Эдвард ратуе горад, купіўшы ўсе дамы. Апошнім домам застаецца дом Джэні (якая за мінулыя 20 гадоў перажыла нешчаслівы шлюб, з прычыны чаго яе дом практычна разваліўся). Яна адмаўляецца прадаць Эдварду дом, але ён усё ж застаецца, каб яго адрамантаваць (да чаго таксама прыцягвае волата Карла). За гэтую дапамогу Джэні ўлюбляецца ў Эдварда, але ён дае ёй зразумець, што ніколі не адкажа ёй узаемнасцю. Пасля гэтага Эдвард вяртаецца дадому. Выслухаўшы Джэні, Уіл вяртаецца ў дом бацькоў і даведаецца, што ў Эдварда здарыўся інсульт, таму яго павезлі ў лякарню. Уіл канчаткова мірыцца з бацькам і нават распавядае яму выдуманы варыянт яго пахавання: быццам яны збеглі з лякарні і Ўіл прывёз Эдварда да возера, дзе яго ўжо чакаюць усе сябры з яго апавяданняў (прычым не састарэлыя), а затым Уіл кідае бацьку ў ваду, дзе той ператвараецца ў велізарнага сама. Выслухаўшы яго аповяд, Эдвард памірае. На здзіўленне Уіла і Жазефіны, на пахаванне Эдварда прыязджаюць усе яго сябры, пра якія ён расказваў. Хоць яны былі не зусім такімі, як ён іх апісваў (напрыклад, Карл крыху меншы ростам, а Пінг і Джынг — зусім не сіямскія, а звычайныя двайняты), Уіл канчаткова пераконвае. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 2003 года]] 00lde1ypvhz7xa17kwqbvnu2sunyrk0 5157928 5157923 2026-06-24T12:56:53Z Autumndancer 168015 5157928 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Вялікая рыба»''' ({{lang-en|Big Fish}}) — амерыканская фантастычная трагікамедыя [[Цім Бёртан|Ціма Бёртана]] 2003 года, паводле рамана Дэніэла Уолеса «Вялікая Рыба. Раман міфалагічных прапорцый». Галоўныя ролі выконваюць [[Юэн Мак-Грэгар]], [[Альберт Фіні]] і [[Білі Крудап]]. Намінацыя на прэмію «[[Оскар]]» за музыку [[Дэні Эльфман]]а. == Сюжэт == Былы вандроўны гандляр Эдвард Блюм мае неверагодны талент апавядальніка, і выкарыстоўвае яго, каб распавядаць гісторыі са свайго жыцця, якія любіць прыўкрасіць. Аднак яго сын, прагматычны клерк Уіл, лічыць бацьку выдумляльнікам кшталту барона Мюнхгаўзена, з-за чаго іх адносіны вельмі моцна сапсаваны. Аднак калі ў Эдварда раптам дыягнастуюць рак, Уіл і яго цяжарная жонка Жазефіна прыязджаюць да бацькоў Уіла, каб быць побач з хворым бацькам. Фільм расказвае гісторыю жыцця Эдварда ў маладосці, настолькі падобная да казкі, што ў яе цяжка паверыць (аднак усё дзеянне адбываецца ў амерыканскіх рэаліях). У дзяцінстве Эдвард сустрэў ведзьму, адно вока якой магло паказаць любому чалавеку яго будучую смерць. А калі вырас, ён пазнаёміўся з чалавекам Карл, які пакутваў на гігантызм, разам з ім неўзабаве адправіўся падарожнічаць па свеце. Так Эдвард натыкнуўся на ідылічны горад Міраж, у якім пасябраваў з вядомым паэтам Нортэрам Уінслаў і васьмігадовай дачкой мэра горада Джэні. Праз два дні Эдвард пакідае «горад, які немагчыма пакінуць», уз’ядноўваецца з Карлам і працягвае вандроўку. Затым ён заўважае прыгожую дзяўчыну і імгненна ў яе улюбляецца. Дырэктар мясцовага цырка Эймас Кэлоўэй, які пазней апынуўся пярэваратнем, наймае Карла і Эдварда на працу, абяцаючы ў канцы кожнага месяца паведамляць часцінку інфармацыі пра дзяўчыну. Эдварду даводзіцца выконваць усё, што загадае містар Кэлоўэй. Аднойчы цярпенню Эдварда прыйшоў канец, і дырэктар быў змушаны паведаміць, што дзяўчыну клічуць Сандра Тэмплтан і распавесці, дзе яна жыве. Эдвард прыязджае да яе з прызнаннямі ў каханні, але яна заручаная з яго сябрам дзяцінства Донам Прайсам. Аднак Эдвард не здаецца і працягвае аказваць Сандры знакі ўвагі, за што Дон яго б’е, але Сандра вяртае Дону заручальны пярсцёнак і вырашае застацца з Эдвардам. Пачынаецца вайна з Карэяй і Эдварда забіраюць служыць. Падчас выканання «звышважнага задання» ён нечакана знаёміцца ​​з сіямскімі двайнятамі — спявачкамі Пінг і Джынг. Эдвард прапануе ім дапамогу ў пабудове кар’еры ў містара Кэлоўэя, калі яны дапамогуць яму бегчы дадому. Яны ахвотна згаджаюцца. Дэмабілізаваўшыся, Эдвард становіцца вандроўным гандляром: ён прадае незвычайныя прылады накшталт механічнай рукі-падстаўкі (пазней адну такую ​​Уіл знаходзіць у цяперашнім часе). Аднойчы ён у банку зноў сутыкаецца з Уінслоў, які расчараваўся ў Міражы і пакінуў яго, і раптам аказваецца, што ён прыйшоў рабаваць банк, а Эдвард мімаволі робіцца яго саўдзельнікам. Аднак у выніку рабавання пазыкова-ашчаднага банка ён даведаецца, што яго каса пустая: гэты банк ужо і так быў абрабаваны, але не бандытамі, а зборшчыкамі падаткаў. У дарозе ён тлумачыць гэта аднаму, і той, з гора, вырашае працаваць на Уол-стрыт («усе грошы там!»); пазней, стаўшы мільянерам, ён, у падзяку за натхненне, дасылае Эдварду чэк на 10 тысяч даляраў, на які яны з Сандрай і Ўілам і купляюць тую хату, у якім жывуць дагэтуль. У сапраўдным Уіл пачынае ўсё больш усведамляць, што яго бацька ўсё жыццё расказваў яму не казкі пра сябе, а перабольшаную праўду. Каб у гэтым пераканацца, ён едзе ў той самы Міраж і сустракае там пастарэлую Джэні, якая расказвае яму далейшую гісторыю Эдварда: пасля гісторыі з Уінслоў ён тады вырашыў сам з’ездзіць у Міраж, у выніку трапіўшы ў неверагодны патоп. Калі вада сышла, Эдвард дайшоў да горада пешшу і выявіў, што ўсе жыхары знаходзяцца на мяжы банкруцтва. З дапамогай сваіх сувязей Эдвард ратуе горад, купіўшы ўсе дамы. Апошнім домам застаецца дом Джэні (якая за мінулыя 20 гадоў перажыла нешчаслівы шлюб, з прычыны чаго яе дом практычна разваліўся). Яна адмаўляецца прадаць Эдварду дом, але ён усё ж застаецца, каб яго адрамантаваць (да чаго таксама прыцягвае волата Карла). За гэтую дапамогу Джэні ўлюбляецца ў Эдварда, але ён дае ёй зразумець, што ніколі не адкажа ёй узаемнасцю. Пасля гэтага Эдвард вяртаецца дадому. Выслухаўшы Джэні, Уіл вяртаецца ў дом бацькоў і даведаецца, што ў Эдварда здарыўся інсульт, таму яго павезлі ў лякарню. Уіл канчаткова мірыцца з бацькам і нават распавядае яму выдуманы варыянт яго пахавання: быццам яны збеглі з лякарні і Ўіл прывёз Эдварда да возера, дзе яго ўжо чакаюць усе сябры з яго апавяданняў (прычым не састарэлыя), а затым Уіл кідае бацьку ў ваду, дзе той ператвараецца ў велізарнага сама. Выслухаўшы яго аповяд, Эдвард памірае. На здзіўленне Уіла і Жазефіны, на пахаванне Эдварда прыязджаюць усе яго сябры, пра якія ён расказваў. Хоць яны былі не зусім такімі, як ён іх апісваў (напрыклад, Карл крыху меншы ростам, а Пінг і Джынг — зусім не сіямскія, а звычайныя двайняты), Уіл канчаткова пераконвае. == У ролях == * [[Юэн Мак-Грэгар]] — ''Эд Блум у маладосці'' * [[Альберт Фіні]] — ''Эд Блум у старасці'' * [[Білі Крудап]] — ''Уіл Блум'' * [[Джэсіка Лэнг]] — ''Сандра Блум у старасці'' * [[Марыён Каціяр]] — ''Жазефіна Блум (жонка Уіла)'' * [[Хелена Бонэм Картэр]] — ''Джэні / Ведзьма'' * [[Мэцью Мак-Гроры]] — ''волат Карл'' * [[Дэні Дэ Віта]] — Эймас Кэлоўэй (дырэктар цырка) * [[Стыў Бушэмі]] — паэт Уінслоў * [[Элісан Ломан]] — ''маладая Сандра'' * [[Місі Пайл]] — ''Мілдрэд'' {{зноскі}} [[Катэгорыя:Фільмы 2003 года]] 1qeqp35oknzg17ui10kwf32doykara7 0 809913 5157945 2026-06-24T13:13:55Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Кінематаграфіст}} '''Уільям Гейтэр «Білі» Крудап''' ({{lang-en|William Gaither «Billy» Crudup}}; нар. {{ДН|8|7|1968}}, Манхасет, Нью-Ёрк, [[ЗША]]) — амерыканскі [[акцёр]]. Лаўрэат прэміі Тоні. Найбольш вядомыя фільмы з яго ўдзелам — «Тыя, што спяць» (1996), «Амаль знакаміты» (2000), «Вялі...» 5157945 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Уільям Гейтэр «Білі» Крудап''' ({{lang-en|William Gaither «Billy» Crudup}}; нар. {{ДН|8|7|1968}}, Манхасет, Нью-Ёрк, [[ЗША]]) — амерыканскі [[акцёр]]. Лаўрэат прэміі Тоні. Найбольш вядомыя фільмы з яго ўдзелам — «Тыя, што спяць» (1996), «Амаль знакаміты» (2000), «[[Вялікая рыба]]» (2003), «Прыгажосць па-англійску» (2004), «Місія невыканальная 3» (2006), «Джоні Д.» (2009), «Захавальнікі» (2009) і «У цэнтры ўвагі» (2015). {{DEFAULTSORT:Крудап}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] l1n6800pkadpryrp6z0d63rcpn8heve 5157946 5157945 2026-06-24T13:15:14Z Autumndancer 168015 5157946 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Уільям Гейтэр «Білі» Крудап''' ({{lang-en|William Gaither «Billy» Crudup}}; нар. {{ДН|8|7|1968}}, Манхасет, Нью-Ёрк, [[ЗША]]) — амерыканскі [[акцёр]]. Лаўрэат прэміі Тоні. Найбольш вядомыя фільмы з яго ўдзелам — «Тыя, што спяць» (1996), «Амаль знакаміты» (2000), «[[Вялікая рыба]]» (2003), «Прыгажосць па-англійску» (2004), «Місія невыканальная 3» (2006), «Джоні Д.» (2009), «Захавальнікі» (2009) і «У цэнтры ўвагі» (2015). {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Крудап}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] peltuqa36jojeazi63jbdwb5b1vahun 0 809914 5157949 2026-06-24T13:20:36Z DBatura 73587 Новая старонка: «Станам на 2022 г. у [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] пражывала 600 тыс. [[Каталіцызм|каталікоў]], дзейнічала 220 прыходаў<ref>[https://ria.ru/20220211/katoliki-1772362646.html Священник назвал число католиков в России]</ref>. == Гісторыя == У XI—XII стст. у [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], Сма...» 5157949 wikitext text/x-wiki Станам на 2022 г. у [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] пражывала 600 тыс. [[Каталіцызм|каталікоў]], дзейнічала 220 прыходаў<ref>[https://ria.ru/20220211/katoliki-1772362646.html Священник назвал число католиков в России]</ref>. == Гісторыя == У XI—XII стст. у [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], [[Смаленск]]у, [[Старая Ладага|Ладазе]] з’яўляюцца каталіцкія храмы, прызначаныя для каталікоў-замежнікаў. Дзякуючы цесным гандлёвым сувязям з германскімі гарадамі, якія ўваходзілі ў [[Ганза|Ганзейскі саюз вольных гарадоў]], дзейнічалі дзве каталіцкія царквы і ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]]. Аднак пагаршэне міжканфесійных адносін, [[Аблога Канстанцінопаля (1204)|узяцце крыжакамі ў 1204 г. Канстанцінопаля]], [[Паўночныя крыжовыя паходы|заваявальныя паходы шведскіх і нямецкіх рыцараў на пскоўскія і наўгародскія землі]], а таксама актывізацыя дзейнасці лацінскіх місіянераў змянілі да горшага стаўленне да каталіцызму на [[Русі|Русі]]. У 1233 г. каталіцкія храмы і манастыры былі разбураны. У [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] каталіцкая прапаганда і лацінскае набажэнства былі забароненыя. З часоў [[Смута|Смуты]] быў забароены таксама ўезд лацінскаму духавенству. Становішча змянілася ў 1680-х гг., калі ў [[Маскве|Маскве]] пры заступніцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|царэўны Соф’і]] і яе фаварыта князя [[Васіль Васільевіч Галіцын|В. В. Галіцына]] місіянерствавалі некалькі [[Ордэн езуітаў|езуітаў]] і [[Ордэн францысканцаў|францысканцаў]], якія прыбылі для акармлення замежнікаў, якія знаходзіліся на рускай службе. Езуітам удалося адкрыць у Маскве школу і пачаць выданне кніг на [[руская мова|рускай мове]]. Але пасля звяржэння царыцы Соф’і [[Іаакім (патрыярх маскоўскі)|патрыярх Іаакім]] дамогся выгнання каталіцкіх місіянераў са сталіцы. Талерантнасць да каталікоў вярнулася ў часы [[Пётр Вялікі|Пятра Вялікага]]. Так, у 1695 г. іншаземцам-каталікам, якія складалі значную частку насельніцтва Нованямецкай слабады Масквы, было дазволена пабудаваць драўляны храм. У 1705 г. манарх дазволіў прадстаўнікам канфесіі будаваць на тэрыторыі Расіі каменныя храмы. Павялічвалася і колькасць каталікоў. Калі ў 1691 іх было 40 чал., у 1698 – 400, то да канца валадарання Пятра I (1725) – 2000. Адначасна цар зацвердзіў асноватворны прынцып адносін улады да Каталіцкай царквы: талерантнае стаўленне пры ўмове поўнай палітычнай лаяльнасці. У ходзе [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] адбылося павялічэнне каталіцкай абшчыны ў Расіі. На далучаных землях па ўказе [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]] у 1773 г. было створана Беларускае рымска-каталіцкае біскупства з рэзідэнцыяй у [[Магілёў|Магілёве]] (з 1782 архіепіскапія), у склад якога ўвайшлі ўсе лацінскія прыходы на тэрыторыі Расіі. У далейшым Магілёўская архіепіскапія атрымала статус першынствуючай Рымска-каталіцкай кафедры Расіі, а рэзідэнцыя яе кіруючага архірэя была перанесена ў [[Санкт-Пецярбург]]. Адначасна дзяржава дала заступніцтва ордэна езуітаў, якіх імператрыца мела намер выкарыстоўваць у справе асветы падданых. Дзякуючы гэтаму ордэн атрымаў магчымасць займацца выкладчыцкай і місіянерскай дзейнасцю ў [[Паволжа|Паволжы]], [[Сібір]]ы і шэрагу іншых рэгіёнаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У пачатку XIX ст. колькасць прадстаўнікоў канфесіі ў Расіі вызначалася ў 1 639 854 чалавек. Дзейнічала 6 рымска-каталіцкіх дыяцэзаў: Магілёўскі, Віленскі, Мінскі, Самагіцкі, Луцка-Жытомірскі і Камянец-Падольскі, у якіх налічвалася 845 касцёлаў, 304 мужчынскіх і 80 жаночых манастыроў, 1710 святароў, 3094 манаха і 569 манашак. Пры [[Мікалай I|Мікалаі I]] становішчакаталікоў ўскладнілася тым, што прадстаўнікі духавенства падтрымалі [[Польскае паўстанне (1830—1831)|Польскае паўстанне 1830—1831]]. У выніку палітычна актыўныя каталіцкія клірыкі і свецкія былі высланы ў Сібір і ўнутраныя губерні Расіі, рушыла ўслед скасаванне манастыроў, манахі якіх аказалі падтрымку паўсталым. Рэпрэсіі паўтарыліся пасля [[Паўстанне Каліноўскага|паўстання 1863]]. Да сярэдзіны 1870-х гг. урад пераходзіць да палітыкі лібералізацыі адносін з каталікамі. У 1894 былі адноўлены дыпламатычныя адносіны са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Пасля [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 1905 г.]] каталіцкая царкваатрымала магчымасць больш свабодна ажыццяўляць сваю рэлігію. дзейнасць на тэрыторыі Расіі. Упершыню быў дазволены пераход у каталіцызм з іншых канфесій. Напярэдадні [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] на тэрыторыі сучаснай Расіі налічвалася 1 160 000 вернікаў, 400 святароў, 5 семінарый. Пасля прыняцця ў 1918 г. [[Дэкрэт аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|Дэкрэта аб аддзяленні царквы ад дзяржавы]] каталіцкія структуры былі пазбаўленыя права юрыдычных асоб, а іх маёмасць [[нацыяналізацыя|нацыяналізавана]]. Многія каталіцкія прыходы разам з праваслаўнымі падвергліся разрабаванню пад падставай канфіскацыі царкоўных каштоўнасцяў на патрэбы дапамогі галадаючым. Пачаліся рэпрэсіі супраць каталіцкага духавенства. Да сярэдзіны 1930-х гг. практычна ўсе каталіцкія структуры на тэрыторыі [[СССР]] былі разгромленыя, а святары альбо высланы з краіны (замежнікі), альбо рэпрэсаваныя (грамадзяне СССР). Толькі два каталіцкіх храма – Святога Людовіка ў Маскве і Найсвяцейшай Маці Божай Лурдскай у Ленінградзе працягвалі дзейнічаць, паколькі лічыліся як установы французскага пасольства. У 1936 г. з краіны быў высланы апошні каталіцкі біскуп. На волі ў гэты час у СССР заставалася 16 святароў. У перыяд хрушчоўскай адлігі становішча каталікоў у цэлым палепшылася. У прыватнасці, з лагероў вызвалены многія святары і радавыя вернікі. Было зарэгістравана некалькі новых рымска-каталіцкіх парафій, разам з якімі існавалі і нелегальныя абшчыны. Да 1988 г. у [[РСФСР]] налічвалася 39 зарэгістраваных каталіцкіх абшчын. У 1990-х гг. адбывалася адраджэнне каталіцкай царквы ў Расіі, адноўлены самастойныя епархіяльныя структуры. У РФ яны першапачаткова былі заснаваны ў рангу апостальскіх адміністратур. Пазней былі заснаваны апостальскія адміністратуры для каталікоў Поўдня Расіі, а таксама Усходняй Сібіры і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. Апостальскія адміністратуры былі аб’яднаны ў канферэнцыю Каталіцкіх Біскупаў Расіі. У 2002 г. апостальскія адміністратуры былі ператвораныя ў самастойныя дыяцэзіі і аб’яднаннем дыяцэзій у Расійскую царкоўную правінцыю (мітраполію). == Літаратура == * В. И. Петрушко [https://web.archive.org/web/20250929225051/https://old.bigenc.ru/text/3041391 Католицизм] // Большая российская энциклопедия, 2004. {{ВС}} [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Расіі]] 0bqjsgtfo4096720b21jpv1ozxsfgem 5157950 5157949 2026-06-24T13:21:00Z DBatura 73587 5157950 wikitext text/x-wiki Станам на 2022 г. у [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] пражывала 600 тыс. [[Каталіцызм|каталікоў]], дзейнічала 220 прыходаў<ref>[https://ria.ru/20220211/katoliki-1772362646.html Священник назвал число католиков в России]</ref>. == Гісторыя == У XI—XII стст. у [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], [[Смаленск]]у, [[Старая Ладага|Ладазе]] з’яўляюцца каталіцкія храмы, прызначаныя для каталікоў-замежнікаў. Дзякуючы цесным гандлёвым сувязям з германскімі гарадамі, якія ўваходзілі ў [[Ганза|Ганзейскі саюз вольных гарадоў]], дзейнічалі дзве каталіцкія царквы і ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]]. Аднак пагаршэне міжканфесійных адносін, [[Аблога Канстанцінопаля (1204)|узяцце крыжакамі ў 1204 г. Канстанцінопаля]], [[Паўночныя крыжовыя паходы|заваявальныя паходы шведскіх і нямецкіх рыцараў на пскоўскія і наўгародскія землі]], а таксама актывізацыя дзейнасці лацінскіх місіянераў змянілі да горшага стаўленне да каталіцызму на [[Русі|Русі]]. У 1233 г. каталіцкія храмы і манастыры былі разбураны. У [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] каталіцкая прапаганда і лацінскае набажэнства былі забароненыя. З часоў [[Смута|Смуты]] быў забароены таксама ўезд лацінскаму духавенству. Становішча змянілася ў 1680-х гг., калі ў [[Маскве|Маскве]] пры заступніцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|царэўны Соф’і]] і яе фаварыта князя [[Васіль Васільевіч Галіцын|В. В. Галіцына]] місіянерствавалі некалькі [[Ордэн езуітаў|езуітаў]] і [[Ордэн францысканцаў|францысканцаў]], якія прыбылі для акармлення замежнікаў, якія знаходзіліся на рускай службе. Езуітам удалося адкрыць у Маскве школу і пачаць выданне кніг на [[руская мова|рускай мове]]. Але пасля звяржэння царыцы Соф’і [[Іаакім (патрыярх маскоўскі)|патрыярх Іаакім]] дамогся выгнання каталіцкіх місіянераў са сталіцы. Талерантнасць да каталікоў вярнулася ў часы [[Пётр Вялікі|Пятра Вялікага]]. Так, у 1695 г. іншаземцам-каталікам, якія складалі значную частку насельніцтва Нованямецкай слабады Масквы, было дазволена пабудаваць драўляны храм. У 1705 г. манарх дазволіў прадстаўнікам канфесіі будаваць на тэрыторыі Расіі каменныя храмы. Павялічвалася і колькасць каталікоў. Калі ў 1691 іх было 40 чал., у 1698 – 400, то да канца валадарання Пятра I (1725) – 2000. Адначасна цар зацвердзіў асноватворны прынцып адносін улады да Каталіцкай царквы: талерантнае стаўленне пры ўмове поўнай палітычнай лаяльнасці. У ходзе [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] адбылося павялічэнне каталіцкай абшчыны ў Расіі. На далучаных землях па ўказе [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]] у 1773 г. было створана Беларускае рымска-каталіцкае біскупства з рэзідэнцыяй у [[Магілёў|Магілёве]] (з 1782 архіепіскапія), у склад якога ўвайшлі ўсе лацінскія прыходы на тэрыторыі Расіі. У далейшым Магілёўская архіепіскапія атрымала статус першынствуючай Рымска-каталіцкай кафедры Расіі, а рэзідэнцыя яе кіруючага архірэя была перанесена ў [[Санкт-Пецярбург]]. Адначасна дзяржава дала заступніцтва ордэна езуітаў, якіх імператрыца мела намер выкарыстоўваць у справе асветы падданых. Дзякуючы гэтаму ордэн атрымаў магчымасць займацца выкладчыцкай і місіянерскай дзейнасцю ў [[Паволжа|Паволжы]], [[Сібір]]ы і шэрагу іншых рэгіёнаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У пачатку XIX ст. колькасць прадстаўнікоў канфесіі ў Расіі вызначалася ў 1 639 854 чалавек. Дзейнічала 6 рымска-каталіцкіх дыяцэзаў: Магілёўскі, Віленскі, Мінскі, Самагіцкі, Луцка-Жытомірскі і Камянец-Падольскі, у якіх налічвалася 845 касцёлаў, 304 мужчынскіх і 80 жаночых манастыроў, 1710 святароў, 3094 манаха і 569 манашак. Пры [[Мікалай I|Мікалаі I]] становішчакаталікоў ўскладнілася тым, што прадстаўнікі духавенства падтрымалі [[Польскае паўстанне (1830—1831)|Польскае паўстанне 1830—1831]]. У выніку палітычна актыўныя каталіцкія клірыкі і свецкія былі высланы ў Сібір і ўнутраныя губерні Расіі, рушыла ўслед скасаванне манастыроў, манахі якіх аказалі падтрымку паўсталым. Рэпрэсіі паўтарыліся пасля [[Паўстанне Каліноўскага|паўстання 1863]]. Да сярэдзіны 1870-х гг. урад пераходзіць да палітыкі лібералізацыі адносін з каталікамі. У 1894 былі адноўлены дыпламатычныя адносіны са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Пасля [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 1905 г.]] каталіцкая царкваатрымала магчымасць больш свабодна ажыццяўляць сваю рэлігію. дзейнасць на тэрыторыі Расіі. Упершыню быў дазволены пераход у каталіцызм з іншых канфесій. Напярэдадні [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] на тэрыторыі сучаснай Расіі налічвалася 1 160 000 вернікаў, 400 святароў, 5 семінарый. Пасля прыняцця ў 1918 г. [[Дэкрэт аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|Дэкрэта аб аддзяленні царквы ад дзяржавы]] каталіцкія структуры былі пазбаўленыя права юрыдычных асоб, а іх маёмасць [[нацыяналізацыя|нацыяналізавана]]. Многія каталіцкія прыходы разам з праваслаўнымі падвергліся разрабаванню пад падставай канфіскацыі царкоўных каштоўнасцяў на патрэбы дапамогі галадаючым. Пачаліся рэпрэсіі супраць каталіцкага духавенства. Да сярэдзіны 1930-х гг. практычна ўсе каталіцкія структуры на тэрыторыі [[СССР]] былі разгромленыя, а святары альбо высланы з краіны (замежнікі), альбо рэпрэсаваныя (грамадзяне СССР). Толькі два каталіцкіх храма – Святога Людовіка ў Маскве і Найсвяцейшай Маці Божай Лурдскай у Ленінградзе працягвалі дзейнічаць, паколькі лічыліся як установы французскага пасольства. У 1936 г. з краіны быў высланы апошні каталіцкі біскуп. На волі ў гэты час у СССР заставалася 16 святароў. У перыяд хрушчоўскай адлігі становішча каталікоў у цэлым палепшылася. У прыватнасці, з лагероў вызвалены многія святары і радавыя вернікі. Было зарэгістравана некалькі новых рымска-каталіцкіх парафій, разам з якімі існавалі і нелегальныя абшчыны. Да 1988 г. у [[РСФСР]] налічвалася 39 зарэгістраваных каталіцкіх абшчын. У 1990-х гг. адбывалася адраджэнне каталіцкай царквы ў Расіі, адноўлены самастойныя епархіяльныя структуры. У РФ яны першапачаткова былі заснаваны ў рангу апостальскіх адміністратур. Пазней былі заснаваны апостальскія адміністратуры для каталікоў Поўдня Расіі, а таксама Усходняй Сібіры і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. Апостальскія адміністратуры былі аб’яднаны ў канферэнцыю Каталіцкіх Біскупаў Расіі. У 2002 г. апостальскія адміністратуры былі ператвораныя ў самастойныя дыяцэзіі і аб’яднаннем дыяцэзій у Расійскую царкоўную правінцыю (мітраполію). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * В. И. Петрушко [https://web.archive.org/web/20250929225051/https://old.bigenc.ru/text/3041391 Католицизм] // Большая российская энциклопедия, 2004. {{ВС}} [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Расіі]] fqmdeb5b6gob7602to8jpq3thf2wa5j 5157951 5157950 2026-06-24T13:21:42Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5157951 wikitext text/x-wiki Станам на 2022 г. у [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] пражывала 600 тыс. [[Каталіцызм|каталікоў]], дзейнічала 220 прыходаў<ref>[https://ria.ru/20220211/katoliki-1772362646.html Священник назвал число католиков в России]</ref>. == Гісторыя == У XI—XII стст. у [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], [[Смаленск]]у, [[Старая Ладага|Ладазе]] з’яўляюцца каталіцкія храмы, прызначаныя для каталікоў-замежнікаў. Дзякуючы цесным гандлёвым сувязям з германскімі гарадамі, якія ўваходзілі ў [[Ганза|Ганзейскі саюз вольных гарадоў]], дзейнічалі дзве каталіцкія царквы і ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]]. Аднак пагаршэне міжканфесійных адносін, [[Аблога Канстанцінопаля (1204)|узяцце крыжакамі ў 1204 г. Канстанцінопаля]], [[Паўночныя крыжовыя паходы|заваявальныя паходы шведскіх і нямецкіх рыцараў на пскоўскія і наўгародскія землі]], а таксама актывізацыя дзейнасці лацінскіх місіянераў змянілі да горшага стаўленне да каталіцызму на [[Русі|Русі]]. У 1233 г. каталіцкія храмы і манастыры былі разбураны. У [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] каталіцкая прапаганда і лацінскае набажэнства былі забароненыя. З часоў [[Смута|Смуты]] быў забароены таксама ўезд лацінскаму духавенству. Становішча змянілася ў 1680-х гг., калі ў [[Масква|Маскве]] пры заступніцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|царэўны Соф’і]] і яе фаварыта князя [[Васіль Васільевіч Галіцын|В. В. Галіцына]] місіянерствавалі некалькі [[Ордэн езуітаў|езуітаў]] і [[Ордэн францысканцаў|францысканцаў]], якія прыбылі для акармлення замежнікаў, якія знаходзіліся на рускай службе. Езуітам удалося адкрыць у Маскве школу і пачаць выданне кніг на [[руская мова|рускай мове]]. Але пасля звяржэння царыцы Соф’і [[Іаакім (патрыярх маскоўскі)|патрыярх Іаакім]] дамогся выгнання каталіцкіх місіянераў са сталіцы. Талерантнасць да каталікоў вярнулася ў часы [[Пётр Вялікі|Пятра Вялікага]]. Так, у 1695 г. іншаземцам-каталікам, якія складалі значную частку насельніцтва Нованямецкай слабады Масквы, было дазволена пабудаваць драўляны храм. У 1705 г. манарх дазволіў прадстаўнікам канфесіі будаваць на тэрыторыі Расіі каменныя храмы. Павялічвалася і колькасць каталікоў. Калі ў 1691 іх было 40 чал., у 1698 – 400, то да канца валадарання Пятра I (1725) – 2000. Адначасна цар зацвердзіў асноватворны прынцып адносін улады да Каталіцкай царквы: талерантнае стаўленне пры ўмове поўнай палітычнай лаяльнасці. У ходзе [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] адбылося павялічэнне каталіцкай абшчыны ў Расіі. На далучаных землях па ўказе [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]] у 1773 г. было створана Беларускае рымска-каталіцкае біскупства з рэзідэнцыяй у [[Магілёў|Магілёве]] (з 1782 архіепіскапія), у склад якога ўвайшлі ўсе лацінскія прыходы на тэрыторыі Расіі. У далейшым Магілёўская архіепіскапія атрымала статус першынствуючай Рымска-каталіцкай кафедры Расіі, а рэзідэнцыя яе кіруючага архірэя была перанесена ў [[Санкт-Пецярбург]]. Адначасна дзяржава дала заступніцтва ордэна езуітаў, якіх імператрыца мела намер выкарыстоўваць у справе асветы падданых. Дзякуючы гэтаму ордэн атрымаў магчымасць займацца выкладчыцкай і місіянерскай дзейнасцю ў [[Паволжа|Паволжы]], [[Сібір]]ы і шэрагу іншых рэгіёнаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У пачатку XIX ст. колькасць прадстаўнікоў канфесіі ў Расіі вызначалася ў 1 639 854 чалавек. Дзейнічала 6 рымска-каталіцкіх дыяцэзаў: Магілёўскі, Віленскі, Мінскі, Самагіцкі, Луцка-Жытомірскі і Камянец-Падольскі, у якіх налічвалася 845 касцёлаў, 304 мужчынскіх і 80 жаночых манастыроў, 1710 святароў, 3094 манаха і 569 манашак. Пры [[Мікалай I|Мікалаі I]] становішчакаталікоў ўскладнілася тым, што прадстаўнікі духавенства падтрымалі [[Польскае паўстанне (1830—1831)|Польскае паўстанне 1830—1831]]. У выніку палітычна актыўныя каталіцкія клірыкі і свецкія былі высланы ў Сібір і ўнутраныя губерні Расіі, рушыла ўслед скасаванне манастыроў, манахі якіх аказалі падтрымку паўсталым. Рэпрэсіі паўтарыліся пасля [[Паўстанне Каліноўскага|паўстання 1863]]. Да сярэдзіны 1870-х гг. урад пераходзіць да палітыкі лібералізацыі адносін з каталікамі. У 1894 былі адноўлены дыпламатычныя адносіны са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Пасля [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 1905 г.]] каталіцкая царкваатрымала магчымасць больш свабодна ажыццяўляць сваю рэлігію. дзейнасць на тэрыторыі Расіі. Упершыню быў дазволены пераход у каталіцызм з іншых канфесій. Напярэдадні [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] на тэрыторыі сучаснай Расіі налічвалася 1 160 000 вернікаў, 400 святароў, 5 семінарый. Пасля прыняцця ў 1918 г. [[Дэкрэт аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|Дэкрэта аб аддзяленні царквы ад дзяржавы]] каталіцкія структуры былі пазбаўленыя права юрыдычных асоб, а іх маёмасць [[нацыяналізацыя|нацыяналізавана]]. Многія каталіцкія прыходы разам з праваслаўнымі падвергліся разрабаванню пад падставай канфіскацыі царкоўных каштоўнасцяў на патрэбы дапамогі галадаючым. Пачаліся рэпрэсіі супраць каталіцкага духавенства. Да сярэдзіны 1930-х гг. практычна ўсе каталіцкія структуры на тэрыторыі [[СССР]] былі разгромленыя, а святары альбо высланы з краіны (замежнікі), альбо рэпрэсаваныя (грамадзяне СССР). Толькі два каталіцкіх храма – Святога Людовіка ў Маскве і Найсвяцейшай Маці Божай Лурдскай у Ленінградзе працягвалі дзейнічаць, паколькі лічыліся як установы французскага пасольства. У 1936 г. з краіны быў высланы апошні каталіцкі біскуп. На волі ў гэты час у СССР заставалася 16 святароў. У перыяд хрушчоўскай адлігі становішча каталікоў у цэлым палепшылася. У прыватнасці, з лагероў вызвалены многія святары і радавыя вернікі. Было зарэгістравана некалькі новых рымска-каталіцкіх парафій, разам з якімі існавалі і нелегальныя абшчыны. Да 1988 г. у [[РСФСР]] налічвалася 39 зарэгістраваных каталіцкіх абшчын. У 1990-х гг. адбывалася адраджэнне каталіцкай царквы ў Расіі, адноўлены самастойныя епархіяльныя структуры. У РФ яны першапачаткова былі заснаваны ў рангу апостальскіх адміністратур. Пазней былі заснаваны апостальскія адміністратуры для каталікоў Поўдня Расіі, а таксама Усходняй Сібіры і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. Апостальскія адміністратуры былі аб’яднаны ў канферэнцыю Каталіцкіх Біскупаў Расіі. У 2002 г. апостальскія адміністратуры былі ператвораныя ў самастойныя дыяцэзіі і аб’яднаннем дыяцэзій у Расійскую царкоўную правінцыю (мітраполію). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * В. И. Петрушко [https://web.archive.org/web/20250929225051/https://old.bigenc.ru/text/3041391 Католицизм] // Большая российская энциклопедия, 2004. {{ВС}} [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Расіі]] lthm8ept13acnqn343e2otstbu90ofg 5157952 5157951 2026-06-24T13:25:59Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5157952 wikitext text/x-wiki Станам на 2022 г. у [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] пражывала 600 тыс. [[Каталіцызм|каталікоў]], дзейнічала 220 прыходаў<ref>[https://ria.ru/20220211/katoliki-1772362646.html Священник назвал число католиков в России]</ref>. == Гісторыя == У XI—XII стст. у [[Пераслаўль-Залескі|Пераяслаўлі]], [[Смаленск]]у, [[Старая Ладага|Ладазе]] з’яўляюцца каталіцкія храмы, прызначаныя для каталікоў-замежнікаў. Дзякуючы цесным гандлёвым сувязям з германскімі гарадамі, якія ўваходзілі ў [[Ганза|Ганзейскі саюз вольных гарадоў]], дзейнічалі дзве каталіцкія царквы і ў [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадзе]]. Аднак пагаршэне міжканфесійных адносін, [[Аблога Канстанцінопаля (1204)|узяцце крыжакамі ў 1204 г. Канстанцінопаля]], [[Паўночныя крыжовыя паходы|заваявальныя паходы шведскіх і нямецкіх рыцараў на пскоўскія і наўгародскія землі]], а таксама актывізацыя дзейнасці лацінскіх місіянераў змянілі да горшага стаўленне да каталіцызму на [[Русі|Русі]]. У 1233 г. каталіцкія храмы і манастыры былі разбураны. У [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] каталіцкая прапаганда і лацінскае набажэнства былі забароненыя. З часоў [[Смута|Смуты]] быў забароены таксама ўезд лацінскаму духавенству. Становішча змянілася ў 1680-х гг., калі ў [[Масква|Маскве]] пры заступніцтве [[Соф’я Аляксееўна (царэўна)|царэўны Соф’і]] і яе фаварыта князя [[Васіль Васільевіч Галіцын|В. В. Галіцына]] місіянерствавалі некалькі [[Ордэн езуітаў|езуітаў]] і [[Ордэн францысканцаў|францысканцаў]], якія прыбылі для акармлення замежнікаў на рускай службе. Езуітам удалося адкрыць у Маскве школу і пачаць выданне кніг на [[руская мова|рускай мове]]. Але пасля звяржэння царыцы Соф’і [[Іаакім (патрыярх маскоўскі)|патрыярх Іаакім]] дамогся выгнання каталіцкіх місіянераў са сталіцы. Талерантнасць да каталікоў вярнулася ў часы [[Пётр Вялікі|Пятра Вялікага]]. Так, у 1695 г. іншаземцам-каталікам, якія складалі значную частку насельніцтва Нованямецкай слабады Масквы, было дазволена пабудаваць драўляны храм. У 1705 г. манарх дазволіў прадстаўнікам канфесіі будаваць на тэрыторыі Расіі каменныя храмы. Павялічвалася і колькасць каталікоў. Калі ў 1691 іх было 40 чал., у 1698 – 400, то да канца валадарання Пятра I (1725) – 2000. Адначасна цар зацвердзіў асноватворны прынцып адносін улады да Каталіцкай царквы: талерантнае стаўленне пры ўмове поўнай палітычнай лаяльнасці. У ходзе [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] адбылося павялічэнне каталіцкай абшчыны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. На далучаных землях па ўказе [[Кацярына Вялікая|Кацярыны II]] у 1773 г. было створана Беларускае рымска-каталіцкае біскупства з рэзідэнцыяй у [[Магілёў|Магілёве]] (з 1782 архіепіскапія), у склад якога ўвайшлі ўсе лацінскія прыходы на тэрыторыі Расіі. У далейшым Магілёўская архіепіскапія атрымала статус першынствуючай Рымска-каталіцкай кафедры Расіі, а рэзідэнцыя яе кіруючага архірэя была перанесена ў [[Санкт-Пецярбург]]. Адначасна дзяржава дала заступніцтва ордэна езуітаў, якіх імператрыца мела намер выкарыстоўваць у справе асветы падданых. Дзякуючы гэтаму ордэн атрымаў магчымасць займацца выкладчыцкай і місіянерскай дзейнасцю ў [[Паволжа|Паволжы]], [[Сібір]]ы і шэрагу іншых рэгіёнаў. У пачатку XIX ст. колькасць прадстаўнікоў канфесіі ў Расіі вызначалася ў 1 639 854 чалавек. Дзейнічала 6 рымска-каталіцкіх дыяцэзаў: Магілёўскі, Віленскі, Мінскі, Самагіцкі, Луцка-Жытомірскі і Камянец-Падольскі, у якіх налічвалася 845 касцёлаў, 304 мужчынскіх і 80 жаночых манастыроў, 1710 святароў, 3094 манаха і 569 манашак. Пры [[Мікалай I|Мікалаі I]] становішча каталікоў ўскладнілася тым, што прадстаўнікі духавенства падтрымалі [[Польскае паўстанне (1830)|Польскае паўстанне 1830—1831]]. У выніку палітычна актыўныя каталіцкія клірыкі і свецкія былі высланы ў Сібір і ўнутраныя губерні Расіі, рушыла ўслед скасаванне манастыроў, манахі якіх аказалі падтрымку паўсталым. Рэпрэсіі паўтарыліся пасля [[Паўстанне Каліноўскага|паўстання 1863]]. Да сярэдзіны 1870-х гг. урад пераходзіць да палітыкі лібералізацыі адносін з каталікамі. У 1894 г. былі адноўлены дыпламатычныя адносіны са [[Святы Прастол|Святым Прастолам]]. Пасля [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 1905 г.]] каталіцкая царква атрымала магчымасць больш свабодна ажыццяўляць сваю рэлігійную дзейнасць на тэрыторыі Расіі. Упершыню быў дазволены пераход у каталіцызм з іншых канфесій. Напярэдадні [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.]] на тэрыторыі сучаснай Расіі налічвалася 1 160 000 вернікаў, 400 святароў, 5 семінарый. Пасля прыняцця ў 1918 г. [[Дэкрэт аб аддзяленні царквы ад дзяржавы і школы ад царквы|Дэкрэта аб аддзяленні царквы ад дзяржавы]] каталіцкія структуры былі пазбаўленыя права юрыдычных асоб, а іх маёмасць [[нацыяналізацыя|нацыяналізавана]]. Многія каталіцкія прыходы разам з праваслаўнымі падвергліся разрабаванню пад падставай канфіскацыі царкоўных каштоўнасцяў на патрэбы дапамогі галадаючым. Пачаліся рэпрэсіі супраць каталіцкага духавенства. Да сярэдзіны 1930-х гг. практычна ўсе каталіцкія структуры на тэрыторыі [[СССР]] былі разгромленыя, а святары альбо высланы з краіны (замежнікі), альбо рэпрэсаваныя (грамадзяне СССР). Толькі два каталіцкіх храма – Святога Людовіка ў Маскве і Найсвяцейшай Маці Божай Лурдскай у Ленінградзе працягвалі дзейнічаць, паколькі лічыліся як установы французскага пасольства. У 1936 г. з краіны быў высланы апошні каталіцкі біскуп. На волі ў гэты час у СССР заставалася 16 святароў. У перыяд [[Адліга ў СССР|хрушчоўскай адлігі]] становішча каталікоў у цэлым палепшылася. У прыватнасці, з лагероў вызвалены многія святары і радавыя вернікі. Было зарэгістравана некалькі новых рымска-каталіцкіх парафій, разам з якімі існавалі і нелегальныя абшчыны. Да 1988 г. у [[РСФСР]] налічвалася 39 зарэгістраваных каталіцкіх абшчын. У 1990-х гг. адбывалася адраджэнне каталіцкай царквы ў Расіі, адноўлены самастойныя епархіяльныя структуры. У РФ яны першапачаткова былі заснаваны ў рангу апостальскіх адміністратур. Пазней былі заснаваны апостальскія адміністратуры для каталікоў Поўдня Расіі, а таксама Усходняй Сібіры і [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. Апостальскія адміністратуры былі аб’яднаны ў канферэнцыю Каталіцкіх Біскупаў Расіі. У 2002 г. апостальскія адміністратуры былі ператвораныя ў самастойныя дыяцэзіі і аб’яднаннем дыяцэзій у Расійскую царкоўную правінцыю (мітраполію). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * В. И. Петрушко [https://web.archive.org/web/20250929225051/https://old.bigenc.ru/text/3041391 Католицизм] // Большая российская энциклопедия, 2004. {{ВС}} [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Расіі]] rx9i48qic5xdj72b9wf02pfuesce0ie 0 809915 5157993 2026-06-24T14:58:55Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Тэлесерыял}} '''«Апошні сапраўдны мужчына»''' ({{Lang-en|Last Man Standing}}) — амерыканскі камедыйны тэлесерыял з Цімам Аленам і Нэнсі Трэвіс у галоўных ролях<ref>{{Cite web |url=http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |title=Tim Allen ABC comedy {{!}} Inside TV {{!}} EW.com |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-18 |arc...» 5157993 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}} '''«Апошні сапраўдны мужчына»''' ({{Lang-en|Last Man Standing}}) — амерыканскі камедыйны тэлесерыял з Цімам Аленам і Нэнсі Трэвіс у галоўных ролях<ref>{{Cite web |url=http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |title=Tim Allen ABC comedy {{!}} Inside TV {{!}} EW.com |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818064622/http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |url-status=live }}</ref>, гадзінная прэм’ера якога адбылася 11 кастрычніка 2011 года на ABC<ref>{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/ |title=ABC 2011-12 Primetime Schedule Announced — Ratings {{!}} TVbytheNumbers |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520225832/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/27/abc-announces-fall-series-premiere-dates-late-starts-for-once-upon-a-time-man-up/96596/ |title=ABC Announces Fall Series Premiere Dates: Late Starts for ‘Once Upon a Time,’ ‘Man Up’ — Ratings {{!}} TVbytheNumbers |access-date=2011-08-09 |archive-date=2016-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527051146/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/27/abc-announces-fall-series-premiere-dates-late-starts-for-once-upon-a-time-man-up/96596/ |url-status=dead }}</ref> і прыцягнула да экранаў 13 мільёнаў гледачоў<ref>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/12/tuesday-final-ratings-last-man-ncis-90210-dancing-adjusted-up-ringer-body-of-proof-adjusted-down/106994/|title=Tuesday Final Ratings: ‘Last Man,’ ‘NCIS,’ ’90210,’ ‘Dancing’ Adjusted Up; ‘Ringer,’ ‘Body Of Proof’ Adjusted Down - Ratings &#124; TVbytheNumbers|publisher=Tvbythenumbers.zap2it.com|date=|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6CNO7deaB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/12/tuesday-final-ratings-last-man-ncis-90210-dancing-adjusted-up-ringer-body-of-proof-adjusted-down/106994/|archive-date=2012-11-22|url-status=dead}}</ref>. 10 мая 2017 ABC афіцыйна закрыў серыял пасля шостага сезона<ref>{{Cite news|url=http://deadline.com/2017/05/last-man-standing-canceled-by-abc-after-6-seasons-1202089263/|title='Last Man Standing’ Canceled By ABC After 6 Seasons|date=2017-05-10|last=Andreeva|first=Nellie|work=[[Deadline Hollywood]]|access-date=2017-05-10|archive-date=2017-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511032127/http://deadline.com/2017/05/last-man-standing-canceled-by-abc-after-6-seasons-1202089263/}}</ref>. Праз год пасля закрыцця, 11 мая 2018 года, Fox афіцыйна заказаў сёмы сезон шоў<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/tv/2018/05/11/tim-allens-last-man-standing-revived-fox/603136002/|date=2018-05-11|title=Last Man Standing' resurfaces at Fox, a year after ABC canceled it|work=[[USA Today]]|last=Levin|first=Gary|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511233504/https://www.usatoday.com/story/life/tv/2018/05/11/tim-allens-last-man-standing-revived-fox/603136002/|url-status=live}}</ref>. 18 красавіка 2019 года серыял быў працягнуты на восьмы сезон<ref>{{Cite web|url=https://tvline.com/2019/04/18/last-man-standing-renewed-season-8-fox/|title=Last Man Standing Renewed at Fox|last=Schwartz|first=Ryan|website=TVLine|date=2019-04-18|access-date=2019-04-18|archive-date=2019-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418184008/https://tvline.com/2019/04/18/last-man-standing-renewed-season-8-fox/|url-status=live}}</ref>, прэм’ера якога адбылася 2 студзеня 2020 года<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/10/fox-midseason-premiere-dates-last-man-standing-duncanville-deputy-masked-singer-outmatched-9-1-1-lone-star-1202768301/|title=Fox Midseason Premiere Dates: ‘Last Man Standing’, ‘Flirty Dancing’, ‘Deputy’, ‘Duncanville’ & More|last=Nellie Andreeva|first=Erik Pedersen|date=2019-10-24|website=Deadline|access-date=2019-10-25|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229204803/https://deadline.com/2019/10/fox-midseason-premiere-dates-last-man-standing-duncanville-deputy-masked-singer-outmatched-9-1-1-lone-star-1202768301/|url-status=live}}</ref>. 19 мая 2020 года серыял быў працягнуты на дзявяты сезон<ref name="9threnewed">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/last-man-standing-resident-renewed-at-fox-1295081|title='Last Man Standing,' 'The Resident' Renewed at Fox|date=2020-05-19|last=Goldberg|first=Lesley|access-date=2020-05-19|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|archive-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526185038/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/last-man-standing-resident-renewed-at-fox-1295081|url-status=live}}</ref>. 14 кастрычніка 2020 года стала вядома што дзявяты сезон стане апошнім<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://deadline.com/2020/10/last-man-standing-fox-comedy-to-end-season-9-1234597356/|title=‘Last Man Standing’: Tim Allen Comedy To End With Season 9 On Fox|author=Peter White, Peter White|website=Deadline|date=2020-10-14|access-date=2020-10-15|archive-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018190021/https://deadline.com/2020/10/last-man-standing-fox-comedy-to-end-season-9-1234597356/|url-status=live}}</ref>. jl075rq4ozgxqrl80vfz29e0xo986t4 5157994 5157993 2026-06-24T15:01:24Z Emilia Noah 155537 5157994 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}} '''«Апошні сапраўдны мужчына»''' ({{Lang-en|Last Man Standing}}) — амерыканскі камедыйны тэлесерыял з Цімам Аленам і Нэнсі Трэвіс у галоўных ролях<ref>{{Cite web |url=http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |title=Tim Allen ABC comedy {{!}} Inside TV {{!}} EW.com |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818064622/http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |url-status=live }}</ref>, гадзінная прэм’ера якога адбылася 11 кастрычніка 2011 года на ABC<ref>{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/ |title=ABC 2011-12 Primetime Schedule Announced — Ratings {{!}} TVbytheNumbers |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520225832/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/27/abc-announces-fall-series-premiere-dates-late-starts-for-once-upon-a-time-man-up/96596/ |title=ABC Announces Fall Series Premiere Dates: Late Starts for ‘Once Upon a Time,’ ‘Man Up’ — Ratings {{!}} TVbytheNumbers |access-date=2011-08-09 |archive-date=2016-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527051146/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/27/abc-announces-fall-series-premiere-dates-late-starts-for-once-upon-a-time-man-up/96596/ |url-status=dead }}</ref> і прыцягнула да экранаў 13 мільёнаў гледачоў<ref>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/12/tuesday-final-ratings-last-man-ncis-90210-dancing-adjusted-up-ringer-body-of-proof-adjusted-down/106994/|title=Tuesday Final Ratings: ‘Last Man,’ ‘NCIS,’ ’90210,’ ‘Dancing’ Adjusted Up; ‘Ringer,’ ‘Body Of Proof’ Adjusted Down - Ratings &#124; TVbytheNumbers|publisher=Tvbythenumbers.zap2it.com|date=|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6CNO7deaB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/12/tuesday-final-ratings-last-man-ncis-90210-dancing-adjusted-up-ringer-body-of-proof-adjusted-down/106994/|archive-date=2012-11-22|url-status=dead}}</ref>. 10 мая 2017 ABC афіцыйна закрыў серыял пасля шостага сезона<ref>{{Cite news|url=http://deadline.com/2017/05/last-man-standing-canceled-by-abc-after-6-seasons-1202089263/|title='Last Man Standing’ Canceled By ABC After 6 Seasons|date=2017-05-10|last=Andreeva|first=Nellie|work=[[Deadline Hollywood]]|access-date=2017-05-10|archive-date=2017-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511032127/http://deadline.com/2017/05/last-man-standing-canceled-by-abc-after-6-seasons-1202089263/}}</ref>. Праз год пасля закрыцця, 11 мая 2018 года, Fox афіцыйна заказаў сёмы сезон шоў<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/tv/2018/05/11/tim-allens-last-man-standing-revived-fox/603136002/|date=2018-05-11|title=Last Man Standing' resurfaces at Fox, a year after ABC canceled it|work=[[USA Today]]|last=Levin|first=Gary|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511233504/https://www.usatoday.com/story/life/tv/2018/05/11/tim-allens-last-man-standing-revived-fox/603136002/|url-status=live}}</ref>. 18 красавіка 2019 года серыял быў працягнуты на восьмы сезон<ref>{{Cite web|url=https://tvline.com/2019/04/18/last-man-standing-renewed-season-8-fox/|title=Last Man Standing Renewed at Fox|last=Schwartz|first=Ryan|website=TVLine|date=2019-04-18|access-date=2019-04-18|archive-date=2019-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418184008/https://tvline.com/2019/04/18/last-man-standing-renewed-season-8-fox/|url-status=live}}</ref>, прэм’ера якога адбылася 2 студзеня 2020 года<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/10/fox-midseason-premiere-dates-last-man-standing-duncanville-deputy-masked-singer-outmatched-9-1-1-lone-star-1202768301/|title=Fox Midseason Premiere Dates: ‘Last Man Standing’, ‘Flirty Dancing’, ‘Deputy’, ‘Duncanville’ & More|last=Nellie Andreeva|first=Erik Pedersen|date=2019-10-24|website=Deadline|access-date=2019-10-25|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229204803/https://deadline.com/2019/10/fox-midseason-premiere-dates-last-man-standing-duncanville-deputy-masked-singer-outmatched-9-1-1-lone-star-1202768301/|url-status=live}}</ref>. 19 мая 2020 года серыял быў працягнуты на дзявяты сезон<ref name="9threnewed">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/last-man-standing-resident-renewed-at-fox-1295081|title='Last Man Standing,' 'The Resident' Renewed at Fox|date=2020-05-19|last=Goldberg|first=Lesley|access-date=2020-05-19|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|archive-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526185038/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/last-man-standing-resident-renewed-at-fox-1295081|url-status=live}}</ref>. 14 кастрычніка 2020 года стала вядома што дзявяты сезон стане апошнім<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://deadline.com/2020/10/last-man-standing-fox-comedy-to-end-season-9-1234597356/|title=‘Last Man Standing’: Tim Allen Comedy To End With Season 9 On Fox|author=Peter White, Peter White|website=Deadline|date=2020-10-14|access-date=2020-10-15|archive-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018190021/https://deadline.com/2020/10/last-man-standing-fox-comedy-to-end-season-9-1234597356/|url-status=live}}</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} jhou5n30ng5njdp6d68li4mzrdlwtg4 5157996 5157994 2026-06-24T15:05:12Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5157996 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}} '''«Апошні сапраўдны мужчына»''' ({{Lang-en|Last Man Standing}}) — амерыканскі камедыйны тэлесерыял з Цімам Аленам і Нэнсі Трэвіс у галоўных ролях<ref>{{Cite web |url=http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |title=Tim Allen ABC comedy {{!}} Inside TV {{!}} EW.com |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818064622/http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |url-status=live }}</ref>, гадзінная прэм’ера якога адбылася 11 кастрычніка 2011 года на ABC<ref>{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/ |title=ABC 2011-12 Primetime Schedule Announced — Ratings {{!}} TVbytheNumbers |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520225832/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/27/abc-announces-fall-series-premiere-dates-late-starts-for-once-upon-a-time-man-up/96596/ |title=ABC Announces Fall Series Premiere Dates: Late Starts for ‘Once Upon a Time,’ ‘Man Up’ — Ratings {{!}} TVbytheNumbers |access-date=2011-08-09 |archive-date=2016-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527051146/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/27/abc-announces-fall-series-premiere-dates-late-starts-for-once-upon-a-time-man-up/96596/ |url-status=dead }}</ref> і прыцягнула да экранаў 13 мільёнаў гледачоў<ref>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/12/tuesday-final-ratings-last-man-ncis-90210-dancing-adjusted-up-ringer-body-of-proof-adjusted-down/106994/|title=Tuesday Final Ratings: ‘Last Man,’ ‘NCIS,’ ’90210,’ ‘Dancing’ Adjusted Up; ‘Ringer,’ ‘Body Of Proof’ Adjusted Down - Ratings &#124; TVbytheNumbers|publisher=Tvbythenumbers.zap2it.com|date=|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6CNO7deaB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/12/tuesday-final-ratings-last-man-ncis-90210-dancing-adjusted-up-ringer-body-of-proof-adjusted-down/106994/|archive-date=2012-11-22|url-status=dead}}</ref>. 10 мая 2017 ABC афіцыйна закрыў серыял пасля шостага сезона<ref>{{Cite news|url=http://deadline.com/2017/05/last-man-standing-canceled-by-abc-after-6-seasons-1202089263/|title='Last Man Standing’ Canceled By ABC After 6 Seasons|date=2017-05-10|last=Andreeva|first=Nellie|work=[[Deadline Hollywood]]|access-date=2017-05-10|archive-date=2017-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511032127/http://deadline.com/2017/05/last-man-standing-canceled-by-abc-after-6-seasons-1202089263/}}</ref>. Праз год пасля закрыцця, 11 мая 2018 года, Fox афіцыйна заказаў сёмы сезон шоў<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/tv/2018/05/11/tim-allens-last-man-standing-revived-fox/603136002/|date=2018-05-11|title=Last Man Standing' resurfaces at Fox, a year after ABC canceled it|work=[[USA Today]]|last=Levin|first=Gary|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511233504/https://www.usatoday.com/story/life/tv/2018/05/11/tim-allens-last-man-standing-revived-fox/603136002/|url-status=live}}</ref>. 18 красавіка 2019 года серыял быў працягнуты на восьмы сезон<ref>{{Cite web|url=https://tvline.com/2019/04/18/last-man-standing-renewed-season-8-fox/|title=Last Man Standing Renewed at Fox|last=Schwartz|first=Ryan|website=TVLine|date=2019-04-18|access-date=2019-04-18|archive-date=2019-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418184008/https://tvline.com/2019/04/18/last-man-standing-renewed-season-8-fox/|url-status=live}}</ref>, прэм’ера якога адбылася 2 студзеня 2020 года<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/10/fox-midseason-premiere-dates-last-man-standing-duncanville-deputy-masked-singer-outmatched-9-1-1-lone-star-1202768301/|title=Fox Midseason Premiere Dates: ‘Last Man Standing’, ‘Flirty Dancing’, ‘Deputy’, ‘Duncanville’ & More|last=Nellie Andreeva|first=Erik Pedersen|date=2019-10-24|website=Deadline|access-date=2019-10-25|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229204803/https://deadline.com/2019/10/fox-midseason-premiere-dates-last-man-standing-duncanville-deputy-masked-singer-outmatched-9-1-1-lone-star-1202768301/|url-status=live}}</ref>. 19 мая 2020 года серыял быў працягнуты на дзявяты сезон<ref name="9threnewed">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/last-man-standing-resident-renewed-at-fox-1295081|title='Last Man Standing,' 'The Resident' Renewed at Fox|date=2020-05-19|last=Goldberg|first=Lesley|access-date=2020-05-19|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|archive-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526185038/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/last-man-standing-resident-renewed-at-fox-1295081|url-status=live}}</ref>. 14 кастрычніка 2020 года стала вядома што дзявяты сезон стане апошнім<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://deadline.com/2020/10/last-man-standing-fox-comedy-to-end-season-9-1234597356/|title=‘Last Man Standing’: Tim Allen Comedy To End With Season 9 On Fox|author=Peter White, Peter White|website=Deadline|date=2020-10-14|access-date=2020-10-15|archive-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018190021/https://deadline.com/2020/10/last-man-standing-fox-comedy-to-end-season-9-1234597356/|url-status=live}}</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Fox Television Studios]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы адноўлены пасля закрыцця]] gjhhvsdkwfw1ladru8ovp556msawnvo 5158000 5157996 2026-06-24T15:13:41Z Emilia Noah 155537 5158000 wikitext text/x-wiki {{Тэлесерыял}} '''«Апошні сапраўдны мужчына»''' ({{Lang-en|Last Man Standing}}) — амерыканскі камедыйны тэлесерыял з [[Тым Ален|Цімам Аленам]] і {{Не перакладзена 5|Нэнсі Трэвіс|Нэнсі Трэвіс|ru|Трэвис, Нэнси}} у галоўных ролях<ref>{{Cite web |url=http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |title=Tim Allen ABC comedy {{!}} Inside TV {{!}} EW.com |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110818064622/http://insidetv.ew.com/2011/05/13/abc-picks-up-tim-allen-comedy/ |url-status=live }}</ref>, гадзінная прэм’ера якога адбылася 11 кастрычніка 2011 года на [[ABC]]<ref>{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/ |title=ABC 2011-12 Primetime Schedule Announced — Ratings {{!}} TVbytheNumbers |access-date=2011-08-09 |archive-date=2011-05-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110520225832/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/17/abc-2011-12-primetime-schedule-announced/92903/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/27/abc-announces-fall-series-premiere-dates-late-starts-for-once-upon-a-time-man-up/96596/ |title=ABC Announces Fall Series Premiere Dates: Late Starts for ‘Once Upon a Time,’ ‘Man Up’ — Ratings {{!}} TVbytheNumbers |access-date=2011-08-09 |archive-date=2016-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527051146/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/27/abc-announces-fall-series-premiere-dates-late-starts-for-once-upon-a-time-man-up/96596/ |url-status=dead }}</ref> і прыцягнула да экранаў 13 мільёнаў гледачоў<ref>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/12/tuesday-final-ratings-last-man-ncis-90210-dancing-adjusted-up-ringer-body-of-proof-adjusted-down/106994/|title=Tuesday Final Ratings: ‘Last Man,’ ‘NCIS,’ ’90210,’ ‘Dancing’ Adjusted Up; ‘Ringer,’ ‘Body Of Proof’ Adjusted Down - Ratings &#124; TVbytheNumbers|publisher=Tvbythenumbers.zap2it.com|date=|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6CNO7deaB?url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/10/12/tuesday-final-ratings-last-man-ncis-90210-dancing-adjusted-up-ringer-body-of-proof-adjusted-down/106994/|archive-date=2012-11-22|url-status=dead}}</ref>. 10 мая 2017 ABC афіцыйна закрыў серыял пасля шостага сезона<ref>{{Cite news|url=http://deadline.com/2017/05/last-man-standing-canceled-by-abc-after-6-seasons-1202089263/|title='Last Man Standing’ Canceled By ABC After 6 Seasons|date=2017-05-10|last=Andreeva|first=Nellie|work=[[Deadline Hollywood]]|access-date=2017-05-10|archive-date=2017-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170511032127/http://deadline.com/2017/05/last-man-standing-canceled-by-abc-after-6-seasons-1202089263/}}</ref>. Праз год пасля закрыцця, 11 мая 2018 года, «[[Fox Broadcasting Company]]» афіцыйна заказаў сёмы сезон шоў<ref>{{Cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/tv/2018/05/11/tim-allens-last-man-standing-revived-fox/603136002/|date=2018-05-11|title=Last Man Standing' resurfaces at Fox, a year after ABC canceled it|work={{Не перакладзена 5|USA Today|USA Today|en|USA Today}}|last=Levin|first=Gary|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511233504/https://www.usatoday.com/story/life/tv/2018/05/11/tim-allens-last-man-standing-revived-fox/603136002/|url-status=live}}</ref>. 18 красавіка 2019 года серыял быў працягнуты на восьмы сезон<ref>{{Cite web|url=https://tvline.com/2019/04/18/last-man-standing-renewed-season-8-fox/|title=Last Man Standing Renewed at Fox|last=Schwartz|first=Ryan|website=TVLine|date=2019-04-18|access-date=2019-04-18|archive-date=2019-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418184008/https://tvline.com/2019/04/18/last-man-standing-renewed-season-8-fox/|url-status=live}}</ref>, прэм’ера якога адбылася 2 студзеня 2020 года<ref>{{Cite web|url=https://deadline.com/2019/10/fox-midseason-premiere-dates-last-man-standing-duncanville-deputy-masked-singer-outmatched-9-1-1-lone-star-1202768301/|title=Fox Midseason Premiere Dates: ‘Last Man Standing’, ‘Flirty Dancing’, ‘Deputy’, ‘Duncanville’ & More|last=Nellie Andreeva|first=Erik Pedersen|date=2019-10-24|website=Deadline|access-date=2019-10-25|archive-date=2019-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229204803/https://deadline.com/2019/10/fox-midseason-premiere-dates-last-man-standing-duncanville-deputy-masked-singer-outmatched-9-1-1-lone-star-1202768301/|url-status=live}}</ref>. 19 мая 2020 года серыял быў працягнуты на дзявяты сезон<ref name="9threnewed">{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/last-man-standing-resident-renewed-at-fox-1295081|title='Last Man Standing,' 'The Resident' Renewed at Fox|date=2020-05-19|last=Goldberg|first=Lesley|access-date=2020-05-19|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|archive-date=2020-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200526185038/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/last-man-standing-resident-renewed-at-fox-1295081|url-status=live}}</ref>. 14 кастрычніка 2020 года стала вядома што дзявяты сезон стане апошнім<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://deadline.com/2020/10/last-man-standing-fox-comedy-to-end-season-9-1234597356/|title=‘Last Man Standing’: Tim Allen Comedy To End With Season 9 On Fox|author=Peter White, Peter White|website=Deadline|date=2020-10-14|access-date=2020-10-15|archive-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018190021/https://deadline.com/2020/10/last-man-standing-fox-comedy-to-end-season-9-1234597356/|url-status=live}}</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Fox Television Studios]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы адноўлены пасля закрыцця]] otzmz4jk3ijtdr3g4fbsmpydz74q2ej 10 809916 5158017 2026-06-24T17:11:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:Крыніцы/ЭВКЛ]] 5158017 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/ЭВКЛ]] ngqta57l55utrh6pbbx1iyqqm0y05d0 5158200 5158017 2026-06-25T07:30:17Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Шаблон:Крыніцы/Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя]] 5158200 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Крыніцы/Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя]] 9u2czqmzl2ibrm4oq2baar6ln4swh56 0 809917 5158023 2026-06-24T17:30:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Новагародскі павет]] 5158023 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Новагародскі павет]] fmo0ej1mn94e92ljum5oeod4sv465gp 0 809918 5158034 2026-06-24T18:05:44Z Глеков Олег 169642 Новая старонка: «{{Часопіс|назва=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс для дзяцей|заснавальнік=Мінска-Магілўскя архідыяцэзія|галоўны рэдактар=Ірына Жарнасек|заснаванне=1997|апошні выпуск=2018|тэматыка=дзіцячы|спецыялізацыя=рэлегійны|мова=беларуская|перыядычнасць=ква...» 5158034 wikitext text/x-wiki {{Часопіс|назва=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс для дзяцей|заснавальнік=Мінска-Магілўскя архідыяцэзія|галоўны рэдактар=Ірына Жарнасек|заснаванне=1997|апошні выпуск=2018|тэматыка=дзіцячы|спецыялізацыя=рэлегійны|мова=беларуская|перыядычнасць=квартальнік|вэб-сайт=http://mrb.ave-maria.by/view.php}} '''Маленькі рыцар Беззаганнай''' '''—''' дзіцячый, рэлігійный часопіс, заснаваны ў 1997 годзе, Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй. Распаўсюджваецца па парафіях Рымска Каталіцкага Касцёла ў Беларусі. Выдаецца на ахвярванні вернікаў. Галоўны рэдактар – Ірына Жарнасек Касцёльны кансультант – кс. Дзітрый Пухальскі Мастак – Галіна Хінка-Янушкеіч Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар – Алег Глекаў У 1997-м годзе па, ініцыятыве рэдакцыі часопіса «Ave Maria», як дадатак да часопіса «Ave Maria», пачаў выдавацца часопіс для дзяцей «Маленькі рыцар Беззаганнай». Першы нумар ягога выйшаў ў снежні 1997 г. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога Максіільян Кольбэ — у Непакалшянаве горадзе Беззаганнай Панны Марыі, які заснаваў святы Максіільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922-1927 гадах у Гродне, святы ацйец Максіільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе пасля рэгістрацыі «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Усяго было выдадзена 82 нумара. 1hisxpq5a1qr7tdjvfyeptlo7v5ctg8 5158037 5158034 2026-06-24T18:18:18Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя, афармленне 5158037 wikitext text/x-wiki {{Часопіс|назва=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс для дзяцей|заснавальнік=Мінска-Магілўскя архідыяцэзія|галоўны рэдактар=Ірына Жарнасек|заснаванне=1997|апошні выпуск=2018|тэматыка=дзіцячы|спецыялізацыя=рэлегійны|мова=беларуская|перыядычнасць=квартальнік|вэб-сайт=http://mrb.ave-maria.by/view.php}} '''Маленькі рыцар Беззаганнай''' '''—''' дзіцячый, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе, [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваецца па [[Парафія|парафіях]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаецца на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар – [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант – кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак – Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар – [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == У 1997-м годзе па, ініцыятыве рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да часопіса «Ave Maria», пачаў выдавацца часопіс для дзяцей «Маленькі рыцар Беззаганнай». Першы нумар ягога выйшаў ў снежні 1997 г. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максіільян]] Кольбэ — у Непакалянаве горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максіільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922-1927 гадах у Гродне, святы ацйец Максіільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Усяго было выдадзена 82 нумары часопіса. id4cb4npsxynpsezj3kqslgn2jp6d51 5158038 5158037 2026-06-24T18:20:14Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя 5158038 wikitext text/x-wiki {{Часопіс|назва=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс для дзяцей|заснавальнік=Мінска-Магілўскя архідыяцэзія|галоўны рэдактар=Ірына Жарнасек|заснаванне=1997|апошні выпуск=2018|тэматыка=дзіцячы|спецыялізацыя=рэлегійны|мова=беларуская|перыядычнасць=квартальнік|вэб-сайт=http://mrb.ave-maria.by/view.php}} '''Маленькі рыцар Беззаганнай''' '''—''' дзіцячый, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе, [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваецца па [[Парафія|парафіях]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаецца на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар – [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант – кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак – Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар – [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == У 1997-м годзе па, ініцыятыве рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да часопіса «Ave Maria», пачаў выдавацца часопіс для дзяцей «Маленькі рыцар Беззаганнай». Першы нумар ягога выйшаў ў снежні 1997 г. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максіільян]] Кольбэ — у Непакалянаве горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максіільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922-1927 гадах у Гродне, святы ацйец Максіільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Усяго было выдадзена 82 нумары часопіса. [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] pag17lk1vp906mjtizjt4jksr6b2q3f 5158040 5158038 2026-06-24T18:22:05Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя 5158040 wikitext text/x-wiki {{Часопіс|назва=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс для дзяцей|заснавальнік=Мінска-Магілўскя архідыяцэзія|галоўны рэдактар=Ірына Жарнасек|заснаванне=1997|апошні выпуск=2018|тэматыка=дзіцячы|спецыялізацыя=рэлегійны|мова=беларуская|перыядычнасць=квартальнік|вэб-сайт=http://mrb.ave-maria.by/view.php}} '''Маленькі рыцар Беззаганнай''' '''—''' дзіцячый, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе, [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваецца па [[Парафія|парафіях]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаецца на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар – [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант – кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак – Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар – [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == У 1997-м годзе па, ініцыятыве рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да часопіса «Ave Maria», пачаў выдавацца часопіс для дзяцей «Маленькі рыцар Беззаганнай». Першы нумар ягога выйшаў ў снежні 1997 г. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максіільян]] Кольбэ — у Непакалянаве горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максіільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922-1927 гадах у Гродне, святы ацйец Максіільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Усяго было выдадзена 82 нумары часопіса. [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] egoy57sftqy9dquce7lrhnhu453vo2s 5158046 5158040 2026-06-24T18:38:49Z Глеков Олег 169642 вікіфікацыя, афармленне 5158046 wikitext text/x-wiki {{Часопіс|назва=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс для дзяцей|заснавальнік=Мінска-Магілўскя архідыяцэзія|галоўны рэдактар=Ірына Жарнасек|заснаванне=1997|апошні выпуск=2018|тэматыка=дзіцячы|спецыялізацыя=рэлегійны|мова=беларуская|перыядычнасць=квартальнік|вэб-сайт=http://mrb.ave-maria.by/view.php|выява=N1-vokladka-casopisa.jpg|краіна=Беларусь}} '''Маленькі рыцар Беззаганнай''' '''—''' дзіцячый, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе, [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваецца па [[Парафія|парафіях]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаецца на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар – [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант – кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак – Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар – [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == «Маленькі рыцар Беззаганнай» Тып часопіс для дзяцей Заснавальнік Мінска-Магілўскя архідыяцэзія Галоўны рэдактар Ірына Жарнасек Заснавана 1997 Спыненне публікацый 2018 Тэматыка дзіцячы Мова беларуская Перыядычнасць квартальнік Вэб-сайт mrb.ave-maria.by/view.phpУ 1997-м годзе па, ініцыятыве рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да часопіса «Ave Maria», пачаў выдавацца часопіс для дзяцей «Маленькі рыцар Беззаганнай». Першы нумар ягога выйшаў ў снежні 1997 г. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максіільян]] Кольбэ — у Непакалянаве горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максіільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922-1927 гадах у Гродне, святы ацйец Максіільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Усяго (з 1997 па 2018 гады) было выдадзена 82 нумары часопіса. [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] q5w65ilw1lmyv9631tudxlwf3ia1gqt 5158259 5158046 2026-06-25T09:30:23Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Маленькі рыцар Беззаганнай (часопіс)]] у [[Маленькі рыцар Беззаганнай]]: развязанне ў дужках лішняе, бо іншыя значэнні наогул не праглядаюцца 5158046 wikitext text/x-wiki {{Часопіс|назва=Маленькі рыцар Беззаганнай|тып=часопіс для дзяцей|заснавальнік=Мінска-Магілўскя архідыяцэзія|галоўны рэдактар=Ірына Жарнасек|заснаванне=1997|апошні выпуск=2018|тэматыка=дзіцячы|спецыялізацыя=рэлегійны|мова=беларуская|перыядычнасць=квартальнік|вэб-сайт=http://mrb.ave-maria.by/view.php|выява=N1-vokladka-casopisa.jpg|краіна=Беларусь}} '''Маленькі рыцар Беззаганнай''' '''—''' дзіцячый, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе, [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваецца па [[Парафія|парафіях]] [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаецца на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар – [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант – кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак – Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар – [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == «Маленькі рыцар Беззаганнай» Тып часопіс для дзяцей Заснавальнік Мінска-Магілўскя архідыяцэзія Галоўны рэдактар Ірына Жарнасек Заснавана 1997 Спыненне публікацый 2018 Тэматыка дзіцячы Мова беларуская Перыядычнасць квартальнік Вэб-сайт mrb.ave-maria.by/view.phpУ 1997-м годзе па, ініцыятыве рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да часопіса «Ave Maria», пачаў выдавацца часопіс для дзяцей «Маленькі рыцар Беззаганнай». Першы нумар ягога выйшаў ў снежні 1997 г. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максіільян]] Кольбэ — у Непакалянаве горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максіільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922-1927 гадах у Гродне, святы ацйец Максіільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Усяго (з 1997 па 2018 гады) было выдадзена 82 нумары часопіса. [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] q5w65ilw1lmyv9631tudxlwf3ia1gqt 5158263 5158259 2026-06-25T09:40:29Z M.L.Bot 261 афармленне, стыль, арфаграфія 5158263 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |тып=часопіс |заснавальнік=Мінска-Магілёўскя архідыяцэзія |галоўны рэдактар=[[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]] |заснаванне=1997 |апошні выпуск=2018 |тэматыка=дзіцячы |спецыялізацыя=рэлігійны |мова=беларуская |перыядычнасць=квартальнік |вэб-сайт=http://mrb.ave-maria.by/view.php |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |краіна=Беларусь }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваецца па [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаецца на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільян Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы ацйец Максімільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] 3cp94xv95uzskuzfhle26f1q7cqkrm7 5158266 5158263 2026-06-25T09:46:04Z M.L.Bot 261 5158266 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |тып=часопіс |заснавальнік=Мінска-Магілёўскя архідыяцэзія |галоўны рэдактар=[[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]] |заснаванне=1997 |апошні выпуск=2018 |тэматыка=дзіцячы |спецыялізацыя=рэлігійны |мова=беларуская |перыядычнасць=квартальнік |вэб-сайт=http://mrb.ave-maria.by/view.php |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |краіна=Беларусь }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваецца па [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаецца на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] 8q3egt5gsywnidpas0tfro1ah71j8uj 5158267 5158266 2026-06-25T09:47:40Z M.L.Bot 261 5158267 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва=Маленькі рыцар Беззаганнай |выява=N1-vokladka-casopisa.jpg |тып=часопіс |тэматыка=дзіцячы |спецыялізацыя=рэлігійны |мова=беларуская |перыядычнасць=квартальнік }} '''«Маленькі рыцар Беззаганнай»''' — дзіцячы, [[Рэлігія|рэлігійный]] часопіс, заснаваны ў 1997 годзе [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілўскай архідыяцэзіяй]]. Распаўсюджваўся ў [[парафія]]х [[Рымска-Каталіцкі Касцёл|Рымска Каталіцкага Касцёла]] ў Беларусі. Выдаваўся на ахвярванні вернікаў. == Склад рэдакцыі == * Галоўны рэдактар — [[Ірына Францаўна Жарнасек|Ірына Жарнасек]]. * Касцёльны кансультант — кс. Дзітрый Пухальскі. * Мастак — Галіна Хінка-Янушкеіч. * Вёрстка, мастацкі і тэхнічны рэдактар — [[Алег Аркадзевіч Глекаў|Алег Глекаў]]. == Гісторыя == Пачаў выдавацца ў 1997 годзе ініцыятывай рэдакцыі часопіса «[[Ave Maria (часопіс)|Ave Maria]]», як дадатак да гэтага часопіса. Першы нумар выйшаў ў снежні 1997 года. Надрукаваны ён быў айцамі францішканамі — паслядоўнікамі святога [[Максімілян Кольбэ|Максімільяна Кольбэ]] — у Непакалянаве, горадзе [[Панна Марыя|Беззаганнай Панны Марыі]], які заснаваў святы Максімільян. Назва «Маленькі рыцар Беззаганнай» паходзіць ад назвы францішканскага часопіса «Rycez Niepokalnej», які заснаваў і выдаваў у 1922—1927 гадах у Гродне, святы айцец Максімільян Марыя Кольбэ. У 2002 годзе, пасля дзяржаўнай рэгістрацыі, «Маленькі рыцар Беззаганнай» пачаў выходзіць як самастойнае штоквартальнае выданне. 4-ы нумар часопіса за 2018 год стаў апошнім. Агулам, у 1997—2018 гадах, выдадзена 82 нумары часопіса. {{НК}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ Беларусі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія СМІ]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя часопісы]] jmbb4y6uq8btg26yvnmms31z0oqjpxf 6 809919 5158044 2026-06-24T18:35:36Z Глеков Олег 169642 {{Несвабодны файл |апісанне = вокладка першага нумара часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» |крыніца = рэдакцыя часопіса |час стварэння = 1997 |аўтар = рэдакцыя часопіса |частка = цалкам |разрозненне = так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Маленькі рыцар Беззаганнай (часопіс) | мэта = ілюстрацыя артыкула пра часопіс | заменнасць = не | іншае = }} 5158044 wikitext text/x-wiki == Тлумачэнне == {{Несвабодны файл |апісанне = вокладка першага нумара часопіса «Маленькі рыцар Беззаганнай» |крыніца = рэдакцыя часопіса |час стварэння = 1997 |аўтар = рэдакцыя часопіса |частка = цалкам |разрозненне = так }} {{Несвабодны файл/АДВ | артыкул = Маленькі рыцар Беззаганнай (часопіс) | мэта = ілюстрацыя артыкула пра часопіс | заменнасць = не | іншае = }} 4tvlq3edlx96706dthohwjrvo0bb4ny 0 809920 5158049 2026-06-24T18:45:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна а...» 5158049 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, [[Талака (клуб)|«Талака»]], [[Тутэйшыя (таварыства)|«Тутэйшыя»]], «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. М. Шмыгалёў|Я.&nbsp;М.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр сталінскага тэрору<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім Доме кіно падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і разгон мітынгу на [[Дзяды (свята)|Дзяды]] 30 кастрычніка 1988 года, рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Аляксандр Альданавіч Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск|Мінску]]. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Г.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[Вячаслаў Мікалаевіч Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб'яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. М. Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільнюса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] jkjhjzecdb1vinys144vxsb5f6be9o3 5158055 5158049 2026-06-24T18:51:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158055 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, [[Талака (клуб)|«Талака»]], [[Тутэйшыя (таварыства)|«Тутэйшыя»]], «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. М. Шмыгалёў|Я.&nbsp;М.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Аляксандр Альданавіч Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск|Мінску]]. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Г.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[Вячаслаў Мікалаевіч Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб'яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. М. Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільнюса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] b96j3k73dmhtcxemcmiqqtb5mebgg7i 5158061 5158055 2026-06-24T19:02:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158061 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, [[Талака (клуб)|«Талака»]], [[Тутэйшыя (таварыства)|«Тутэйшыя»]], «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Аляксандр Альданавіч Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск|Мінску]]. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Г.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[Вячаслаў Мікалаевіч Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб'яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. М. Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільнюса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] rvvsqfzvms0xx75x5yejs0ftvj3iyuj 5158062 5158061 2026-06-24T19:02:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158062 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Аляксандр Альданавіч Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Г.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[Вячаслаў Мікалаевіч Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. М. Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільнюса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] kpbglgyaf8xs5zo2zv8bp3xjl6ro4ey 5158064 5158062 2026-06-24T19:03:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158064 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Г.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[Вячаслаў Мікалаевіч Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. М. Жыбуль|В.&nbsp;М.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільнюса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] 2eg9tegadrxz68z14y366ahr2u40h3b 5158068 5158064 2026-06-24T19:08:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158068 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Г.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільнюса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] gpgmonn2dl5oprly1xc2pr60dmi8gv1 5158069 5158068 2026-06-24T19:10:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Выбары кіраўніцтва */ 5158069 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Г.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільнюса]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] j273o3075vsg7n3kdx33hwgczvdlayj 5158070 5158069 2026-06-24T19:14:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 ±[[Катэгорыя:З'явіліся ў 1989 годзе]]→[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]]; ±[[Катэгорыя:Гісторыя Вільнюса]]→[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158070 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Г.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] nr9ireglwx2d7yuhbztr7s4n8v8rcpy 5158090 5158070 2026-06-24T19:45:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Падрыхтоўка і перашкоды ўлад */ 5158090 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай інтэлігенцыі, духавенства<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] oj4yn28wf5ibdzbt4mn39dggpu5y653 5158091 5158090 2026-06-24T19:45:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дэлегаты і атмасфера */ 5158091 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], [[духавенства]]<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] 2dfss8wh96amceka9yl028rlnayllxx 5158092 5158091 2026-06-24T19:46:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Пасяджэнні */ 5158092 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], [[духавенства]]<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] 6jqhu4lepivj8x8zmk6k1x5gmfd19lo 5158189 5158092 2026-06-25T06:29:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Падрыхтоўка і перашкоды ўлад */ 5158189 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі перабудовы, якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (клуб)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (таварыства)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], [[духавенства]]<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] tqqategepc9i2ah91c6m03nsp280let 5158190 5158189 2026-06-25T06:30:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158190 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі [[Перабудова|перабудовы]], якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], [[духавенства]]<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Міхайлавіч Дубінка|В.&nbsp;М.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] im7y7ejtblb4l0yovq7x3mo771n2is2 5158193 5158190 2026-06-25T06:39:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дэлегаты і атмасфера */ 5158193 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі [[Перабудова|перабудовы]], якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], [[духавенства]]<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Дубінка|В.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[Анатоль Яўгенавіч Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] qn9l2gpn9325n69mb675vii3tyga08w 5158211 5158193 2026-06-25T07:57:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158211 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі [[Перабудова|перабудовы]], якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], [[духавенства]]<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Дубінка|В.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[А. Я. Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]] 0e9uj64kpzn9s4fxa9omevupyynwisx 5158213 5158211 2026-06-25T08:05:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт]]; дададзена [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158213 wikitext text/x-wiki '''Устано́ўчы з’езд Белару́скага наро́днага фро́нту «Адраджэ́нне»''' — першы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ), які адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]]. На з’ездзе была афіцыйна аформлена стварэнне масавага грамадска-палітычнага руху, прынятыя яго Статут і Праграма, а таксама абранае кіраўніцтва. Устаноўчы з’езд стаў адной з ключавых падзей перыяду дэмакратызацыі і нацыянальнага адраджэння ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]], паклаўшы пачатак рэальнай палітычнай альтэрнатыве кіруючай [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычнай партыі Беларусі]] (КПБ)<ref name="smyakh">{{cite web|url=https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=1296|title=Беларусь: здабыццё дзяржаўнага суверэнітэту|publisher=Беларуская энцыклапедыя|author=[[М. У. Смяховіч|Смяховіч М. У.]]|date=2023-05-24|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Перадумовы == Узнікненне БНФ было абумоўлена працэсамі [[Перабудова|перабудовы]], якія выклікалі актывізацыю грамадства і з’яўленне «нефармальных» маладзёжных аб’яднанняў, напрыклад, «[[Талака (таварыства)|Талака]]», «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]», «[[Паходня (таварыства)|Паходня]]»<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Важным каталізатарам кансалідацыі нацыянальна-дэмакратычных сіл стаў артыкул [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка]] і [[Я. І. Шмыгалёў|Я.&nbsp;І.&nbsp;Шмыгалёва]] «[[Курапаты — дарога смерці]]», апублікаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]», які ўпершыню адкрыта расказаў пра масавыя расстрэлы ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскага тэрору]]<ref name="charter"/>. 19 кастрычніка 1988 года ў мінскім [[Дом кіно (Мінск)|Доме кіно]] падчас устаноўчага сходу гісторыка-асветніцкага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]» па прапанове З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняка быў створаны Арганізацыйны камітэт БНФ «Адраджэнне»{{sfn|Навумчык|2006|с=11}}<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У склад аргкамітэта ўвайшлі вядомыя пісьменнікі, гісторыкі і грамадскія дзеячы, сярод якіх [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Р.&nbsp;І.&nbsp;Барадулін]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|А.&nbsp;П.&nbsp;Грыцкевіч]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]], [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]] і іншыя{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. Нягледзячы на жорсткі супраціў партыйна-дзяржаўнага апарату БССР і [[Дзяды (1988)|разгон мітынгу на Дзяды 30 кастрычніка 1988 года]], рух БНФ пачаў хутка набіраць папулярнасць. Вясной 1989 года пры падтрымцы Арганізацыйнага камітэта шэраг дэмакратычных кандыдатаў, у тым ліку [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]], былі абраныя народнымі дэпутатамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="charter"/>. == Падрыхтоўка і перашкоды ўлад == З мая 1989 года аргкамітэт прыступіў да практычнай арганізацыі ўстаноўчага з’езда. 23 мая ў выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета была пададзена заяўка на правядзенне з’езда 24—25 чэрвеня ў [[Мінск]]у. Заяўку падпісалі народныя дэпутаты СССР [[В. У. Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкаў]], [[Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў|А.&nbsp;Р.&nbsp;Жураўлёў]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскі]] і іншыя. Арганізатары прасілі дазволу на выкарыстанне нацыянальнай гістарычнай сімволікі ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»), забеспячэнне дэлегатаў гасцініцамі і асвятленне падзеі ў сродках масавай інфармацыі<ref name="charter"/>. Наступным днём, 24 мая, [[М. Ф. Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкі]] і [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] звярнуліся ў [[Прэзідыум Вярхоўнага савета СССР|Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]], паколькі пытанне выкарыстання незарэгістраванай сімволікі знаходзілася ў яго кампетэнцыі. Улады пачалі чыніць бюракратычныя перашкоды, патрабуючы праекты праграмных дакументаў і спісы дэлегатаў, а таксама разгарнулі ў афіцыйнай прэсе маштабную кампанію па дыскрэдытацыі БНФ. 22 чэрвеня на пленуме [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КПБ]] была агучана рэзкая крытыка «нефармалаў», якіх абвінавацілі ў нацыяналізме і экстрэмізме. У выніку Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР адмовіў у правядзенні з’езда ў Мінску<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Улічваючы вопыт правядзення ў студзені 1989 года ў Вільні «другога вальнага сойма» беларускіх суполак, аргкамітэт прыняў рашэнне перанесці ўстаноўчы з’езд БНФ у сталіцу суседняй [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]], дзе мясцовы рух «[[Саюдзіс]]» забяспечыў неабходную падтрымку і памяшканне<ref name="charter"/>. == Ход з’езда == === Дэлегаты і атмасфера === З’езд адбыўся 24—25 чэрвеня 1989 года ў віленскім [[Палац прафсаюзаў (Вільня)|Палацы прафсаюзаў]] на [[Турава гара (Вільня)|Туравай гары]] (гара Таўро). У мерапрыемстве прынялі ўдзел больш за 400 дэлегатаў з усёй Беларусі, у тым ліку рабочыя, студэнты, прадстаўнікі навуковай і творчай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], [[духавенства]]<ref name="svaboda1"/><ref name="charter"/>. Раніцай 24 чэрвеня значная частка дэлегатаў адправілася з Мінска ў Вільню на цягніках. Па прыбыцці ў Палац прафсаюзаў адбылася рэгістрацыя. У фае была арганізавана выстаўка твораў беларускіх мастакоў і фоталетапіс падзей 30 кастрычніка 1988 года (разгону мітынгу ў Курапатах), зроблены фатографам [[Вячаслаў Дубінка|В.&nbsp;Дубінкам]]<ref name="bely">{{cite web|url=https://www.spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1529%3A2010-07-20-07-01-20&catid=42%3A2010-02-10-17-05-40&Itemid=614&showall=1|title=Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту “Адраджэньне”|publisher=Spadchyna.net|author=[[А. Я. Белы|Белы А. Я.]]|date=1989-09-11|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас агляду выстаўкі ўзнік канфлікт: шэраг дэлегатаў выказаў пратэст супраць экспанавання карцін маладога мастака [[Алесь Пушкін|А.&nbsp;Пушкіна]]. Раней, падчас аднаго з перформансаў, А.&nbsp;Пушкін заяўляў пра мару аб Беларусі «без жыдоў і камуністаў», што выклікала абурэнне часткі грамадства. Група дэлегатаў накіравала ў прэзідыум зварот з патрабаваннем зняць гэтыя творы. З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк адхіліў зварот, палічыўшы гэтае пытанне нявартым увагі з’езда. У адказ на гэта прадстаўнікі Мінскага аб’яднання яўрэйскай культуры, у тым ліку рэжысёр [[Юрый Хашчавацкі|Ю.&nbsp;Хашчавацкі]], мастак [[Май Вольфавіч Данцыг|М.&nbsp;В.&nbsp;Данцыг]], грамадскі дзеяч [[Якаў Барысавіч Гутман|Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутман]] і дакументаліст [[Аркадзь Барысавіч Рудэрман|А.&nbsp;Б.&nbsp;Рудэрман]], на знак пратэсту пакінулі залу пасяджэнняў. Паводле ўспамінаў Я.&nbsp;Б.&nbsp;Гутмана, Ю.&nbsp;Хашчавацкі пасля спробы перамоў з кіраўніком БНФ заявіў наступнае<ref name="rubin">{{cite web|url=https://belisrael.info/?p=15350|title=КАТЛЕТЫ & МУХІ (75)|publisher=Belisrael.info|author=[[Вольф Рубінчык|Рубінчык В.]]|date=2018-05-28|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>: {{цытата|Ён не разумее, што ён робіць. У Пазняка алавяныя вочы, ён не разумее, што ён робіць.{{арыгінальны тэкст|ru|Он не понимает, что он делает. У Позняка оловянные глаза, он не понимает, что он делает.}}}} === Пасяджэнні === У прэзідыум устаноўчага з’езда ўвайшлі З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк, [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячорка]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]], [[В. В. Жыбуль (грамадскі дзеяч)|В.&nbsp;В.&nbsp;Жыбуль]] і [[А. В. Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкі]]<ref name="svaboda1" />. З уступным словам да прысутных звярнуўся З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. З прамовамі выступалі Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка, запрошаныя госці, прадстаўнікі народных франтоў Літвы, [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвіі]] і [[Эстонская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Эстоніі]], а таксама дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР, сярод якіх былі [[С. С. Шушкевіч|С.&nbsp;С.&nbsp;Шушкевіч]] і [[Валерый Уладзіміравіч Габрусеў|В.&nbsp;У.&nbsp;Габрусеў]]<ref name="bely"/>. Значны рэзананс выклікаў выступ віцэ-прэзідэнта Асацыяцыі савецкіх сацыёлагаў [[Б. В. Ракіцкі|Б.&nbsp;В.&nbsp;Ракіцкага]], які бліскуча прааналізаваў сітуацыю ў грамадстве<ref name="bely"/>. Асобна абмяркоўвалася праблема наступстваў [[Катастрофа на Чарнобыльскай АЭС|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] — па гэтым пытанні выступіў былы дырэктар [[Інстытут ядзернай энергетыкі АН БССР|Інстытута ядзернай энергетыкі АН БССР]] [[В. М. Нікіцкі|В.&nbsp;М.&nbsp;Нікіцкі]], які пацярпеў за раскрыццё сапраўдных маштабаў трагедыі<ref name="bely"/>. Увечары 24 чэрвеня ў віленскім [[Касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Святога Мікалая]] адбылося набажэнства на [[Беларуская мова|беларускай мове]], арганізаванае спецыяльна для дэлегатаў з’езда. Службу праводзілі літоўскі святар і беларускі ксёндз [[Ян Матусевіч]]<ref name="bely"/>. === Прыняцце дакументаў === Дэлегаты абмеркавалі і прынялі Праграму і Статут БНФ. Праграма абвяшчала рух масавым грамадска-палітычным аб’яднаннем, мэтамі якога з’яўляюцца ўсталяванне дэмакратыі і адраджэнне беларускай нацыі. Ключавым паняццем дакумента стаў суверэнітэт Беларусі, які прадугледжваў права выхаду з СССР, прыярытэт рэспубліканскіх законаў над саюзнымі, эканамічную самастойнасць і ўвядзенне грамадзянства БССР<ref name="charter"/><ref name="program">{{cite web|url=http://library.by/portalus/modules/beleconomics/referat_readme.php?subaction=showfull&id=1126893745|title=Праграма Беларускага Народнага Фронту за перабудову "Адраджэньне" (1989 г.)|publisher=Сборник альтернативных программ развития Беларуси|date=2004-01-04|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць»<ref name="svaboda1"/><ref name="program"/>. БНФ патрабаваў надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай, вярнуць нацыянальную сімволіку, спыніць экалагічна небяспечнае будаўніцтва, ліквідаваць манаполію камуністычнай партыі на ўладу і забяспечыць правы нацыянальных меншасцей на аўтаномію<ref name="program"/>. Таксама былі прынятыя асобныя ўхвалы па пераадоленні наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, палітычным плюралізме і мове<ref name="svaboda1"/>. Абмеркаванне Статута праходзіла ў вострых дыскусіях. Частка дэлегатаў бачыла ў першапачатковым праекце залішнюю цэнтралізацыю, падобную да Статута [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]], якая магла прывесці да бюракратызацыі руху і ўзурпацыі ўлады кіраўніцтвам. Спрэчкі працягваліся да позняй ночы 24 чэрвеня. Урэшце, па прапанове археолага [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|М.&nbsp;М.&nbsp;Чарняўскага]], быў знойдзены кампраміс: з’езд прыняў існуючы праект з умовай стварэння пашыранай рэдакцыйнай камісіі для яго дапрацоўкі і наступнага зацвярджэння змен на Сойме БНФ<ref name="bely"/>. === Выбары кіраўніцтва === 25 чэрвеня адбыліся выбары кіруючых органаў — Сойма БНФ, а таксама старшыні і яго намеснікаў. У выбарчы бюлетэнь для таемнага галасавання былі ўнесены 82 кандыдатуры: 55 чалавек, прапанаваных аргкамітэтам, і 27 чалавек, вылучаных дадаткова ад рэгіянальных і гарадскіх рад падчас з’езда<ref name="bely"/>. Старшынёй Сойма БНФ абсалютнай большасцю галасоў быў абраны З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк. Намеснікі старшыні і вышэйшае кіраўніцтва размеркаваліся наступным чынам<ref name="svaboda1"/>: {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Асоба |- | Старшыня Сойма БНФ | [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] |- | Намеснік старшыні | [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыка]] |- | Намеснік старшыні | [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]] |} === Шэсце ў горадзе === Удзень 25 чэрвеня дэлегаты з’езда і госці правялі шэсце ў цэнтры Вільні. Калона пад бел-чырвона-белымі сцягамі і транспарантамі (сярод якіх былі надпісы «А хто там ідзе?… Мы — беларусы!», «Божа, дапамажы Беларусі!») рушыла ад Палаца прафсаюзаў да плошчы Леніна (цяпер [[Лукішская плошча]]). Побач з беларускімі сцягамі дэманстранты неслі і [[Сцяг Літвы|жоўта-зялёна-чырвоны сцяг Літвы]] ў знак павагі да народа, які прыняў з’езд<ref name="bely"/>. На плошчы ўдзельнікі шэсця ўсклалі кветкі да мемарыяльнай пліты на месцы пакарання смерцю кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Зыгмунт Серакоўскі|З.&nbsp;Серакоўскага]]. Адбыўся кароткі мітынг, на якім прагучалі заклікі да барацьбы за сапраўдную дэмакратыю, адраджэнне культуры і гістарычнай памяці Беларусі<ref name="bely"/>. == Гістарычнае значэнне == Устаноўчы з’езд БНФ стаў паваротным момантам у найноўшай гісторыі Беларусі. Ён юрыдычна і арганізацыйна аформіў стварэнне магутнай апазіцыйнай сілы, якая ўзяла на сябе ролю галоўнага рухавіка дэмакратычных і нацыянальных пераўтварэнняў<ref name="svaboda1"/><ref name="smyakh"/>. Дзякуючы кансалідацыі грамадства вакол БНФ, на выбарах вясной 1990 года ў [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 12-га склікання|Вярхоўны Савет БССР 12-га склікання]] была сфарміравана дэпутацкая фракцыя БНФ, намаганні якой прывялі да прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце]] і пазней — да абвяшчэння незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref name="svaboda1"/>. Будынак Палаца прафсаюзаў на гары Таўро ў Вільні, дзе адбываўся гістарычны з’езд, праіснаваў больш за 50 гадоў. У кастрычніку 2019 года ўлады горада пачалі яго знос з-за аварыйнага стану і дзеля вызвалення месца пад будаўніцтва новай Нацыянальнай канцэртнай залы<ref name="svaboda2">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=Радыё Свабода|date=2019-10-09|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|Навумчык С. І.]] |загаловак=Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |месца=[[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва=Беларускія ведамасьці |год=2006 |старонак=140 |isbn=80-86961-11-7 |ref=Навумчык}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]] 5gfbyuy4wwj7o2wseiz9j7tuic0qw0f 0 809921 5158050 2026-06-24T18:47:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Яўген Шмыгалёў]] 5158050 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яўген Шмыгалёў]] sf1v3ro2idwpm6tfuo612p67ecotly3 5158175 5158050 2026-06-25T03:39:21Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] 5158175 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] r4zbq0uv94j2in2wq9s0s84zfvnt27x 0 809922 5158054 2026-06-24T18:51:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года]] 5158054 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года]] o3t7krso87zt8j8xlkjuunf2azqi7rl 0 809923 5158056 2026-06-24T19:00:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Асоба |імя = Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = каля 1928 года |месца нараджэння = |дата смерці = {{ДС|1|9|2000}} |месца смерці = |грамадзянства = {{Сцягафікац...» 5158056 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = каля 1928 года |месца нараджэння = |дата смерці = {{ДС|1|9|2000}} |месца смерці = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = інжынер-канструктар, гісторык-аматар, грамадскі дзеяч |месца працы = вытворчае аб'яднанне «Белвар» |альма-матэр = [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]] }} '''Яўге́н Ігна́тавіч Шмыгалёў'''<ref name="svaboda" /> (каля 1928&nbsp;— {{ДС|1|9|2000}})&nbsp;— беларускі інжынер-канструктар, гісторык-аматар і грамадскі дзеяч. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянонам Пазняком]] з'яўляецца аўтарам гістарычнага артыкула «[[Курапаты — дарога смерці]]», які ўпершыню адкрыў грамадству праўду пра масавыя расстрэлы ва ўрочышчы [[Курапаты]]. == Біяграфія == Яўген Шмыгалёў з дзяцінства марыў стаць гісторыкам, аднак з-за складаных жыццёвых абставін і неабходнасці дапамагаць сям'і спачатку паступіў у ваеннае вучылішча. Пазней скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]]. На працягу доўгага часу працаваў інжынерам-канструктарам на [[Мінскі завод імя Леніна|мінскім заводзе імя Леніна]] (вытворчае аб'яднанне «[[Амкадор-Белвар|Белвар]]»)<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1335952.html|title=Я.Шмыгалёў: адзін з тых, хто расказаў пра Курапаты|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Юлія Рымашэўская|Рымашэўская Ю.]]|date=2008-10-30|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Нягледзячы на тэхнічную прафесію, гісторыя Беларусі заставалася яго найвялікшым захапленнем і справай жыцця. Ён сабраў багатую асабістую бібліятэку, шмат падарожнічаў на веласіпедзе па краіне, збіраючы кнігі і карты беларускіх гарадоў. Быў жанаты, разам з жонкай Соф'яй выхаваў дачку Ірыну<ref name="svaboda"/>. == Адкрыццё Курапатаў і грамадская дзейнасць == У сярэдзіне 1970-х гадоў Яўген Шмыгалёў стаў адным з найстарэйшых удзельнікаў невялікага кола беларускіх адраджэнцаў. У асяроддзі, якое складалася пераважна з гуманітарыяў і людзей мастацтва, ён вылучаўся сваім тэхнічным поглядам на свет і жыццёвым вопытам. Як успамінаў мастак [[Мікалай Мікалаевіч Купава|Мікола Купава]], Шмыгалёў вучыў паплечнікаў глядзець на ўсе падзеі праз прызму беларушчыны і шукаць у іх карысць для нацыянальнай справы<ref name="nn">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407142910/http://nn.by/2000/36/05.htm|title=Памёр Яўген Шмыгалёў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2000|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Яшчэ да шырокага грамадскага рэзанансу, на пачатку 1980-х гадоў, Яўген Шмыгалёў першым выявіў праўду пра масавыя расстрэлы ў Курапатах. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]] ён праводзіў непасрэднае даследаванне і апытанне сведак гэтай трагедыі. Вынікам іх сумеснай працы стаў артыкул «[[Курапаты — дарога смерці]]», надрукаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]». Паводле ацэнкі гісторыка [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігара Кузняцова]], публікацыя стала сапраўдным інфармацыйным выбухам і кропкай адліку ў найноўшай гісторыі Беларусі, якая прывяла да масавых грамадскіх шэсцяў на [[Дзяды (свята)|Дзяды]] і кансалідацыі дэмакратычных сіл<ref name="svaboda"/>. Артыкул быў перадрукаваны і перакладзены на рускую мову шматлікімі выданнямі за межамі рэспублікі. Сучаснікі характарызавалі Яўгена Шмыгалёва як надзвычай сціплага, далікатнага, але ідэйна перакананага чалавека. У ім гарманічна спалучаліся афіцэрская выпраўка і глыбокі беларускі патрыятызм, што з'яўлялася рэдкасцю для дэнацыяналізаванага савецкага грамадства таго часу<ref name="svaboda"/><ref name="nn"/>. Памёр 1 верасня 2000 года ва ўзросце 72 гадоў<ref name="svaboda"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмыгалёў Яўген Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Даследчыкі савецкіх рэпрэсій у Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1928 годзе]] cawlbzyzcbkuwd4459vb3w3fbfrizcy 5158057 5158056 2026-06-24T19:00:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Яўген Шмыгалёў]] у [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] 5158056 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = каля 1928 года |месца нараджэння = |дата смерці = {{ДС|1|9|2000}} |месца смерці = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = інжынер-канструктар, гісторык-аматар, грамадскі дзеяч |месца працы = вытворчае аб'яднанне «Белвар» |альма-матэр = [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]] }} '''Яўге́н Ігна́тавіч Шмыгалёў'''<ref name="svaboda" /> (каля 1928&nbsp;— {{ДС|1|9|2000}})&nbsp;— беларускі інжынер-канструктар, гісторык-аматар і грамадскі дзеяч. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянонам Пазняком]] з'яўляецца аўтарам гістарычнага артыкула «[[Курапаты — дарога смерці]]», які ўпершыню адкрыў грамадству праўду пра масавыя расстрэлы ва ўрочышчы [[Курапаты]]. == Біяграфія == Яўген Шмыгалёў з дзяцінства марыў стаць гісторыкам, аднак з-за складаных жыццёвых абставін і неабходнасці дапамагаць сям'і спачатку паступіў у ваеннае вучылішча. Пазней скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]]. На працягу доўгага часу працаваў інжынерам-канструктарам на [[Мінскі завод імя Леніна|мінскім заводзе імя Леніна]] (вытворчае аб'яднанне «[[Амкадор-Белвар|Белвар]]»)<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1335952.html|title=Я.Шмыгалёў: адзін з тых, хто расказаў пра Курапаты|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Юлія Рымашэўская|Рымашэўская Ю.]]|date=2008-10-30|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Нягледзячы на тэхнічную прафесію, гісторыя Беларусі заставалася яго найвялікшым захапленнем і справай жыцця. Ён сабраў багатую асабістую бібліятэку, шмат падарожнічаў на веласіпедзе па краіне, збіраючы кнігі і карты беларускіх гарадоў. Быў жанаты, разам з жонкай Соф'яй выхаваў дачку Ірыну<ref name="svaboda"/>. == Адкрыццё Курапатаў і грамадская дзейнасць == У сярэдзіне 1970-х гадоў Яўген Шмыгалёў стаў адным з найстарэйшых удзельнікаў невялікага кола беларускіх адраджэнцаў. У асяроддзі, якое складалася пераважна з гуманітарыяў і людзей мастацтва, ён вылучаўся сваім тэхнічным поглядам на свет і жыццёвым вопытам. Як успамінаў мастак [[Мікалай Мікалаевіч Купава|Мікола Купава]], Шмыгалёў вучыў паплечнікаў глядзець на ўсе падзеі праз прызму беларушчыны і шукаць у іх карысць для нацыянальнай справы<ref name="nn">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407142910/http://nn.by/2000/36/05.htm|title=Памёр Яўген Шмыгалёў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2000|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Яшчэ да шырокага грамадскага рэзанансу, на пачатку 1980-х гадоў, Яўген Шмыгалёў першым выявіў праўду пра масавыя расстрэлы ў Курапатах. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]] ён праводзіў непасрэднае даследаванне і апытанне сведак гэтай трагедыі. Вынікам іх сумеснай працы стаў артыкул «[[Курапаты — дарога смерці]]», надрукаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]». Паводле ацэнкі гісторыка [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігара Кузняцова]], публікацыя стала сапраўдным інфармацыйным выбухам і кропкай адліку ў найноўшай гісторыі Беларусі, якая прывяла да масавых грамадскіх шэсцяў на [[Дзяды (свята)|Дзяды]] і кансалідацыі дэмакратычных сіл<ref name="svaboda"/>. Артыкул быў перадрукаваны і перакладзены на рускую мову шматлікімі выданнямі за межамі рэспублікі. Сучаснікі характарызавалі Яўгена Шмыгалёва як надзвычай сціплага, далікатнага, але ідэйна перакананага чалавека. У ім гарманічна спалучаліся афіцэрская выпраўка і глыбокі беларускі патрыятызм, што з'яўлялася рэдкасцю для дэнацыяналізаванага савецкага грамадства таго часу<ref name="svaboda"/><ref name="nn"/>. Памёр 1 верасня 2000 года ва ўзросце 72 гадоў<ref name="svaboda"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмыгалёў Яўген Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Даследчыкі савецкіх рэпрэсій у Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1928 годзе]] cawlbzyzcbkuwd4459vb3w3fbfrizcy 5158071 5158057 2026-06-24T19:15:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158071 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = каля 1928 года |месца нараджэння = |дата смерці = {{ДС|1|9|2000}} |месца смерці = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = інжынер-канструктар, гісторык-аматар, грамадскі дзеяч |месца працы = вытворчае аб'яднанне «Белвар» |альма-матэр = [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]] }} '''Яўге́н Ігна́тавіч Шмыгалёў'''<ref name="svaboda" /> (каля 1928&nbsp;— {{ДС|1|9|2000}})&nbsp;— беларускі [[інжынер-канструктар]], [[гісторык]]-аматар і [[грамадскі дзеяч]]. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянонам Пазняком]] з'яўляецца аўтарам гістарычнага артыкула «[[Курапаты — дарога смерці]]», які ўпершыню адкрыў грамадству праўду пра масавыя расстрэлы ва ўрочышчы [[Курапаты]]. == Біяграфія == Яўген Шмыгалёў з дзяцінства марыў стаць гісторыкам, аднак з-за складаных жыццёвых абставін і неабходнасці дапамагаць сям'і спачатку паступіў у ваеннае вучылішча. Пазней скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]]. На працягу доўгага часу працаваў інжынерам-канструктарам на [[Мінскі завод імя Леніна|мінскім заводзе імя Леніна]] (вытворчае аб'яднанне «[[Амкадор-Белвар|Белвар]]»)<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1335952.html|title=Я.Шмыгалёў: адзін з тых, хто расказаў пра Курапаты|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Юлія Рымашэўская|Рымашэўская Ю.]]|date=2008-10-30|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Нягледзячы на тэхнічную прафесію, гісторыя Беларусі заставалася яго найвялікшым захапленнем і справай жыцця. Ён сабраў багатую асабістую бібліятэку, шмат падарожнічаў на веласіпедзе па краіне, збіраючы кнігі і карты беларускіх гарадоў. Быў жанаты, разам з жонкай Соф'яй выхаваў дачку Ірыну<ref name="svaboda"/>. == Адкрыццё Курапатаў і грамадская дзейнасць == У сярэдзіне 1970-х гадоў Яўген Шмыгалёў стаў адным з найстарэйшых удзельнікаў невялікага кола беларускіх адраджэнцаў. У асяроддзі, якое складалася пераважна з гуманітарыяў і людзей мастацтва, ён вылучаўся сваім тэхнічным поглядам на свет і жыццёвым вопытам. Як успамінаў мастак [[Мікалай Мікалаевіч Купава|Мікола Купава]], Шмыгалёў вучыў паплечнікаў глядзець на ўсе падзеі праз прызму беларушчыны і шукаць у іх карысць для нацыянальнай справы<ref name="nn">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407142910/http://nn.by/2000/36/05.htm|title=Памёр Яўген Шмыгалёў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2000|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Яшчэ да шырокага грамадскага рэзанансу, на пачатку 1980-х гадоў, Яўген Шмыгалёў першым выявіў праўду пра масавыя расстрэлы ў Курапатах. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]] ён праводзіў непасрэднае даследаванне і апытанне сведак гэтай трагедыі. Вынікам іх сумеснай працы стаў артыкул «[[Курапаты — дарога смерці]]», надрукаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]». Паводле ацэнкі гісторыка [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігара Кузняцова]], публікацыя стала сапраўдным інфармацыйным выбухам і кропкай адліку ў найноўшай гісторыі Беларусі, якая прывяла да масавых грамадскіх шэсцяў на [[Дзяды (свята)|Дзяды]] і кансалідацыі дэмакратычных сіл<ref name="svaboda"/>. Артыкул быў перадрукаваны і перакладзены на рускую мову шматлікімі выданнямі за межамі рэспублікі. Сучаснікі характарызавалі Яўгена Шмыгалёва як надзвычай сціплага, далікатнага, але ідэйна перакананага чалавека. У ім гарманічна спалучаліся афіцэрская выпраўка і глыбокі беларускі патрыятызм, што з'яўлялася рэдкасцю для дэнацыяналізаванага савецкага грамадства таго часу<ref name="svaboda"/><ref name="nn"/>. Памёр 1 верасня 2000 года ва ўзросце 72 гадоў<ref name="svaboda"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмыгалёў Яўген Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Даследчыкі савецкіх рэпрэсій у Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1928 годзе]] oucff9omiycpnk591g0pbxfdp2m9pyi 5158072 5158071 2026-06-24T19:15:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158072 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шмыгалёў}} {{Асоба |імя = Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |подпіс = |дата нараджэння = каля 1928 года |месца нараджэння = |дата смерці = {{ДС|1|9|2000}} |месца смерці = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род дзейнасці = інжынер-канструктар, гісторык-аматар, грамадскі дзеяч |месца працы = вытворчае аб'яднанне «Белвар» |альма-матэр = [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]] }} '''Яўге́н Ігна́тавіч Шмыгалёў'''<ref name="svaboda" /> (каля 1928&nbsp;— {{ДС|1|9|2000}})&nbsp;— беларускі [[інжынер-канструктар]], [[гісторык]]-аматар і [[грамадскі дзеяч]]. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|Зянонам Пазняком]] з'яўляецца аўтарам гістарычнага артыкула «[[Курапаты — дарога смерці]]», які ўпершыню адкрыў грамадству праўду пра масавыя расстрэлы ва ўрочышчы [[Курапаты]]. == Біяграфія == Яўген Шмыгалёў з дзяцінства марыў стаць гісторыкам, аднак з-за складаных жыццёвых абставін і неабходнасці дапамагаць сям'і спачатку паступіў у ваеннае вучылішча. Пазней скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускі політэхнічны інстытут]]. На працягу доўгага часу працаваў інжынерам-канструктарам на [[Мінскі завод імя Леніна|мінскім заводзе імя Леніна]] (вытворчае аб'яднанне «[[Амкадор-Белвар|Белвар]]»)<ref name="svaboda">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1335952.html|title=Я.Шмыгалёў: адзін з тых, хто расказаў пра Курапаты|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Юлія Рымашэўская|Рымашэўская Ю.]]|date=2008-10-30|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Нягледзячы на тэхнічную прафесію, гісторыя Беларусі заставалася яго найвялікшым захапленнем і справай жыцця. Ён сабраў багатую асабістую бібліятэку, шмат падарожнічаў на веласіпедзе па краіне, збіраючы кнігі і карты беларускіх гарадоў. Быў жанаты, разам з жонкай Соф'яй выхаваў дачку Ірыну<ref name="svaboda"/>. == Адкрыццё Курапатаў і грамадская дзейнасць == У сярэдзіне 1970-х гадоў Яўген Шмыгалёў стаў адным з найстарэйшых удзельнікаў невялікага кола беларускіх адраджэнцаў. У асяроддзі, якое складалася пераважна з гуманітарыяў і людзей мастацтва, ён вылучаўся сваім тэхнічным поглядам на свет і жыццёвым вопытам. Як успамінаў мастак [[Мікалай Мікалаевіч Купава|Мікола Купава]], Шмыгалёў вучыў паплечнікаў глядзець на ўсе падзеі праз прызму беларушчыны і шукаць у іх карысць для нацыянальнай справы<ref name="nn">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20090407142910/http://nn.by/2000/36/05.htm|title=Памёр Яўген Шмыгалёў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2000|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Яшчэ да шырокага грамадскага рэзанансу, на пачатку 1980-х гадоў, Яўген Шмыгалёў першым выявіў праўду пра масавыя расстрэлы ў Курапатах. Разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]] ён праводзіў непасрэднае даследаванне і апытанне сведак гэтай трагедыі. Вынікам іх сумеснай працы стаў артыкул «[[Курапаты — дарога смерці]]», надрукаваны 3 чэрвеня 1988 года ў газеце «[[Літаратура і мастацтва]]». Паводле ацэнкі гісторыка [[Ігар Мікалаевіч Кузняцоў|Ігара Кузняцова]], публікацыя стала сапраўдным інфармацыйным выбухам і кропкай адліку ў найноўшай гісторыі Беларусі, якая прывяла да масавых грамадскіх шэсцяў на [[Дзяды (свята)|Дзяды]] і кансалідацыі дэмакратычных сіл<ref name="svaboda"/>. Артыкул быў перадрукаваны і перакладзены на рускую мову шматлікімі выданнямі за межамі рэспублікі. Сучаснікі характарызавалі Яўгена Шмыгалёва як надзвычай сціплага, далікатнага, але ідэйна перакананага чалавека. У ім гарманічна спалучаліся афіцэрская выпраўка і глыбокі беларускі патрыятызм, што з'яўлялася рэдкасцю для дэнацыяналізаванага савецкага грамадства таго часу<ref name="svaboda"/><ref name="nn"/>. Памёр 1 верасня 2000 года ва ўзросце 72 гадоў<ref name="svaboda"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмыгалёў Яўген Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Даследчыкі савецкіх рэпрэсій у Беларусі]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1928 годзе]] fwr822ae2m2hxj9xur7uilxz4688ihw 0 809924 5158058 2026-06-24T19:00:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Яўген Шмыгалёў]] у [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] 5158058 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] r4zbq0uv94j2in2wq9s0s84zfvnt27x 0 809925 5158059 2026-06-24T19:01:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] 5158059 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] r4zbq0uv94j2in2wq9s0s84zfvnt27x 0 809926 5158060 2026-06-24T19:01:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] 5158060 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Яўген Ігнатавіч Шмыгалёў]] r4zbq0uv94j2in2wq9s0s84zfvnt27x 0 809927 5158063 2026-06-24T19:03:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі]] 5158063 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі]] lm22zhbnyu9p0ucm0hcu5jtm9q5j3kv 10 809928 5158075 2026-06-24T19:27:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{публікацыя|кніга |аўтар = [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|С. І. Навумчык]] |частка = {{{артыкул|{{{1|}}}}}} |загаловак = Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне...» 5158075 wikitext text/x-wiki {{публікацыя|кніга |аўтар = [[Сяргей Іосіфавіч Навумчык|С. І. Навумчык]] |частка = {{{артыкул|{{{1|}}}}}} |загаловак = Сем гадоў Адраджэньня, альбо фрагмэнты найноўшай беларускай гісторыі (1988–1995) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = [[Варшава]] — [[Прага]] |выдавецтва = Беларускія ведамасьці ; Člověk v tísni |год = 2006 |том = |старонкі = {{{старонкі|{{{с|{{{2|}}}}}}}}} |старонак = 140 |серыя = |isbn = 80-86961-11-7 |тыраж = 1000 |ref = {{{ref|Навумчык}}} }}<noinclude> {{doc-inline}} == Выкарыстанне == <pre> {{Крыніцы/Сем гадоў Адраджэння|<назва раздзела>|<старонкі>}} </pre> * '''1''' (або ''артыкул'') — назва раздзела ці артыкула ў кнізе (неабавязковы параметр). * '''2''' (або ''с'', ''старонкі'') — нумар старонкі або старонак. Прыклад выкарыстання для зносак у тэксце з дапамогай шаблона <nowiki>{{sfn}}</nowiki>: <nowiki>{{sfn|Навумчык|2006|с=...}}</nowiki> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы|Сем гадоў Адраджэння]] </noinclude> iffa71irz26yy9z8guqij0f6kgeezac 0 809929 5158076 2026-06-24T19:27:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Жыбуль}} {{Навуковец |Імя = Вячаслаў Васілевіч Жыбуль |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|22|1|1948}} |Месца нараджэння = в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]], [[Стаўбцоўскі раён]], ...» 5158076 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жыбуль}} {{Навуковец |Імя = Вячаслаў Васілевіч Жыбуль |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|22|1|1948}} |Месца нараджэння = в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]], [[Стаўбцоўскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[літаратуразнавец]], [[літаратурны крытык|крытык]], [[грамадскі дзеяч]] |Месца працы = [[Інстытут літаратуры АН БССР]],<br>[[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] |Навуковая ступень = [[кандыдат філалагічных навук]] (1985) |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Філалагічны факультэт БДУ]] (1976) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Вячасла́ў Васі́левіч Жы́буль''' ({{ДН|22|1|1948}}, в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]], [[Стаўбцоўскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[Літаратурны крытык|крытык]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1985). Адзін з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1948 года ў вёсцы [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] ў сям'і калгаснікаў<ref name="dic">{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/138593/%D0%96%D0%B8%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%8C|title=Жибуль, Вячеслав Васильевич|publisher=Большая биографическая энциклопедия|date=2009|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1966 годзе працаваў сталяром. З 1970 па 1972 год з'яўляўся дырэктарам сельскага Дома культуры<ref name="dic"/>. У 1976 годзе скончыў [[філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1979 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут літаратуры Акадэміі навук БССР|Інстытута літаратуры Акадэміі навук БССР]]. З 1979 па 1991 год працаваў навуковым супрацоўнікам у гэтым інстытуце<ref name="dic"/>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю на тэму «Прырода вопыту сучаснай беларускай прозы пра Вялікую Айчынную вайну» ({{lang-ru|Природа опыта современной белорусской прозы о Великой Отечественной войне}})<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-233733&strq=l_siz=20|title=Жыбуль, Вячаслаў Васілевіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1985 годзе атрымаў навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]]<ref name="dic"/>. З 1991 года перайшоў на дзяржаўную службу, стаўшы служачым [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="dic"/>. Жыве ў [[Мінск|Мінску]]<ref name="dic"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў прыняў актыўны ўдзел у працэсах дэмакратызацыі грамадства і нацыянальным адраджэнні. У 1988 годзе ўвайшоў у склад Арганізацыйнага камітэта па стварэнні [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. 24 мая 1989 года разам з пісьменнікам і выдаўцом [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкім]] ад імя аргкамітэта БНФ падаў афіцыйную заяўку ў [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] з просьбай вырашыць пытанне аб выкарыстанні [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] падчас правядзення ўстаноўчага з'езда БНФ<ref name="charter"/>. На самім [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчым з'ездзе БНФ]], які прайшоў 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]], Вячаслаў Жыбуль уваходзіў у склад прэзідыума разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]], [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячоркам]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыкам]] і [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкім]]<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Друкавацца ў якасці літаратурнага крытыка пачаў у 1980 годзе, у тым ліку публікаваўся ў часопісе «[[Вопросы литературы]]»<ref name="dic"/>. Піша на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах<ref name="nlb"/>. Асноўныя навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на пытаннях беларуска-рускіх літаратурных сувязей пасляваеннага часу, а таксама на даследаванні праблем агульначалавечага і нацыянальнага ў беларускай літаратуры<ref name="nlb"/>. З'яўляецца аўтарам манаграфіі «Беларуская проза пра вайну і класічная трагедыя» ({{lang-ru|Белорусская проза о войне и классическая трагедия}}, Мінск, 1986)<ref name="dic"/>. == Бібліяграфія == * ''Жибуль В. В.'' Природа опыта современной белорусской прозы о Великой Отечественной войне : автореферат дис. ... кандидата филологических наук : 10.01.02. — Минск : АН БССР. Ин-т лит. им. Янки Купалы, 1984. — 21 с.<ref name="nlb"/> * ''Жибуль В. В.'' Белорусская проза о войне и классическая трагедия. — Минск : Наука и техника, 1986. — 135 с.<ref name="dic"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сем гадоў Адраджэння|ref=Навумчык}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік|том=2|старонкі=|артыкул=Жыбуль Вячаслаў Васілевіч|ref=Беларускія пісьменнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жыбуль Вячаслаў Васілевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы НАНБ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1948 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня]] 0epgjek4zgpm2lcyt5qx2lggpze15jy 5158081 5158076 2026-06-24T19:31:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158081 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жыбуль}} {{Навуковец}} '''Вячасла́ў Васі́левіч Жы́буль''' ({{ДН|22|1|1948}}, в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]], [[Стаўбцоўскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[Літаратурны крытык|крытык]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1985). Адзін з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1948 года ў вёсцы [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] ў сям'і калгаснікаў<ref name="dic">{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/138593/%D0%96%D0%B8%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%8C|title=Жибуль, Вячеслав Васильевич|publisher=Большая биографическая энциклопедия|date=2009|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1966 годзе працаваў сталяром. З 1970 па 1972 год з'яўляўся дырэктарам сельскага Дома культуры<ref name="dic"/>. У 1976 годзе скончыў [[філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1979 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут літаратуры Акадэміі навук БССР|Інстытута літаратуры Акадэміі навук БССР]]. З 1979 па 1991 год працаваў навуковым супрацоўнікам у гэтым інстытуце<ref name="dic"/>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю на тэму «Прырода вопыту сучаснай беларускай прозы пра Вялікую Айчынную вайну» ({{lang-ru|Природа опыта современной белорусской прозы о Великой Отечественной войне}})<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-233733&strq=l_siz=20|title=Жыбуль, Вячаслаў Васілевіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1985 годзе атрымаў навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]]<ref name="dic"/>. З 1991 года перайшоў на дзяржаўную службу, стаўшы служачым [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="dic"/>. Жыве ў [[Мінск|Мінску]]<ref name="dic"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў прыняў актыўны ўдзел у працэсах дэмакратызацыі грамадства і нацыянальным адраджэнні. У 1988 годзе ўвайшоў у склад Арганізацыйнага камітэта па стварэнні [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. 24 мая 1989 года разам з пісьменнікам і выдаўцом [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкім]] ад імя аргкамітэта БНФ падаў афіцыйную заяўку ў [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] з просьбай вырашыць пытанне аб выкарыстанні [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] падчас правядзення ўстаноўчага з'езда БНФ<ref name="charter"/>. На самім [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчым з'ездзе БНФ]], які прайшоў 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]], Вячаслаў Жыбуль уваходзіў у склад прэзідыума разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]], [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячоркам]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыкам]] і [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкім]]<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Друкавацца ў якасці літаратурнага крытыка пачаў у 1980 годзе, у тым ліку публікаваўся ў часопісе «[[Вопросы литературы]]»<ref name="dic"/>. Піша на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах<ref name="nlb"/>. Асноўныя навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на пытаннях беларуска-рускіх літаратурных сувязей пасляваеннага часу, а таксама на даследаванні праблем агульначалавечага і нацыянальнага ў беларускай літаратуры<ref name="nlb"/>. З'яўляецца аўтарам манаграфіі «Беларуская проза пра вайну і класічная трагедыя» ({{lang-ru|Белорусская проза о войне и классическая трагедия}}, Мінск, 1986)<ref name="dic"/>. == Бібліяграфія == * ''Жибуль В. В.'' Природа опыта современной белорусской прозы о Великой Отечественной войне : автореферат дис. ... кандидата филологических наук : 10.01.02. — Минск : АН БССР. Ин-т лит. им. Янки Купалы, 1984. — 21 с.<ref name="nlb"/> * ''Жибуль В. В.'' Белорусская проза о войне и классическая трагедия. — Минск : Наука и техника, 1986. — 135 с.<ref name="dic"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сем гадоў Адраджэння|ref=Навумчык}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік|том=2|старонкі=|артыкул=Жыбуль Вячаслаў Васілевіч|ref=Беларускія пісьменнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жыбуль Вячаслаў Васілевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы НАНБ]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1948 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня]] khymmt6is7k7kn9qhw3pw7f80pq6uoi 5158082 5158081 2026-06-24T19:32:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы НАНБ]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158082 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жыбуль}} {{Навуковец}} '''Вячасла́ў Васі́левіч Жы́буль''' ({{ДН|22|1|1948}}, в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]], [[Стаўбцоўскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[Літаратурны крытык|крытык]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1985). Адзін з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1948 года ў вёсцы [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] ў сям'і калгаснікаў<ref name="dic">{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/138593/%D0%96%D0%B8%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%8C|title=Жибуль, Вячеслав Васильевич|publisher=Большая биографическая энциклопедия|date=2009|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1966 годзе працаваў сталяром. З 1970 па 1972 год з'яўляўся дырэктарам сельскага Дома культуры<ref name="dic"/>. У 1976 годзе скончыў [[філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1979 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут літаратуры Акадэміі навук БССР|Інстытута літаратуры Акадэміі навук БССР]]. З 1979 па 1991 год працаваў навуковым супрацоўнікам у гэтым інстытуце<ref name="dic"/>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю на тэму «Прырода вопыту сучаснай беларускай прозы пра Вялікую Айчынную вайну» ({{lang-ru|Природа опыта современной белорусской прозы о Великой Отечественной войне}})<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-233733&strq=l_siz=20|title=Жыбуль, Вячаслаў Васілевіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1985 годзе атрымаў навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]]<ref name="dic"/>. З 1991 года перайшоў на дзяржаўную службу, стаўшы служачым [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="dic"/>. Жыве ў [[Мінск|Мінску]]<ref name="dic"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў прыняў актыўны ўдзел у працэсах дэмакратызацыі грамадства і нацыянальным адраджэнні. У 1988 годзе ўвайшоў у склад Арганізацыйнага камітэта па стварэнні [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. 24 мая 1989 года разам з пісьменнікам і выдаўцом [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкім]] ад імя аргкамітэта БНФ падаў афіцыйную заяўку ў [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] з просьбай вырашыць пытанне аб выкарыстанні [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] падчас правядзення ўстаноўчага з'езда БНФ<ref name="charter"/>. На самім [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчым з'ездзе БНФ]], які прайшоў 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]], Вячаслаў Жыбуль уваходзіў у склад прэзідыума разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]], [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячоркам]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыкам]] і [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкім]]<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Друкавацца ў якасці літаратурнага крытыка пачаў у 1980 годзе, у тым ліку публікаваўся ў часопісе «[[Вопросы литературы]]»<ref name="dic"/>. Піша на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах<ref name="nlb"/>. Асноўныя навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на пытаннях беларуска-рускіх літаратурных сувязей пасляваеннага часу, а таксама на даследаванні праблем агульначалавечага і нацыянальнага ў беларускай літаратуры<ref name="nlb"/>. З'яўляецца аўтарам манаграфіі «Беларуская проза пра вайну і класічная трагедыя» ({{lang-ru|Белорусская проза о войне и классическая трагедия}}, Мінск, 1986)<ref name="dic"/>. == Бібліяграфія == * ''Жибуль В. В.'' Природа опыта современной белорусской прозы о Великой Отечественной войне : автореферат дис. ... кандидата филологических наук : 10.01.02. — Минск : АН БССР. Ин-т лит. им. Янки Купалы, 1984. — 21 с.<ref name="nlb"/> * ''Жибуль В. В.'' Белорусская проза о войне и классическая трагедия. — Минск : Наука и техника, 1986. — 135 с.<ref name="dic"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сем гадоў Адраджэння|ref=Навумчык}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік|том=2|старонкі=|артыкул=Жыбуль Вячаслаў Васілевіч|ref=Беларускія пісьменнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жыбуль Вячаслаў Васілевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1948 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня]] 65ri6gelj1qadiiceg6v3trseelld2k 5158083 5158082 2026-06-24T19:33:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі XX стагоддзя]]; +[[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158083 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жыбуль}} {{Навуковец}} '''Вячасла́ў Васі́левіч Жы́буль''' ({{ДН|22|1|1948}}, в. [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]], [[Стаўбцоўскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларускі [[літаратуразнавец]], [[Літаратурны крытык|крытык]] і [[грамадскі дзеяч]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1985). Адзін з заснавальнікаў [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/1970/1/1/269766/|title=Истоки: Как создавался БНФ|publisher=Хартыя'97|date=1970-01-01|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 студзеня 1948 года ў вёсцы [[Заямнае (Стаўбцоўскі раён)|Заямнае]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]] ў сям'і калгаснікаў<ref name="dic">{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/138593/%D0%96%D0%B8%D0%B1%D1%83%D0%BB%D1%8C|title=Жибуль, Вячеслав Васильевич|publisher=Большая биографическая энциклопедия|date=2009|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1966 годзе працаваў сталяром. З 1970 па 1972 год з'яўляўся дырэктарам сельскага Дома культуры<ref name="dic"/>. У 1976 годзе скончыў [[філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1979 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут літаратуры Акадэміі навук БССР|Інстытута літаратуры Акадэміі навук БССР]]. З 1979 па 1991 год працаваў навуковым супрацоўнікам у гэтым інстытуце<ref name="dic"/>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю на тэму «Прырода вопыту сучаснай беларускай прозы пра Вялікую Айчынную вайну» ({{lang-ru|Природа опыта современной белорусской прозы о Великой Отечественной войне}})<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-233733&strq=l_siz=20|title=Жыбуль, Вячаслаў Васілевіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1985 годзе атрымаў навуковую ступень [[кандыдат філалагічных навук|кандыдата філалагічных навук]]<ref name="dic"/>. З 1991 года перайшоў на дзяржаўную службу, стаўшы служачым [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="dic"/>. Жыве ў [[Мінск|Мінску]]<ref name="dic"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў прыняў актыўны ўдзел у працэсах дэмакратызацыі грамадства і нацыянальным адраджэнні. У 1988 годзе ўвайшоў у склад Арганізацыйнага камітэта па стварэнні [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]]{{sfn|Навумчык|2006|с=14}}. 24 мая 1989 года разам з пісьменнікам і выдаўцом [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Дубянецкім]] ад імя аргкамітэта БНФ падаў афіцыйную заяўку ў [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] з просьбай вырашыць пытанне аб выкарыстанні [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] падчас правядзення ўстаноўчага з'езда БНФ<ref name="charter"/>. На самім [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|Устаноўчым з'ездзе БНФ]], які прайшоў 24—25 чэрвеня 1989 года ў [[Вільнюс|Вільні]], Вячаслаў Жыбуль уваходзіў у склад прэзідыума разам з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняком]], [[Вінцук Вячорка|В.&nbsp;Вячоркам]], [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Ю.&nbsp;В.&nbsp;Хадыкам]] і [[Алесь Віктаравіч Бяляцкі|А.&nbsp;В.&nbsp;Бяляцкім]]<ref name="svaboda1">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/bnf30/30019337.html|title=30 гадоў таму ў Вільні адбыўся Ўстаноўчы зьезд БНФ|publisher=[[Радыё Свабода]]|author=[[Ігар Карней|Карней І.]]|date=2019-06-25|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Друкавацца ў якасці літаратурнага крытыка пачаў у 1980 годзе, у тым ліку публікаваўся ў часопісе «[[Вопросы литературы]]»<ref name="dic"/>. Піша на [[Беларуская мова|беларускай]] і [[Руская мова|рускай]] мовах<ref name="nlb"/>. Асноўныя навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на пытаннях беларуска-рускіх літаратурных сувязей пасляваеннага часу, а таксама на даследаванні праблем агульначалавечага і нацыянальнага ў беларускай літаратуры<ref name="nlb"/>. З'яўляецца аўтарам манаграфіі «Беларуская проза пра вайну і класічная трагедыя» ({{lang-ru|Белорусская проза о войне и классическая трагедия}}, Мінск, 1986)<ref name="dic"/>. == Бібліяграфія == * ''Жибуль В. В.'' Природа опыта современной белорусской прозы о Великой Отечественной войне : автореферат дис. ... кандидата филологических наук : 10.01.02. — Минск : АН БССР. Ин-т лит. им. Янки Купалы, 1984. — 21 с.<ref name="nlb"/> * ''Жибуль В. В.'' Белорусская проза о войне и классическая трагедия. — Минск : Наука и техника, 1986. — 135 с.<ref name="dic"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Сем гадоў Адраджэння|ref=Навумчык}} * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі: Біябібліяграфічны слоўнік|том=2|старонкі=|артыкул=Жыбуль Вячаслаў Васілевіч|ref=Беларускія пісьменнікі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жыбуль Вячаслаў Васілевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1948 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 студзеня]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] jnfxl8w61nw44fcl4o006cygv3urzhg 0 809930 5158077 2026-06-24T19:29:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ]] 5158077 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ]] 5y5nw5qimqwndngdxxxm5b05epi8mh3 0 809931 5158084 2026-06-24T19:33:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вячаслаў Васілевіч Жыбуль]] 5158084 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вячаслаў Васілевіч Жыбуль]] k8u33pzk3m4eadoq2kxkwcbmu9xgmq9 0 809932 5158093 2026-06-24T19:46:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вячаслаў Васілевіч Жыбуль]] 5158093 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вячаслаў Васілевіч Жыбуль ]] biw2i9h8iy8dkqy9s9voorwkm15kdzz 0 809933 5158094 2026-06-24T19:47:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль]] 5158094 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Віктар Вячаслававіч Жыбуль]] q0u0rdjy8aezf57f131wsc9d1b43htu 0 809934 5158095 2026-06-24T19:51:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Жураўлёў}} {{Навуковец |Імя = Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = [[1937]] |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{С...» 5158095 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жураўлёў}} {{Навуковец |Імя = Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = [[1937]] |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[эканаміст]], [[палітык]], [[грамадскі дзеяч]] |Месца працы = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў,<br>БелНДІНТІ Дзяржплана БССР,<br>[[Вярхоўны Савет СССР]] |Навуковая ступень = [[доктар эканамічных навук]] (1984) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Жураўлё́ў''' (нар. [[1937]])&nbsp;— беларускі [[эканаміст]] і [[палітык]], [[доктар эканамічных навук]] ([[1984]]), [[прафесар]]. [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Адзін з аўтараў эканамічнай праграмы [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ). == Біяграфія і навуковая дзейнасць == Нарадзіўся ў 1937 годзе. Паводле нацыянальнасці&nbsp;— [[беларус]]. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным ўніверсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="supsov">{{cite web|url=https://supsov.narod.ru/HTML/D689.HTML|title=ЖУРАВЛЕВ Александр Григорьевич|publisher=supsov.narod.ru|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю, атрымаўшы навуковую ступень [[доктар эканамічных навук|доктара эканамічных навук]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-278522&strq=l_siz=20|title=Жураўлёў, Аляксандр Рыгоравіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Па стане на 1987 год працаваў навуковым супрацоўнікам [[Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР|Беларускага навукова-даследчага інстытута навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР (БелНДІНТІ)]]. Да 1989 года з'яўляўся прафесарам [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў|Рэспубліканскага міжгаліновага інстытута павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]] у [[Мінск|Мінску]]. Быў членам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]<ref name="supsov"/><ref name="nlb"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў актыўна далучыўся да [[Дэмакратычны рух ў Беларусі (1980-я)|дэмакратычнага руху]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Супрацоўнічаў з Арганізацыйным камітэтам па стварэнні [[Беларускі народны фронт за перабудову «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэнне»]]. Стаў адным з аўтараў эканамічнай праграмы БНФ<ref name="novychas">{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/podyh-peramenau-vybary-1989|title=Подых пераменаў: выбары–1989|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=Новы Час|date=2019-03-27|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас выбараў народных дэпутатаў СССР увесну 1989 года вылучаўся пры моцнай падтрымцы аргкамітэта БНФ. Перамог і быў абраны [[Народны дэпутат СССР|народным дэпутатам СССР]] па Мінскай-Савецкай тэрытарыяльнай выбарчай акрузе №&nbsp;566 Мінскай вобласці<ref name="novychas"/><ref name="supsov"/>. 23 мая 1989 года разам з [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкавым]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскім]] і іншымі дзеячамі падпісаў заяўку ў [[выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета]] з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|ўстаноўчага з'езда БНФ]] у Мінску з выкарыстаннем [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»)<ref name="nn_kur">{{cite web|url=https://nashaniva.com/158380|title=«Галасую за Беларусь!» — гісторыя стварэння і дзейнасці Беларускага Народнага Фронту|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2015-10-20|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Савеце СССР]] з 1989 года з'яўляўся членам і намеснікам Старшыні Камісіі Савета Саюза па пытаннях працы, цэн і сацыяльнай палітыкі<ref name="supsov"/>. Пазней адносіны Аляксандра Жураўлёва з БНФ сапсаваліся. 19 верасня 1991 года ён быў вылучаны ад Беларусі ў склад Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР. Падчас абмеркавання яго кандыдатуры лідар парламенцкай апазіцыі [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] рэзка раскрытыкаваў былога паплечніка, назваўшы яго галоўнай рысай беспрынцыповасць, і заявіў, што Жураўлёў здрадзіў Фронту<ref name="nn_kur"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад БССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] 19hgz3aua7trhhub0gdam2cdzb086pv 5158096 5158095 2026-06-24T19:51:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158096 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жураўлёў}} {{Навуковец |Імя = Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = [[1937]] |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[эканаміст]], [[палітык]], [[грамадскі дзеяч]] |Месца працы = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў,<br>БелНДІНТІ Дзяржплана БССР,<br>[[Вярхоўны Савет СССР]] |Навуковая ступень = [[доктар эканамічных навук]] (1984) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Жураўлё́ў''' (нар. [[1937]])&nbsp;— беларускі [[эканаміст]] і [[палітык]], [[доктар эканамічных навук]] ([[1984]]), [[прафесар]]. [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Адзін з аўтараў эканамічнай праграмы [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ). == Біяграфія і навуковая дзейнасць == Нарадзіўся ў 1937 годзе. Паводле нацыянальнасці&nbsp;— [[беларус]]. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным ўніверсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="supsov">{{cite web|url=https://supsov.narod.ru/HTML/D689.HTML|title=ЖУРАВЛЕВ Александр Григорьевич|publisher=supsov.narod.ru|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю, атрымаўшы навуковую ступень [[доктар эканамічных навук|доктара эканамічных навук]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-278522&strq=l_siz=20|title=Жураўлёў, Аляксандр Рыгоравіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Па стане на 1987 год працаваў навуковым супрацоўнікам [[Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР|Беларускага навукова-даследчага інстытута навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР (БелНДІНТІ)]]. Да 1989 года з'яўляўся прафесарам [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў|Рэспубліканскага міжгаліновага інстытута павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]] у [[Мінск|Мінску]]. Быў членам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]<ref name="supsov"/><ref name="nlb"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў актыўна далучыўся да [[Дэмакратычны рух ў Беларусі (1980-я)|дэмакратычнага руху]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Супрацоўнічаў з Арганізацыйным камітэтам па стварэнні [[Беларускі народны фронт за перабудову «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэнне»]]. Стаў адным з аўтараў эканамічнай праграмы БНФ<ref name="novychas">{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/podyh-peramenau-vybary-1989|title=Подых пераменаў: выбары–1989|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=Новы Час|date=2019-03-27|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас выбараў народных дэпутатаў СССР увесну 1989 года вылучаўся пры моцнай падтрымцы аргкамітэта БНФ. Перамог і быў абраны [[Народны дэпутат СССР|народным дэпутатам СССР]] па Мінскай-Савецкай тэрытарыяльнай выбарчай акрузе №&nbsp;566 Мінскай вобласці<ref name="novychas"/><ref name="supsov"/>. 23 мая 1989 года разам з [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкавым]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскім]] і іншымі дзеячамі падпісаў заяўку ў [[выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета]] з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|ўстаноўчага з'езда БНФ]] у Мінску з выкарыстаннем [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»)<ref name="nn_kur">{{cite web|url=https://nashaniva.com/158380|title=«Галасую за Беларусь!» — гісторыя стварэння і дзейнасці Беларускага Народнага Фронту|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2015-10-20|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Савеце СССР]] з 1989 года з'яўляўся членам і намеснікам Старшыні Камісіі Савета Саюза па пытаннях працы, цэн і сацыяльнай палітыкі<ref name="supsov"/>. Пазней адносіны Аляксандра Жураўлёва з БНФ сапсаваліся. 19 верасня 1991 года ён быў вылучаны ад Беларусі ў склад Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР. Падчас абмеркавання яго кандыдатуры лідар парламенцкай апазіцыі [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] рэзка раскрытыкаваў былога паплечніка, назваўшы яго галоўнай рысай беспрынцыповасць, і заявіў, што Жураўлёў здрадзіў Фронту<ref name="nn_kur"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад БССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] ki490iv27bt5vx22xe98f4y700yno6p 5158097 5158096 2026-06-24T19:52:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158097 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жураўлёў}} {{Навуковец |Імя = Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = [[1937]] |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[эканаміст]], [[палітык]], [[грамадскі дзеяч]] |Месца працы = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў,<br>БелНДІНТІ Дзяржплана БССР,<br>[[Вярхоўны Савет СССР]] |Навуковая ступень = [[доктар эканамічных навук]] (1984) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Жураўлё́ў''' (нар. [[1937]])&nbsp;— беларускі [[эканаміст]] і [[палітык]], [[доктар эканамічных навук]] ([[1984]]), [[прафесар]]. [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Адзін з аўтараў эканамічнай праграмы [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ). == Біяграфія і навуковая дзейнасць == Нарадзіўся ў 1937 годзе. Паводле нацыянальнасці&nbsp;— [[беларус]]. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным ўніверсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="supsov">{{cite web|url=https://supsov.narod.ru/HTML/D689.HTML|title=ЖУРАВЛЕВ Александр Григорьевич|publisher=supsov.narod.ru|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю, атрымаўшы навуковую ступень [[доктар эканамічных навук|доктара эканамічных навук]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-278522&strq=l_siz=20|title=Жураўлёў, Аляксандр Рыгоравіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Па стане на 1987 год працаваў навуковым супрацоўнікам [[Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР|Беларускага навукова-даследчага інстытута навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР (БелНДІНТІ і тэхніка-эканамічных даследаванняў)]]. Да 1989 года з'яўляўся прафесарам [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў|Рэспубліканскага міжгаліновага інстытута павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]] у [[Мінск|Мінску]]. Быў членам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]<ref name="supsov"/><ref name="nlb"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў актыўна далучыўся да [[Дэмакратычны рух ў Беларусі (1980-я)|дэмакратычнага руху]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Супрацоўнічаў з Арганізацыйным камітэтам па стварэнні [[Беларускі народны фронт за перабудову «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэнне»]]. Стаў адным з аўтараў эканамічнай праграмы БНФ<ref name="novychas">{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/podyh-peramenau-vybary-1989|title=Подых пераменаў: выбары–1989|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=Новы Час|date=2019-03-27|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас выбараў народных дэпутатаў СССР увесну 1989 года вылучаўся пры моцнай падтрымцы аргкамітэта БНФ. Перамог і быў абраны [[Народны дэпутат СССР|народным дэпутатам СССР]] па Мінскай-Савецкай тэрытарыяльнай выбарчай акрузе №&nbsp;566 Мінскай вобласці<ref name="novychas"/><ref name="supsov"/>. 23 мая 1989 года разам з [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкавым]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскім]] і іншымі дзеячамі падпісаў заяўку ў [[выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета]] з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|ўстаноўчага з'езда БНФ]] у Мінску з выкарыстаннем [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»)<ref name="nn_kur">{{cite web|url=https://nashaniva.com/158380|title=«Галасую за Беларусь!» — гісторыя стварэння і дзейнасці Беларускага Народнага Фронту|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2015-10-20|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Савеце СССР]] з 1989 года з'яўляўся членам і намеснікам Старшыні Камісіі Савета Саюза па пытаннях працы, цэн і сацыяльнай палітыкі<ref name="supsov"/>. Пазней адносіны Аляксандра Жураўлёва з БНФ сапсаваліся. 19 верасня 1991 года ён быў вылучаны ад Беларусі ў склад Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР. Падчас абмеркавання яго кандыдатуры лідар парламенцкай апазіцыі [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] рэзка раскрытыкаваў былога паплечніка, назваўшы яго галоўнай рысай беспрынцыповасць, і заявіў, што Жураўлёў здрадзіў Фронту<ref name="nn_kur"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад БССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] 62k8u4ghkcf1kt0mbdd1mmkcwdhy0b5 5158100 5158097 2026-06-24T19:54:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158100 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жураўлёў}} {{Навуковец |Імя = Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = [[1937]] |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[эканаміст]], [[палітык]], [[грамадскі дзеяч]] |Месца працы = [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]],<br>[[БелНДІНТІ Дзяржплана БССР]],<br>[[Вярхоўны Савет СССР]] |Навуковая ступень = [[доктар эканамічных навук]] (1984) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Жураўлё́ў''' (нар. [[1937]])&nbsp;— беларускі [[эканаміст]] і [[палітык]], [[доктар эканамічных навук]] ([[1984]]), [[прафесар]]. [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Адзін з аўтараў эканамічнай праграмы [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ). == Біяграфія і навуковая дзейнасць == Нарадзіўся ў 1937 годзе. Паводле нацыянальнасці&nbsp;— [[беларус]]. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным ўніверсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="supsov">{{cite web|url=https://supsov.narod.ru/HTML/D689.HTML|title=ЖУРАВЛЕВ Александр Григорьевич|publisher=supsov.narod.ru|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю, атрымаўшы навуковую ступень [[доктар эканамічных навук|доктара эканамічных навук]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-278522&strq=l_siz=20|title=Жураўлёў, Аляксандр Рыгоравіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Па стане на 1987 год працаваў навуковым супрацоўнікам [[Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР|Беларускага навукова-даследчага інстытута навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР (БелНДІНТІ і тэхніка-эканамічных даследаванняў)]]. Да 1989 года з’яўляўся прафесарам [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў|Рэспубліканскага міжгаліновага інстытута павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]] у [[Мінск]]у. Быў членам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]<ref name="supsov"/><ref name="nlb"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў актыўна далучыўся да [[Дэмакратычны рух ў Беларусі (1980-я)|дэмакратычнага руху]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Супрацоўнічаў з Арганізацыйным камітэтам па стварэнні [[Беларускі народны фронт за перабудову «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэнне»]]. Стаў адным з аўтараў эканамічнай праграмы БНФ<ref name="novychas">{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/podyh-peramenau-vybary-1989|title=Подых пераменаў: выбары–1989|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=Новы Час|date=2019-03-27|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас выбараў народных дэпутатаў СССР увесну 1989 года вылучаўся пры моцнай падтрымцы аргкамітэта БНФ. Перамог і быў абраны [[Народны дэпутат СССР|народным дэпутатам СССР]] па Мінскай-Савецкай тэрытарыяльнай выбарчай акрузе №&nbsp;566 Мінскай вобласці<ref name="novychas"/><ref name="supsov"/>. 23 мая 1989 года разам з [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкавым]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскім]] і іншымі дзеячамі падпісаў заяўку ў [[выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета]] з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|ўстаноўчага з’езда БНФ]] у Мінску з выкарыстаннем [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»)<ref name="nn_kur">{{cite web|url=https://nashaniva.com/158380|title=«Галасую за Беларусь!» — гісторыя стварэння і дзейнасці Беларускага Народнага Фронту|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2015-10-20|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Савеце СССР]] з 1989 года з’яўляўся членам і намеснікам Старшыні Камісіі Савета Саюза па пытаннях працы, цэн і сацыяльнай палітыкі<ref name="supsov"/>. Пазней адносіны Аляксандра Жураўлёва з БНФ сапсаваліся. 19 верасня 1991 года ён быў вылучаны ад Беларусі ў склад Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР. Падчас абмеркавання яго кандыдатуры лідар парламенцкай апазіцыі [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] рэзка раскрытыкаваў былога паплечніка, назваўшы яго галоўнай рысай беспрынцыповасць, і заявіў, што Жураўлёў здрадзіў Фронту<ref name="nn_kur"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад БССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] bydh6l8lp31t87x2l9p6e4ion4lbi8m 5158101 5158100 2026-06-24T19:54:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158101 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жураўлёў}} {{Навуковец |Імя = Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = [[1937]] |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[эканаміст]], [[палітык]], [[грамадскі дзеяч]] |Месца працы = [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]],<br>[[БелНДІНТІ Дзяржплана БССР]],<br>[[Вярхоўны Савет СССР]] |Навуковая ступень = [[доктар эканамічных навук]] (1984) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Жураўлё́ў''' (нар. [[1937]])&nbsp;— беларускі [[эканаміст]] і [[палітык]]. [[Доктар эканамічных навук]] ([[1984]]), [[прафесар]]. [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Адзін з аўтараў эканамічнай праграмы [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ). == Біяграфія і навуковая дзейнасць == Нарадзіўся ў 1937 годзе. Паводле нацыянальнасці&nbsp;— [[беларус]]. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным ўніверсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="supsov">{{cite web|url=https://supsov.narod.ru/HTML/D689.HTML|title=ЖУРАВЛЕВ Александр Григорьевич|publisher=supsov.narod.ru|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю, атрымаўшы навуковую ступень [[доктар эканамічных навук|доктара эканамічных навук]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-278522&strq=l_siz=20|title=Жураўлёў, Аляксандр Рыгоравіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Па стане на 1987 год працаваў навуковым супрацоўнікам [[Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР|Беларускага навукова-даследчага інстытута навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР (БелНДІНТІ і тэхніка-эканамічных даследаванняў)]]. Да 1989 года з’яўляўся прафесарам [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў|Рэспубліканскага міжгаліновага інстытута павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]] у [[Мінск]]у. Быў членам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]<ref name="supsov"/><ref name="nlb"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў актыўна далучыўся да [[Дэмакратычны рух ў Беларусі (1980-я)|дэмакратычнага руху]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Супрацоўнічаў з Арганізацыйным камітэтам па стварэнні [[Беларускі народны фронт за перабудову «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэнне»]]. Стаў адным з аўтараў эканамічнай праграмы БНФ<ref name="novychas">{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/podyh-peramenau-vybary-1989|title=Подых пераменаў: выбары–1989|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=Новы Час|date=2019-03-27|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас выбараў народных дэпутатаў СССР увесну 1989 года вылучаўся пры моцнай падтрымцы аргкамітэта БНФ. Перамог і быў абраны [[Народны дэпутат СССР|народным дэпутатам СССР]] па Мінскай-Савецкай тэрытарыяльнай выбарчай акрузе №&nbsp;566 Мінскай вобласці<ref name="novychas"/><ref name="supsov"/>. 23 мая 1989 года разам з [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкавым]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскім]] і іншымі дзеячамі падпісаў заяўку ў [[выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета]] з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|ўстаноўчага з’езда БНФ]] у Мінску з выкарыстаннем [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»)<ref name="nn_kur">{{cite web|url=https://nashaniva.com/158380|title=«Галасую за Беларусь!» — гісторыя стварэння і дзейнасці Беларускага Народнага Фронту|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2015-10-20|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Савеце СССР]] з 1989 года з’яўляўся членам і намеснікам Старшыні Камісіі Савета Саюза па пытаннях працы, цэн і сацыяльнай палітыкі<ref name="supsov"/>. Пазней адносіны Аляксандра Жураўлёва з БНФ сапсаваліся. 19 верасня 1991 года ён быў вылучаны ад Беларусі ў склад Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР. Падчас абмеркавання яго кандыдатуры лідар парламенцкай апазіцыі [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] рэзка раскрытыкаваў былога паплечніка, назваўшы яго галоўнай рысай беспрынцыповасць, і заявіў, што Жураўлёў здрадзіў Фронту<ref name="nn_kur"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад БССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] 24f5unzdulwq6vqv4qal9ir4u3pzw0d 5158103 5158101 2026-06-24T19:55:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Грамадска-палітычная дзейнасць */ 5158103 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Жураўлёў}} {{Навуковец |Імя = Аляксандр Рыгоравіч Жураўлёў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = [[1937]] |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|БССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Род дзейнасці = [[эканаміст]], [[палітык]], [[грамадскі дзеяч]] |Месца працы = [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]],<br>[[БелНДІНТІ Дзяржплана БССР]],<br>[[Вярхоўны Савет СССР]] |Навуковая ступень = [[доктар эканамічных навук]] (1984) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Жураўлё́ў''' (нар. [[1937]])&nbsp;— беларускі [[эканаміст]] і [[палітык]]. [[Доктар эканамічных навук]] ([[1984]]), [[прафесар]]. [[Народны дэпутат СССР]] (1989—1991). Адзін з аўтараў эканамічнай праграмы [[Беларускі народны фронт «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»]] (БНФ). == Біяграфія і навуковая дзейнасць == Нарадзіўся ў 1937 годзе. Паводле нацыянальнасці&nbsp;— [[беларус]]. Вышэйшую адукацыю атрымаў у [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным ўніверсітэце імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]<ref name="supsov">{{cite web|url=https://supsov.narod.ru/HTML/D689.HTML|title=ЖУРАВЛЕВ Александр Григорьевич|publisher=supsov.narod.ru|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У 1984 годзе абараніў дысертацыю, атрымаўшы навуковую ступень [[доктар эканамічных навук|доктара эканамічных навук]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-278522&strq=l_siz=20|title=Жураўлёў, Аляксандр Рыгоравіч|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Па стане на 1987 год працаваў навуковым супрацоўнікам [[Беларускі навукова-даследчы інстытут навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР|Беларускага навукова-даследчага інстытута навукова-тэхнічнай інфармацыі і тэхніка-эканамічных даследаванняў Дзяржплана БССР (БелНДІНТІ і тэхніка-эканамічных даследаванняў)]]. Да 1989 года з’яўляўся прафесарам [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў|Рэспубліканскага міжгаліновага інстытута павышэння кваліфікацыі кіраўнічых работнікаў і спецыялістаў]] у [[Мінск]]у. Быў членам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|Камуністычнай партыі Савецкага Саюза]]<ref name="supsov"/><ref name="nlb"/>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У канцы 1980-х гадоў актыўна далучыўся да [[Дэмакратычны рух ў Беларусі (1980-я)|дэмакратычнага руху]] ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Супрацоўнічаў з Арганізацыйным камітэтам па стварэнні [[Беларускі народны фронт за перабудову «Адраджэнне»|Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэнне»]]. Стаў адным з аўтараў эканамічнай праграмы БНФ<ref name="novychas">{{cite web|url=https://novychas.online/poviaz/podyh-peramenau-vybary-1989|title=Подых пераменаў: выбары–1989|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=Новы Час|date=2019-03-27|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Падчас [[Выбары народных дэпутатаў СССР (1989)|выбараў народных дэпутатаў СССР]] увесну 1989 года вылучаўся пры моцнай падтрымцы аргкамітэта БНФ. Перамог і быў абраны [[Народны дэпутат СССР|народным дэпутатам СССР]] па Мінскай-Савецкай тэрытарыяльнай выбарчай акрузе №&nbsp;566 Мінскай вобласці<ref name="novychas"/><ref name="supsov"/>. 23 мая 1989 года разам з [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В.&nbsp;У.&nbsp;Быкавым]], [[А. А. Дабравольскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Дабравольскім]] і іншымі дзеячамі падпісаў заяўку ў [[выканаўчы камітэт Мінскага гарадскога Савета]] з просьбай аб садзейнічанні ў правядзенні [[Устаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту «Адраджэнне»|ўстаноўчага з’езда БНФ]] у Мінску з выкарыстаннем [[Нацыянальная сімволіка|нацыянальна-гістарычнай сімволікі]] ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белага сцяга]] і герба «[[Пагоня]]»)<ref name="nn_kur">{{cite web|url=https://nashaniva.com/158380|title=«Галасую за Беларусь!» — гісторыя стварэння і дзейнасці Беларускага Народнага Фронту|author=[[Аляксандр Кур’яновіч|Кур’яновіч А.]]|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2015-10-20|lang=be|accessdate=2026-06-24}}</ref>. У [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўным Савеце СССР]] з 1989 года з’яўляўся членам і намеснікам Старшыні Камісіі Савета Саюза па пытаннях працы, цэн і сацыяльнай палітыкі<ref name="supsov"/>. Пазней адносіны Аляксандра Жураўлёва з БНФ сапсаваліся. 19 верасня 1991 года ён быў вылучаны ад Беларусі ў склад Савета Саюза Вярхоўнага Савета СССР. Падчас абмеркавання яго кандыдатуры лідар парламенцкай апазіцыі [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З.&nbsp;С.&nbsp;Пазняк]] рэзка раскрытыкаваў былога паплечніка, назваўшы яго галоўнай рысай беспрынцыповасць, і заявіў, што Жураўлёў здрадзіў Фронту<ref name="nn_kur"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жураўлёў Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты СССР ад БССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МДУ]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1937 годзе]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] sdtgku9rettai5eyu72t3gx04jve1gu 0 809935 5158099 2026-06-24T19:53:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]] 5158099 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»]] 031emhcudkbpxi7h15j1giq7v6gzmsv 0 809936 5158102 2026-06-24T19:54:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] 5158102 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] fqwedfdqe1m9em64ld8l36dzghl3jj3 0 809937 5158108 2026-06-24T20:04:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў]] у [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158108 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 809939 5158111 2026-06-24T20:05:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перайменаваў старонку [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] у [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па-над перасылкай 5158111 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інфармацыйна-аналітычны цэнтр пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] pgqxeo96qr3xnaj0e6xch66j9g8zuj6 0 809940 5158122 2026-06-24T20:07:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158122 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 809941 5158128 2026-06-24T20:17:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 5158128 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Інстытут сацыяльна-палітычных даследаванняў пры Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] 0ac6bgbi5qjnqcml8c1n0bkd7dnavcq 0 809942 5158133 2026-06-24T20:37:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Універсітэт |назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі |арыгінал = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі |абрэвіятура = РМІПК |заснаваны = 196...» 5158133 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт |назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі |арыгінал = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі |абрэвіятура = РМІПК |заснаваны = 1968 |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}} |горад = [[Мінск]] |студэнтаў = звыш 10 тыс. штогод |падпарадкаванне = Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР }} '''Рэспубліка́нскі міжгаліно́вы інстыту́т павышэ́ння кваліфіка́цыі кіру́ючых рабо́тнікаў і спецыялі́стаў галі́н наро́днай гаспада́ркі''' (скарочана '''РМІПК''') — буйны навучальны цэнтр у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], які дзейнічаў у [[Мінск]]у. Установа знаходзілася ў падпарадкаванні [[Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР|Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=150}}. == Гісторыя == Інстытут быў створаны ў 1968 годзе. Першапачаткова перад ім была пастаўлена задача мэтавай падрыхтоўкі кадраў розных галін гаспадаркі. Сярод іх былі [[транспарт]], [[будаўніцтва]], [[жыллёва-камунальная гаспадарка]], [[бытавое абслугоўванне]], [[гандаль]], [[энергетыка]] і іншыя сферы эканомікі{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. З 1988 года ўстанова стала галаўной навучальнай установай павышэння кваліфікацыі работнікаў усёй сістэмы рэспубліканскіх міністэрстваў і ведамстваў{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Дзейнасць і структура == Інстытут з'яўляўся адной з асноўных формаў падрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі кадраў вышэйшага звяна кіравання ў рэспубліцы. Дырэктары прадпрыемстваў, галоўныя інжынеры, начальнікі цэхаў і старшыя майстры павышалі кваліфікацыю з адрывам ад вытворчасці на працягу аднаго месяца<ref name="arch1">План повышения квалификации кадров с отрывом от производства // ДАМаг. Ф. 2827. Воп. 1. Спр. 524. Арк. 2.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=139}}. Да 1990 года ўстанова ператварылася ў буйны навучальны цэнтр. Яго структура ўключала 4 [[Факультэт|факультэты]] і 13 [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедр]]. Штогод у ім вучыліся звыш 10 тысяч прадстаўнікоў розных міністэрстваў і ведамстваў па больш чым 100 спецыяльнасцях. Усяго за час дзейнасці ў РМІПК павысілі кваліфікацыю больш за 101,2 тысячы кіраўнікоў і спецыялістаў<ref name="arch2">Письмо Республиканского межотраслевого института повышения квалификации руководящих работников и специалистов отраслей народного хозяйства № 01-1715 от 18.09.1990 г. на имя председателя СМ БССР // НАРБ. Ф. 7. Воп. 10. Спр. 2274. Арк. 36-37.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Кірункі навучання == У 1986—1989 гадах навучанне праводзілася па наступных кірунках: удасканаленне гаспадарчага механізма ва ўмовах пераходу да [[Рыначная эканоміка|рынкавай эканомікі]], арганізацыя [[Гаспадарчы разлік|гаспадарчага разліку]] на прынцыпах [[арэнда|арэнды]] і [[падрад]]у, прымяненне [[вылічальная тэхніка|вылічальнай тэхнікі]] і новай [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйнай тэхналогіі]] ў гаспадарчай дзейнасці{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=151–152}}. У 1990—1991 гадах у інстытуце былі арганізаваны новыя кірункі навучання, якія адпавядалі новым палітычным і эканамічным патрабаванням. Сярод іх была дзяржаўна-прававая падрыхтоўка народных дэпутатаў усіх узроўняў і кіраўніцкіх кадраў для працы ў новых умовах, вывучэнне радыяцыйнай і [[Прамысловая экалогія|прамысловай экалогіі]]. Таксама разглядалася [[Знешнеэканамічная дзейнасць|знешнеэканамічная дзейнасць]] міністэрстваў і ведамстваў, праблемы [[менеджмент]]у і [[маркетынг]]у, пытанні стварэння сумесных прадпрыемстваў з замежнымі партнёрамі<ref name="arch2"/>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], Агееў А. Р.|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2017|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7|ref=Пушкін, Агееў}} * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/img/publikacii/126-2022_mn_pushkin_i.a._ageeu_a.r._kadravy_patencyyal_kanchatkovy_u_druk.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], Агееў А. Р.|загаловак=Кадравы патэнцыял прамысловасці ўсходніх рэгіёнаў БССР (1944–1991)|месца=Магілёў|выдавецтва=БДУТ|год=2022|старонак=302|isbn=978-985-7281-36-7|ref=Пушкін, Агееў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Універсітэты Мінска]] [[Катэгорыя:Навука ў БССР]] bla8rtqdeesw4qz0w8rcob37zjq2w8a 5158134 5158133 2026-06-24T20:37:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158134 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт |назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі |арыгінал = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі |абрэвіятура = РМІПК |заснаваны = 1968 |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}} |горад = [[Мінск]] |студэнтаў = звыш 10 тыс. штогод |падпарадкаванне = Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР }} '''Рэспубліка́нскі міжгаліно́вы інстыту́т павышэ́ння кваліфіка́цыі кіру́ючых рабо́тнікаў і спецыялі́стаў галі́н наро́днай гаспада́ркі''' (скарочана '''РМІПК''') — буйны навучальны цэнтр у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], які дзейнічаў у [[Мінск]]у. Установа знаходзілася ў падпарадкаванні [[Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР|Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі БССР]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=150}}. == Гісторыя == Інстытут быў створаны ў 1968 годзе. Першапачаткова перад ім была пастаўлена задача мэтавай падрыхтоўкі кадраў розных галін гаспадаркі. Сярод іх былі [[транспарт]], [[будаўніцтва]], [[жыллёва-камунальная гаспадарка]], [[бытавое абслугоўванне]], [[гандаль]], [[энергетыка]] і іншыя сферы эканомікі{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. З 1988 года ўстанова стала галаўной навучальнай установай павышэння кваліфікацыі работнікаў усёй сістэмы рэспубліканскіх міністэрстваў і ведамстваў{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Дзейнасць і структура == Інстытут з'яўляўся адной з асноўных формаў падрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі кадраў вышэйшага звяна кіравання ў рэспубліцы. Дырэктары прадпрыемстваў, галоўныя інжынеры, начальнікі цэхаў і старшыя майстры павышалі кваліфікацыю з адрывам ад вытворчасці на працягу аднаго месяца<ref name="arch1">План повышения квалификации кадров с отрывом от производства // ДАМаг. Ф. 2827. Воп. 1. Спр. 524. Арк. 2.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=139}}. Да 1990 года ўстанова ператварылася ў буйны навучальны цэнтр. Яго структура ўключала 4 [[Факультэт|факультэты]] і 13 [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедр]]. Штогод у ім вучыліся звыш 10 тысяч прадстаўнікоў розных міністэрстваў і ведамстваў па больш чым 100 спецыяльнасцях. Усяго за час дзейнасці ў РМІПК павысілі кваліфікацыю больш за 101,2 тысячы кіраўнікоў і спецыялістаў<ref name="arch2">Письмо Республиканского межотраслевого института повышения квалификации руководящих работников и специалистов отраслей народного хозяйства № 01-1715 от 18.09.1990 г. на имя председателя СМ БССР // НАРБ. Ф. 7. Воп. 10. Спр. 2274. Арк. 36-37.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Кірункі навучання == У 1986—1989 гадах навучанне праводзілася па наступных кірунках: удасканаленне гаспадарчага механізма ва ўмовах пераходу да [[Рыначная эканоміка|рынкавай эканомікі]], арганізацыя [[Гаспадарчы разлік|гаспадарчага разліку]] на прынцыпах [[арэнда|арэнды]] і [[падрад]]у, прымяненне [[вылічальная тэхніка|вылічальнай тэхнікі]] і новай [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйнай тэхналогіі]] ў гаспадарчай дзейнасці{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=151–152}}. У 1990—1991 гадах у інстытуце былі арганізаваны новыя кірункі навучання, якія адпавядалі новым палітычным і эканамічным патрабаванням. Сярод іх была дзяржаўна-прававая падрыхтоўка народных дэпутатаў усіх узроўняў і кіраўніцкіх кадраў для працы ў новых умовах, вывучэнне радыяцыйнай і [[Прамысловая экалогія|прамысловай экалогіі]]. Таксама разглядалася [[Знешнеэканамічная дзейнасць|знешнеэканамічная дзейнасць]] міністэрстваў і ведамстваў, праблемы [[менеджмент]]у і [[маркетынг]]у, пытанні стварэння сумесных прадпрыемстваў з замежнымі партнёрамі<ref name="arch2"/>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2017|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7|ref=Пушкін, Агееў}} * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/img/publikacii/126-2022_mn_pushkin_i.a._ageeu_a.r._kadravy_patencyyal_kanchatkovy_u_druk.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Кадравы патэнцыял прамысловасці ўсходніх рэгіёнаў БССР (1944–1991)|месца=Магілёў|выдавецтва=БДУТ|год=2022|старонак=302|isbn=978-985-7281-36-7|ref=Пушкін, Агееў}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Універсітэты Мінска]] [[Катэгорыя:Навука ў БССР]] nz148bou5fz8gbd5droqh5er0yhbdx7 5158135 5158134 2026-06-24T20:46:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158135 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі |арыгінальная назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі |абрэвіятура = РМІПК |заснавана = 1968 |ліквідавана = люты 1992 |тып = навучальная ўстанова павышэння кваліфікацыі |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўка кіруючых кадраў |папярэднік = Навучальны камбінат па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў |пераемнік = [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], вул. Маскоўская, 17 }} '''Рэспубліка́нскі міжгаліно́вы інстыту́т павышэ́ння кваліфіка́цыі кіру́ючых рабо́тнікаў і спецыялі́стаў галі́н наро́днай гаспада́ркі''' ({{lang-ru|Республиканский межотраслевой институт повышения квалификации руководящих работников и специалистов отраслей народного хозяйства}}; скарочана '''РМІПК''') (1968—1992) — вядучая ўстанова ў сістэме павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. == Гісторыя == Інстытут быў створаны пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 30 красавіка 1968 года № 125 на базе Навучальнага камбіната па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў<ref name="sm1990">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20140913074017/http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 31.05.1990 № 138 "О признании утратившими силу решений Совета Министров БССР..."|publisher=levonevski.net|lang=ru|archive-date=2014-09-13}}</ref><ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2905952&strq=l_siz=20|title=Белорусский республиканский межотраслевой институт повышения квалификации...|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Першапачаткова перад ім была пастаўлена задача мэтавай падрыхтоўкі кадраў розных галін гаспадаркі, уключаючы [[транспарт]], [[будаўніцтва]], [[жыллёва-камунальная гаспадарка]], [[бытавое абслугоўванне]], [[гандаль]] і [[энергетыка|энергетыку]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. З 1988 года ўстанова стала галаўной навучальнай установай павышэння кваліфікацыі работнікаў усёй сістэмы рэспубліканскіх міністэрстваў і ведамстваў{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. Пачатак працэсу ліквідацыі інстытута быў пакладзены з прыняццем пастановы Савета Міністраў БССР ад 31 мая 1990 года № 138, якая адмяняла шэраг ранейшых рашэнняў, у тым ліку і пастанову аб стварэнні РМІПК<ref name="sm1990"/>. Канчаткова лёс установы быў вырашаны пастановай Савета Міністраў БССР ад 29 студзеня 1991 года «Аб першачарговых мерах па падрыхтоўцы, перападрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў... для работы ва ўмовах рыначнай эканомікі», згодна з якой галаўным навучальным цэнтрам новай сістэмы была вызначана будучая [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="pacadem">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20050208193219/http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|title=История|publisher=Академия управления при Президенте Республики Беларусь|archive-date=2005-02-08|lang=ru}}</ref>. У лютым 1992 года РМІПК быў скасаваны, а яго матэрыяльная база і будынкі па адрасе [[Маскоўская вуліца (Мінск)|вул. Маскоўская, 17]] былі перададзены Акадэміі кіравання<ref name="pacadem"/>. == Дзейнасць і структура == Інстытут з'яўляўся адной з асноўных устаноў па падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кіруючых кадраў у рэспубліцы. Навучанне дырэктараў прадпрыемстваў, галоўных інжынераў, начальнікаў цэхаў і старшых майстроў праводзілася з адрывам ад вытворчасці на працягу аднаго месяца<ref name="arch1">Дзяржаўны архіў Магілёўскай вобласці (ДАМаг). Ф. 2827. Воп. 1. Спр. 524. Арк. 2.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=139}}. Да 1990 года ўстанова ператварылася ў буйны навучальны цэнтр. Яго структура ўключала 4 [[факультэт]]ы і 13 [[кафедра (структурная адзінка)|кафедр]]. Штогод тут праходзілі навучанне звыш 10 тысяч прадстаўнікоў розных міністэрстваў і ведамстваў па больш чым 100 спецыяльнасцях. Усяго за час дзейнасці ў РМІПК павысілі кваліфікацыю больш за 101,2 тысячы кіраўнікоў і спецыялістаў<ref name="arch2">Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). Ф. 7. Воп. 10. Спр. 2274. Арк. 36-37.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Кірункі навучання == У 1986—1989 гадах навучанне было сканцэнтравана на пытаннях удасканалення гаспадарчага механізма ва ўмовах пераходу да [[рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]], арганізацыі [[гаспадарчы разлік|гаспадарчага разліку]] на прынцыпах [[арэнда|арэнды]] і [[падрад]]у, а таксама на прымяненні [[вылічальная тэхніка|вылічальнай тэхнікі]] і новых [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] у гаспадарчай дзейнасці{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=151–152}}. У 1990—1991 гадах у адпаведнасці з новымі палітычнымі і эканамічнымі выклікамі ў інстытуце былі арганізаваны новыя кірункі навучання. Сярод іх: дзяржаўна-прававая падрыхтоўка народных дэпутатаў усіх узроўняў, вывучэнне радыяцыйнай і [[прамысловая экалогія|прамысловай экалогіі]]. Таксама значная ўвага надавалася [[знешнеэканамічная дзейнасць|знешнеэканамічнай дзейнасці]] міністэрстваў, праблемам [[менеджмент]]у і [[маркетынг]]у, а таксама пытанням стварэння сумесных прадпрыемстваў з замежнымі партнёрамі<ref name="arch2"/>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2017|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7|ref=Пушкін, Агееў, 2017}} * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/img/publikacii/126-2022_mn_pushkin_i.a._ageeu_a.r._kadravy_patencyyal_kanchatkovy_u_druk.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Кадравы патэнцыял прамысловасці ўсходніх рэгіёнаў БССР (1944–1991)|месца=Магілёў|выдавецтва=БДУТ|год=2022|старонак=302|isbn=978-985-7281-36-7|ref=Пушкін, Агееў, 2022}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя ўстановы БССР]] [[Катэгорыя:Установы адукацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, ліквідаваныя ў 1992 годзе]] mcuxcwyym9l3ovwemb1c98pjude5ajk 5158136 5158135 2026-06-24T20:49:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158136 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі |арыгінальная назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі |абрэвіятура = РМІПК |заснавана = 1968 |ліквідавана = люты 1992 |тып = навучальная ўстанова павышэння кваліфікацыі |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўка кіруючых кадраў |папярэднік = Навучальны камбінат па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў |пераемнік = [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], вул. Маскоўская, 17 }} '''Рэспубліка́нскі міжгаліно́вы інстыту́т павышэ́ння кваліфіка́цыі кіру́ючых рабо́тнікаў і спецыялі́стаў галі́н наро́днай гаспада́ркі''' ({{lang-ru|Республиканский межотраслевой институт повышения квалификации руководящих работников и специалистов отраслей народного хозяйства}}; скарочана '''РМІПК''') (1968—1992) — вядучая ўстанова ў сістэме павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. == Гісторыя == Інстытут быў створаны пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 30 красавіка 1968 года № 125 на базе Навучальнага камбіната па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў<ref name="sm1990">{{cite web|url=http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 31.05.1990 № 138 "О признании утратившими силу решений Совета Министров БССР..."|publisher=levonevski.net|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913074017/http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|archive-date=2014-09-13}}</ref><ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2905952&strq=l_siz=20|title=Белорусский республиканский межотраслевой институт повышения квалификации...|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Першапачаткова перад ім была пастаўлена задача мэтавай падрыхтоўкі кадраў розных галін гаспадаркі, уключаючы [[транспарт]], [[будаўніцтва]], [[жыллёва-камунальная гаспадарка]], [[бытавое абслугоўванне]], [[гандаль]] і [[энергетыка|энергетыку]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. З 1988 года ўстанова стала галаўной навучальнай установай павышэння кваліфікацыі работнікаў усёй сістэмы рэспубліканскіх міністэрстваў і ведамстваў{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. Пачатак працэсу ліквідацыі інстытута быў пакладзены з прыняццем пастановы Савета Міністраў БССР ад 31 мая 1990 года № 138, якая адмяняла шэраг ранейшых рашэнняў, у тым ліку і пастанову аб стварэнні РМІПК<ref name="sm1990"/>. Канчаткова лёс установы быў вырашаны пастановай Савета Міністраў БССР ад 29 студзеня 1991 года «Аб першачарговых мерах па падрыхтоўцы, перападрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў... для работы ва ўмовах рыначнай эканомікі», згодна з якой галаўным навучальным цэнтрам новай сістэмы была вызначана будучая [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="pacadem">{{cite web|url=http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|title=История|publisher=Академия управления при Президенте Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20050208193219/http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|archive-date=2005-02-08|lang=ru}}</ref>. У лютым 1992 года РМІПК быў скасаваны, а яго матэрыяльная база і будынкі па адрасе [[Маскоўская вуліца (Мінск)|вул. Маскоўская, 17]] былі перададзены Акадэміі кіравання<ref name="pacadem"/>. == Дзейнасць і структура == Інстытут з'яўляўся адной з асноўных устаноў па падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кіруючых кадраў у рэспубліцы. Навучанне дырэктараў прадпрыемстваў, галоўных інжынераў, начальнікаў цэхаў і старшых майстроў праводзілася з адрывам ад вытворчасці на працягу аднаго месяца<ref name="arch1">Дзяржаўны архіў Магілёўскай вобласці (ДАМаг). Ф. 2827. Воп. 1. Спр. 524. Арк. 2.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=139}}. Да 1990 года ўстанова ператварылася ў буйны навучальны цэнтр. Яго структура ўключала 4 [[факультэт]]ы і 13 [[кафедра (структурная адзінка)|кафедр]]. Штогод тут праходзілі навучанне звыш 10 тысяч прадстаўнікоў розных міністэрстваў і ведамстваў па больш чым 100 спецыяльнасцях. Усяго за час дзейнасці ў РМІПК павысілі кваліфікацыю больш за 101,2 тысячы кіраўнікоў і спецыялістаў<ref name="arch2">Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). Ф. 7. Воп. 10. Спр. 2274. Арк. 36-37.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Кірункі навучання == У 1986—1989 гадах навучанне было сканцэнтравана на пытаннях удасканалення гаспадарчага механізма ва ўмовах пераходу да [[рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]], арганізацыі [[гаспадарчы разлік|гаспадарчага разліку]] на прынцыпах [[арэнда|арэнды]] і [[падрад]]у, а таксама на прымяненні [[вылічальная тэхніка|вылічальнай тэхнікі]] і новых [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] у гаспадарчай дзейнасці{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=151–152}}. У 1990—1991 гадах у адпаведнасці з новымі палітычнымі і эканамічнымі выклікамі ў інстытуце былі арганізаваны новыя кірункі навучання. Сярод іх: дзяржаўна-прававая падрыхтоўка народных дэпутатаў усіх узроўняў, вывучэнне радыяцыйнай і [[прамысловая экалогія|прамысловай экалогіі]]. Таксама значная ўвага надавалася [[знешнеэканамічная дзейнасць|знешнеэканамічнай дзейнасці]] міністэрстваў, праблемам [[менеджмент]]у і [[маркетынг]]у, а таксама пытанням стварэння сумесных прадпрыемстваў з замежнымі партнёрамі<ref name="arch2"/>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2017|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7|ref=Пушкін, Агееў, 2017}} * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/img/publikacii/126-2022_mn_pushkin_i.a._ageeu_a.r._kadravy_patencyyal_kanchatkovy_u_druk.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Кадравы патэнцыял прамысловасці ўсходніх рэгіёнаў БССР (1944–1991)|месца=Магілёў|выдавецтва=БДУТ|год=2022|старонак=302|isbn=978-985-7281-36-7|ref=Пушкін, Агееў, 2022}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя ўстановы БССР]] [[Катэгорыя:Установы адукацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, ліквідаваныя ў 1992 годзе]] 7zt2sxs8dc6y0f7g8j9hlzpkt70whkk 5158137 5158136 2026-06-24T20:50:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Арганізацыі, ліквідаваныя ў 1992 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1992 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158137 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі |арыгінальная назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі |абрэвіятура = РМІПК |заснавана = 1968 |ліквідавана = люты 1992 |тып = навучальная ўстанова павышэння кваліфікацыі |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўка кіруючых кадраў |папярэднік = Навучальны камбінат па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў |пераемнік = [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], вул. Маскоўская, 17 }} '''Рэспубліка́нскі міжгаліно́вы інстыту́т павышэ́ння кваліфіка́цыі кіру́ючых рабо́тнікаў і спецыялі́стаў галі́н наро́днай гаспада́ркі''' ({{lang-ru|Республиканский межотраслевой институт повышения квалификации руководящих работников и специалистов отраслей народного хозяйства}}; скарочана '''РМІПК''') (1968—1992) — вядучая ўстанова ў сістэме павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. == Гісторыя == Інстытут быў створаны пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 30 красавіка 1968 года № 125 на базе Навучальнага камбіната па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў<ref name="sm1990">{{cite web|url=http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 31.05.1990 № 138 "О признании утратившими силу решений Совета Министров БССР..."|publisher=levonevski.net|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913074017/http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|archive-date=2014-09-13}}</ref><ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2905952&strq=l_siz=20|title=Белорусский республиканский межотраслевой институт повышения квалификации...|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Першапачаткова перад ім была пастаўлена задача мэтавай падрыхтоўкі кадраў розных галін гаспадаркі, уключаючы [[транспарт]], [[будаўніцтва]], [[жыллёва-камунальная гаспадарка]], [[бытавое абслугоўванне]], [[гандаль]] і [[энергетыка|энергетыку]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. З 1988 года ўстанова стала галаўной навучальнай установай павышэння кваліфікацыі работнікаў усёй сістэмы рэспубліканскіх міністэрстваў і ведамстваў{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. Пачатак працэсу ліквідацыі інстытута быў пакладзены з прыняццем пастановы Савета Міністраў БССР ад 31 мая 1990 года № 138, якая адмяняла шэраг ранейшых рашэнняў, у тым ліку і пастанову аб стварэнні РМІПК<ref name="sm1990"/>. Канчаткова лёс установы быў вырашаны пастановай Савета Міністраў БССР ад 29 студзеня 1991 года «Аб першачарговых мерах па падрыхтоўцы, перападрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў... для работы ва ўмовах рыначнай эканомікі», згодна з якой галаўным навучальным цэнтрам новай сістэмы была вызначана будучая [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="pacadem">{{cite web|url=http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|title=История|publisher=Академия управления при Президенте Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20050208193219/http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|archive-date=2005-02-08|lang=ru}}</ref>. У лютым 1992 года РМІПК быў скасаваны, а яго матэрыяльная база і будынкі па адрасе [[Маскоўская вуліца (Мінск)|вул. Маскоўская, 17]] былі перададзены Акадэміі кіравання<ref name="pacadem"/>. == Дзейнасць і структура == Інстытут з'яўляўся адной з асноўных устаноў па падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кіруючых кадраў у рэспубліцы. Навучанне дырэктараў прадпрыемстваў, галоўных інжынераў, начальнікаў цэхаў і старшых майстроў праводзілася з адрывам ад вытворчасці на працягу аднаго месяца<ref name="arch1">Дзяржаўны архіў Магілёўскай вобласці (ДАМаг). Ф. 2827. Воп. 1. Спр. 524. Арк. 2.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=139}}. Да 1990 года ўстанова ператварылася ў буйны навучальны цэнтр. Яго структура ўключала 4 [[факультэт]]ы і 13 [[кафедра (структурная адзінка)|кафедр]]. Штогод тут праходзілі навучанне звыш 10 тысяч прадстаўнікоў розных міністэрстваў і ведамстваў па больш чым 100 спецыяльнасцях. Усяго за час дзейнасці ў РМІПК павысілі кваліфікацыю больш за 101,2 тысячы кіраўнікоў і спецыялістаў<ref name="arch2">Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). Ф. 7. Воп. 10. Спр. 2274. Арк. 36-37.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Кірункі навучання == У 1986—1989 гадах навучанне было сканцэнтравана на пытаннях удасканалення гаспадарчага механізма ва ўмовах пераходу да [[рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]], арганізацыі [[гаспадарчы разлік|гаспадарчага разліку]] на прынцыпах [[арэнда|арэнды]] і [[падрад]]у, а таксама на прымяненні [[вылічальная тэхніка|вылічальнай тэхнікі]] і новых [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] у гаспадарчай дзейнасці{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=151–152}}. У 1990—1991 гадах у адпаведнасці з новымі палітычнымі і эканамічнымі выклікамі ў інстытуце былі арганізаваны новыя кірункі навучання. Сярод іх: дзяржаўна-прававая падрыхтоўка народных дэпутатаў усіх узроўняў, вывучэнне радыяцыйнай і [[прамысловая экалогія|прамысловай экалогіі]]. Таксама значная ўвага надавалася [[знешнеэканамічная дзейнасць|знешнеэканамічнай дзейнасці]] міністэрстваў, праблемам [[менеджмент]]у і [[маркетынг]]у, а таксама пытанням стварэння сумесных прадпрыемстваў з замежнымі партнёрамі<ref name="arch2"/>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2017|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7|ref=Пушкін, Агееў, 2017}} * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/img/publikacii/126-2022_mn_pushkin_i.a._ageeu_a.r._kadravy_patencyyal_kanchatkovy_u_druk.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Кадравы патэнцыял прамысловасці ўсходніх рэгіёнаў БССР (1944–1991)|месца=Магілёў|выдавецтва=БДУТ|год=2022|старонак=302|isbn=978-985-7281-36-7|ref=Пушкін, Агееў, 2022}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя ўстановы БССР]] [[Катэгорыя:Установы адукацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1992 годзе]] kxl4tur94z89k8xkaxb41kbaxnyps6j 5158138 5158137 2026-06-24T20:54:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158138 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі |арыгінальная назва = Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі |абрэвіятура = РМІПК |заснавана = 1968 |ліквідавана = люты 1992 |тып = навучальная ўстанова павышэння кваліфікацыі |юрыдычны статус = дзяржаўная ўстанова |мэта = павышэнне кваліфікацыі і перападрыхтоўка кіруючых кадраў |папярэднік = Навучальны камбінат па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў |пераемнік = [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] |краіна = {{Сцягафікацыя|БССР}} |месцазнаходжанне = [[Мінск]], вул. Маскоўская, 17 }} '''Рэспубліка́нскі міжгаліно́вы інстыту́т павышэ́ння кваліфіка́цыі кіру́ючых рабо́тнікаў і спецыялі́стаў галі́н наро́днай гаспада́ркі''' ({{lang-ru|Республиканский межотраслевой институт повышения квалификации руководящих работников и специалистов отраслей народного хозяйства}}; скарочана '''РМІПК''') (1968—1992) — вядучая ўстанова ў сістэме павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кіруючых работнікаў і спецыялістаў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. == Гісторыя == Інстытут быў створаны пастановай [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 30 красавіка 1968 года № 125 на базе Навучальнага камбіната па павышэнні кваліфікацыі кіруючых і інжынерна-тэхнічных работнікаў<ref name="sm1990">{{cite web|url=http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 31.05.1990 № 138 "О признании утратившими силу решений Совета Министров БССР..."|publisher=levonevski.net|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140913074017/http://levonevski.net/pravo/norm2013/num71/d71710.html|archive-date=2014-09-13}}</ref><ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2905952&strq=l_siz=20|title=Белорусский республиканский межотраслевой институт повышения квалификации...|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=ru|accessdate=2026-06-24}}</ref>. Першапачаткова перад ім была пастаўлена задача мэтавай падрыхтоўкі кадраў розных галін гаспадаркі, уключаючы [[транспарт]], [[будаўніцтва]], [[жыллёва-камунальная гаспадарка]], [[бытавое абслугоўванне]], [[гандаль]] і [[энергетыка|энергетыку]]{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. З 1988 года ўстанова стала галаўной навучальнай установай павышэння кваліфікацыі работнікаў усёй сістэмы рэспубліканскіх міністэрстваў і ведамстваў{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. Пачатак працэсу ліквідацыі інстытута быў пакладзены з прыняццем пастановы [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] ад 31 мая 1990 года № 138, якая адмяняла шэраг ранейшых рашэнняў, у тым ліку і пастанову аб стварэнні РМІПК<ref name="sm1990"/>. Канчаткова лёс установы быў вырашаны пастановай Савета Міністраў БССР ад 29 студзеня 1991 года «Аб першачарговых мерах па падрыхтоўцы, перападрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў... для работы ва ўмовах рыначнай эканомікі», згодна з якой галаўным навучальным цэнтрам новай сістэмы была вызначана будучая [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="pacadem">{{cite web|url=http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|title=История|publisher=Академия управления при Президенте Республики Беларусь|archive-url=https://web.archive.org/web/20050208193219/http://www.pacademy.edu.by/ist/academ.phtml?ist|archive-date=2005-02-08|lang=ru}}</ref>. У лютым 1992 года РМІПК быў скасаваны, а яго матэрыяльная база і будынкі па адрасе [[Маскоўская вуліца (Мінск)|вул. Маскоўская, 17]] былі перададзены Акадэміі кіравання<ref name="pacadem"/>. == Дзейнасць і структура == Інстытут з'яўляўся адной з асноўных устаноў па падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кіруючых кадраў у рэспубліцы. Навучанне дырэктараў прадпрыемстваў, галоўных інжынераў, начальнікаў цэхаў і старшых майстроў праводзілася з адрывам ад вытворчасці на працягу аднаго месяца<ref name="arch1">Дзяржаўны архіў Магілёўскай вобласці (ДАМаг). Ф. 2827. Воп. 1. Спр. 524. Арк. 2.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=139}}. Да 1990 года ўстанова ператварылася ў буйны навучальны цэнтр. Яго структура ўключала 4 [[факультэт]]ы і 13 [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедр]]. Штогод тут праходзілі навучанне звыш 10 тысяч прадстаўнікоў розных міністэрстваў і ведамстваў па больш чым 100 спецыяльнасцях. Усяго за час дзейнасці ў РМІПК павысілі кваліфікацыю больш за 101,2 тысячы кіраўнікоў і спецыялістаў<ref name="arch2">Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). Ф. 7. Воп. 10. Спр. 2274. Арк. 36-37.</ref>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=140}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=149}}. == Кірункі навучання == У 1986—1989 гадах навучанне было сканцэнтравана на пытаннях удасканалення гаспадарчага механізма ва ўмовах пераходу да [[рыначная эканоміка|рыначнай эканомікі]], арганізацыі [[гаспадарчы разлік|гаспадарчага разліку]] на прынцыпах [[арэнда|арэнды]] і [[падрад]]у, а таксама на прымяненні [[вылічальная тэхніка|вылічальнай тэхнікі]] і новых [[інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]] у гаспадарчай дзейнасці{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=151–152}}. У 1990—1991 гадах у адпаведнасці з новымі палітычнымі і эканамічнымі выклікамі ў інстытуце былі арганізаваны новыя кірункі навучання. Сярод іх: дзяржаўна-прававая падрыхтоўка народных дэпутатаў усіх узроўняў, вывучэнне радыяцыйнай і [[прамысловая экалогія|прамысловай экалогіі]]. Таксама значная ўвага надавалася [[знешнеэканамічная дзейнасць|знешнеэканамічнай дзейнасці]] міністэрстваў, праблемам [[менеджмент]]у і [[маркетынг]]у, а таксама пытанням стварэння сумесных прадпрыемстваў з замежнымі партнёрамі<ref name="arch2"/>{{sfn|Пушкін, Агееў|2022|с=142}}{{sfn|Пушкін, Агееў|2017|с=152}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/files/85-2017_ageeu_a_r_pushkin_i_a_gram_supolnasc_2017_03.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Грамадзянская супольнасць і дзяржава. Станаўленне беларускага самакіравання|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУХ|год=2017|старонак=182|isbn=978-985-6985-90-7|ref=Пушкін, Агееў, 2017}} * {{кніга|спасылка=https://www.bgut.by/sites/default/files/userfiles/EF/GD/img/publikacii/126-2022_mn_pushkin_i.a._ageeu_a.r._kadravy_patencyyal_kanchatkovy_u_druk.pdf|аўтар=[[Ігар Аляксандравіч Пушкін|Пушкін І. А.]], [[Аляксандр Рыгоравіч Агееў|Агееў А. Р.]]|загаловак=Кадравы патэнцыял прамысловасці ўсходніх рэгіёнаў БССР (1944–1991)|месца=Магілёў|выдавецтва=БДУТ|год=2022|старонак=302|isbn=978-985-7281-36-7|ref=Пушкін, Агееў, 2022}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Навуковыя ўстановы БССР]] [[Катэгорыя:Установы адукацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1968 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, закрытыя ў 1992 годзе]] mm46zwx513srolizdiilcn6as18i85q 0 809943 5158139 2026-06-24T21:00:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі]] 5158139 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі]] qia38mf41nep30tjn0ahm4t1w3lykl7 0 809944 5158140 2026-06-24T21:00:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі]] 5158140 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі]] qia38mf41nep30tjn0ahm4t1w3lykl7 0 809945 5158142 2026-06-24T21:06:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі]] 5158142 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Рэспубліканскі міжгаліновы інстытут павышэння кваліфікацыі кіруючых работнікаў і спецыялістаў галін народнай гаспадаркі]] qia38mf41nep30tjn0ahm4t1w3lykl7 0 809946 5158143 2026-06-24T21:18:55Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Сайт}} '''EpsteinExposed''' (з {{lang-en|Эпштэйн выкрыты}}) — бясплатная інтэрнэт-база даных з адкрытым зыходным кодам, якая індэксуе і перакрыжавана супастаўляе дакументы з матэрыялаў справы [[Джэфры Эпштэйн|Джэфры Эпштэйна]]<ref name="wired">{{cite news |last1=Biller |first1=Ryan |title=He Built t...» 5158143 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''EpsteinExposed''' (з {{lang-en|Эпштэйн выкрыты}}) — бясплатная інтэрнэт-база даных з адкрытым зыходным кодам, якая індэксуе і перакрыжавана супастаўляе дакументы з матэрыялаў справы [[Джэфры Эпштэйн|Джэфры Эпштэйна]]<ref name="wired">{{cite news |last1=Biller |first1=Ryan |title=He Built the Definitive Epstein Database—and It Consumed His Life |url=https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |work=Wired (magazine) |date=March 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325212157/https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |archive-date=March 25, 2026}}</ref>. ==Гісторыя == Першая апублікаваная [[Файлы Эпштэйна|партыя дакументаў, звязаных з Эпштэйнам]], тычылася грамадзянскага пазову [[Гіслейн Максвел]], і гэтыя дакументы былі апублікаваныя праз федэральныя судовыя рэестры, раскіданыя па некалькіх штатах, прычым некаторыя з іх сталі даступныя праз PACER і іншыя сховішчы. Другая партыя ўяўляла сабой набор з файламі выяў і відэа<ref name="Groves">{{cite news |last1=Groves |first1=Stephen |title=Many of the Epstein case files that were just released by a House committee were already public |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/many-of-the-epstein-case-files-that-were-just-released-by-a-house-committee-were-already-public |work=[[PBS News Hour]] |agency=[[Associated Press]] |date=September 2, 2025}}</ref>. Пасля гэтага былі апублікаваныя наборы даных у выглядзе асобных файлаў без якога-небудзь кантэксту,<ref name="Scripps">{{cite news |title=DOJ releases millions of Epstein records, many lacking context or corroboration |url=https://www.scrippsnews.com/us-news/crime/epstein-files/justice-department-releases-more-than-3-million-new-epstein-related-records |work=[[Scripps News]] |date=January 30, 2026}}</ref> многія дакументы былі дрэнна адсканаваныя<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Dean |title=Fact Check: DOJ Epstein Library's Formatting Glitch Turned Email About 'sexy and cute, 19y0' Brazilian Into 'sexy and cute, =9yo' |url=https://www.yahoo.com/news/articles/fact-check-doj-epstein-librarys-095825612.html |work=[[Lead Stories]] |date=February 5, 2026}}</ref> and redacted,<ref name="Gollam">{{cite news |last1=Gollom |first1=Mark |title=How internet sleuths are un-redacting some of the Epstein files |url=https://www.cbc.ca/news/world/epstein-files-unredacting-9.7027723 |work=[[CBC Television]] |date=December 25, 2025}}</ref> і адрэдагаваныя<ref name="Barrientos">{{cite news |last1=Barrientos |first1=Alex |title=How a Basic URL Change Exposed Sensitive Epstein Files on DOJ Servers |url=https://www.yahoo.com/news/articles/basic-url-change-exposed-sensitive-170150638.html |work=Yahoo News |date=February 17, 2026}}</ref>. Каб вырашыць праблему з вялізарнай колькасцю і нізкай якасцю апублікаваных матэрыялаў групы журналістаў і інжынераў распрацавалі інструменты, зрабіўшы файлы сапраўды даступнымі для пошуку<ref name="Deck">{{cite news |last1=Deck |first1=Andrew |title=AI-powered search is fueling a wave of Epstein Files transparency projects |url=https://www.niemanlab.org/2026/03/ai-powered-search-is-fueling-a-wave-of-epstein-files-transparency-projects/ |work=[[Nieman Foundation for Journalism]] |date=March 4, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kahn |first1=Gretel |title=From AI tools to Prince Andrew’s arrest: How newsrooms are digging into the Jeffrey Epstein files |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/news/epstein-files-investigative-journalism-prince-andrew-arrest |work=[[Reuters Institute for the Study of Journalism]] |date=February 19, 2026}}</ref>. На фоне гэтых работ узнік праект EpsteinExposed, створаны інжынерам даных пад нікам EricKeller2. Аўтар заяўляў, што яго матывацыя часткова караніцца ва ўласным вопыце сексуальнага гвалту ў дзяцінстве<ref name="wired"/>. У лютым 2026 года база была прэзентавана на [[Reddit]]<ref name="ynet">{{Cite web |last=Wullman |first=Israel |date=March 21, 2026 |title=The man behind the world's largest Epstein files database |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/rk1vwdjcbl |work=[[Ynet|Ynet News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=I mapped every connection in the Epstein files. It started with 6,000 documents. It's now 1.5 million. Here's what changed. |url=https://www.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |website=Reddit |access-date=29 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329190228/https://old.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |archive-date=March 29, 2026 |date=February 13, 2026}}</ref>. ==Апісанне== База дадзеных прадастаўляе інтэрфейс пошуку для дакументаў, апублікаваных у адпаведнасці з [[Акт аб празрыстасці файлаў Эпштэйна|Законам аб празрыстасці файлаў Эпштэйна]], а таксама матэрыялаў з архіваў Jmail, рассакрэчвання справы Максвел і іншых агульнадаступных крыніц<ref name="wired"/>. Станам на чэрвень 2026 г. база змяшчала 2 147 129 дакументаў, 1846 асоб, 3652 запісы палётаў і 51 254 сувязі, а таксама 1 758 382 электронныя лісты, атрыманыя з прэс-рэлізаў [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрства юстыцыі ЗША]], судовых дакументаў, расследванняў [[ФБР]] і [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]]<ref>{{cite web |title=Press Kit |url=https://epsteinexposed.com/press |website=EpsteinExposed |archive-url=http://web.archive.org/web/20260609124455/https://epsteinexposed.com/press |archive-date=June 9, 2026}}</ref>. EpsteinExposed факусуюць на тым, каб зрабіць больш зразумелымі ўзаемасувязі паміж фрагментамі даных, крыжаваныя спасылкі на людзей, банкаўскія пераклады, запісы аб рэйсах і іншыя дэталі<ref name="wired"/>. Функцыі ўключаюць візуалізацыю сеткавых графікаў сувязяў, інтэрактыўнае адлюстраванне часопісаў рэйсаў і аналіз і абагульненне дакументаў з дапамогай [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]<ref name="ynet"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]][[Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце]][[Катэгорыя:Сайты ЗША]] allzbhhsig0kqf3k0u9o6ar02jg88vj 5158145 5158143 2026-06-24T21:19:54Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5158145 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''EpsteinExposed''' (з {{lang-en|Эпштэйн выкрыты}}) — бясплатная інтэрнэт-база даных з адкрытым зыходным кодам, якая індэксуе і перакрыжавана супастаўляе дакументы з матэрыялаў справы [[Джэфры Эпштэйн|Джэфры Эпштэйна]]<ref name="wired">{{cite news |last1=Biller |first1=Ryan |title=He Built the Definitive Epstein Database—and It Consumed His Life |url=https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |work=Wired (magazine) |date=March 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325212157/https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |archive-date=March 25, 2026}}</ref>. ==Гісторыя == Першая апублікаваная [[Файлы Эпштэйна|партыя дакументаў, звязаных з Эпштэйнам]], тычылася грамадзянскага пазову [[Гіслейн Максвел]], і гэтыя дакументы былі апублікаваныя праз федэральныя судовыя рэестры, раскіданыя па некалькіх штатах, прычым некаторыя з іх сталі даступныя праз PACER і іншыя сховішчы. Другая партыя ўяўляла сабой набор з файламі выяў і відэа<ref name="Groves">{{cite news |last1=Groves |first1=Stephen |title=Many of the Epstein case files that were just released by a House committee were already public |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/many-of-the-epstein-case-files-that-were-just-released-by-a-house-committee-were-already-public |work=[[PBS News Hour]] |agency=[[Associated Press]] |date=September 2, 2025}}</ref>. Пасля гэтага былі апублікаваныя наборы даных у выглядзе асобных файлаў без якога-небудзь кантэксту,<ref name="Scripps">{{cite news |title=DOJ releases millions of Epstein records, many lacking context or corroboration |url=https://www.scrippsnews.com/us-news/crime/epstein-files/justice-department-releases-more-than-3-million-new-epstein-related-records |work=[[Scripps News]] |date=January 30, 2026}}</ref> многія дакументы былі дрэнна адсканаваныя<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Dean |title=Fact Check: DOJ Epstein Library's Formatting Glitch Turned Email About 'sexy and cute, 19y0' Brazilian Into 'sexy and cute, =9yo' |url=https://www.yahoo.com/news/articles/fact-check-doj-epstein-librarys-095825612.html |work=[[Lead Stories]] |date=February 5, 2026}}</ref> і адрэдагаваныя<ref name="Gollam">{{cite news |last1=Gollom |first1=Mark |title=How internet sleuths are un-redacting some of the Epstein files |url=https://www.cbc.ca/news/world/epstein-files-unredacting-9.7027723 |work=[[CBC Television]] |date=December 25, 2025}}</ref><ref name="Barrientos">{{cite news |last1=Barrientos |first1=Alex |title=How a Basic URL Change Exposed Sensitive Epstein Files on DOJ Servers |url=https://www.yahoo.com/news/articles/basic-url-change-exposed-sensitive-170150638.html |work=Yahoo News |date=February 17, 2026}}</ref>. Каб вырашыць праблему з вялізарнай колькасцю і нізкай якасцю апублікаваных матэрыялаў групы журналістаў і інжынераў распрацавалі інструменты, зрабіўшы файлы сапраўды даступнымі для пошуку<ref name="Deck">{{cite news |last1=Deck |first1=Andrew |title=AI-powered search is fueling a wave of Epstein Files transparency projects |url=https://www.niemanlab.org/2026/03/ai-powered-search-is-fueling-a-wave-of-epstein-files-transparency-projects/ |work=[[Nieman Foundation for Journalism]] |date=March 4, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kahn |first1=Gretel |title=From AI tools to Prince Andrew’s arrest: How newsrooms are digging into the Jeffrey Epstein files |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/news/epstein-files-investigative-journalism-prince-andrew-arrest |work=[[Reuters Institute for the Study of Journalism]] |date=February 19, 2026}}</ref>. На фоне гэтых работ узнік праект EpsteinExposed, створаны інжынерам даных пад нікам EricKeller2. Аўтар заяўляў, што яго матывацыя часткова караніцца ва ўласным вопыце сексуальнага гвалту ў дзяцінстве<ref name="wired"/>. У лютым 2026 года база была прэзентавана на [[Reddit]]<ref name="ynet">{{Cite web |last=Wullman |first=Israel |date=March 21, 2026 |title=The man behind the world's largest Epstein files database |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/rk1vwdjcbl |work=[[Ynet|Ynet News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=I mapped every connection in the Epstein files. It started with 6,000 documents. It's now 1.5 million. Here's what changed. |url=https://www.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |website=Reddit |access-date=29 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329190228/https://old.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |archive-date=March 29, 2026 |date=February 13, 2026}}</ref>. ==Апісанне== База дадзеных прадастаўляе інтэрфейс пошуку для дакументаў, апублікаваных у адпаведнасці з [[Акт аб празрыстасці файлаў Эпштэйна|Законам аб празрыстасці файлаў Эпштэйна]], а таксама матэрыялаў з архіваў Jmail, рассакрэчвання справы Максвел і іншых агульнадаступных крыніц<ref name="wired"/>. Станам на чэрвень 2026 г. база змяшчала 2 147 129 дакументаў, 1846 асоб, 3652 запісы палётаў і 51 254 сувязі, а таксама 1 758 382 электронныя лісты, атрыманыя з прэс-рэлізаў [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрства юстыцыі ЗША]], судовых дакументаў, расследванняў [[ФБР]] і [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]]<ref>{{cite web |title=Press Kit |url=https://epsteinexposed.com/press |website=EpsteinExposed |archive-url=http://web.archive.org/web/20260609124455/https://epsteinexposed.com/press |archive-date=June 9, 2026}}</ref>. EpsteinExposed факусуюць на тым, каб зрабіць больш зразумелымі ўзаемасувязі паміж фрагментамі даных, крыжаваныя спасылкі на людзей, банкаўскія пераклады, запісы аб рэйсах і іншыя дэталі<ref name="wired"/>. Функцыі ўключаюць візуалізацыю сеткавых графікаў сувязяў, інтэрактыўнае адлюстраванне часопісаў рэйсаў і аналіз і абагульненне дакументаў з дапамогай [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]<ref name="ynet"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]][[Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце]][[Катэгорыя:Сайты ЗША]] or6ksrhybc04h4wlk75r9gemnpcsoov 5158146 5158145 2026-06-24T21:20:25Z DBatura 73587 /* Апісанне */ 5158146 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''EpsteinExposed''' (з {{lang-en|Эпштэйн выкрыты}}) — бясплатная інтэрнэт-база даных з адкрытым зыходным кодам, якая індэксуе і перакрыжавана супастаўляе дакументы з матэрыялаў справы [[Джэфры Эпштэйн|Джэфры Эпштэйна]]<ref name="wired">{{cite news |last1=Biller |first1=Ryan |title=He Built the Definitive Epstein Database—and It Consumed His Life |url=https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |work=Wired (magazine) |date=March 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325212157/https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |archive-date=March 25, 2026}}</ref>. ==Гісторыя == Першая апублікаваная [[Файлы Эпштэйна|партыя дакументаў, звязаных з Эпштэйнам]], тычылася грамадзянскага пазову [[Гіслейн Максвел]], і гэтыя дакументы былі апублікаваныя праз федэральныя судовыя рэестры, раскіданыя па некалькіх штатах, прычым некаторыя з іх сталі даступныя праз PACER і іншыя сховішчы. Другая партыя ўяўляла сабой набор з файламі выяў і відэа<ref name="Groves">{{cite news |last1=Groves |first1=Stephen |title=Many of the Epstein case files that were just released by a House committee were already public |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/many-of-the-epstein-case-files-that-were-just-released-by-a-house-committee-were-already-public |work=[[PBS News Hour]] |agency=[[Associated Press]] |date=September 2, 2025}}</ref>. Пасля гэтага былі апублікаваныя наборы даных у выглядзе асобных файлаў без якога-небудзь кантэксту,<ref name="Scripps">{{cite news |title=DOJ releases millions of Epstein records, many lacking context or corroboration |url=https://www.scrippsnews.com/us-news/crime/epstein-files/justice-department-releases-more-than-3-million-new-epstein-related-records |work=[[Scripps News]] |date=January 30, 2026}}</ref> многія дакументы былі дрэнна адсканаваныя<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Dean |title=Fact Check: DOJ Epstein Library's Formatting Glitch Turned Email About 'sexy and cute, 19y0' Brazilian Into 'sexy and cute, =9yo' |url=https://www.yahoo.com/news/articles/fact-check-doj-epstein-librarys-095825612.html |work=[[Lead Stories]] |date=February 5, 2026}}</ref> і адрэдагаваныя<ref name="Gollam">{{cite news |last1=Gollom |first1=Mark |title=How internet sleuths are un-redacting some of the Epstein files |url=https://www.cbc.ca/news/world/epstein-files-unredacting-9.7027723 |work=[[CBC Television]] |date=December 25, 2025}}</ref><ref name="Barrientos">{{cite news |last1=Barrientos |first1=Alex |title=How a Basic URL Change Exposed Sensitive Epstein Files on DOJ Servers |url=https://www.yahoo.com/news/articles/basic-url-change-exposed-sensitive-170150638.html |work=Yahoo News |date=February 17, 2026}}</ref>. Каб вырашыць праблему з вялізарнай колькасцю і нізкай якасцю апублікаваных матэрыялаў групы журналістаў і інжынераў распрацавалі інструменты, зрабіўшы файлы сапраўды даступнымі для пошуку<ref name="Deck">{{cite news |last1=Deck |first1=Andrew |title=AI-powered search is fueling a wave of Epstein Files transparency projects |url=https://www.niemanlab.org/2026/03/ai-powered-search-is-fueling-a-wave-of-epstein-files-transparency-projects/ |work=[[Nieman Foundation for Journalism]] |date=March 4, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kahn |first1=Gretel |title=From AI tools to Prince Andrew’s arrest: How newsrooms are digging into the Jeffrey Epstein files |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/news/epstein-files-investigative-journalism-prince-andrew-arrest |work=[[Reuters Institute for the Study of Journalism]] |date=February 19, 2026}}</ref>. На фоне гэтых работ узнік праект EpsteinExposed, створаны інжынерам даных пад нікам EricKeller2. Аўтар заяўляў, што яго матывацыя часткова караніцца ва ўласным вопыце сексуальнага гвалту ў дзяцінстве<ref name="wired"/>. У лютым 2026 года база была прэзентавана на [[Reddit]]<ref name="ynet">{{Cite web |last=Wullman |first=Israel |date=March 21, 2026 |title=The man behind the world's largest Epstein files database |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/rk1vwdjcbl |work=[[Ynet|Ynet News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=I mapped every connection in the Epstein files. It started with 6,000 documents. It's now 1.5 million. Here's what changed. |url=https://www.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |website=Reddit |access-date=29 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329190228/https://old.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |archive-date=March 29, 2026 |date=February 13, 2026}}</ref>. ==Апісанне== База даных прадастаўляе інтэрфейс пошуку для дакументаў, апублікаваных у адпаведнасці з [[Акт аб празрыстасці файлаў Эпштэйна|Законам аб празрыстасці файлаў Эпштэйна]], а таксама матэрыялаў з архіваў Jmail, рассакрэчвання справы Максвел і іншых агульнадаступных крыніц<ref name="wired"/>. Станам на чэрвень 2026 г. база змяшчала 2 147 129 дакументаў, 1846 асоб, 3652 запісы палётаў і 51 254 сувязі, а таксама 1 758 382 электронныя лісты, атрыманыя з прэс-рэлізаў [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрства юстыцыі ЗША]], судовых дакументаў, расследванняў [[ФБР]] і [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]]<ref>{{cite web |title=Press Kit |url=https://epsteinexposed.com/press |website=EpsteinExposed |archive-url=http://web.archive.org/web/20260609124455/https://epsteinexposed.com/press |archive-date=June 9, 2026}}</ref>. EpsteinExposed факусуюць на тым, каб зрабіць больш зразумелымі ўзаемасувязі паміж фрагментамі даных, крыжаваныя спасылкі на людзей, банкаўскія пераклады, запісы аб рэйсах і іншыя дэталі<ref name="wired"/>. Функцыі ўключаюць візуалізацыю сеткавых графікаў сувязяў, інтэрактыўнае адлюстраванне часопісаў рэйсаў і аналіз і абагульненне дакументаў з дапамогай [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]<ref name="ynet"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]][[Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце]][[Катэгорыя:Сайты ЗША]] d681wl4isvphh30p0fbyj8hzsb5c1pa 5158147 5158146 2026-06-24T21:21:22Z DBatura 73587 /* Апісанне */ 5158147 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''EpsteinExposed''' (з {{lang-en|Эпштэйн выкрыты}}) — бясплатная інтэрнэт-база даных з адкрытым зыходным кодам, якая індэксуе і перакрыжавана супастаўляе дакументы з матэрыялаў справы [[Джэфры Эпштэйн|Джэфры Эпштэйна]]<ref name="wired">{{cite news |last1=Biller |first1=Ryan |title=He Built the Definitive Epstein Database—and It Consumed His Life |url=https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |work=Wired (magazine) |date=March 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325212157/https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |archive-date=March 25, 2026}}</ref>. ==Гісторыя == Першая апублікаваная [[Файлы Эпштэйна|партыя дакументаў, звязаных з Эпштэйнам]], тычылася грамадзянскага пазову [[Гіслейн Максвел]], і гэтыя дакументы былі апублікаваныя праз федэральныя судовыя рэестры, раскіданыя па некалькіх штатах, прычым некаторыя з іх сталі даступныя праз PACER і іншыя сховішчы. Другая партыя ўяўляла сабой набор з файламі выяў і відэа<ref name="Groves">{{cite news |last1=Groves |first1=Stephen |title=Many of the Epstein case files that were just released by a House committee were already public |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/many-of-the-epstein-case-files-that-were-just-released-by-a-house-committee-were-already-public |work=[[PBS News Hour]] |agency=[[Associated Press]] |date=September 2, 2025}}</ref>. Пасля гэтага былі апублікаваныя наборы даных у выглядзе асобных файлаў без якога-небудзь кантэксту,<ref name="Scripps">{{cite news |title=DOJ releases millions of Epstein records, many lacking context or corroboration |url=https://www.scrippsnews.com/us-news/crime/epstein-files/justice-department-releases-more-than-3-million-new-epstein-related-records |work=[[Scripps News]] |date=January 30, 2026}}</ref> многія дакументы былі дрэнна адсканаваныя<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Dean |title=Fact Check: DOJ Epstein Library's Formatting Glitch Turned Email About 'sexy and cute, 19y0' Brazilian Into 'sexy and cute, =9yo' |url=https://www.yahoo.com/news/articles/fact-check-doj-epstein-librarys-095825612.html |work=[[Lead Stories]] |date=February 5, 2026}}</ref> і адрэдагаваныя<ref name="Gollam">{{cite news |last1=Gollom |first1=Mark |title=How internet sleuths are un-redacting some of the Epstein files |url=https://www.cbc.ca/news/world/epstein-files-unredacting-9.7027723 |work=[[CBC Television]] |date=December 25, 2025}}</ref><ref name="Barrientos">{{cite news |last1=Barrientos |first1=Alex |title=How a Basic URL Change Exposed Sensitive Epstein Files on DOJ Servers |url=https://www.yahoo.com/news/articles/basic-url-change-exposed-sensitive-170150638.html |work=Yahoo News |date=February 17, 2026}}</ref>. Каб вырашыць праблему з вялізарнай колькасцю і нізкай якасцю апублікаваных матэрыялаў групы журналістаў і інжынераў распрацавалі інструменты, зрабіўшы файлы сапраўды даступнымі для пошуку<ref name="Deck">{{cite news |last1=Deck |first1=Andrew |title=AI-powered search is fueling a wave of Epstein Files transparency projects |url=https://www.niemanlab.org/2026/03/ai-powered-search-is-fueling-a-wave-of-epstein-files-transparency-projects/ |work=[[Nieman Foundation for Journalism]] |date=March 4, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kahn |first1=Gretel |title=From AI tools to Prince Andrew’s arrest: How newsrooms are digging into the Jeffrey Epstein files |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/news/epstein-files-investigative-journalism-prince-andrew-arrest |work=[[Reuters Institute for the Study of Journalism]] |date=February 19, 2026}}</ref>. На фоне гэтых работ узнік праект EpsteinExposed, створаны інжынерам даных пад нікам EricKeller2. Аўтар заяўляў, што яго матывацыя часткова караніцца ва ўласным вопыце сексуальнага гвалту ў дзяцінстве<ref name="wired"/>. У лютым 2026 года база была прэзентавана на [[Reddit]]<ref name="ynet">{{Cite web |last=Wullman |first=Israel |date=March 21, 2026 |title=The man behind the world's largest Epstein files database |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/rk1vwdjcbl |work=[[Ynet|Ynet News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=I mapped every connection in the Epstein files. It started with 6,000 documents. It's now 1.5 million. Here's what changed. |url=https://www.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |website=Reddit |access-date=29 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329190228/https://old.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |archive-date=March 29, 2026 |date=February 13, 2026}}</ref>. ==Апісанне== База даных прадастаўляе інтэрфейс пошуку для дакументаў, апублікаваных у адпаведнасці з [[Акт аб празрыстасці файлаў Эпштэйна|Законам аб празрыстасці файлаў Эпштэйна]], а таксама матэрыялаў з архіваў Jmail, рассакрэчвання справы Максвел і іншых агульнадаступных крыніц<ref name="wired"/>. EpsteinExposed факусуецца на тым, каб зрабіць больш зразумелымі ўзаемасувязі паміж фрагментамі даных, крыжаваныя спасылкі на людзей, банкаўскія пераклады, запісы аб рэйсах і іншыя дэталі<ref name="wired"/>. Функцыі сайта ўключаюць візуалізацыю сеткавых графікаў сувязяў, інтэрактыўнае адлюстраванне журналаў рэйсаў і аналіз і абагульненне дакументаў з дапамогай [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]<ref name="ynet"/>. Станам на чэрвень 2026 г. база змяшчала 2 147 129 дакументаў, 1846 асоб, 3652 запісы палётаў і 51 254 сувязі, а таксама 1 758 382 электронныя лісты, атрыманыя з прэс-рэлізаў [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрства юстыцыі ЗША]], судовых дакументаў, расследванняў [[ФБР]] і [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]]<ref>{{cite web |title=Press Kit |url=https://epsteinexposed.com/press |website=EpsteinExposed |archive-url=http://web.archive.org/web/20260609124455/https://epsteinexposed.com/press |archive-date=June 9, 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]][[Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце]][[Катэгорыя:Сайты ЗША]] ioefgwzxnvkcps4kp1s2gnmt157tokh 5158148 5158147 2026-06-24T21:22:30Z DBatura 73587 5158148 wikitext text/x-wiki {{Сайт}} '''EpsteinExposed''' (з {{lang-en|Эпштэйн выкрыты}}) — бясплатная інтэрнэт-база даных з адкрытым зыходным кодам, якая індэксуе і перакрыжавана супастаўляе дакументы з матэрыялаў справы [[Джэфры Эпштэйн|Джэфры Эпштэйна]]<ref name="wired">{{cite news |last1=Biller |first1=Ryan |title=He Built the Definitive Epstein Database—and It Consumed His Life |url=https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |work=Wired (magazine) |date=March 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260325212157/https://www.wired.com/story/he-built-the-definitive-epstein-database-and-it-consumed-his-life/ |archive-date=March 25, 2026}}</ref>. ==Гісторыя == Першая апублікаваная [[Файлы Эпштэйна|партыя дакументаў, звязаных з Эпштэйнам]], тычылася грамадзянскага пазову [[Гіслейн Максвел]], і гэтыя дакументы былі апублікаваныя праз федэральныя судовыя рэестры, раскіданыя па некалькіх штатах, прычым некаторыя з іх сталі даступныя праз PACER і іншыя сховішчы. Другая партыя ўяўляла сабой набор з файламі выяў і відэа<ref name="Groves">{{cite news |last1=Groves |first1=Stephen |title=Many of the Epstein case files that were just released by a House committee were already public |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/many-of-the-epstein-case-files-that-were-just-released-by-a-house-committee-were-already-public |work=[[PBS News Hour]] |agency=[[Associated Press]] |date=September 2, 2025}}</ref>. Пасля гэтага былі апублікаваныя наборы даных у выглядзе асобных файлаў без якога-небудзь кантэксту,<ref name="Scripps">{{cite news |title=DOJ releases millions of Epstein records, many lacking context or corroboration |url=https://www.scrippsnews.com/us-news/crime/epstein-files/justice-department-releases-more-than-3-million-new-epstein-related-records |work=[[Scripps News]] |date=January 30, 2026}}</ref> многія дакументы былі дрэнна адсканаваныя<ref>{{cite news |last1=Miller |first1=Dean |title=Fact Check: DOJ Epstein Library's Formatting Glitch Turned Email About 'sexy and cute, 19y0' Brazilian Into 'sexy and cute, =9yo' |url=https://www.yahoo.com/news/articles/fact-check-doj-epstein-librarys-095825612.html |work=[[Lead Stories]] |date=February 5, 2026}}</ref> і адрэдагаваныя<ref name="Gollam">{{cite news |last1=Gollom |first1=Mark |title=How internet sleuths are un-redacting some of the Epstein files |url=https://www.cbc.ca/news/world/epstein-files-unredacting-9.7027723 |work=[[CBC Television]] |date=December 25, 2025}}</ref><ref name="Barrientos">{{cite news |last1=Barrientos |first1=Alex |title=How a Basic URL Change Exposed Sensitive Epstein Files on DOJ Servers |url=https://www.yahoo.com/news/articles/basic-url-change-exposed-sensitive-170150638.html |work=Yahoo News |date=February 17, 2026}}</ref>. Каб вырашыць праблему з вялізарнай колькасцю і нізкай якасцю апублікаваных матэрыялаў групы журналістаў і інжынераў распрацавалі інструменты, зрабіўшы файлы сапраўды даступнымі для пошуку<ref name="Deck">{{cite news |last1=Deck |first1=Andrew |title=AI-powered search is fueling a wave of Epstein Files transparency projects |url=https://www.niemanlab.org/2026/03/ai-powered-search-is-fueling-a-wave-of-epstein-files-transparency-projects/ |work=[[Nieman Foundation for Journalism]] |date=March 4, 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kahn |first1=Gretel |title=From AI tools to Prince Andrew’s arrest: How newsrooms are digging into the Jeffrey Epstein files |url=https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/news/epstein-files-investigative-journalism-prince-andrew-arrest |work=[[Reuters Institute for the Study of Journalism]] |date=February 19, 2026}}</ref>. На фоне гэтых работ узнік праект EpsteinExposed, створаны інжынерам даных пад нікам EricKeller2. Аўтар заяўляў, што яго матывацыя часткова караніцца ва ўласным вопыце сексуальнага гвалту ў дзяцінстве<ref name="wired"/>. У лютым 2026 года база была прэзентавана на [[Reddit]]<ref name="ynet">{{Cite web |last=Wullman |first=Israel |date=March 21, 2026 |title=The man behind the world's largest Epstein files database |url=https://www.ynetnews.com/tech-and-digital/article/rk1vwdjcbl |work=[[Ynet|Ynet News]]}}</ref><ref>{{cite web |title=I mapped every connection in the Epstein files. It started with 6,000 documents. It's now 1.5 million. Here's what changed. |url=https://www.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |website=Reddit |access-date=29 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260329190228/https://old.reddit.com/r/Epstein/comments/1r3joqr/i_mapped_every_connection_in_the_epstein_files_it/ |archive-date=March 29, 2026 |date=February 13, 2026}}</ref>. ==Апісанне== База даных прадастаўляе інтэрфейс пошуку для дакументаў, апублікаваных у адпаведнасці з [[Акт аб празрыстасці файлаў Эпштэйна|Законам аб празрыстасці файлаў Эпштэйна]], а таксама матэрыялаў з архіваў Jmail, рассакрэчвання справы Максвел і іншых агульнадаступных крыніц<ref name="wired"/>. EpsteinExposed факусуецца на тым, каб зрабіць больш зразумелымі ўзаемасувязі паміж фрагментамі даных, крыжаваныя спасылкі на людзей, банкаўскія пераклады, запісы аб рэйсах і іншыя дэталі<ref name="wired"/>. Функцыі сайта ўключаюць візуалізацыю сеткавых графікаў сувязяў, інтэрактыўнае адлюстраванне журналаў рэйсаў і аналіз і абагульненне дакументаў з дапамогай [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]]<ref name="ynet"/>. Станам на чэрвень 2026 г. база змяшчала 2 147 129 дакументаў, 1846 асоб, 3652 запісы палётаў і 51 254 сувязі, а таксама 1 758 382 электронныя лісты, атрыманыя з прэс-рэлізаў [[Міністэрства юстыцыі ЗША|Міністэрства юстыцыі ЗША]], судовых дакументаў, расследванняў [[ФБР]] і [[Кангрэс ЗША|Кангрэса]]<ref>{{cite web |title=Press Kit |url=https://epsteinexposed.com/press |website=EpsteinExposed |archive-url=http://web.archive.org/web/20260609124455/https://epsteinexposed.com/press |archive-date=June 9, 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]][[Катэгорыя:Базы даных у Інтэрнэце]][[Катэгорыя:Сайты ЗША]] aw7njk285qh6faozqagugs3bbl5kcu7 14 809947 5158184 2026-06-25T05:53:39Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Раздзелы экалогіі]]» 5158184 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Раздзелы экалогіі]] m0d8n59iy7qwcumfxy9kmjo2jo96t3d 14 809948 5158185 2026-06-25T06:01:19Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Columbia]] [[Катэгорыя:Columbia Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Sony Music|Columbia]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Sony BMG|Columbia]]» 5158185 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Выканаўцы паводле лэйблаў|Columbia]] [[Катэгорыя:Columbia Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Sony Music|Columbia]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Sony BMG|Columbia]] 0f6tx6oqosqto7buaaatprzc8yeiety 14 809949 5158191 2026-06-25T06:34:14Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Баскетбол паводле гадоў}}» 5158191 wikitext text/x-wiki {{Баскетбол паводле гадоў}} 16qxmpovf6htoitfsqeg189ioqmkicj 0 809950 5158206 2026-06-25T07:44:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] 5158206 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] iwv5f27r2r2tgxr1del91z6rx88pzxf 0 809951 5158215 2026-06-25T08:12:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = {{ДС|28|5|1992}} |кіраўнік =...» 5158215 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = {{ДС|28|5|1992}} |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія аб'яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] l3m9ejq3z0gcx0njx7ywjjp7qckmv3o 5158216 5158215 2026-06-25T08:13:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158216 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія аб'яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] 2k1m5ayf49ev0qe83kc28yqgtkpx6h3 5158217 5158216 2026-06-25T08:13:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1992 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158217 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія аб'яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] q1wjpcyr2zxk76j5aedp83lzhajmgfh 5158220 5158217 2026-06-25T08:14:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5158220 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. Уваходзіць у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar9895076&strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія аб'яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] bsqah5agjvy4k0xvupxcdep4v26ks9u 5158221 5158220 2026-06-25T08:15:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158221 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. Уваходзіць у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar9895076&strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія аб'яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] [[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў]] 6m6gk411345y3cwc5k57nmjfifr7fni 5158222 5158221 2026-06-25T08:15:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158222 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. Уваходзіць у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar9895076&strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія аб'яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] [[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў]] [[Катэгорыя:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] 5qs4shbbd8gevfolov8yjxeprjn2enb 5158229 5158222 2026-06-25T08:20:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Грамадскія аб'яднанні Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158229 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. Уваходзіць у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar9895076&strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] [[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў]] [[Катэгорыя:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] 5nv8t2j65qat9szl2an6eoo9gljljnc 5158243 5158229 2026-06-25T08:54:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў]]; дададзена [[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаўІнструментальны завулак (Мінск)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158243 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. Уваходзіць у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar9895076&strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] [[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаўІнструментальны завулак (Мінск)]] [[Катэгорыя:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] fx743f3w23bp96av46wdgnr0dlka1sm 5158244 5158243 2026-06-25T08:55:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Інструментальны завулак (Мінск)]]; ±[[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаўІнструментальны завулак (Мінск)]]→[[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158244 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя |назва = Беларускі саюз майстроў народнай творчасці |абрэвіятура = БСМНТ |назва на мове арыгінала = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |дата заснавання = |кіраўнік = [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]] |месца знаходжання = [[Мінск]], зав. Інструментальны, 6, каб. 214 |сфера дзейнасці = захаванне і адраджэнне традыцый беларускага рамяства }} '''Белару́скі саю́з майстро́ў наро́днай тво́рчасці''' ('''БСМНТ''') — грамадскае аб'яднанне, створанае ў [[1992]] годзе з мэтай захавання і адраджэння традыцый беларускага народнага рамяства<ref name="museum">{{cite web|url=https://history.museum.by/be/node/22405|title=Кірмаш-продаж майстроў народнай творчасці|publisher=Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|date=2011-06-16|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сядзіба размяшчаецца па адрасе [[Інструментальны завулак (Мінск)|зав. Інструментальны]], 6, каб. 214. Уваходзіць у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar9895076&strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. == Гісторыя і дзейнасць == Арганізацыя была ўтворана і афіцыйна зарэгістравана Упраўленнем па пытаннях некамерцыйных арганізацый [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] 28 мая 1992 года (пастаноўка на падатковы ўлік адбылася 28 студзеня 1994 года)<ref name="kartoteka">{{cite web|url=https://kartoteka.by/unp-100128594|title=ОО "БСМНТ", УНП 100128594|publisher=Kartoteka.by|lang=ru|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Галоўнай задачай саюза з'яўляецца падтрымка і папулярызацыя народнага мастацтва, якое разглядаецца як неад'емная частка сучаснай беларускай культуры. Аб'яднанне гуртуе стваральнікаў арыгінальных работ, выкананых у традыцыйных тэхніках: [[Вышыўка|вышыўцы]], [[Ганчарства|ганчарнай лепцы]], [[Ткацтва|ткацтве]], [[Шыццё|шыцці]], [[Вязанне|вязанні]], [[Саломапляценне|саломапляценні]], [[Бісерапляценне|бісерапляценні]] і [[выцінанка|выцінанцы]]<ref name="museum"/>. Саюз рэгулярна арганізоўвае кірмашы-продажы вырабаў ручной работы, праводзіць майстар-класы і семінары для перадачы вопыту. Традыцыйнымі сталі кірмашы ў дворыку [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Рэспублікі Беларусь]], дзе свае вырабы прадстаўляюць дзясяткі майстроў з Мінска і іншых гарадоў краіны<ref name="museum"/>. Важным напрамкам дзейнасці з'яўляецца ўдзел у арганізацыі тэматычных фестываляў і конкурсаў. Майстры саюза традыцыйна бяруць удзел у міжнародным пленэры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва ў пасёлку [[Копысь]] Аршанскага раёна (гістарычным цэнтры [[Копыская кафля|беларускай керамікі і кафлі]]), у межах якога праходзіць конкурс ганчароў «Гліна спявае»<ref name="kopys">{{cite web|url=https://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/news/novosti-oblasti/sakretami-majsterstva-padzelilisja-ganchary-na-plenery-u-kopysi-20170/|title=Сакрэтамі майстэрства падзелiлiся ганчары на пленэры ў Копысі|publisher=Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт|date=2021-10-19|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Афіцыйная сімволіка == Грамадскае аб'яднанне мае ўласныя геральдычныя сімвалы, афіцыйна зарэгістраваныя ў [[Дзяржаўны геральдычны рэгістр Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь]]. Эмблема саюза ўяўляе сабой чырвоную птушку, якая размешчана на жоўтым дыску сонца і выканана ў традыцыйным стылі мастацкіх рамёстваў. Яна была зарэгістравана 27 студзеня 2018 года пад нумарам В-1378<ref name="herald">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=13505&lang=be|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. Сцяг арганізацыі — гэта прамавугольнае палотнішча белага колеру, у цэнтры якога размешчана гарызантальная [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвоная паласа]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]]. У цэнтры гэтай палосы змешчана эмблема саюза. Сцяг зарэгістраваны 27 снежня 2017 года пад нумарам В-1379<ref name="herald"/>. == Кіраўніцтва і месцазнаходжанне == Нязменным кіраўніком (старшынёй) аб'яднання з'яўляецца вядомы даследчык народнага мастацтва, доктар мастацтвазнаўства і прафесар [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген Сахута]]. Ён жа традыцыйна ўзначальвае журы на шматлікіх рамесных конкурсах, якія праводзяцца пад эгідай саюза<ref name="ngo">{{cite web|url=https://ngo.by/database/ngo/view/768/|title=Грамадскае аб'яднанне "Беларускі саюз майстроў народнай творчасці"|publisher=Партал грамадскіх арганізацый|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref><ref name="kopys"/>. Доўгі час юрыдычны адрас арганізацыі знаходзіўся па [[Вуліца Каліноўскага (Мінск)|вуліцы Каліноўскага]], 12 у Мінску<ref name="ngo"/>. Пазней офіс саюза размясціўся па адрасе: [[Інструментальны завулак (Мінск)|завулак Інструментальны]], 6, кабінет 214<ref name="kartoteka"/><ref name="fb">{{cite web|url=https://www.facebook.com/belunionmasters?locale=be_BY|title=Беларускі саюз майстроў народнай творчасці|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=2026-06-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Творчыя саюзы Беларусі]] [[Катэгорыя:1992 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Народныя рамёствы]] [[Катэгорыя:Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў]] [[Катэгорыя:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] [[Катэгорыя:Інструментальны завулак (Мінск)]] m8uuqchoopunpczat6r4cposmqq0wxy 0 809952 5158219 2026-06-25T08:13:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] 5158219 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] iwv5f27r2r2tgxr1del91z6rx88pzxf 14 809953 5158225 2026-06-25T08:17:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Майстры народнай творчасці Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] [[Катэгорыя:Члены грамадскіх арганізацый Беларусі]]» 5158225 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Майстры народнай творчасці Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі саюз майстроў народнай творчасці]] [[Катэгорыя:Члены грамадскіх арганізацый Беларусі]] 6v40fhm3chm8mf8r2per7l8rwc5zt1w 14 809954 5158227 2026-06-25T08:19:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народная творчасць у Беларусі]]» 5158227 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народная творчасць у Беларусі]] e7z7e58cho20tv6ixdppynjifz4exj1 5158228 5158227 2026-06-25T08:19:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Народная творчасць у Беларусі]]; дададзена [[Катэгорыя:Народная творчасць]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5158228 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народная творчасць]] rkxmoofvegny6jva3atgwtlc2gl92p8 0 809955 5158234 2026-06-25T08:32:09Z Feeleman 163471 Feeleman перанёс старонку [[RэZэрвацыЯ]] у [[RэЗервацыЯ]]: Назва ўстарэла 5158234 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[RэЗервацыЯ]] 6okimrehe90vbtvfgdheep0wm8e0j3x 0 809956 5158250 2026-06-25T09:03:31Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{Вучоны | Імя = Жазэф Дэнікер | Арыгінал імя = Joseph Deniker | Фота = Joseph Deniker.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = Жазэф Дэнікер | Дата нараджэння = 6 сакавіка 1852 | Месца нараджэння = [[Астрахань]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = 18 сакавіка 1918 | Месца смерці = [[Парыж]], [[Францыя]]...» 5158250 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Жазэф Дэнікер | Арыгінал імя = Joseph Deniker | Фота = Joseph Deniker.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = Жазэф Дэнікер | Дата нараджэння = 6 сакавіка 1852 | Месца нараджэння = [[Астрахань]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = 18 сакавіка 1918 | Месца смерці = [[Парыж]], [[Францыя]] | Навуковая сфера = [[антрапалогія]], [[этнаграфія]], [[заалогія]] | Месца працы = [[Нацыянальны музей натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальны музей натуральнай гісторыі ў Парыжы]] | Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны тэхналагічны інстытут]], [[Сарбона]] | Вядомы як = }} '''Жазэ́ф Дэніке́р''' ({{lang-fr|Joseph Deniker}}; {{Lang-ru|Иосиф Егорович Деникер}}; [[6 сакавіка]] [[1852]], [[Астрахань]], [[Расійская імперыя]] — [[18 сакавіка]] [[1918]], [[Парыж]], [[Францыя]]) — французскі [[натураліст]], [[антрапалогія|антраполаг]] і [[этнаграфія|этнограф]].<ref name="belen">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%AD%D0%9D%D0%86%D0%9A%D0%95%D0%A0|title=ДЭНІКЕР|website=Verbum.by|publisher=Беларуская Энцыклапедыя|access-date=2026-06-25}}</ref> Найбольш вядомы працамі па [[Фізічная антрапалогія|фізічнай антрапалогіі]] і спробай класіфікацыі чалавечых груп паводле фізічных прыкмет. Ягоная класіфікацыі ўпершыню паслядоўна праводзіўся прынцып вылучэння антрапалагічных тыпаў толькі паводле фізічных прыкмет.<ref name="belen" /> == Біяграфія == Дэнікер нарадзіўся ў [[Астрахань|Астрахані]] ў сям’і французскага паходжання. Адукацыю атрымаў у [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе вучыўся ва ўніверсітэце і тэхналагічным інстытуце. Спачатку працаваў [[інжынер]]ам; на працы падарожнічаў па нафтавых раёнах [[Каўказ]]а, [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]], [[Італія|Італіі]] і [[Далмацыя|Далмацыі]].<ref name="eb1911">{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Deniker,_Joseph|title=Deniker, Joseph|work=Encyclopædia Britannica|edition=11-е выданне|year=1911|via=Wikisource|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> У 1876 годзе Дэнікер пасяліўся ў [[Парыж]]ы, дзе працягнуў навучанне ў [[Сарбона|Сарбоне]]. У 1886 годзе атрымаў ступень доктара натуральных навук. З 1888 года працаваў у бібліятэцы [[Нацыянальны музей натуральнай гісторыі (Парыж)|Нацыянальнага музея натуральнай гісторыі]], дзе быў прызначаны галоўным бібліятэкарам.<ref name="cths">{{Cite web|url=https://cths.fr/an/savant.php?id=210|title=DENIKER Joseph|website=cths.fr|publisher=Comité des travaux historiques et scientifiques|language=fr|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="persee">{{Cite web|url=https://www.persee.fr/authority/72248|title=Deniker, Joseph|website=Persée|language=fr|access-date=2026-06-25}}</ref> Дэнікер уваходзіў у некалькі французскіх навуковых таварыстваў: быў членам Парыжскага геаграфічнага таварыства, Таварыства антрапалогіі Парыжа і Таварыства амерыканістаў. Памёр у Парыжы 18 сакавіка 1918 года. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Дэнікера ахоплівалі [[прыродазнаўства]], [[заалогія|заалогію]], [[анатомія|анатомію]] [[прыматы|прыматаў]], [[этнаграфія|этнаграфію]] і [[фізічная антрапалогія|фізічную антрапалогію]]. У 1880-я гады ён апублікаваў працы пра [[калмыкі|калмыкаў]], [[ніўхі|ніўхаў (гілякоў)]], [[Папуасы|папуасаў]] [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]], а таксама анатамічныя і эмбрыялагічныя даследаванні [[чалавекападобныя малпы|чалавекападобных малпаў]].<ref name="persee" /><ref name="eb1911" /> [[Файл:Deniker's Races de l'Europe (1899).jpg|міні|Карта «рас Еўропы» Дэнікера, апублікаваная ў 1899 годзе|453x453px]] У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя Дэнікер займаўся класіфікацыяй чалавечых груп паводле [[Антрапаметрыя|антрапаметрычных]] і іншых фізічных прыкмет. Да такіх прыкмет ён адносіў форму і колер валасоў, колер скуры, рост, форму галавы і іншыя характарыстыкі. Гэты падыход быў выкладзены ў кнізе ''Les Races et les Peuples de la Terre'' («Расы і народы Зямлі») і ў яе англійскім выданні ''The Races of Man: An Outline of Anthropology and Ethnography'' («Расы чалавека: нарыс антрапалогіі і этнаграфіі»).<ref name="races">{{Cite book|last=Deniker|first=Joseph|title=The Races of Man: An Outline of Anthropology and Ethnography|location=London|publisher=Walter Scott|year=1900|url=https://www.gutenberg.org/files/46848/46848-h/46848-h.htm|language=en}}</ref> У сваіх працах Дэнікер таксама звяртаўся да этнаграфіі народаў [[Паўночная Азія|Паўночнай]] і [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], даследаванняў паходжання і распаўсюджання культурных з’яў, а таксама да [[бібліяграфія|бібліяграфічнай]] і рэдактарскай працы. Ён быў адным з рэдактараў ''Dictionnaire de Géographie Universelle'' («Слоўнік усеагульнай геаграфіі») і публікаваўся ў французскіх антрапалагічных і заалагічных часопісах.<ref name="eb1911" /><ref name="cths" /> == Спадчына і крытыка == Класіфікацыя Дэнікера належыць да этапу развіцця фізічнай антрапалогіі канца XIX — пачатку XX стагоддзя, калі чалавечую разнастайнасць часта апісвалі праз схемы «расавых» тыпаў. Істотны недахоп такіх схем — адсутнасць гістарычнага падыходу.<ref name="belen2">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%AD%D0%9D%D0%86%D0%9A%D0%95%D0%A0|title=ДЭНІКЕР|website=Verbum.by|publisher=Беларуская Энцыклапедыя|access-date=2026-06-25}}</ref> У сучаснай навуцы яны разглядаюцца найперш як гістарычны матэрыял. [[Амерыканская асацыяцыя біялагічных антраполагаў|Амерыканская асацыяцыя антраполагаў]] падкрэслівае, што раса не дае дакладнага апісання біялагічнай разнастайнасці чалавека, а чалавечыя папуляцыі не ўтвараюць ізаляваных і нязменных кантынентальных тыпаў.<ref name="aaba">{{Cite web|url=https://bioanth.org/about/aaba-statement-on-race-racism/|title=AABA Statement on Race & Racism|publisher=American Association of Biological Anthropologists|language=en|access-date=2026-06-25}}</ref> Цяпер працы Дэнікера маюць значэнне перадусім для [[Гісторыя антрапалогіі|гісторыі антрапалогіі]], [[этнаграфія|этнаграфіі]], бо прадстаўляюць састарэлыя навуковыя ўяўленні пра чалавечую разнастайнасць з XIX—XX стагоддзяў. == Асноўныя працы == * ''Étude sur les Kalmouks'' («Даследаванне пра калмыкаў», 1883). * ''Les Ghiliaks'' («Гілякі», 1883). * ''Recherches anatomiques et embryologiques sur les singes anthropoïdes'' («Анатамічныя і эмбрыялагічныя даследаванні чалавекападобных малпаў», 1886). * ''Les Races et les Peuples de la Terre'' («Расы і народы Зямлі», 1900). * ''The Races of Man: An Outline of Anthropology and Ethnography'' («Расы чалавека: нарыс антрапалогіі і этнаграфіі», 1900). {{зноскі}} == Літаратура == * Дэнікер // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. Т. 6: Дадаізм — Застава / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1998. — С. 352. — ISBN 985-11-0106-0. * Deniker, Joseph // Encyclopædia Britannica. — 11th ed. — Cambridge University Press, 1911. — Vol. 8. * Keith, Arthur; Haddon, Alfred C. Dr. Joseph Deniker // Man. — 1918. — Vol. 18. — P. 65—67. == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%94%D0%AD%D0%9D%D0%86%D0%9A%D0%95%D0%A0|title=Дэнікер|website=Verbum.by|publisher=Беларуская Энцыклапедыя|access-date=2026-06-25}} * {{Cite web|url=https://cths.fr/an/savant.php?id=210|title=DENIKER Joseph|website=cths.fr|publisher=Comité des travaux historiques et scientifiques|language=fr|access-date=2026-06-25}} * {{Cite web|url=https://www.persee.fr/authority/72248|title=Deniker, Joseph|website=Persée|language=fr|access-date=2026-06-25}} * {{Cite web|url=https://archive.org/details/racesofmanoutlin00deniuoft|title=The Races of Man: An Outline of Anthropology and Ethnography|website=Internet Archive|language=en|access-date=2026-06-25}} {{DEFAULTSORT:Дэнікер, Жазэф}} [[Катэгорыя:Антраполагі Францыі]] [[Катэгорыя:Этнографы Францыі]] [[Катэгорыя:Натуралісты Францыі]] [[Катэгорыя:Бібліятэкары Францыі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 6 сакавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1852 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астрахані]] [[Катэгорыя:Памерлі 18 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] fv04uc06dedcecdef3omhi5qgtxv3mg 0 809957 5158255 2026-06-25T09:18:13Z 555demon555 153473 Новая старонка: «'''ЛОДЭ''' ({{lang-ru|ЛОДЭ}}) — беларуская прыватная медыцынская кампанія, якая аб’ядноўвае сетку шматпрофільных медыцынскіх цэнтраў. Юрыдычная асоба — таварыства з абмежаванай адказнасцю «ЛОДЭ» (ТАА «ЛОДЭ»), зарэгістраванае ў Мінску. Дзелавое выданне Office Li...» 5158255 wikitext text/x-wiki '''ЛОДЭ''' ({{lang-ru|ЛОДЭ}}) — беларуская прыватная медыцынская кампанія, якая аб’ядноўвае сетку шматпрофільных медыцынскіх цэнтраў. Юрыдычная асоба — таварыства з абмежаванай адказнасцю «ЛОДЭ» (ТАА «ЛОДЭ»), зарэгістраванае ў Мінску. Дзелавое выданне Office Life адносіць «ЛОДЭ» да ліку найбуйнейшых прыватных медыцынскіх кампаній Беларусі.<ref name="officelife-top10">{{Cite web|url=https://officelife.media/article/money/25236-ot-lode-do-invitro-top-10-chastnykh-igrokov-na-rynke-meditsinskikh-uslug-belarusi-/|title=Ад «Лодэ» да «Інвітра». Топ-10 прыватных гульцоў на рынку медыцынскіх паслуг Беларусі|website=Office Life|access-date=2026-06-25}}</ref> Кампанія працуе з 1992 года. Яе заснавальнікам і дырэктарам з’яўляецца ўрач Уладзімір Уладзіміравіч Гарбачоў.<ref name="officelife-top10" /><ref name="sputnik-2022">{{Cite web|url=https://sputnik.by/20221004/direktor-lode-priostanovka-deystviya-litsenzii-idet-biznesu-tolko-na-blago-1067564806.html|title=Дырэктар ЛОДЭ: прыпыненне дзеяння ліцэнзіі ідзе бізнесу толькі на карысць|website=Sputnik Беларусь|date=2022-10-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Назва == Назва кампаніі паходзіць ад прозвішча бабулі заснавальніка — Лодэ.<ref name="officelife-top10" /> == Гісторыя == === Заснаванне і ранні перыяд === ТАА «ЛОДЭ» вядзе дзейнасць з 1992 года. Да адкрыцця кампаніі Уладзімір Гарбачоў займаў пасаду намесніка дырэктара па лячэбнай частцы ў санаторыі «Азёрны». Ён паходзіць з медыцынскай сям’і: яго бацька — прафесар-кардыёлаг [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]], які больш за дваццаць гадоў узначальваў кафедру кардыялогіі ў Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў, цяпер БелМАПО; маці працавала галоўным педыятрам Мінска.<ref name="officelife-top10" /> Ліцэнзія на медыцынскую дзейнасць № М-536 была выдадзена ТАА «ЛОДЭ» Міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь 21 лістапада 1995 года.<ref name="lode-about">{{Cite web|url=https://www.lode.by/about/about-us/|title=Аб кампаніі «ЛОДЭ»|publisher=ТАА «ЛОДЭ»|access-date=2026-06-25}}</ref> На працягу прыкладна васьмі гадоў арганізацыя працавала толькі ў Мінску, пасля чаго пачала пашырацца ў абласныя цэнтры.<ref name="officelife-top10" /> === Развіццё сеткі === У 2022 годзе сетка налічвала дзевяць медыцынскіх цэнтраў: пяць у Мінску, два ў Брэсце і два ў Гродне. Штодня цэнтры прымалі больш за пяць тысяч пацыентаў.<ref name="sputnik-2022" /> 14 жніўня 2024 года быў адкрыты філіял у Віцебску па адрасе вуліца Леніна, 11. На момант адкрыцця віцебскага філіяла сетка налічвала 11 цэнтраў у Мінску, Брэсце і Гродне.<ref name="aif-vitebsk">{{Cite web|url=https://aif.by/health/healthlife/v_vitebske_14_avgusta_otkryvaetsya_medicinskiy_centr_lode|title=У Віцебску 14 жніўня адкрываецца медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ»|website=Аргументы і факты Беларусь|date=2024-08-09|access-date=2026-06-25}}</ref> У 2026 годзе віцебскі філіял прымаў каля 320 пацыентаў штодня, а яго штат складаў больш за 90 спецыялістаў.<ref name="vitbichi-2026">{{Cite web|url=https://www.vitbichi.by/news/obshchestvo/meditsinskiy_tsentr_lode_priglashaet_na_chekap/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» запрашае на чэкап|website=Віцьбічы|date=2026-02-17|access-date=2026-06-25}}</ref> 15 верасня 2025 года ў Гомелі, на вуліцы Савецкай, 126, пачаў працу дванаццаты медыцынскі цэнтр кампаніі.<ref name="smartpress-gomel">{{Cite web|url=https://smartpress.by/news/lode-prikhodit-v-gomel-chto-zhdet-patsientov-novogo-medtsentra/|title=ЛОДЭ прыходзіць у Гомель: што чакае пацыентаў новага медцэнтра|website=SmartPress|date=2025-09|access-date=2026-06-25}}</ref> === Ліцэнзаванне === 4 мая 2022 года Лячэбна-кантрольны савет Міністэрства аховы здароўя Беларусі прыняў рашэнне аб прыпыненні з 16 мая дзеяння ліцэнзій на медыцынскую дзейнасць ТАА «ЛОДЭ» і ТАА «Клініка А1».<ref name="onliner-2022">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2022/05/05/minzdrav-priostonovil-licenziyu|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію на медыцынскую дзейнасць «Лодэ» і «Клінікі А1»|website=Onliner|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="primepress-2022">{{Cite web|url=https://primepress.by/news/kompanii/minzdrav_priostanavlivaet_deystvie_litsenziy_dvukh_chastnykh_meditsinskikh_tsentrov_-43757/|title=Мінздароўя прыпыняе дзеянне ліцэнзій двух прыватных медыцынскіх цэнтраў|website=ПраймПресс|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="reform-2022">{{Cite web|url=https://reform.by/311523-minzdrav-priostanovil-licenzii-kliniki-a1-i-lodje|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзіі «Клінікі А1» і «ЛОДЭ»|website=Reform.by|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="hrodnalife-2022">{{Cite web|url=https://ru.hrodna.life/2022/05/05/lode/|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію «Лодэ». Медцэнтр: працягнем работу ў штатным рэжыме|website=Hrodna.life|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Праверка цэнтральнага офіса і філіялаў у Брэсце і Гродне праводзілася міжведамаснай камісіяй, створанай Камітэтам дзяржаўнага кантролю, з удзелам супрацоўнікаў Міністэрства аховы здароўя.<ref name="onliner-2022" /> Сярод выяўленых парушэнняў называліся ажыццяўленне прадпрымальніцкай дзейнасці ў месцы, не пазначаным у ліцэнзіі, парушэнні патрабаванняў клінічных пратаколаў дыягностыкі і лячэння, наяўнасць лекавых сродкаў з пратэрмінаваным тэрмінам прыдатнасці, а таксама парушэнні парадку аказання неадкладнай дапамогі.<ref name="neg-2022">{{Cite web|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/minzdrav-priostanovil-rabotu-medtsentrov-lode-i-klinika-a1/|title=Мінздароўя прыпыніў работу медцэнтраў «ЛОДЭ» і «Клініка А1»|website=Экономическая газета|date=2022-06-13|access-date=2026-06-25}}</ref> 16 чэрвеня 2022 года, пасля ўхілення выяўленых недахопаў, медыцынскі цэнтр аднавіў працу ў поўным аб’ёме.<ref name="tochka-2022">{{Cite web|url=https://tochka.by/articles/health/meditsinskiy_tsentr_lode_polnostyu_vozobnovlyaet_rabotu_/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» цалкам аднаўляе работу|website=Tochka.by|date=2022-06|access-date=2026-06-25}}</ref> Дырэктар кампаніі Уладзімір Гарбачоў прызнаў, што падчас праверкі былі выяўлены асобныя парушэнні правіл ажыццяўлення медыцынскай дзейнасці, і паведаміў, што ў межах праверкі Камітэта дзяржаўнага кантролю арганізацыя адкарэктавала фінансавую справаздачнасць і даплаціла ў рэгіянальныя бюджэты каля 236 тысяч беларускіх рублёў.<ref name="sputnik-2022" /><ref name="officelife-license">{{Cite web|url=https://officelife.media/news/37056-direktor-lode-rasskazal-kak-medtsentr-perezhil-priostanovku-litsenzii/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, як медцэнтр перажыў прыпыненне ліцэнзіі|website=Office Life|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Каментарыі Гарбачова адносна аднаўлення працы і фінансавых пытанняў таксама публікавалі «Зеркало» і «Хартыя-97».<ref name="zerkalo-2022">{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/23316.html|title=Дырэктар «Лодэ» пракаментаваў чуткі пра тое, што сетка медцэнтраў «адкупілася» ад органаў|website=Зеркало|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="charter97-2022">{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2022/10/8/519109/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, колькі заплаціў, каб медцэнтр зноў адкрыўся|website=Хартыя-97|date=2022-10-08|access-date=2026-06-25}}</ref> У адрозненне ад «ЛОДЭ», ТАА «Клініка А1» пасля прыпынення ліцэнзіі прыняла рашэнне аб канчатковым закрыцці.<ref name="tochka-2022" /> == Дзейнасць == «ЛОДЭ» спецыялізуецца на амбулаторнай медыцынскай дапамозе для дарослых і дзяцей. У склад сеткі ўваходзяць шматпрофільныя цэнтры, дзіцячы медыцынскі цэнтр, цэнтр афтальмалогіі і мікрахірургіі вока, а таксама аперацыйнае аддзяленне.<ref name="lode-about" /> Акрамя медыцынскай дзейнасці, арганізацыя развівае аздараўленчы напрамак. У Валожынскім раёне Мінскай вобласці працуе аздараўленчы цэнтр для пажылых людзей, а на Лепельскіх азёрах у Віцебскай вобласці — аздараўленчы комплекс.<ref name="lode-about" /> == Узнагароды і рэйтынгі == У 2024 годзе ТАА «ЛОДЭ» стала пераможцам спажывецкай прэміі «Нумар адзін» у намінацыі «Медыцынскі цэнтр № 1 г. Брэста». Прэмія праводзілася ў фармаце інтэрнэт-галасавання.<ref name="bfb-nomer1">{{Cite web|url=https://bfbusiness.by/itogi-viii-biznes-premii-nomer-odin-2024/|title=Вынікі VIII бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=Бізнес-форум|date=2025-01|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="myfin-nomer1">{{Cite web|url=https://myfin.by/article/afisha/kosmiceskie-itogi-viii-ceremonii-nagrazdenia-pobeditelej-mezdunarodnoj-biznes-premii-nomer-odin-2024|title=Касмічныя вынікі VIII цырымоніі ўзнагароджання пераможцаў Міжнароднай бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=myfin.by|date=2024-07-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Гл. таксама == * [[Ахова здароўя ў Беларусі]] * [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]] == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.lode.by/ Афіцыйны сайт «ЛОДЭ»] nie1arjzhbesyc4hsestaohli4v23d9 5158257 5158255 2026-06-25T09:26:36Z 555demon555 153473 5158257 wikitext text/x-wiki '''ЛОДЭ''' ({{lang-ru|ЛОДЭ}}) — беларуская прыватная медыцынская кампанія, якая аб’ядноўвае сетку шматпрофільных медыцынскіх цэнтраў. Юрыдычная асоба — таварыства з абмежаванай адказнасцю «ЛОДЭ» (ТАА «ЛОДЭ»), зарэгістраванае ў Мінску. Дзелавое выданне Office Life адносіць «ЛОДЭ» да ліку найбуйнейшых прыватных медыцынскіх кампаній Беларусі.<ref name="officelife-top10">{{Cite web|url=https://officelife.media/article/money/25236-ot-lode-do-invitro-top-10-chastnykh-igrokov-na-rynke-meditsinskikh-uslug-belarusi-/|title=Ад «Лодэ» да «Інвітра». Топ-10 прыватных гульцоў на рынку медыцынскіх паслуг Беларусі|website=Office Life|access-date=2026-06-25}}</ref> Кампанія працуе з 1992 года. Яе заснавальнікам і дырэктарам з’яўляецца ўрач Уладзіміравіч Гарбачоў.<ref name="officelife-top10" /><ref name="sputnik-2022">{{Cite web|url=https://sputnik.by/20221004/direktor-lode-priostanovka-deystviya-litsenzii-idet-biznesu-tolko-na-blago-1067564806.html|title=Дырэктар ЛОДЭ: прыпыненне дзеяння ліцэнзіі ідзе бізнесу толькі на карысць|website=Sputnik Беларусь|date=2022-10-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Назва == Назва кампаніі паходзіць ад прозвішча бабулі заснавальніка — Лодэ.<ref name="officelife-top10" /> == Гісторыя == === Заснаванне і ранні перыяд === ТАА «ЛОДЭ» вядзе дзейнасць з 1992 года. Да адкрыцця кампаніі Уладзімір Гарбачоў займаў пасаду намесніка дырэктара па лячэбнай частцы ў санаторыі «Азёрны». Ён паходзіць з медыцынскай сям’і: яго бацька — прафесар-кардыёлаг [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]], які больш за дваццаць гадоў узначальваў кафедру кардыялогіі ў Беларускім інстытуце ўдасканалення ўрачоў, цяпер БелМАПО; маці працавала галоўным педыятрам Мінска.<ref name="officelife-top10" /> Ліцэнзія на медыцынскую дзейнасць № М-536 была выдадзена ТАА «ЛОДЭ» Міністэрствам аховы здароўя Рэспублікі Беларусь 21 лістапада 1995 года.<ref name="lode-about">{{Cite web|url=https://www.lode.by/about/about-us/|title=Аб кампаніі «ЛОДЭ»|publisher=ТАА «ЛОДЭ»|access-date=2026-06-25}}</ref> На працягу прыкладна васьмі гадоў арганізацыя працавала толькі ў Мінску, пасля чаго пачала пашырацца ў абласныя цэнтры.<ref name="officelife-top10" /> === Развіццё сеткі === У 2022 годзе сетка налічвала дзевяць медыцынскіх цэнтраў: пяць у Мінску, два ў Брэсце і два ў Гродне. Штодня цэнтры прымалі больш за пяць тысяч пацыентаў.<ref name="sputnik-2022" /> 14 жніўня 2024 года быў адкрыты філіял у Віцебску па адрасе вуліца Леніна, 11. На момант адкрыцця віцебскага філіяла сетка налічвала 11 цэнтраў у Мінску, Брэсце і Гродне.<ref name="aif-vitebsk">{{Cite web|url=https://aif.by/health/healthlife/v_vitebske_14_avgusta_otkryvaetsya_medicinskiy_centr_lode|title=У Віцебску 14 жніўня адкрываецца медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ»|website=Аргументы і факты Беларусь|date=2024-08-09|access-date=2026-06-25}}</ref> У 2026 годзе віцебскі філіял прымаў каля 320 пацыентаў штодня, а яго штат складаў больш за 90 спецыялістаў.<ref name="vitbichi-2026">{{Cite web|url=https://www.vitbichi.by/news/obshchestvo/meditsinskiy_tsentr_lode_priglashaet_na_chekap/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» запрашае на чэкап|website=Віцьбічы|date=2026-02-17|access-date=2026-06-25}}</ref> 15 верасня 2025 года ў Гомелі, на вуліцы Савецкай, 126, пачаў працу дванаццаты медыцынскі цэнтр кампаніі.<ref name="smartpress-gomel">{{Cite web|url=https://smartpress.by/news/lode-prikhodit-v-gomel-chto-zhdet-patsientov-novogo-medtsentra/|title=ЛОДЭ прыходзіць у Гомель: што чакае пацыентаў новага медцэнтра|website=SmartPress|date=2025-09|access-date=2026-06-25}}</ref> === Ліцэнзаванне === 4 мая 2022 года Лячэбна-кантрольны савет Міністэрства аховы здароўя Беларусі прыняў рашэнне аб прыпыненні з 16 мая дзеяння ліцэнзій на медыцынскую дзейнасць ТАА «ЛОДЭ» і ТАА «Клініка А1».<ref name="onliner-2022">{{Cite web|url=https://people.onliner.by/2022/05/05/minzdrav-priostonovil-licenziyu|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію на медыцынскую дзейнасць «Лодэ» і «Клінікі А1»|website=Onliner|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="primepress-2022">{{Cite web|url=https://primepress.by/news/kompanii/minzdrav_priostanavlivaet_deystvie_litsenziy_dvukh_chastnykh_meditsinskikh_tsentrov_-43757/|title=Мінздароўя прыпыняе дзеянне ліцэнзій двух прыватных медыцынскіх цэнтраў|website=ПраймПресс|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="reform-2022">{{Cite web|url=https://reform.by/311523-minzdrav-priostanovil-licenzii-kliniki-a1-i-lodje|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзіі «Клінікі А1» і «ЛОДЭ»|website=Reform.by|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="hrodnalife-2022">{{Cite web|url=https://ru.hrodna.life/2022/05/05/lode/|title=Мінздароўя прыпыніў ліцэнзію «Лодэ». Медцэнтр: працягнем работу ў штатным рэжыме|website=Hrodna.life|date=2022-05-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Праверка цэнтральнага офіса і філіялаў у Брэсце і Гродне праводзілася міжведамаснай камісіяй, створанай Камітэтам дзяржаўнага кантролю, з удзелам супрацоўнікаў Міністэрства аховы здароўя.<ref name="onliner-2022" /> Сярод выяўленых парушэнняў называліся ажыццяўленне прадпрымальніцкай дзейнасці ў месцы, не пазначаным у ліцэнзіі, парушэнні патрабаванняў клінічных пратаколаў дыягностыкі і лячэння, наяўнасць лекавых сродкаў з пратэрмінаваным тэрмінам прыдатнасці, а таксама парушэнні парадку аказання неадкладнай дапамогі.<ref name="neg-2022">{{Cite web|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/minzdrav-priostanovil-rabotu-medtsentrov-lode-i-klinika-a1/|title=Мінздароўя прыпыніў работу медцэнтраў «ЛОДЭ» і «Клініка А1»|website=Экономическая газета|date=2022-06-13|access-date=2026-06-25}}</ref> 16 чэрвеня 2022 года, пасля ўхілення выяўленых недахопаў, медыцынскі цэнтр аднавіў працу ў поўным аб’ёме.<ref name="tochka-2022">{{Cite web|url=https://tochka.by/articles/health/meditsinskiy_tsentr_lode_polnostyu_vozobnovlyaet_rabotu_/|title=Медыцынскі цэнтр «ЛОДЭ» цалкам аднаўляе работу|website=Tochka.by|date=2022-06|access-date=2026-06-25}}</ref> Дырэктар кампаніі Уладзімір Гарбачоў прызнаў, што падчас праверкі былі выяўлены асобныя парушэнні правіл ажыццяўлення медыцынскай дзейнасці, і паведаміў, што ў межах праверкі Камітэта дзяржаўнага кантролю арганізацыя адкарэктавала фінансавую справаздачнасць і даплаціла ў рэгіянальныя бюджэты каля 236 тысяч беларускіх рублёў.<ref name="sputnik-2022" /><ref name="officelife-license">{{Cite web|url=https://officelife.media/news/37056-direktor-lode-rasskazal-kak-medtsentr-perezhil-priostanovku-litsenzii/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, як медцэнтр перажыў прыпыненне ліцэнзіі|website=Office Life|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref> Каментарыі Гарбачова адносна аднаўлення працы і фінансавых пытанняў таксама публікавалі «Зеркало» і «Хартыя-97».<ref name="zerkalo-2022">{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/life/23316.html|title=Дырэктар «Лодэ» пракаментаваў чуткі пра тое, што сетка медцэнтраў «адкупілася» ад органаў|website=Зеркало|date=2022-10-05|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="charter97-2022">{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2022/10/8/519109/|title=Дырэктар «ЛОДЭ» расказаў, колькі заплаціў, каб медцэнтр зноў адкрыўся|website=Хартыя-97|date=2022-10-08|access-date=2026-06-25}}</ref> У адрозненне ад «ЛОДЭ», ТАА «Клініка А1» пасля прыпынення ліцэнзіі прыняла рашэнне аб канчатковым закрыцці.<ref name="tochka-2022" /> == Дзейнасць == «ЛОДЭ» спецыялізуецца на амбулаторнай медыцынскай дапамозе для дарослых і дзяцей. У склад сеткі ўваходзяць шматпрофільныя цэнтры, дзіцячы медыцынскі цэнтр, цэнтр афтальмалогіі і мікрахірургіі вока, а таксама аперацыйнае аддзяленне.<ref name="lode-about" /> Акрамя медыцынскай дзейнасці, арганізацыя развівае аздараўленчы напрамак. У Валожынскім раёне Мінскай вобласці працуе аздараўленчы цэнтр для пажылых людзей, а на Лепельскіх азёрах у Віцебскай вобласці — аздараўленчы комплекс.<ref name="lode-about" /> == Узнагароды і рэйтынгі == У 2024 годзе ТАА «ЛОДЭ» стала пераможцам спажывецкай прэміі «Нумар адзін» у намінацыі «Медыцынскі цэнтр № 1 г. Брэста». Прэмія праводзілася ў фармаце інтэрнэт-галасавання.<ref name="bfb-nomer1">{{Cite web|url=https://bfbusiness.by/itogi-viii-biznes-premii-nomer-odin-2024/|title=Вынікі VIII бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=Бізнес-форум|date=2025-01|access-date=2026-06-25}}</ref><ref name="myfin-nomer1">{{Cite web|url=https://myfin.by/article/afisha/kosmiceskie-itogi-viii-ceremonii-nagrazdenia-pobeditelej-mezdunarodnoj-biznes-premii-nomer-odin-2024|title=Касмічныя вынікі VIII цырымоніі ўзнагароджання пераможцаў Міжнароднай бізнес-прэміі «Нумар адзін» 2024|website=myfin.by|date=2024-07-04|access-date=2026-06-25}}</ref> == Гл. таксама == * [[Ахова здароўя ў Беларусі]] * [[Уладзімір Васільевіч Гарбачоў]] == Зноскі == {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.lode.by/ Афіцыйны сайт «ЛОДЭ»] iq52ep5h7yigcpr241s7jvhvgda0qdp 0 809958 5158260 2026-06-25T09:30:23Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Маленькі рыцар Беззаганнай (часопіс)]] у [[Маленькі рыцар Беззаганнай]]: развязанне ў дужках лішняе, бо іншыя значэнні наогул не праглядаюцца 5158260 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Маленькі рыцар Беззаганнай]] 31podu1oj5mp8lv3a35huu9ut4c4ezf 0 809959 5158276 2026-06-25T11:09:43Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{значэнні2|Дэлавэр (значэнні)}} {{НП}} '''Дэлавэр''' ({{lang-en|Delaware}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Дэлавэр (акруга, Агая)|акругі Дэлавэр]] у штаце [[Агая]] [[ЗША]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Дэлавэр з 1808 года. Знаходзіцца ў цэнтральным Агая. Размешчаны ўздоўж...» 5158276 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дэлавэр (значэнні)}} {{НП}} '''Дэлавэр''' ({{lang-en|Delaware}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Дэлавэр (акруга, Агая)|акругі Дэлавэр]] у штаце [[Агая]] [[ЗША]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Дэлавэр з 1808 года. Знаходзіцца ў цэнтральным Агая. Размешчаны ўздоўж ракі Алентанг, за 40 км на поўнач ад Калумбуса. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] k5td1c25y6x2einm3nou7tds1ia73no 5158277 5158276 2026-06-25T11:10:52Z Autumndancer 168015 5158277 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дэлавэр (значэнні)}} {{НП}} '''Дэлавэр''' ({{lang-en|Delaware}}) — горад і адміністрацыйны цэнтр [[Дэлавэр (акруга, Агая)|акругі Дэлавэр]] у штаце [[Агая]] [[ЗША]]. Адміністрацыйны цэнтр акругі Дэлавэр з 1808 года. Знаходзіцца ў цэнтральным Агая. Размешчаны ўздоўж ракі Алентанг, за 40 км на поўнач ад Калумбуса. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Гарады Агая]] 9gb54q0b44sb4e83hxfxs8ffn9z4a84