Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 3332 5166820 5139061 2026-07-17T02:25:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166820 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Сеул |арыгінальная назва = 서울 특별시, Seoul |падначаленне = |краіна = Паўднёвая Карэя |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff | photo1a = 숭례문 2 (한국관광공사).jpg | photo2a = Yeouido sunset seen from Dongjak Bridge 20230726.jpg | photo2b = | photo2c = Myeongdong Cathedral 4.jpg | photo3a = Geunjeongjeon Seoul.jpg | photo3b = CheonggyecheonSeoul.jpg | photo4a = Seoul_at_night_(cropped).jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 270 | text = }} |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = |lat_deg = 37|lat_min = 35|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 127|lon_min = 0|lon_sec = |CoordAddon = type:city(10349291) |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 605,25 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 17 108 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +9 |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.seoul.go.kr/main/index.html Администрация города |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Сеу́л''' ({{lang-ko|서울}}, ''соуль'', «сталіца»; {{lang-ja|京城, けいじょう}}, ''кэйдзё'', «сталічны замак»{{efn|Назва Сеула ў перыяд [[Карэя пад праўленнем Японіі|знаходжання Карэйскага паўвострава пад уладай Японскай імперыі]] з [[1910]] да [[1945]] гадоў.}}) — найбольшы [[горад]] і [[сталіца]] [[Рэспубліка Карэя|Паўднёвай Карэі]], горад з асаблівым статусам. Размешчаны на рацэ Ханган на паўночным захадзе краіны, прыблізна ў 50 кіламетрах ад мяжы краіны з [[Паўночная Карэя|Паўночнай Карэяй]]. Сеул з’яўляецца горадам з вялікай гісторыяй: быў сталіцай дынастыі [[Пэкчэ]] ([[18 да н. э.]] — [[660]]) і дынастыі Чосан ([[1392]]—[[1910]]). У 1394 годзе Сеул стаў сталіцай [[Карэя|Карэі]]. == Гісторыя == [[Файл:Traditional House.jpg|міні|250пкс|Класічная карэйская архітэктура]] Першая назва горада — [[Вірэсон]], быў сталіцай дзяржавы [[Пекчэ]] пачынаючы з [[370|370 года н. э]]. У часы панавання дынастыі [[Каро, дынастыя|Каро]] быў вядомы як Хансон ({{lang-zh|汉城|скарочана}}, «крэпасць на беразе ракі [[Ханган]]»). У часы дынастыі [[Чосан, дынастыя|Чосан]], распачатай у [[1394]] годзе, быў сталіцай дзяржавы і называўся Ханян ({{lang-zh|汉阳|скарочана}}). У гады [[Японія|японскага]] каланіяльнага панавання на тэрыторыі горада размяшчалася адміністрацыйная адзінка [[Кёнсан]] ({{lang-ja|京城|скарочана}}, Кэйдзё), пасля вызвалення ў [[1945]] годзе была канчаткова зацвярджана назва Сеул. Пэкчэ, адно з трох карэйскіх каралеўстваў, было заснавана ў [[18 да н. э.|18 годзе да н. э.]], са сталіцай у горадзе Вірэсон у раёне сучаснага Сеула. З тых часоў захаваліся руіны гарадскіх сцен. Кіраванне горадам неўзабаве перайшло ад Пекчэ да Каро ў [[V стагоддзе|V стагоддзі]], а затым да [[Сіла, дынастыя|Сілы]] ў [[VI стагоддзе|VI стагоддзі]]. У [[XI стагоддзе|XI стагоддзі]] ўрад Каро, які заваявала Сіла, пабудавала крэпасць, вядомую як «Паўднёвая Сталіца». Калі Чосан змяніла Каро, сталіца была перанесена ў Сеул (Хансон, пазней Ханян), дзе заставалася да канца панавання дынастыі. Першапачаткова горад быў цалкам акружаны сцяной вышынёй да сямі метраў для абароны насельніцтва ад дзікіх жывёл, разбойнікаў і варожых войскаў. Затым горад павялічыўся за сцены і, хоць яны зараз не існуюць, акрамя невялікага вучастка на поўнач ад цэнтра горада, брамы існуюць і па сёння, самыя вядомыя з іх: [[Намдэмун]] і [[Тондэмун]]. У часы Чосан брамы адчыняліся і зачыняліся штодня пад гукі вялікіх званоў. [[11 лютага]] [[2008]] году брама Намдэмун, пабудаваная ў [[1398]] годзе, была амаль цалкам знішчана агнём — падпал зладзіў пажылы мешчанін, звароты пра разгляд жыллёвай праблемы якога гарадскія ўлады сістэматычна ігнарыравалі, кампанія-[[забудоўшчык]] выплаціла гэтаму мешчаніну прыніжаную суму кампэнсацыі за зямельны вучастак, які размяшчаўся на тэрыторыі вызначанай забудовы. Пазней, пасля злову падпальшчыка [[паліцыя]]й, ён раскаяўся ў зробленым і папрасіў у нацыі прабачэння за сваю правіну. Раней гэты ж чалавек зладзіў падпал ў Сеульскім палацы [[Чхангенгун]]. Брама не мела аховы, магчыма, таму, што нікому ў галаву прыйсці не магло замахвацца на [[нацыянальныя скарбы Карэі|нацыянальны набытак]] № 1. Асноўная прычына практычна поўнай няздольнасці пажарных справіцца з агнём складалася ў тым, што брама была драўлянай, і ўся яе канструкцыя была прасякнутая воданепрымальным сродкам для абароны ад ападкаў. У выніку гэта ж сродак адштурхоўваў ваду, якой пажарныя разлікі на працягу некалькіх гадзінаў палівалі падпаленую браму. Урад [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] паабяцаў нацыі на працягу трох гадоў аднавіць вароты, для чаго былі выдзелены фінансавыя сродкі ў памеры 21 мільёнаў долараў ЗША. Паводле інфармацыі некаторых сеульскіх газет, частка кампаніяў-падрадчыкаў па аднаўленню брамы падахвоцілася вырабляць працы за дарма. У час [[вайна ў Карэі|вайны ў Карэі]] Сеул двойчы пераходзіў у рукі паўночнакарэйскіх і кітайскіх войскаў (у чэрвені—верасні [[1950]] і студзені—сакавіку [[1951]] гадоў). У выніку баявых дзеянняў горад быў моцна разбураны. Звыш за 191 тысячу пабудоваў, 55 тысяч жылых дамоў і 1000 прадпрыемстваў ляжала ў руінах. У дадатак, паток уцекачоў запоўніў горад, павялічыўшы колькасць насельніцтва да 2,5 мільёнаў, большай часткай бяздомных. Пасля вайны Сеул быў хутка адноўлены і зноўку стаў палітычным і эканамічным цэнтрам краіны. Сёння насельніцтва горада — гэта чвэрць насельніцтва [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], Сеул займае сёмае месца сярод гарадоў свету па колькасці штаб-кватэр карпарацый, якія ўваходзяць у спіс пяцісот найбуйнейшых транснацыянальных карпарацый паводле вэрсіі часопіса [[Fortune (часопіс)|Fortune]]<ref>[http://www.msu.edu/user/hillrr/urbstudtxt.htm GLOBAL CITIES & DEVELOPMENTAL STATES. New York, Tokyo, Seoul]</ref>. У [[1988]] годзе Сеул стаў сталіцай [[Летнія Алімпійскія гульні 1988|XX летніх Алімпійскіх гульняў]], а ў [[2002]] годзе — адным з месцаў правядзення [[Чэмпіянат свету па футболу 2002у|чэмпіянату свету па футболу]]. == Клімат == Клімат Сеула вызначаецца як мусонны. Сеул знаходзіцца на адной шыраце з поўднем [[Турцыя|Турцыі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Іспанія|Іспаніі]] і іншымі цёплымі краінамі, тым не менш у горадзе, нягледзячы на тое, што ён акружаны морам, адзначаецца ўстойлівая, хоць і недоўгачасовая мяккая зіма. Сярэдні мінімум у студзені дасягае −6&nbsp;°C. Лета ў горадзе не толькі вельмі спякотнае, бо сярэдняя [[тэмпература]] жніўня складае 25,4&nbsp;°C, але і вельмі вільготнае. Аднак моцная спякота ў горадзе бывае рэдка, і тэмпература вельмі рэдка дасягае 35&nbsp;°C і вышэй. Гэтым Сеул адрозніваецца ад гарадоў з трапічным пустэльным і стэпавым кліматам, як то [[Каір]], [[Ташкент]], [[Астрахань]] і іншыя, у якіх падобная сярэдня тэмпература ў ліпені. Улетку ў горад прыходзіць [[мусон]], які назіраецца з мая па верасень, і сярэднямесячная колькасць ападкаў перавышае 300 мм. За суткі часам можа выпасці больш за 100 мм ападкаў, а пры праходжанні [[тайфун]]а — больш за 250 мм ападкаў. У астатнія поры года пераважаюць вятры з мацерыка, а ўзімку пераважае антыцыклёны тып надвор’я. Сеул не абаронены ад паўночных вятроў гарамі, часам у горадзе тэмпература можа апускацца да тэмператур у −15&nbsp;°C і ніжэй. {{Клімат мясцовасці | Горад_род = Сеула | Крыніца = [http://www.worldweather.org/095/c00231.htm worldweather.org], [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=47108 Надвор'е і клімат] <!-- максімумы і мінімумы тэмператур --> | Сту_а_макс = 13.5 | Сту_сяр_макс = 1.6 | Сту_сяр_мін = -6.1 | Сту_а_мін = -22 | Лют_а_макс = 18.7 | Лют_сяр_макс = 4.1 | Лют_сяр_мін = -4.1 | Лют_а_мін = -19.8 | Сак_а_макс = 23.0 | Сак_сяр_макс = 10.2 | Сак_сяр_мін = 1.1 | Сак_а_мін = -15.3 | Кра_а_макс = 29.8 | Кра_сяр_макс = 17.6 | Кра_сяр_мін = 7.3 | Кра_а_мін = -4.6 | Май_а_макс = 32.4 | Май_сяр_макс = 22.8 | Май_сяр_мін = 12.6 | Май_а_мін = 4.6 | Чэр_а_макс = 37.4 | Чэр_сяр_макс = 26.9 | Чэр_сяр_мін = 17.8 | Чэр_а_мін = 7.0 | Ліп_а_макс = 38.4 | Ліп_сяр_макс = 28.8 | Ліп_сяр_мін = 21.8 | Ліп_а_мін = 11.9 | Жні_а_макс = 38.1 | Жні_сяр_макс = 29.5 | Жні_сяр_мін = 22.1 | Жні_а_мін = 12.5 | Вер_а_макс = 36.0 | Вер_сяр_макс = 25.6 | Вер_сяр_мін = 16.7 | Вер_а_мін = 3.9 | Кас_а_макс = 29.6 | Кас_сяр_макс = 19.7 | Кас_сяр_мін = 9.8 | Кас_а_мін = -2.6 | Ліс_а_макс = 24.0 | Ліс_сяр_макс = 11.5 | Ліс_сяр_мін = 2.9 | Ліс_а_мін = -11.5 | Сне_а_макс = 19.6 | Сне_сяр_макс = 4.2 | Сне_сяр_мін = -3.4 | Сне_а_мін = -18.1 | Год_а_макс = 38.4 | Год_сяр_макс = 16.9 | Год_сяр_мін = 8.2 | Год_а_мін = -22 <!-- сярэдняя тэмпература --> | Сту_сяр = -2.7 | Лют_сяр = -0.1 | Сак_сяр = 5.5 | Кра_сяр = 12.2 | Май_сяр = 17.4 | Чэр_сяр = 21.9 | Ліп_сяр = 24.9 | Жні_сяр = 25.4 | Вер_сяр = 20.8 | Кас_сяр = 14.4 | Ліс_сяр = 6.8 | Сне_сяр = 0.2 | Год_сяр = 12.2 <!-- тэмпература вады --> | Студзень_вады = | Люты_вады = | Сакавік_вады = | Красавік_вады = | Травень_вады = | Чэрвень_вады = | Ліпень_вады = | Жнівень_вады = | Верасень_вады = | Кастрычнік_вады = | Лістапад_вады = | Снежань_вады = | Год_вада = <!-- колькасць ападкаў --> | Студзень_ападкі = 22 | Люты_ападкі = 24 | Сакавік_ападкі = 46 | Красавік_ападкі = 77 | Травень_ападкі = 102 | Чэрвень_ападкі = 133 | Ліпень_ападкі = 328 | Жнівень_ападкі = 348 | Верасень_ападкі = 138 | Кастрычнік_ападкі = 49 | Лістапад_ападкі = 53 | Снежань_ападкі = 25 | Год_ападкі = 1345 <!-- вільготнасць --> | Студзень_вільготнасць = | Люты_вільготнасць = | Сакавік_вільготнасць = | Красавік_вільготнасць = | Травень_вільготнасць = | Чэрвень_вільготнасць = | Ліпень_вільготнасць = | Жнівень_вільготнасць = | Верасень_вільготнасць = | Кастрычнік_вільготнасць = | Лістапад_вільготнасць = | Снежань_вільготнасць = | Год_вільготнасць = }} == Дэмаграфія == Сеул вядомы сваёй шчыльнасцю насельніцтва, якая амаль у два разы больш за шчыльнасць [[Нью-Ёрк]]а і у восем разоў больш за шчыльнасць [[Рым]]а, хоць і некалькі менш, чым шчыльнасць [[Парыж]]а. Шчыльнасць ягонай агламерацыі з’яўляецца самым высокім у [[Арганізацыя эканамічнага супрацоўніцтва і развіцця|АЭСіР]]<ref>[http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_international/393438.html «Seoul ranks highest in population density among OECD countries»] Source-OECD report</ref>. Амаль усе жыхары Сеула з’яўляюцца [[карэйцы|карэйцамі]], але існуюць невялікія кітайскія і японскія меншасці. З [[2009]] года насельніцтва горада складае 10 208 302 чалавек<ref>[http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 «Seoul Statistics (Population)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303220844/http://stat.seoul.go.kr/Seoul_System5.jsp?stc_cd=418 |date=3 сакавіка 2016 }}. Seoul Metropolitan Government</ref>. Лік іншаземцаў, якія пражываюць у Сеуле, складаў 255 501 чалавек у [[2010]] годзе ў адпаведнасці з афіцыйнымі дадзенымі<ref>Park, Chung-a. [http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/2010/07/113_66455.html «Foreign population in Seoul continue to dwindle»]. Korea Times.</ref>. Станам на канец чэрвеня [[2011]] года, 10,29 млн грамадзянаў рэспублікі жылі ў горадзе. Гэта на 0,24 % менш у параўнанні з паказчыкам канца [[2010]] года. Станам на чэрвень [[2011]] года, 281 780 замежнікаў былі размешчаны ў Сеуле. З іх 186 631 замежнікаў (66 %) былі грамадзянамі [[Кітай|КНР]], але прадстаўнікамі карэйскай нацыянальнасці. Гэты паказчык на 8,84 % большы ў параўнанні з аналагічным паказчыкам канца [[2010]] году і 12,85 % у параўнанні з чэрвенем [[2010]] года. Наступная па велічыні група складалася з грамадзян КНР, якія не мелі карэйскай этнічнай прыналежнасці; 29 901 з іх пражывалі ў Сеуле. Наступная высокая група складалася з 9 999 грамадзянаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Наступнай па колькасці груп з’яўляюцца прадстаўнікі [[Тайвань|Рэспубліка Кітай]], маючы 8717 чалавек колькасці<ref>[http://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2011/09/117_94610.html «Korean Chinese account for nearly 70 % of foreigners in Seoul»]. The Korea Times. September 11, 2011.</ref>. Двума асноўнымі [[рэлігія]]мі ў Сеуле з’яўляюцца [[будызм]] і [[хрысціянства]]. Іншыя рэлігіі ўключаюць [[шаманізм]] і [[канфуцыянства]], апошняя разглядаецца хутчэй як распаўсюджаная сацыяльная [[філасофія]], а не рэлігія. == Насельніцтва == {| | valign="top" | {| class="prettytable" ! style="background:#efefef;" | Год ! style="background:#efefef;" | Колькасць жыхароў |- | 1428 || align="right" | 103 328 |- | 1660 || align="right" | 200 000 |- | 1881 || align="right" | 199 100 |- | 1890 || align="right" | 192 900 |- | 1899 || align="right" | 211 200 |- | 1902 || align="right" | 196 600 |- | 1906 || align="right" | 230 900 |- | 1910 || align="right" | 278 958 |- | 1915 || align="right" | 241 085 |- | 1920 || align="right" | 250 208 |- | 1925 || align="right" | 336 349 |- | 1930 || align="right" | 355 426 |- | 1935 || align="right" | 404 202 |- | 1940 || align="right" | 930 547 |- |} | valign="top" | {| class="prettytable" ! style="background:#efefef;" | Год ! style="background:#efefef;" | Колькасць жыхароў |- | 1944 || align="right" | 947 630 |- | 1949 || align="right" | 1 418 025 |- | 1952 || align="right" | 648 432 |- | 1955 || align="right" | 1 574 868 |- | 1960 || align="right" | 2 445 402 |- | 1966 || align="right" | 3 793 280 |- | 1970 || align="right" | 5 433 198 |- | 1975 || align="right" | 6 889 502 |- | 1980 || align="right" | 8 364 379 |- | 1985 || align="right" | 9 639 110 |- | 1990 || align="right" | 10 612 577 |- | 1995 || align="right" | 10 231 217 |- | 2000 || align="right" | 9 895 972 |- | 2005 || align="right" | 10 349 312 |} |} == Эканоміка == {{Асноўны артыкул|Эканоміка Паўднёвай Карэі}} Штаб-кватэры такіх сусветнавядомых кампаній як, то [[Samsung]], [[LG]], [[Hyundai]], [[Kia]] і [[SK]], знаходзяцца ў Сеуле, што робіць горад адным з галоўных бізнес-цэнтраў свету. Нягледзячы на тое, што на яго долю прыпадае толькі 0,6 адсотка тэрыторыі Паўднёвай Карэі, Сеул вырабляе 21 адсоткаў [[ВУП]] краіны<ref>[http://www.lmg.go.kr/2006iaescsi/generalinfo/seoul.asp «Welcome to KTC»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227175321/http://www.lmg.go.kr/2006iaescsi/generalinfo/seoul.asp |date=27 лютага 2011 }}. Lmg.go.kr.</ref>. === Фінансы === Адносна вялікая колькасць транснацыянальных кампаній маюць штаб-кватэры ў Сеуле<ref>[http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/cities/ «Global : Cities»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100529093252/http://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2008/cities/ |date=29 мая 2010 }}. CNN.com</ref>. Сярод міжнародных банкаў свае філіялы ў Сеуле маюць [[Citigroup]], [[Deutsche Bank]], [[HSBC]], [[Goldman Sachs]], [[JPMorgan Chase]], [[Barclays]], [[Grupo Santander]], [[UBS]], [[Credit Suisse]], [[UniCredit]], [[Société Générale]], [[Calyon]], [[BBVA]], [[Macquarie Group]], [[ING Bank]] і [[Standard Chartered]]. [[Korea Exchange Bank]] таксама мае штаб-кватэру ў горадзе. === Рынкі і крамы === [[Файл:Seoul-Insadong-05.jpg|міні|250пкс|Інсадонг]] Найбуйнейшым рынкам у Паўднёвай Карэі з’яўляецца рынак [[Дангдаэмун]], які знаходзіцца ў Сеуле. Мэндонгдонг з’яўляецца гандлёва-забаўляльнай зонай у цэнтры горада Сеул, дзе месцяцца крамы сярэдняй і элітнай клясы, модныя [[бутык]]і і міжнародныя брэндавыя крамы. Непадалёк ад рынку [[Намдэмун, рынак|Намдэмун]], названы ў гонар брамы [[Намдэмун]], знаходзіцца найстарэйшы сталы працуючы рынак у Сеуле. [[Сынчхон]] з’яўляецца гандлёвым раёнам, які абслугоўвае галоўным чынам моладзь і студэнтаў. [[Інсадонг]] з’яўляецца культурным арт-рынкам у Сеуле, дзе можна набыць традыцыйныя і сучасныя карэйскія творы мастацтва, як то [[карціна|карціны]], [[скульптура|скульптуры]] і [[каліграфія|каліграфіі]]. [[Гвангхак-донг]] ёсць блышыны рынак, а таксама ў Сеуле ёсць антыкварны рынак [[Янганпэонг]]. Некаторыя крамы для мясцовых дызайнэраў былі адчынены ў [[Самчэонг-дон]], дзе шматлікія знаходзяцца невялікія мастацкія галерэі. Ітхэвон абслугоўвае галоўным чынам замежных турыстаў і амерыканскіх жаўнераў, якія базуюцца ў горадзе. Раён [[Гангнам]] з’яўляецца адным з самых заможных раёнаў у Сеуле і адрозніваецца модным і высакаклясным гандлёвым цэнтрам [[COEX Mall]]. Аптовыя рынкі ўключаюць у сябе [[Нарангджын]] і Гарак. [[Енсанскі рынак электронікі]] з’яўляецца найбуйнейшым рынкам электронікі ў Азіі. [[Гасанскі лічбавы комплекс]] таксама прапануе шырокі спектар электронных прадуктаў. == Транспарт == === Метрапалітэн === {{Асноўны артыкул|Сеульскі метрапалітэн}} [[Файл:Seoul subway 723 Yongmasan station platform 20080609.jpg|міні|200пкс|справа|Сеульскі метрапалітэн]] У горадзе дзейнічае [[метрапалітэн]], які па аб’ёмах пасажыраперавозак займае адно з першых месцаў у [[Азія|Азіі]]. Дзевяць лініяў метро маюць нумары ад 1 да 9, ёсць лінія [[Чунансон]] ({{lang-ko|중앙선|скрочана}}), якая з’яўляецца [[чыгунка]]й, але мае агульныя станцыі перасадак з лініямі метрапалітэна, і лінія [[Пундансон]] ({{lang-ko|분당선|скрочана}}), таксама адносіцца хутчэй да чыгункі, чым да лініі метрапалітэна. Гэтая лінія складаецца з 20 станцый, але на тэрыторыі горада мае толькі 8 станцый. Вызначэнне колькасці станцый метро, якія належаць да гораду, з’яўляецца вельмі складанай справай з прычыны цеснага ўзаемадзеяння дзяржаўнага і прыватнага капіталаў пры будаўніцтве лініяў метрапалітэна, а таксама ў сувязі з тым, што Сеульскае метро першапачаткова з’явілася як частка прыгараднай чыгункі, бо першая лінія метро была ўсяго толькі злучальным вучасткам двух прыгарадных чыгунак. Дзявятая лінія метро была уведзена ў эксплюатацыю ў [[2009]] годзе. Яна цягнецца ўздоўж паўднёвага берага ракі [[Ханган]] і складаецца з 36 станцый. На схемах метрапалітэна лініі і станцыі пранумараваны, што дазваляе замежнікам даволі лёгка арыентавацца пры назначэнні сустрэчаў на пэўных станцыях. Назвы ўсіх станцый і наогул усё паказальнікі ў метрапалітэне прадубляваныя на [[англійская мова|англійскай мове]]. === Гарадскі транспарт === [[Файл:Seoul Bus Route 162.jpg|міні|220пкс|Сеульскі аўтобус]] Транспартны бум у Сеуле бярэ свой пачатак у эпоху [[Карэйская імперыя|Карэйскай імперыі]], калі былі пракладзеныя першыя аўтадарогі і першая чыгунка да [[Сіныйдж]]а. З тых часоў транспартная сістэма горада моцна разраслася, зрабіўшы яго адным з найбуйнейшых транспартных вузлоў [[Азія|Азіі]]. У горадзе пракладзены метрапалітэн з дзевяццю лініямі, дзейнічае каля 200 аўтобусных маршрутаў, і шэсць вялікіх [[аўтастрада|аўтастрад]], якія вядуць да раёнаў горада і ягоных прыгарадаў. Сеул злучаецца з іншымі гарадамі краіны з дапамогай хуткаснай чыгункі [[KTX]], якая з’яўляецца адной з самых хуткіх у свеце. Да сярэдзіны [[1970-я|1970-х]] гадах у бізнесным цэнтры Сеула існаваў і [[трамвай]]ны транспарт, аднак у сувязі з пачаткам уводу ў эксплуатацыю метрапалітэна, а таксама з той акалічнасцю, што трамвайныя шляхі займалі занадта шмат месца на вузкіх вулачках Сеула ва ўмовах сталага павелічэння колькасці аўтатранспарту, было прынята рашэнне скасаваць трамвайныя маршруты. У горадзе і на міжгародніх маршрутах вельмі развіты аўтобусны транспарт. Аўтобусы маюць перавагу перад прыватным аўтатранспартам і гэтае правіла выконваецца ў абсалютнай большасці выпадкаў, але асноўныя парушальнікі гэтага правіла ёсць [[таксі]]сты, з якімі ў кіроўцаў аўтобусаў ідзе непрымірымая варожасць. Аднак у сувязі з няўхільным ростам асабістага аўтатранспарту некалькі гадоў таму сур’ёзна паўстала праблема затораў на дарогах. Гэтую праблему для аўтобусаў збольшага атрымалася вырашыць, дзякуючы ініцыятыве цяперашняга прэзідэнта. У выніку некаторых новаўвядзенняў час паездкі мяшчанаў з паўднёвых раёнаў Сеула ў цэнтр горада раніцай і з цэнтра горада ўвечары па гэтым маршруце скарацілася прыкладна ў 2,5—3 разы. Адразу ж услед за гэтым новаўвядзеннем у іншых раёнах Сеула рушылі аналагічныя змены. === Паветраны транспарт === Горад абслугоўваецца двума [[аэрапорт]]амі. [[Кімпхо, аэрапорт|Аэрапорт Кімпхо]] доўгі час быў адзіным у краіне міжнародным аэрапортам. У сакавіку [[2001]] года адчыніўся [[Інчхон, аэрапорт|Міжнародны аэрапорт Інчхон]] ў [[Інчхон|аднайменным прыгарадзе]] Сеула. Пасля гэтага аэрапорт Кімпхо стаў ажыццяўляць толькі ўнутраныя рэйсы, за выключэннем рэйсаў у [[Токіа]] і [[Шанхай]]. Інчхонскі аэрапорт ўваходзіць у лік найбуйнейшых аэрапортаў ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], разам з аэрапортамі [[Ганконг]]а і [[Сінгапур]]а. Абодва аэрапорта звязаныя з Сеулам хуткаснымі аўтамагістралямі. У [[2008]] годзе было адчынена чыгуначнае паведамленне паміж аэрапортамі Кімпхо і Інчхон. У цяперашні час вядзецца будаўніцтва хуткаснай чыгункі, якая будзе звязваць Міжнародны аэрапорт Інчхон з Цэнтральным вакзалам Сеула. == Гарады-сябры == {| cellpadding="11" |- valign="top" | * {{Сцяг Тайваня}} [[Тайбэй]], [[Тайвань]] * {{Сцяг Турцыі}} [[Анкара]], [[Турцыя]] * {{Сцяг ЗША}} [[Ганалулу]], [[Гаваі]], [[ЗША]] * {{Сцяг ЗША}} [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]] * {{Сцяг Бразіліі}} [[Сан-Паўлу]], [[Бразілія]] * {{Сцяг Калумбіі}} [[Багата]], [[Калумбія]] * {{Сцяг Інданезіі}} [[Джакарта]], [[Інданезія]] * {{Сцяг Японіі}} [[Токіа]], [[Японія]] || || * {{Сцяг Пакістана}} [[Ісламабад]], [[Пакістан]] * {{Сцяг Расіі}} [[Масква]], [[Расія]] * {{Сцяг Аўстраліі}} [[Новы Паўднёвы Уэльс]], [[Аўстралія]] * {{Сцяг Францыі}} [[Парыж]], [[Францыя]] ''(партнёр)'' * {{Сцяг Мексікі}} [[Мехіка]], [[Мексіка]] * {{Сцяг Кітая}} [[Пекін]], [[Кітай]] * {{Сцяг Манголіі}} [[Улан-Батар]], [[Манголія]] * {{Сцяг В’етнама}} [[Ханой]], [[В’етнам]] || || * {{Сцяг Польшчы}} [[Варшава]], [[Польшча]] * {{Сцяг Егіпта}} [[Каір]], [[Егіпет]] * {{Сцяг Італіі}} [[Рым]], [[Італія]] * {{Сцяг Казахстана}} [[Астана]], [[Казахстан]] * {{Сцяг ЗША}} [[Вашынгтон]], [[ЗША]] * {{Сцяг Грэцыі}} [[Афіны]], [[Грэцыя]] * {{Сцяг Тайланда}} [[Бангкок]], [[Тайланд]] * {{Сцяг Узбекістана}} [[Ташкент]], [[Узбекістан]] |} == Вядомыя асобы == * [[Кім Чжун Ён]] (нар. 1999) — карэйскі [[футбаліст]], [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. == Музыка == * [[Kara]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Крыніцы/БелЭн|14|Сеу́л||355—356}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Seoul}} * [http://english.seoul.go.kr/ Афіцыйны сайт гарадской адміністрацыі] * [http://www.visitseoul.net/en/index.do?_method=main i Tour Seoul] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100611210203/http://www.visitseoul.net/en/index.do?_method=main |date=11 чэрвеня 2010 }}. Афіцыйны турыстычны сайт горада * [http://www.lovely-seoul.jimdo.com/ Фатаграфіі горада] {{Сталіцы летніх Алімпіяд}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Паўднёвай Карэі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Сеул| ]] o0xish551kmbxbd0bl19mopbypfyi6t 10 3695 5166925 4984303 2026-07-17T11:38:58Z JerzyKundrat 174 5166925 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі | navbar = | state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> | стыль_асноўнага_загалоўка = | загаловак = [[Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністры]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] | выява = | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | клас_спісаў = hlist | стыль_уверсе = | уверсе = | загаловак1 = XVIII стагоддзе | спіс1 = * [[Роберт Уолпал]] * [[Спенсэр Комптан]] * [[Генры Пелхам]] * [[Томас Пелхам-Холс]] * [[Уільям Кавендыш]] * [[Томас Пелхам-Холс]] * [[Джон Сцюарт]] * [[Джордж Грэнвіль]] * [[Чарлз Уотсан-Уэнтварт]] * [[Уільям Піт Старэйшы|Уільям Піт (старэйшы)]] * [[Агастас Фіц-Рой]] * [[Фрэдэрык Норт]] * [[Чарлз Уотсан-Уэнтварт]] * [[Уільям Пеці-Фіц-Морыс]] * [[Уільям Кавендыш-Бентынк]] * [[Уільям Піт Малодшы|Уільям Піт (малодшы)]] | загаловак2 = XIX стагоддзе | спіс2 = * [[Уільям Піт Малодшы|Уільям Піт (малодшы)]] * [[Генры Эдзінгтан]] * [[Уільям Піт Малодшы|Уільям Піт (малодшы)]] * [[Уільям Уіндам Грэнвіль]] * [[Уільям Кавендыш-Бентынк]] * [[Спенсэр Персіваль]] * [[Роберт Джэнкінсан]] * [[Джордж Канінг]] * [[Фрэдэрык Джон Робінсан]] * [[Артур Уэлслі Уэлінгтан|Артур Уэлслі]] * [[Чарлз Грэй]] * [[Уільям Лэм]] * [[Артур Уэлслі Уэлінгтан|Артур Уэлслі]] * [[Роберт Піль]] * [[Уільям Лэм]] * [[Роберт Піль]] * [[Джон Расел]] * [[Эдвард Сміт-Стэнлі]] * [[Джордж Гамільтан-Гордан Абердзін|Джордж Гамільтан-Гордан]] * [[Генры Джон Тэмпл]] * [[Эдвард Сміт-Стэнлі]] * [[Генры Джон Тэмпл]] * [[Джон Расел]] * [[Эдвард Сміт-Стэнлі]] * [[Бенджамін Дызраэлі]] * [[Уільям Гладстан]] * [[Бенджамін Дызраэлі]] * [[Уільям Гладстан]] * [[Роберт Гаскойн-Сесіл Солсберы]] * [[Уільям Гладстан]] * [[Роберт Гаскойн-Сесіл Солсберы]] * [[Уільям Гладстан]] * [[Арчыбальд Прымраўз]] * [[Роберт Гаскойн-Сесіл Солсберы]] | загаловак3 = XX стагоддзе | спіс3 = * [[Роберт Гаскойн-Сесіл Солсберы]] * [[Артур Бэлфар]] * [[Генры Кэмпбел-Бэнерман]] * [[Герберт Генры Эсквіт]] * [[Дэвід Лойд Джордж]] * [[Эндру Бонар Лоу|Эндру Бонар Лоў]] * [[Стэнлі Болдуін]] * [[Джэймс Рамсей Мак-Дональд]] * [[Стэнлі Болдуін]] * [[Джэймс Рамсей Мак-Дональд]] * [[Стэнлі Болдуін]] * [[Невіл Чэмберлен]] * [[Уінстан Чэрчыль]] * [[Клемент Этлі]] * [[Уінстан Чэрчыль]] * [[Энтані Ідэн]] * [[Гаральд Мак-Мілан]] * [[Аляксандр Дуглас-Х’юм]] * [[Гаральд Вільсан|Гаральд Уільсан]] * [[Эдвард Хіт]] * [[Гаральд Вільсан|Гаральд Уільсан]] * [[Джэймс Калаган]] * {{гэта добры артыкул}} [[Маргарэт Тэтчэр]] * [[Джон Мэйджар]] * [[Тоні Блэр]] | загаловак4 = XXI стагоддзе | спіс4 = * [[Тоні Блэр]] * [[Гордан Браўн]] * [[Дэвід Кэмеран]] * [[Тэрэза Мэй]] * [[Борыс Джонсан]] * [[Ліз Трас]] * [[Рышы Сунак]] * [[Кір Стармер]] * [[Эндзі Бёрнэм]] | стыль_унізе = | унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вялікабрытанія]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы кіраўнікоў урадаў|Вялікабрытанія]] </noinclude> n0ntfpsntg1oeu99l58f023qjrtvgvw 0 10132 5166823 4879004 2026-07-17T03:29:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166823 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Скварцішкі |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 30|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 08|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Ахрэмавецкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2153 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243012372 }} '''Скварцішкі''' ({{lang-ru|Сквартишки}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ахрэмавецкі сельсавет|Ахрэмавецкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Ёды (гміна)|гміны Ёды]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. == Насельніцтва == * 1864 год — 30 жыхароў, 2 двары<ref>{{SgKP|X|741|Skwarciszki, zaścianek, powiat dzisieński}}</ref> * 1921 год — 40 жыхароў, 9 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 53.</ref>. * 1931 год — 51 жыхар, 11 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 7</ref>. Перад вайной y 1941 годзе ў вёсцы жыло 48 чалавек у 12 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/4293 Спорово] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306015347/http://db.narb.by/search/4293 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. У кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 12 дамоў, забіта 5 чалавек<ref name="Бер" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|X|741|Skwarciszki, zaścianek, powiat dzisieński}} {{Ахрэмавецкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Ахрэмавецкі сельсавет]] 2qrx9yc3m26g01ido1c33ua5tovdxai 0 16500 5166834 4919743 2026-07-17T05:46:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166834 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Рэспубліка Славенія |Арыгінальная назва ={{lang-sl|Republika Slovenija}} |Родны склон =Славеніі |Сцяг =Flag of Slovenia.svg |Герб =Coat of Arms of Slovenia.svg |Замест герба = |Дэвіз = |Назва гімна =Zdravljica |Аўдыё = |Форма праўлення =[[парламенцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія =[[каталіцтва]] |lat_dir =N |lat_deg =46 |lat_min =10 |lat_sec = 0 |lon_dir =E |lon_deg =15 |lon_min =0 |lon_sec = 0 |region = SI |CoordScale =1000000 |На карце=EU-Slovenia.svg |На карце2 = |Мова =[[Славенская мова|славенская]] |Заснавана = |Дата незалежнасці = Абвешчана [[25 чэрвеня]] [[1991]] <br /> Прызнана ў [[1992]] |Незалежнасць ад =распаду [[Югаславія|Югаславіі]] |Сталіца =[[Любляна]] |Найбуйнейшыя гарады =[[Любляна]], [[Марыбар|Марыбор]], [[Цэле]], [[Крань]], [[Вяленье]] |Пасады кіраўнікоў =[[Прэзідэнты Славеніі|Прэзідэнт]] <br /> [[Прэм'ер-міністр Славеніі|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі =[[Наташа Пірц-Мусар]]<br />[[Роберт Голаб]] |Месца па плошчы =150 |Плошча =20 253 |Працэнт вады =0,6 |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву =144 |Насельніцтва =2 053 355 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2009 |Шчыльнасць насельніцтва =99 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = 58,979 млрд.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?sy=2011&ey=2011&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=961&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=65&pr.y=3 Report for Selected Countries and Subjects]</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2011 |Месца па ВУП (ППЗ) = 87 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 29 179<ref name="IMF" /> |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = 52,430 млрд.<ref name="IMF" /> |Год разліку ВУП (намінал)= 2011 |Месца па ВУП (намінал) = 74 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 25 939<ref name="IMF"/> |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[Еўра]]&nbsp;<ref>Да [[2007]]&nbsp;— [[талар|славенскі талар]].</ref> |Дамен =[[.si]] |ISO = |Тэлефонны код =386 |Часавы пояс =+1 |Заўвагі = <references/> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Славе́нія''' ({{lang-sl|Slovenija}}), '''Рэспу́бліка Славе́нія''' ({{lang-sl|Republika Slovenija}}) — [[дзяржава]] на поўдні [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]]. На захадзе мяжуе з [[Італія]]й, на поўначы — з [[Аўстрыя]]й, на паўночным усходзе — з [[Венгрыя]]й, на ўсходзе і поўдні — з [[Харватыя]]й, а на паўднёвым захадзе мае выхад да [[Адрыятычнае мора|Адрыятычнага мора]]. Назва краіны паходзіць ад этноніма — [[славенцы]]. Член [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]] і [[НАТА]], [[Шэнгенскае пагадненне|Шэнгенскага пагаднення]]. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Славеніі}} === Ранняя гісторыя === [[Славяне|Славянскія]] продкі сучасных [[славенцы|славенцаў]] аселі на тэрыторыі краіны ў [[VI ст.]] н. э. У [[VII ст.]] яны ўтварылі [[Карантанія|Карантанію]], якая стала адной з першых [[Славяне|славянскіх]] дзяржаў. У [[745]] годзе Карантанія ў абмен на ваенную дапамогу прызнала пратэктарат з боку [[франкі|франкаў]], захаваўшы пры гэтым фармальную незалежнасць да свайго распаду ў [[1180]]. Уплыў франкаў спрыяў хрысціянізацыі славенцаў. Каля [[1000]] года былі напісаныя [[Фрэйзінгенскія ўрыўкі|''Brizinski spomeniki'']], першы пісьмовы дакумент на [[славенская мова|славенскай мове]]. === У складзе Аўстрыйскай імперыі === У [[XIV ст.]] тэрыторыя сучаснай Славеніі патрапіла пад уладу [[Габсбургі|Габсбургаў]] і ў наступным увайшла ў склад [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыі]]. Славенія была падзеленая на тры правінцыі: ''Краньскую'', ''Горышку'' і ''Штаерску''. Перасоўванне гандлёвых шляхоў і [[Трыццацігадовая вайна]] ў [[XVII ст.]] спрыялі эканамічнаму заняпаду Славеніі, але ў [[XVIII ст.]] гаспадарчае развіццё ізноў актывізавалася: вытворчасць розных тавараў павялічылася, сельскагаспадарчай прадукцыі стала больш адсоткаў на 60. Разгарнуўся нацыянальны асветніцкі рух. Гэты перыяд атрымаў назву Славенскае Адраджэнне У [[1809]]—[[1813]] гг. вялікая частка Славеніі ўваходзіла ў склад [[Ілірыйскія правінцыі|Ілірыйскіх правінцый]]. У [[XIX ст.]], асабліва падчас і пасля [[Вясна народаў|Рэвалюцый 1848—1849 гг.]] у Славеніі развіваецца нацыянальны рух (цэнтр — [[Крайна]]). === Міжваенны перыяд === У [[1918]] годзе распалася [[Аўстра-Венгрыя]], у выніку чаго [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італія]] захапіла вобласці ''Прыморска'' і ''Істра'', а таксама частку ''Далмаціі''. Астатняя частка славенскіх земляў увайшла ў ізноў утворанае [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства Сербаў, Харватаў і Славенцаў]], якое ў [[1929]] было пераназвана ў каралеўства [[Югаславія]]. У [[1941]] годзе пасля нападу [[Краіны Восі|дзяржаў восі]] на Югаславію, Італія анэксавала тэрыторыю да [[Любляна|Любляны]], а [[Трэці рэйх|Германія]] астатнюю тэрыторыю з горадам [[Марыбар]]. === У складзе СФРЮ === {{main|Сацыялістычная Рэспубліка Славенія}} Каралеўства Югаславія распалася падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а Славенія ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Федэратыўная Рэспубліка Югаславія|сацыялістычнай Югаславіі]], што было абвешчана [[29 лістапада]] [[1945]]. У 1947 годзе [[Парыжскі мірны дагавор з Італіяй (1947)|ад Італіі да Славеніі былі далучаныя]] спрадвечныя славенскія землі ''Абална-Крашка'' і ''Горышка''. Па выніках праведзенага [[рэферэндум]]а Славенія абвясціла незалежнасць ад СФРЮ [[25 чэрвеня]] [[1991]]. Славенія — адзіная краіна, якая выйшла з СФРЮ практычна без кровапраліцця. === Вайна за незалежнасць === {{main|Дзесяцідзённая вайна}} Вайна за незалежнасць працягвалася дзесяць дзён, падчас 72 баявых кантактаў, страты [[Югаслаўская народная армія|ЮНА]] склалі 45 чалавек забітымі, 146 параненымі, 4693 вайскоўцаў і 252 супрацоўніка федэральных службаў былі ўзятыя ў палон; страты славенскіх сіл самаабароны склалі 19 забітых (9 камбатантаў, астатнія — цывільныя асобы) і 182 параненых. Таксама загінулі 12 грамадзян замежных дзяржаў, у асноўным кіроўцы на службе міжнародных транспартных кампаній. Быў выведзены з ладу 31 танк (сюды ўвайшлі і спаленыя, і пашкоджаныя), 22 транспартныя бронемашыны, 172 транспартных сродку і 6 лятальных апаратаў. == Палітыка == {{main|Палітыка Славеніі}} == Геаграфічныя даныя == {{main|Геаграфія Славеніі}} == Эканоміка == {{main|Эканоміка Славеніі}} == Транспарт == {{main|Транспарт Славеніі}} == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Славеніі}} == Культура == {{main|Культура Славеніі}} == Адукацыя == {{main|Адукацыя Славеніі}} == Гл. таксама == * [[Беларуска-славенскія адносіны]] * [[Адам Багорыч]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Славенія||494—498}} == Спасылкі == * [http://www.slovenia.si/ Slovenia.si]. Your gateway to information on Slovenia. * [http://www.vlada.si/en/ Government of the Republic of Slovenia] * [http://www.burger.si/ Славутасці Славеніі — 360° панарамы гарадоў, замкаў, пячор, паркаў і г. п.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200601101255/https://www.burger.si/ |date=1 чэрвеня 2020 }} * [http://toursandtravel.info/slovenia.php Славенія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080320011405/http://toursandtravel.info/slovenia.php |date=20 сакавіка 2008 }} * [http://www.slovenia.com.ua Славенія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506014121/http://slovenia.com.ua/ |date=6 мая 2021 }} * [http://tio.by/newspaper/2274 Славенія] {{краіна ў тэмах |краіна = Славенія |краіны = Славеніі |краіне = Славеніі |выява = {{сцяг Славеніі|35px}} }} {{Краіны Еўропы}} {{Еўрапейскі Саюз}} {{НАТА}} {{Славянскія краіны}} {{КБЮ}} {{Краіны ля Міжземнага мора}} {{Краіны Балканскага паўвострава}} {{Міжземнаморскі Саюз}} [[Катэгорыя:Славенія| ]] [[Катэгорыя:Краіны Еўрапейскага Саюза]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] 93aw75lqkcr1gvrmh6u6ybm8xbd0fy6 0 20004 5166677 4879900 2026-07-16T22:14:29Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5166677 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === [[Файл:2009._Stamp_of_Belarus_39-2009-11-23-m-2.jpg|thumb|[[Мінск-Арэна]] на паштовай марцы Беларусі.]] * [[3 студзеня]]: [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Вялікабрытанія]] закрылі свае пасольствы ў [[Емен]]е з-за пагрозаў з боку [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]] * [[4 студзеня]]: Адбылося ўрачыстае адкрыццё самага высокага будынка ў свеце — [[Бурдж Дубай]] * [[8 студзеня]]: Футбольная зборная [[Тога]] пакінула Кубак афрыканскіх нацый ([[Ангола]]) пасля ўзброенага нападу на яе аўтобус (загінула тры чалавекі) * [[12 студзеня]]: Катастрафічнае землетрасенне на [[Гаіці]] * [[21 студзеня]]: [[Полацк]] абвешчаны «Культурнай сталіцай Беларусі — 2010» * [[22 студзеня]]: Патрыярхам сербскім абраны епіскап [[Ірыней (Патрыярх Сербскі)|Ірыней]] * [[25 студзеня]]: Візіт прэзідэнта [[Туркменістан]]а [[Гурбангулы Бердымухамедаў|Гурбангулы Бердымухамедава]] ў [[Беларусь]] * [[30 студзеня]]: Афіцыйна адкрыта [[Мінск-Арэна]] === Люты === [[Файл:Vancouver 2010 Opening Ceremony Caldron.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця Алімпійскіх гульняў у Ванкуверы.]] * [[7 лютага]]: Другі тур прэзідэнцкіх выбараў ва [[Украіна|Украіне]] * [[15 лютага]]: Адбылася беларуская прэм’ера фільма «Акупацыя. Містэрыі» рэжсёра [[Андрэй Кудзіненка|Андрэя Кудзіненка]] * [[12 лютага|12]]—[[28 лютага]]: [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2010|Алімпійскія гульні]] ў [[Ванкувер]]ы * [[25 лютага]]: [[Віктар Януковіч]] заступіў на пасаду прэзідэнта Украіны * [[25 лютага]]: [[Аляксей Грышын]] заваяваў першы залаты медаль у гісторыі Рэспублікі Беларусь на зімовых Алімпійскіх гульнях === Сакавік === [[Файл:Fimmvorduhals 2010 03 27 dawn.jpg|thumb|Вывяржэнне Эйяф’ядлаёкюдля.]] * [[3 сакавіка]]: [[Юлія Цімашэнка]] пайшла ў адстаўку з пасады прэм’ер-міністра Украіны * [[7 сакавіка]]: Гурт [[Rammstein]] упершыню наведвае Беларусь * [[21 сакавіка]]: На [[Ісландыя|Ісландыі]] пачалося буйное вывяржэнне вулкана [[Эйяф'ядлаёкюдль|Эйяф’ядлаёкюдля]] === Красавік === * [[7 красавіка]]: У [[Кыргызстан]]е адбыўся дзяржаўны пераварот * [[10 красавіка]]: У выніку [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|авіякатастрофы пад Смаленскам]] загінулі прэзідэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Лех Качыньскі]], шэраг членаў урада, Сената, дэпутатаў Сейма, ваенных, рэлігійных дзеячаў * [[16 красавіка]]: у [[Светлагорск]]у адбылася [[2, лік|II-я]] [[Гісторыя Беларусі|гісторыка]]-краязнаўчая канферэнцыя «[[Шацілкаўскія чытанні]]» * [[19 красавіка]]: Адхілены ад улады прэзідэнт Кыргызстана [[Курманбек Бакіеў]] разам з сям’ёй прыбыў у [[Мінск]] * [[23 красавіка|23]]—[[25 красавіка]]: [[Сутыкненні ў Паўднёвым Дарфуры]] === Май === * [[11 мая]]: У [[Шанхай|Шанхаі]] (КНР) адкрылася сусветная выстаўка [[Expo 2010]] * [[11 мая]]: [[Дэвід Кэмеран]] прызначаны прэм’ер-міністрам [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] * [[23 мая]]: Скончыўся [[ЧС па хакеі з шайбай, 2010|74-ы чэмпіянат свету па хакеі з шайбай]] ([[Германія]]). Чэмпіёнам стала зборная [[Чэхія|Чэхіі]] * [[29 мая]]: Фінал [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|конкурса песні Еўрабачанне 2010]] === Чэрвень === * [[10 чэрвеня]]: Спартыўны арбітражны суд вынес рашэнне аб тым, што допінг-пробы беларускіх кідальнікаў молату [[І. Ціхан]]а і [[Вадзім Дзевятоўскі|В. Дзевятоўскага]] падчас [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Алімпіяды-2008]], якія далі станоўчы вынік на тэстастэрон, былі ўзяты з парушэннем правілаў. Такім чынам, спартсменам вернуты тытулы прызёраў Алімпіяды * [[23 чэрвеня]]: Пастаўкі расійскага [[прыродны газ|газу]] ў Беларусь скарочаныя на 60 % ад плану * [[26 чэрвеня]]: [[Элтан Джон]] упершыню наведвае Беларусь === Ліпень === * [[4 ліпеня]]: [[Браніслаў Камароўскі]] атрымаў перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у Польшчы * [[10 ліпеня]]: Гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]] асвяціў новазбудаваны [[касцёл Святой Сям’і (Ліда)]]. * [[11 ліпеня]]: У [[ПАР]] скончыўся [[XIX чэмпіянат свету па футболу]] (стартаваў 11 чэрвеня). Чэмпіёнам стала зборная [[Іспанія|Іспаніі]] === Жнівень === [[Файл:Bronisław Komorowski Zgromadzenie Narodowe 2010 Kancelaria Senatu.JPG|thumb|[[Браніслаў Камароўскі]] ў час прэзідэнцкай прысягі.]] * [[2 жніўня]]: У сувязі з ляснымі пажарамі ўведзены рэжым надзвычайнай сітуацыі ў 7 рэгіёнах [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] * [[6 жніўня]]: [[Браніслаў Камароўскі]] заступае на пасаду [[Прэзідэнт Польшчы|Прэзідэнта Польшчы]] * [[8 жніўня]]: Здарылася [[катастрофа MD-500 пад Мінскам]] у час спаборніцтваў па верталётным спорце. === Верасень === [[Выява:Day of Belarusian Writing in Chojniki 2010.jpg|міні|[[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Хойнікі|Хойніках]].]] * [[5 верасня]]: Свята [[Дзень беларускага пісьменства]] адзначана ў [[Хойнікі|Хойніках]]. * [[18 верасня]]: [[Sting]] упершыню наведвае Беларусь. * [[23 верасня]]: Здарылася [[катастрофа МіГ-29 пад Ганцавічамі]], экіпаж загінуў. * [[28 верасня]]: Прэзідэнт [[Расія|Расіі]] [[Дзмітрый Мядзведзеў]] адправіў у адстаўку мэра [[Масква|Масквы]] [[Юрый Міхайлавіч Лужкоў|Юрыя Лужкова]]. * [[30 верасня]]: У Беларусі пачаўся збор подпісаў у падтрымку кандыдатаў на пост кіраўніка дзяржавы. === Кастрычнік === * [[10 кастрычніка]]: Змяненне канстытуцыйнага статусу [[Нідэрландскія Антыльскія астравы|Нідэрландскіх Антыльскіх астравоў]]. * [[16 кастрычніка]]: [[Хасэ Карэрас]] упершыню наведвае Беларусь. * [[20 кастрычніка]]: Прэзідэнт Літвы [[Даля Грыбаўскайтэ]] прыбыла з рабочым візітам у Мінск. * [[24 кастрычніка]]: Беларуская тэнісістка [[Вікторыя Азаранка]] ў Маскве выйграла Кубак Крамля. * [[25 кастрычніка]]: [[Выбух і пажар на заводзе «Пінскдрэў-ДСП»]] у [[Пінск]]у. === Лістапад === [[Файл:JunEurovis2010E.jpg|thumb|Мінск прымае фінал [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|Дзіцячага конкурсу песні Еўрабачанне 2010]].]] * [[20 лістапада]]: Фінал [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2010|Дзіцячага конкурсу песні Еўрабачанне 2010]] ў [[Мінск]]у. * [[27 лістапада]]: Адкрыты адноўлены помнік [[Лявон Рыдлеўскі|Лявону Рыдлеўскаму]] на могілках Хампстэд у [[Лондан]]е. === Снежань === * [[19 снежня]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|Прэзідэнцкія выбары]] ў [[Беларусь|Беларусі]], перамогу атрымаў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], [[Плошча 2010|масавая акцыя пратэсту]] супраць вынікаў выбраў была жорстка разагнаная. * [[28 снежня]]: [[Міхаіл Мясніковіч]] прызначаны [[Прэм'ер-міністры Беларусі|Прэм’ер-міністрам Беларусі]]. * [[4 снежня]]: [[Еўрапейская кінапрэмія 2010|23-я цырымонія]] прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Талін]]е, лідарам па колькасці ўзнагарод стала кінастужка «[[Прывід пяра]]» == Нарадзіліся == * [[12 мая]]: [[Арыса Тру]], аўстралійская скейтбардыстка, алімпійская чэмпіёнка == Памерлі == * [[12 студзеня]]: [[Ванда Скуратовіч]], беларуская каталіцкая грамадска-рэлігійная дзяячка (нар. 1925) * [[5 траўня]] — [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], беларускі празаік і [[публіцыст]], [[грамадскі дзеяч]] (пам. [[2018]]) * [[27 студзеня]]: [[Джэром Дэвід Сэлінджэр]], амерыканскі пісьменнік (нар. 1.1.1919) * [[27 лютага]]: [[Уладзіслаў Галкін]], расійскі акцёр тэатра і кіно (нар. 25.12.1971) * [[22 сакавіка]]: [[Валянціна Талкунова]], савецкая і расійская спявачка (нар. 12.7.1946) * [[22 сакавіка]]: [[Кастусь Тарасаў]], беларускі пісьменнік (нар. 10.10.1940) * [[22 сакавіка]]: [[Джэймс Блэк]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1988) * [[1 красавіка]]: [[Яўген Паўлавіч Дзямідчык]], беларускі вучоны ў галіне анкалогіі і хірургіі * [[10 красавіка]]: [[Лех Качыньскі]], прэзідэнт Польшчы (нар. 18.6.1949) * [[10 красавіка]]: [[Мірон (Хадакоўскі)]], архіепіскап гайнаўскі, праваслаўны ардынарый Войска Польскага (нар. 21.10.1957) * [[21 красавіка]]: [[Хуан Антоніа Самаранч]], іспанскі [[палітык]] і бізнесмен, дзеяч Алімпійскага руху (нар. 17.7.1920) * [[30 красавіка]]: [[Пауль Маер]], каталіцкі кардынал (нар. 23.5.1911)* * [[май]]: [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі пісьменнік і перакладчык (нар. [[1936]]) * [[5 мая]]: [[Умару Яр-Адуа]], 13-ы прэзідэнт [[Нігерыя|Нігерыі]] * [[13 мая]]: [[Жан Фера]], французскі спявак (нар. 26.12.1930) * [[6 чэрвеня]]: [[Паўль Вундэрліх]], нямецкі мастак * [[7 жніўня]]: [[Бруна Крэмер]], французскі акцёр (нар. 6.10.1929) * [[8 жніўня]]: [[Патрыцыя Ніл]], амерыканская актрыса * [[9 жніўня]]: [[Генадзь Шупенька]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], перакладчык (нар. [[1936]]) * [[23 жніўня]]: [[Марсель Альбер]], французскі лётчык, удзельнік баёў на [[БССР|Беларусі]] ў гады [[Вялікая Айчынная вайна 1941-1945|Вялікай айчыннай вайны]] * [[5 верасня]]: [[Карнель (мастак)|Карнель]], нідэрландскі мастак * [[12 верасня]]: [[Клод Шаброль]], французскі кінарэжысёр * [[26 верасня]]: [[Глорыя Сцюарт]], амерыканская актрыса * [[29 верасня]]: [[Тоні Кёрціс]], амерыканскі кінаакцёр (нар. 3.6.1925) * [[27 кастрычніка]]: [[Нестар Кіршнер]], 54-ы прэзідэнт Аргенціны * [[3 лістапада]]: [[Віктар Чарнамырдзін]], савецкі і расійскі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч (нар. 9.4.1938) * [[8 лістапада]]: [[Міхаіл Савіцкі]], народны мастак Беларусі (нар. 18.2.1922) * [[28 лістапада]]: [[Леслі Нільсен]], канадскі і амерыканскі акцёр (нар. 11.2.1926) == Сімвалы == * [[Звычайная пустальга]] — птушка года Беларусі {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2010| ]] es35sicb7k0v1yyhiezitfjp9zors9i 0 24807 5166817 5161585 2026-07-17T01:55:52Z 5166817 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = Старшыня [[ЦВК Беларусі]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = [[6 снежня]] [[1996]] | перыядканец = [[13 снежня]] [[2021]] | перыяд праўлення = | папярэднік = [[Віктар Ганчар]] | пераемнік = [[Ігар Карпенка]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Лідзія Міхайлаўна Ярмошына''', народжаная '''Гаркавенка'''<ref>[http://nn.by/?c=ar&i=124901 Гісторыя ўзлёту бабруйскай юрысткі Лідзіі Ярмошынай]</ref> (нар. {{ДН|29|1|1953}}, {{МН|Слуцк||Горад Слуцк}}, [[Мінская вобласць]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Цэнтральная камісія па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Беларусі]] (з [[6 снежня]] [[1996]] па [[13 снежня]] [[2021]] года)<ref>https://euroradio.fm/u-belarusi-pryznachany-novy-kiraunik-centrvybarkama У Беларусі прызначаны новы кіраўнік Цэнтрвыбаркама</ref>. [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]] (2003). == Біяграфія == Скончыла юрыдычны факультэт [[Калінінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Калінінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1975). Працавала юрысконсультам (1975—1987) у [[Калінінград]]зе і [[Бабруйск]]у, памочнікам [[пракурор]]а Кастрычніцкаг раёна Калінінграда (1987—1988). Старшыня юрыдычнай службы Бабруйскага гарвыканкаму (1988—1996). У 1992—1996 — член [[Цэнтральная выбарчая камісія Беларусі|Цэнтральнай выбарчай камісіі Беларусі]]. 14 лістапада 1996 года [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] напярэдадні ініцыяванага ім [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэфэрэндуму]], галоўнай мэтай якога была змена [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Беларусі]] сваім указам прызначыў Лідзію Ярмошыну на пасаду старшыні ЦВК замест [[Віктар Іосіфавіч Ганчар|Віктара Ганчара]], які займаў згаданую пасаду. Пры тым старшыню ЦВК (як і ўвесь склад камісіі) паводле Канстытуцыі прызначаў [[Вярхоўны Савет Беларусі]]. Супрацоўнікі Службы бяспекі прэзідэнта фізічна выштурхнулі Ганчара з памяшкання ЦВК — нягледзячы на пратэсты Старшыні Вярхоўнага Савета і Генеральнага пракурора. Замест Віктара Ганчара кабінет старшыні ЦВК заняла Лідзія Ярмошына. Як заўважыў палітолаг [[Валерый Карбалевіч]], «''пры Ярмошынай, яе высілкамі была створаная амаль ідэальная машына для атрымання патрэбных вынікаў галасавання''». Пры тым [[Віталь Цыганкоў]] адзначае, што ў апошнія гады на пасадзе, асабліва пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] Лідзія Ярмошына пачала дэманстраваць стомленасць, абыякавасць, і на яго думку ўлады палічылі, што «''наступную кампанію яна ўжо не пацягне''»<ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31607128.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211220224453/https://svb1234.azureedge.net/a/31607128.html |date=20 снежня 2021 }}</ref>. 13 снежня 2021 года на пасадзе старшыні ЦВК Беларусі паводле рашэння Аляксандра Лукашэнкі яе змяніў [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/novyja-starshynja-tsvk-i-dva-gubernatary-padrabjaznastsi-guchnyh-kadravyh-rashennjau-lukashenki-108076-2021/ blr.belta.by]</ref>. == Крытыка == * У 2011 годзе маці былога палітвязня Мікіты Ліхавіда Алена Ліхавід заявіла, што Лідзія Ярмошына, называючы жанчын, актыўных у грамадскім жыцці, «дрэннымі маці» і «дрэннымі жонкамі», абражае ўсіх маці ў Беларусі і само слова «маці». За тое, што яны сказалі: «Гэтым жанчынам няма чаго рабіць! Яны сядзелі б дома, гатавалі боршч, а не блукалі па плошчах». Ермошына была ўзнагароджана расійскай антыпрэміяй «Сексіст года» (2010) у намінацыі «Жанчыны супраць жанчын». * У 2016 годзе адзін з лідараў кампаніі «За сумленныя выбары» Віктар Карнеенка звязаў асцярогі Ярмошынай з тым, што, мабыць, яна «падсвядома разумее, што яе» выбары «рана ці позна непазбежна прывядуць да бурных пратэстаў». * 14 ліпеня 2020 года пасля адмовы ў рэгістрацыі кандыдатаў у прэзідэнты [[Віктар Бабарыка|Віктара Бабарыкі]] і [[Валерый Цапкала|Валерыя Цапкала]] на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года Лідзія Ярмошына была падвергнута крытыцы з боку грамадскасці за парушэнне [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь]] аб свабодных выбарах. У той жа дзень па ўсёй краіне прайшлі мірныя [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцыі пратэсту]] ў падтрымку незарэгістраваных кандыдатаў<ref>[https://news.tut.by/society/692771.html Протесты, задержания, стычки с милицией. Что происходило в городах Беларуси вечером 14 июля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200715080157/https://news.tut.by/society/692771.html |date=15 ліпеня 2020 }}</ref>. * 15 жніўня 2020 года ў сувязі з масавымі пратэстамі з-за [[фальсіфікацыя вынікаў галасавання|фальсіфікацыі вынікаў галасавання]] падчас [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] акцёр [[Яўген Крыжаноўскі]] запісаў зварот да Ярмошынай, заявіўшы: «Сёння вы сталі ворагам Беларусі»<ref>[https://news.tut.by/society/696787.html «Ответят все, и вы ответите». Актер Евгений Крыжановский обратился к Лидии Ермошиной] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200819020553/https://news.tut.by/society/696787.html |date=19 жніўня 2020 }}</ref>. === Санкцыі === * У 2004, 2006, 2010 и 2020 гадах Лідзіі Ярмошынай быў [[Чорны спіс Еўрасаюза|забаронены ўезд]] на тэрыторыю Еўрапейскага саюза за «датычнасць да фальсіфікацый» падчас выбараў<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/info/9694095|title=История европейских санкций в отношении Белоруссии|publisher=[[ТАСС]]|date=2020-10-12|access-date=2021-01-13|language=ru}}</ref>. * У 2006 Ярмошыну ўнеслі ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|санкцыйны спіс]] ЗША<ref>{{Cite web|title=Issuance of new Belarus Executive Order; Belarus Designations; Liberia Designation Removal|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20060619|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302150539/https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20060619|archive-date=2021-03-02|date=2006-06-19|access-date=2021-09-14|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>. * Да санкцый супраць Ярмошынай у 2020 годзе далучыліся Вялікабрытанія<ref>{{Cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|first=Reuters|last=Staff|date=2020-09-29|publisher=[[Reuters]]|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|access-date=2021-07-24|lang=en|url-status=live}}</ref>, Канада<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, Швейцарыя<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|en|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher=Staatssekretariat für Wirtschaft|access-date=2020-09-13|url-status=dead|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. == Сям’я == Двойчы разведзеная<ref>[https://www.kp.by/daily/27011/4073980/ kp.by]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Мела сына Аляксея (1977—2017), які працаваў адвакатам. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2014)<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 12 студзеня 2014 | url = http://www.belta.by/ru/all_news/president/Rukovoditeli-gosorganov-Belarusi-nagrazhdeny-ordenami-Pocheta-i-Otechestva-III-stepeni_i_656875.html| загаловак = Руководители госорганов Беларуси награждены орденами Почета и Отечества III степени| мова = ru}}</ref> * [[Ордэн Айчыны]] III ступені (2022)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20220105/1641393850-lukashenka-uznagarodziu-zayca-i-yarmoshynu-ordenam-aychyny-iii-stupeni |title=Лукашэнка ўзнагародзіў Зайца і Ярмошыну ордэнам Айчыны III ступені |access-date=17 студзеня 2022 |archive-date=5 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220105162919/https://zviazda.by/be/news/20220105/1641393850-lukashenka-uznagarodziu-zayca-i-yarmoshynu-ordenam-aychyny-iii-stupeni |url-status=dead }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Ярмошына Лідзія Міхайлаўна}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] d9hiigm6idtgns3wfo2j2bnsfz2es47 0 26204 5166779 4874935 2026-07-17T01:04:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166779 wikitext text/x-wiki {{Народ | назва = Сербы | выява = | шырыня = | подпіс = | саманазва = Срби | колькасць = ≈12-13 млн<ref>{{Cite web |url=http://rs.one.un.org/organizations/12/Serbian%20Diaspora%20and%20Youth,%20June%202011.pdf |title=rs.one.un.org |access-date=14 верасня 2014 |archive-date=18 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121018231514/http://rs.one.un.org/organizations/12/Serbian%20Diaspora%20and%20Youth,%20June%202011.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.serbianunity.com/serbianunitycongress/pdf/world_of_serbs/Serbs_Around_the_World_by_Region.pdf |title=web.archive.org |access-date=5 снежня 2013 |archive-date=5 снежня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205032421/http://www.serbianunity.com/serbianunitycongress/pdf/world_of_serbs/Serbs_Around_the_World_by_Region.pdf |url-status=live }}</ref><br> | рассяленне = {{Сцягафікацыя|Сербія}} 6,212,838<ref name="2002 Census">{{Cite web |url=http://webrzs.statserb.sr.gov.yu/axd/en/popis.htm |title=Official results of 2002 Serbia census |access-date=24 мая 2015 |archive-date=19 верасня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919165149/http://webrzs.statserb.sr.gov.yu/axd/en/popis.htm |url-status=dead }}</ref><br /> {{Сцягафікацыя|БІГ}} 1,484,530<ref>(1996 UN census)</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Германія}} 507,328<br /> {{Сцягафікацыя|Чарнагорыя}} 226,092<br /> {{Сцягафікацыя|Харватыя}} 201,637<br /> {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} 191,500<ref>[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/en/index/themen/01/02/blank/key/auslaendische_bevoelkerung/staatsangehoerigkeit.html 2006 figures] (PDF)</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} 177,300<ref>http://www.statistik.at/web_de/static/bevoelkerung_2001_nach_umgangssprache_staatsangehoerigkeit_und_geburtsland_022896.pdf</ref><br /> {{Сцягафікацыя|ЗША}} звыш 170,000<ref>{{Cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:558;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:558;ACS_2005_EST_G00_S0201T:558;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:558&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-TABLE_NAMEX=&-ci_type=A&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en |title=United States — Selected Population Profile in the United States (Serbian (152)) |access-date=24 мая 2015 |archive-date=12 лютага 2020 |archive-url=https://archive.today/20200212034603/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-reg=ACS_2005_EST_G00_S0201:558;ACS_2005_EST_G00_S0201PR:558;ACS_2005_EST_G00_S0201T:558;ACS_2005_EST_G00_S0201TPR:558&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2005_EST_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2005_EST_G00_&-TABLE_NAMEX=&-ci_type=A&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-format=&-_lang=en |url-status=dead }}</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Канада}} 100,000-125,000<ref>[http://www.multiculturalcanada.ca/ecp/content/serbs.html Multicultural Canada<!--Bot-generated title-->]</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} 100,000-180,500<br /> {{Сцягафікацыя|Швецыя}} 100,000<ref>[http://www.scb.se/statistik/_publikationer/BE0101_2006A01_BR_03_BE0107TAB.pdf SCB(Statistics Sweden)]</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} 95,000<ref>2001 [[Australia]]: [[2006 Australian Bureau of Statistics]]: [http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/PopularAreas?ReadForm&prenavtabname=Popular%20Locations&type=popular&&navmapdisplayed=true&javascript=true&textversion=false&collection=Census&period=2006&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&productlabel=Ancestry%20by%20Country%20of%20Birth%20of%20Parents&breadcrumb=POTL&topic=Ancestry& Ancestry by Birthplace of Parent(s) — Australia : 2006 Census] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130815034010/http://www.censusdata.abs.gov.au/ABSNavigation/prenav/PopularAreas?ReadForm&prenavtabname=Popular%20Locations&type=popular&&navmapdisplayed=true&javascript=true&textversion=false&collection=Census&period=2006&producttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&productlabel=Ancestry%20by%20Country%20of%20Birth%20of%20Parents&breadcrumb=POTL&topic=Ancestry& |date=15 жніўня 2013 }} ([[PDF]])</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} 90,000<br /> {{Сцягафікацыя|Францыя}} 80,000<ref>Ministère des Affaires étrangères: [http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/pays-zones-geo_833/serbie-et-montenegro_443/presentation-communaute-etatique-serbie-et-montenegro_952/ Présentation de la Communauté étatique de Serbie-et-Monténégro]</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Італія}} 78,174<ref>[http://demo.istat.it/str2004/index.html Statistiche demografiche ISTAT]</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Славенія}} 38,000<ref>Statistični urad Republike Slovenije: [http://www.stat.si/popis2002/si/rezultati/rezultati_red.asp?ter=SLO&st=7 7. Prebivalstvo po narodni pripadnosti, Slovenija, popisi 1953, 1961, 1971, 1981, 1991 in 2002]</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Рэспубліка Македонія}} 35,939<ref>[http://www.stat.gov.mk/pdf/kniga_13.pdf] ([[PDF]])</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Румынія}} 22,518<ref>Agenţia Naţionala pentru Intreprinderi Mici si Mijlocii: [http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ Recensamant Romania 2002] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070513211550/http://mimmc.ro/info_util/formulare_1294/ |date=13 мая 2007 }}</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Нарвегія}} 12,500<br /> {{Сцягафікацыя|Грэцыя}} 10,000<ref>Greece national statistical service: [https://web.archive.org/web/20090319052510/http://www.statistics.gr/eng_tables/S1100_SAP_5_euro04.pdf Statistics of Greece 2002]</ref><br /> {{Сцягафікацыя|Венгрыя}} 7,350<ref>Hungarian Central Statistical Office: [http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/06/00/tabeng/1/load01_10_0.html Population by languages spoken with family members or friends, affinity with nationalities' cultural values and sex]</ref><br /> | мова = [[Сербская мова|сербская]] | рэлігія = каля 85% [[Праваслаўныя]] | роднасныя = [[паўднёвыя славяне]] | уваходзіць = [[славяне]] | уключае = [[гаранцы]] | паходжанне = }} '''Сербы''' ({{lang-sr|Срби}}) — паўднёваславянскі народ, жыве пераважна ў [[Сербія|Сербіі]], [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]], [[Харватыя|Харватыі]] і шэрагу іншых краін. Агульная колькасць каля 12,5—13 млн чалавек<ref>[http://rs.one.un.org/organizations/12/Serbian%20Diaspora%20and%20Youth,%20June%202011.pdf rs.one.un.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121018231514/http://rs.one.un.org/organizations/12/Serbian%20Diaspora%20and%20Youth,%20June%202011.pdf |date=18 кастрычніка 2012 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131205032421/http://www.serbianunity.com/serbianunitycongress/pdf/world_of_serbs/Serbs_Around_the_World_by_Region.pdf web.archive.org]</ref>. Мова [[сербская мова|сербская]]. == Гісторыя == Этнічная гісторыя народа звязана з перасяленнем славянскіх плямёнаў на [[Балканы]], як лічаць, у VI—VII стст. У IX ст. створана [[Сербскае княства]], з тых часоў сербы імкнуцца да цэнтралізацыі дзяржавы. Гэтыя працэсы перапынены паражэннем на [[Бітва на Косавым полі (1389)|Косавым полі ў 1389 годзе]], якое сербы лічаць нацыянальнай трагедыяй, бо ад таго часу сербскія землі трапляюць пад акупацыю [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У часы асманскага заваявання Балкан мноства сербаў пакінула свой край і аселі на тэрыторыі сучасных Румыніі, Венгрыі, Славакіі, дзе хутка адаптаваліся да новых рэалій. У Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім яны вядомы як '''[[рацы]]'''. Ужо ў 1474 годзе атрад рацаў у складзе венгерскага войска ўдзельнічаў у нападзе на польскі горад Кросна.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.delfi.lt/ru/vkl/history/racy-serby-na-sluzhbe-v-vkl-64825605|title=Рацы - сербы на службе в ВКЛ|author=Олександр Полубяко|website=Delfi RU|access-date=2024-11-08}}</ref> «Асманскае ярмо» працягвалася амаль пяць стагоддзяў. Толькі ў пачатку XIX ст. узмацняецца вызваленчая барацьба сербаў, якая прыводзіць да аўтаноміі сербскіх зямель (1833), пасля, у 1878 годзе ствараецца незалежная Сербская дзяржава. У 1918 годзе ствараецца [[Каралеўства Югаславія|Каралеўства сербаў, харватаў і славенцаў]] (з 1929 — [[Югаславія]]). == У Вялікім Княстве Літоўскім == Непасрэдна ў Княстве сербы як '''[[рацы]]''' вядомы прынамсі з 1499 года, калі, паводле літоўскага гісторыка Гедзімінаса Лесмайціса, аднаму з іх адмовілі ў найманні. Потым рацы як найміты на вайсковай службе сустракаюцца часцей, іх баявы досвед быў ацэнены сучаснікамі.<ref name=":0" /> Апроч баявога досведу і добрай падрыхтоўкі найманне рацаў каштавала танней, так у 1503 годзе рота Рэя з 80 рацаў стала скарбу ў два разы танней за іншыя аналагічныя кавалерыйскія роты.<ref name=":0" /> Рацы бралі ўдзел прынамсі ў бітвах з татарамі на Ушы ў 1502 годзе пад камандаваннем князя Сямёна Алелькавіча і ў [[Клецкая бітва|Клецкай бітве 1506 года]] пад камандаваннем князя [[Міхаіл Львовіч Глінскі|Міхаіла Глінскага]], калі паказалі сябе вельмі добра.<ref name=":0" /> Магчыма, Глінскія былі пратэктарамі рацаў у Княстве як сваякі сербскіх уладароў (дэспатаў) Бранкавічаў. Таксама дзве малодшыя дачкі апошняга дэспата Ёвана Бранкавіча былі ў шлюбах з вышэйшай вялікалітоўскай арыстакратыяй, Марына з князем Вішнявецкім, а потым з князем Чартарыйскіага, а Ганна — з князем Сангушкам, а потым з князем Збаражскім.<ref name=":0" /> Падраздзяленні рацаў былі лёгкай кавалерыяй, узброенай дзідай даўжынёй 2,5 метры і шабляй, без даспехаў. Па тактыцы бою іх нярэдка таксама называлі гусарамі, часам адны і тыя нанятыя сербы ў дакументах адзін год атрымлівалі грошы як «рацы», а ў іншы год як «гусары».<ref name=":0" /> == Мова == {{main2|Сербская мова}} Сербы размаўляюць на [[сербская мова|сербскай мове]] [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сербская мова афіцыйная ў [[Сербія|Сербіі]], [[Чарнагорыя|Чарнагорыі]], а таксама адна з трох афіцыйных у [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіне]]. == Рассяленне == <gallery> Image: Serbs in Croatia, Bosnia, Montenegro and Serbia, 1981.png Image:SerbsInYugoslavia1992-1995.png Image:Balkans05.png Image:Balkans2010.png </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Іван Уладзімір]] * [[Стэфан Неманя]] * [[Сава Сербскі]] * [[Стэфан Ураш IV Душан|Стэфан Душан]] * [[Лазар Хрэбелянавіч]] * [[Дасітэй Абрадавіч]] * [[Карагеоргій]] * [[Вук Караджыч]] * [[Мілаш Абрэнавіч]] * [[Нікола Пашыч]] * [[Жываін Мішыч]] * [[Нікола Тэсла]] * [[Міхаіл Пупін]] * [[Ёван Цвііч]] * [[Надзежда Петравіч]] * [[Мілуцін Міланкавіч]] * [[Іва Андрыч]] * [[Міларад Павіч]] * [[Эмір Кустурыца]] * [[Новак Джокавіч]] == Гл. таксама == * [[Насельніцтва Рэспублікі Сербскай]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commonscat|Serbs}} * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kam Міжнародны зборнік моў свету] * [http://www.christusrex.org/www1/pater/ethno/Keny.html Хрысціянскі этналагічны сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сербы| ]] [[Катэгорыя:Народы Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Народы Сербіі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] na0pn1hwg5ezwv9ylr9frf6fcrt6tkk 0 26497 5166895 4727333 2026-07-17T10:30:44Z DzBar 156353 шаблон 5166895 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава}} '''Нітранскае княства''' ({{lang-sk|Nitrianske kniezatstvo}}, {{lang-hu|Nyitrai Fejedelemseg}}) — [[Славяне|славянскае]] княства, размешчанае на захадзе сучаснай [[Славакія|Славакіі]]. Цэнтр — [[Нітра (горад)|Нітра]]. Паўстала ў VIII ст. У пачатку IX ст тэрыторыя княства ўключала амаль усю тэрыторыю [[Славакія|Славакіі]] (акрамя [[Загор’е (Славакія)|Загор'я]]), частка [[Карпацкая Русь|Карпацкай Русі]] і частка паўднёва ўсходняй [[Венгрыя|Венгрыі]]. Да [[833]] г. княства было самастойнае, потым нітранскі князь [[Прыбіна]] быў выгнаны вялікамараўскім князем [[Маймір I|Маймірам I]] і княства стала часткай [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]]. У [[907]]—[[925]], пасля падзення [[Вялікая Маравія|Вялікай Маравіі]], княства стала часткай [[Гісторыя Венгрыі|Венгерскага каралеўства]]. У [[1108]] княства страціла аўтаномны статут.[[Image:Nitra moravia 833.png|right|thumb|250px]] == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{Cite journal|last=Алимов|first=Денис Е.|title=В поисках племени: Посавское и Нитранское княжества в контексте этнополитической ситуации в славянском мире в IX в.|journal=Исторический формат|year=2015|volume=4|pages=246-273|url=http://history-fiction.ru/get-book-file.php?id=4925}} * {{Cite book|last=Betti|first=Maddalena|title=The Making of Christian Moravia (858-882): Papal Power and Political Reality|year=2013|location=Leiden-Boston|publisher=Brill|url=https://books.google.com/books?id=MdLYAQAAQBAJ}} * {{Cite book|last=Bowlus|first=Charles R.|title=Franks, Moravians, and Magyars: The Struggle for the Middle Danube, 788-907|year=1995|location=Philadelphia|publisher=University of Pennsylvania Press|url=https://books.google.com/books?id=x5x0BAAAQBAJ}} * {{Cite book|last=Goldberg|first=Eric J.|title=Struggle for Empire: Kingship and Conflict under Louis the German, 817-876|year=2006|location=Ithaca, NY|publisher=Cornell University Press|url=https://books.google.com/books?id=oyiTg0wgl58C}} {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нітранскае княства| ]] 9ufzzgx9js43d9b7cqcly10kyywxx59 0 27612 5166835 4620931 2026-07-17T05:49:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166835 wikitext text/x-wiki [[Выява:Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg|thumb|Нацыянальны сцяг усіх славян, зацверджаны на панславянскім з’ездзе ў [[Прага|Празе]] ([[1848]])]] '''Славя́не''' — найбуйнейшая ў [[Еўропа|Еўропе]] [[этнас|этна]]-[[мова|моўная]] супольнасць [[індаеўрапейцы|індаеўрапейскага]] паходжання. У цяперашні час славяне расселеныя на шырокай тэрыторыі Цэнтральнай, Паўднёвай і Усходняй Еўропы і далей на ўсход — аж да Далёкага Усходу Расіі<ref>[https://www.academia.edu/30994234/Диба_Юрій._Словенська_та_Лехітська_групи_слов_ян_у_переліках_народів_ПВЛ Диба Юрій. Словенська та Лехітська групи слов’ян у переліках народів ПВЛ]</ref>. Славянская меншасць маецца таксама ў дзяржавах Заходняй Еўропы, Амерыкі, [[Закаўказзе|Закаўказзя]] і [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Агульная колькасць славян — 250—300 млн чалавек, з іх каля паловы — [[рускія]] (137 млн). == Сучасныя славянскія народы == * '''[[Заходнія славяне]]''' :: [[Лужычане]] :: [[Палякі]] :: [[Славакі]] :: [[Чэхі]] * '''[[Паўднёвыя славяне]]''' :: [[Балгары]] :: [[Баснійцы]] :: [[Гараны (народ)|Гараны]] :: [[Македонцы]] :: [[Сербы]] :: [[Славенцы]] :: [[Харваты]] :: [[Чарнагорцы]] * '''[[Усходнія славяне]]''' :: [[Беларусы]] :: [[Рускія]] :: [[Украінцы]] == Гл. таксама == * [[Лех, Чэх і Рус]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Славя́не|666—667|[[Алег Вільгельмавіч Іоў|Іоў А. В.]], [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхаў Г. В.]]}} * ''[[:ru:Щербаков, Александр Александрович (писатель)|А. А. Щербаков]]''. «Онъ» и «Азъ». История термина «славяне» (Исторические чтения) // [[:ru:Звезда (журнал XX—XXI веков)|Звезда (СПб.)]]. — [[1993]]. — № 5. — С. 174—197. — ISSN 0321-1878 {{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://slawia.org/ Партал панславяністаў ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110728030016/http://slawia.org/ |date=28 ліпеня 2011 }} {{Славянскія краіны}} [[Катэгорыя:Славяне| ]] {{Бібліяінфармацыя}} nxmydsc76w8xxsqfek9wg48wi8k4bep 0 29810 5166589 4724736 2026-07-16T14:25:30Z GeniusElephant678 171209 5166589 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Адміністратыўная адзінка |Беларуская назва = Бургундыя |Арыгінальная назва = |Герб = Blason fr Bourgogne.svg |Сцяг = Flag of the former Region of Bourgogne.svg |Краіна = [[Францыя]] |Гімн = |Статут = Рэгіён |Уваходзіць у = |Уключае = |Сталіца = [[Дыжон]] |Буйныгорад = |Буйныягарады = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1,624,000 |Год перапісу = 2006 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 51 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 31,582 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Bourgogne map.png |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бургундыя''' ({{lang-fr|Bourgogne}}, {{Audio|fr-Bourgogne.ogg|вымаўленне}}) — [[Гістарычныя вобласці Францыі|гістарычная вобласць]] і [[Рэгіёны Францыі|рэгіён]] на ўсходзе [[Францыя|Францыі]]. З поўначы рэгіён мяжуе з [[Латарынгія]]й, а на поўдні з [[Савоя]]й. На тэрыторыі Бургундыі размешчаныя [[Дэпартаменты Францыі|дэпартаменты]] [[Кот-д’Ор]], [[Сона і Луара]], [[Ньеўр]], [[Ёна]]. Плошча рэгіёна складае 31,6 тыс. км². Насельніцтва 1,61 млн чалавек (1999 г.). Галоўны горад — [[Дыжон]]. [[Выява:Carte de la Bourgogne (Relief)-ru.svg|thumb|300px|left|Фізічная карта Бургундыі]] === Гісторыя === * Назва Бургундыя паходзіць ад германскага племя [[Бургунды|бургундаў]], якія стварылі сваё каралеўства з цэнтрам спачатку ў [[Вормс]]е, а затым у [[Ліён]]е на паўднёвым усходзе Францыі ў [[V ст.]] У [[534]] яно ўвайшло ў склад дзяржавы [[Франкі|франкаў]]. * У [[IX стагоддзе|IX стагоддзі]] ўтварылася два каралеўства [[Каралеўства Верхняя Бургундыя|Верхняя Бургундыя]] (са сталіцай у [[Жэнева|Жэневе]]) і [[Каралеўства Ніжняя Бургундыя|Ніжняя Бургундыя]] ([[Праванс]]). У [[933]] яны аб’ядналіся ў [[Каралеўства Бургундыя, Арэлат|Каралеўства Бургундыю (Арэлат)]], якое ў [[1034]] увайшло ў склад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Тэрыторыі абодвух паказаных утварэнняў ніяк не закраналі сучасную тэрыторыю Бургундыі. * Раўналежна [[Каралеўства Бургундыя, Арэлат|каралеўству Бургундскаму]] ў паўднёва-ўсходніх французскіх межах ствараецца [[герцагства Бургундыя|герцагства Бургундскае]]. У [[1032]] брат французскага караля [[Генрых I (кароль Францыі)|Генрыха]] Робер становіцца герцагам Бургундскім. У [[1363]] [[Піліп II Адважны]] ўзнаўляе герцагства Бургундскае з цэнтрам у [[Дыжон]]е. У склад герцагства ўваходзяць [[Франш-Кантэ]] і [[Фландрыя (графства)|Фландрыя]]. * Апошнім выбітным кіраўніком [[герцагства Бургундыя|Бургундыі]] быў герцаг [[Карл Адважны]], пасля яго смерці ў [[1477]] Бургундыя была паглынутая [[Францыя]]й. Да [[1790]] года Бургундыя мела статут правінцыі ў складзе Французскага каралеўства. === Гл.таксама === * [[Спіс герцагаў Бургундыі]] * [[Палац герцагаў Бургундскіх]] * [[Вільконт|Камуна Вільконт]] * [[Гуга (герцаг Бургундыі)]] * [[Бургундскія войны]] == Зноскі == {{reflist}} {{Рэгіёны Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бургундыя| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Еўропы]] [[Катэгорыя:Гістарычныя вобласці Францыі]] nb4kx11wuqy24aaosep95nb1tphz9uf 0 32272 5166581 5016326 2026-07-16T14:01:14Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5166581 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Эдзі Агняцвет''', сапраўднае імя '''Эдзі Сямёнаўна Каган''' ({{ДН|11|10|1913}} (або 1916), {{МН|Мінск||горад Мінск}} — {{ДС|17|7|2000}}) — беларуская [[паэтэса]], [[перакладчык|перакладчыца]] і [[лібрэтыст]]ка. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і служачых. Скончыла сямігодку. У 1930 годзе працавала на мінскім заводзе «Камунар», затым год вучылася ў Мінскай будаўнічай прафесійна-тэхнічнай школе. У 1934 годзе скончыла крытыка-творчае аддзяленне [[Літаратурны факультэт БДПУ|літаратурнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага вышэйшага педагагічнага інстытута]]. У 1934—1936 гадах завочна вучылася на педагагічным аддзяленні літаратурнага факультэта педагагічнага інстытута. У 1934—1938 гадах працавала рэдактарам [[Беларускае радыё|Беларускага радыё]], у 1939 годзе — кансультантам у кабінеце маладога аўтара [[Саюз пісьменнікаў Беларускай ССР|Саюза пісьменнікаў БССР]], у 1940—1941 гадах — у аддзеле паэзіі часопіса «[[Полымя рэвалюцыі]]». З 1937 года — член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]]. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] жыла ва [[Узбекская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Узбекістане]]. У 1945—1946 гадах працавала ў [[Дзяржаўнае выдавецтва БССР|Дзяржаўным выдавецтве БССР]]. Паводле [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]],<ref>Шушкевіч С. С. ''Маё жыццё, крах і ўваскрошанне СССР''. — Мінск, 2013. — 472 с. — С. ???.</ref> Эдзі Каган данесла на яго бацьку — беларускага пісьменніка [[Станіслаў Пятровіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]], пазней сасланага. {{пачатак цытаты}} У вестыбюлі гасцініцы «Расія» была ў мяне яшчэ адна няпростая сустрэча з беларускай дзіцячай паэткай Эдзі Агняцвет… Мая маці, бацька і Эдзі былі аднакурснікамі і закончылі літаратурны факультэт Вышэйшага педагагічнага інстытута ў Мінску. Маці неаднойчы мне казала, што Эдзі Сямёнаўна — адзіная яе сяброўка, якая засталася з ёю ў самых добрых адносінах пасля зняволення бацькі. Некаторыя іншыя адвярнуліся ад жонкі «ворага народа» або проста перасталі заўважаць. А вось Эдзі не змяніла свайго стаўлення: сустракалася, прыходзіла да нас, маці — да яе і г. д. «Эдзі — прыстойны, вельмі вартасны чалавек», — гаварыла маці. Потым з высылкі вярнуўся бацька і расказаў наступнае. У турме ад яго патрабавалі напісаць даносы на некалькіх чалавек. Абяцалі за гэта вызваліць. Бацька катэгарычна адмовіўся. Яго пачалі пераконваць: не будзь святым, усе так робяць. Маўляў, такі крок — узаемавыгодны. Усіх пастрашаць і адпусцяць на свабоду. Бацька не паверыў і працягваў адмаўляцца. Тады следчы паказаў даносы на яго, напісаныя Эдзі Каган (Агняцвет) і Алесем (Айзікам) Кучарам. Следчы сказаў: напішаш на ўсіх, выйдзеш на волю, усе разам зберыцёся і пасмяецеся ўволю. Мы ўсіх адпусцім і справы вашыя закрыем. Бацька адмовіўся. {{канец цытаты}} Памерла [[17 ліпеня]] [[2000 год]]а ў Мінску. Пахаваная на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках Мінска]].<ref>{{cite web |lang=be |url=https://bellit.info/nekropal/ablazhej-bryl.html |title=Аблажэй — Брыль |website=Белліт |date=14 ліпеня 2023 |access-date=18 ліпеня 2024 }}</ref> == Творчасць == Дэбютавала вершамі ў 1929 годзе. Пісала пераважна для дзяцей. Выдала зборнікі паэзіі «Маё пакаленне» (1935), «Вершы» (1938), «Вясновай раніцай» (1941), «Край мой родны» (1945), «Дарога ў будучыню» (1949), «Беларуская рабіна» (1959), «Лірыка» (1965), «Круглы год: Выбранае» (1966), «Жаданне» (1971), «Спадзяванне калыханак» (1983), «Закаханым» (1986), а таксама паэму «На беразе Волгі» (1940). Выйшлі кнігі паэзіі для дзяцей «Васількі» (1947), «Ля піянерскага кастра» (1952), «Твае таварышы» (1957), «Госць з далёкай зямлі» (1958), «Незвычайныя канікулы» (1962), «Першы ліст» (1966), «Падарожнік» (1969), «Піянерская гама» (1970), «Краіна маленства» (1975), «Мы сур’ёзныя, мы вясёлыя» (1976), «Доктар Смех» (1977), «Ад зярнятка да вясёлкі» (1981), «Хто пачынае дзень?» (1982), «На двары алімпіяда» (1984), «Буду настаўнікам» (1990), паэмы «Песня пра піянерскі сцяг» (1949), «Мы будзем сябраваць» (1955; дапрацаванае выданне — 1979), кніга для чытання ў чацвёртым класе «Роднае слова» (сумесна з Я. Івашуціч, 1989). У 1976 годзе выйшлі «Выбраныя творы» ў двух тамах. Аўтар лібрэта дзіцячых опер «Джанат» (1962; ставілася ў 1944, 1947 і 1974 гадах) і «[[Марынка (опера)|Марынка]]» (урыўкі апублікаваны ў 1958 годзе, пастаўлена ў 1956 годзе). Пераклала на [[беларуская мова|беларускую мову]] асобныя творы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Аляксандра Пушкіна]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Мікалая Някрасава]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], {{нп3|Мікалай Мікалаевіч Ушакоў|Мікалая Ушакова|ru|Ушаков, Николай Николаевич}}, [[Ганна Андрэеўна Ахматава|Ганны Ахматавай]], {{нп3|Вадзім Сяргеевіч Шэфнер|Вадзіма Шэфнера|ru|Шефнер, Вадим Сергеевич}}, [[Агнія Львоўна Барто|Агніі Барто]], [[Леся Украінка|Лесі Украінкі]], [[Мікола Платонавіч Бажан|Міколы Бажана]], {{нп3|Ян Судрабкалн|Яна Судрабкална|ru|Ян Судрабкалн}}, [[С. Карым]]а і іншых. Пераклала кнігу [[Зульфія (паэтэса)|Зульфіі]] «Такое сэрца ў мяне» (сумесна з [[Анатоль Сямёнавіч Грачанікаў|Анатолем Грачанікавым]], 1985), зборнікі паэзіі для дзяцей {{нп3|Язэп Османіс|Язэпа Османіса|lv|Jāzeps Osmanis}} «Сабака з рагаткай» (1976), {{нп3|Гульчахра Атаджанаўна Сулейманава|Гульчахры Сулейманавай|ru|Сулаймони, Гульчехра}} «Сорак косак» (1982), [[Муса Джаліль|Мусы Джаліля]] «Я гляджу на зоры» (1985). З [[французская мова|французскай мовы]] пераклала кнігі [[П’ер-Жан дэ Беранжэ|П’ера-Жана дэ Беранжэ]] «Выбраныя песні» (1960), «Краіна Паэмія» — анталогію французскай паэзіі для дзяцей (1962), «[[Маленькі прынц]]» [[Антуан дэ Сент-Экзюперы|Антуана дэ Сент-Экзюперы]] (1969), «Зямны акіян» [[Гіём Апалінер|Гіёма Апалінэра]] (1973), «З табою» [[Поль Элюар|Поля Элюара]] (1980). === Пасмяротныя выданні === * «У свеце дабрыні» (2013, выдавецтва «[[Адукацыя і выхаванне (1992)|Адукацыя і выхаванне]]») — зборнік вершаў для дзяцей у серыі «Бібліятэка часопіса „[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]“». == Узнагароды == Узнагароджана ордэнам «[[Знак Пашаны]]» і медалямі. У 1986 годзе атрымала міжнародны Ганаровы дыплом імя [[Ханс Крысціян Андэрсен|Ханса Крысціяна Андэрсена]] за кнігу вершаў і перакладаў для дзяцей «На двары алімпіяда». == У мастацтве == Акварэльны партрэт Эдзі Агняцвет працы [[Надзея Іванаўна Галоўчанка|Надзеі Галоўчанкі]] захоўваецца ў [[Дзяржаўны музей гісторыі беларускай літаратуры|Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры]].<ref>{{cite web |url=http://dkmf.by/catalog/grafchni-arkush-pisatelnica--edi-ognecvet |title=Графічны аркуш «Писательница Эди Огнецвет» |access-date=7 снежня 2019 |archive-date=4 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804132741/http://dkmf.by/catalog/grafchni-arkush-pisatelnica--edi-ognecvet |url-status=dead }}</ref> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БП 1917-90|Агняцвет Эдзі}} * {{Крыніцы/БП (1992-95)||Агняцвет Эдзі}} {{DEFAULTSORT:Агняцвет Эдзі}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з французскай мовы]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Лібрэтысты Беларусі]] 21t7lp4trldgc3tc5zzgk80g2gh9n52 0 41749 5166887 5141572 2026-07-17T10:16:15Z ~2026-40298-21 171261 5166887 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашчанка}} {{пісьменнік}} '''Анатоль Сяргеевіч Івашчанка''' ({{ВДП}}) — беларускі паэт, празаік і літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (2010). == Біяграфія == Скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, аспірантуру пры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы НАН Беларусі]]. У 2010 годзе абараніў дысертацыю «Паэтыка Алеся Разанава: эвалюцыя паэтычных формаў і літаратурны кантэкст». Кандыдат філалагічных навук (2010). Выкладаў беларускую мову ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. Ад 2003 года працаваў як кіраўнік спраў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]], таксама ў рэдакцыі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Аўтар ідэі і куратар гістарычнага комікса паводле Уладзіміра Караткевіча «Пра Кастуся» (малюнкі Уладзіміра Дрындрожыка, выдавецтва «Лімарыус», 2013 год). Укладальнік «Чытанкі для маленькіх-2» (выдавецтва «Кнігазбор», 2016). Творы Анатоля Івашчанкі перакладалі на англійскую, балгарскую, грузінскую, літоўскую, нямецкую, польскую, рускую, французскую і іншыя мовы. == Бібліяграфія == * «Вершnick». — Мінск: Беллітфонд, 2006. (Першая кніга ў серыі «Бібліятэчка часопісу „Дзеяслоў“») * «Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй». — Мінск: БНТУ, 2008 * Зборнік вершаў «Хай так». Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў, серыя «Кнігарня пісьменніка», выпуск 43, «Галіяфы». (2013) * «Анаталогія»: апавяданні, запісы, эсэ. — Мінск : Кнігазбор, 2015 * «Непрамо(ў)ленае» : адабраныя вершы. — Лондан : Skaryna Press, 2024. — 99 с. == Прызнанне == * фіналіст [[Конкурс маладога літаратара|конкурсу маладога літаратара]] Беларускага ПЭН-цэнтра імя Наталлі Арсенневай (2003) * «[[Залатая літара]]» за радок «Я — слуп, прыбіты да ганебнага чалавека» ([[2005]]) * конкурс «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» у галіне нон-фікшн (2014) * літаратурная прэмія «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча (2015) == Спасылкі == * [https://bellit.info/persons/i/ivashchanka-anatol.html Івашчанка Анатоль] на bellit.info * [https://lit-bel.org/news/ma-klivasts-guchnaya-tsishynya-u-drezdene-prakhodzits-vystava-z-udzelam-belaruskikh-paeta/ “Маўклівасць. Гучная цішыня”: у Дрэздэне праходзіць выстава з удзелам беларускіх паэтаў.] * https://lit-bel.org/library/kalyarovy-rovar/Chitanka-dlya-malenykh-7397/ {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашчанка Анатоль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] 7qibqkr8zksl1y0j28wllke6qr3jxf2 5166889 5166887 2026-07-17T10:17:23Z ~2026-40298-21 171261 /* Спасылкі */ абнаўленне звестак 5166889 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашчанка}} {{пісьменнік}} '''Анатоль Сяргеевіч Івашчанка''' ({{ВДП}}) — беларускі паэт, празаік і літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (2010). == Біяграфія == Скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, аспірантуру пры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы НАН Беларусі]]. У 2010 годзе абараніў дысертацыю «Паэтыка Алеся Разанава: эвалюцыя паэтычных формаў і літаратурны кантэкст». Кандыдат філалагічных навук (2010). Выкладаў беларускую мову ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. Ад 2003 года працаваў як кіраўнік спраў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]], таксама ў рэдакцыі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Аўтар ідэі і куратар гістарычнага комікса паводле Уладзіміра Караткевіча «Пра Кастуся» (малюнкі Уладзіміра Дрындрожыка, выдавецтва «Лімарыус», 2013 год). Укладальнік «Чытанкі для маленькіх-2» (выдавецтва «Кнігазбор», 2016). Творы Анатоля Івашчанкі перакладалі на англійскую, балгарскую, грузінскую, літоўскую, нямецкую, польскую, рускую, французскую і іншыя мовы. == Бібліяграфія == * «Вершnick». — Мінск: Беллітфонд, 2006. (Першая кніга ў серыі «Бібліятэчка часопісу „Дзеяслоў“») * «Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй». — Мінск: БНТУ, 2008 * Зборнік вершаў «Хай так». Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў, серыя «Кнігарня пісьменніка», выпуск 43, «Галіяфы». (2013) * «Анаталогія»: апавяданні, запісы, эсэ. — Мінск : Кнігазбор, 2015 * «Непрамо(ў)ленае» : адабраныя вершы. — Лондан : Skaryna Press, 2024. — 99 с. == Прызнанне == * фіналіст [[Конкурс маладога літаратара|конкурсу маладога літаратара]] Беларускага ПЭН-цэнтра імя Наталлі Арсенневай (2003) * «[[Залатая літара]]» за радок «Я — слуп, прыбіты да ганебнага чалавека» ([[2005]]) * конкурс «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» у галіне нон-фікшн (2014) * літаратурная прэмія «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча (2015) == Спасылкі == * [https://bellit.info/persons/i/ivashchanka-anatol.html Івашчанка Анатоль] на bellit.info * [https://lit-bel.org/news/ma-klivasts-guchnaya-tsishynya-u-drezdene-prakhodzits-vystava-z-udzelam-belaruskikh-paeta/ “Маўклівасць. Гучная цішыня”: у Дрэздэне праходзіць выстава з удзелам беларускіх паэтаў.] * [https://lit-bel.org/library/kalyarovy-rovar/Chitanka-dlya-malenykh-7397/ Чытанка для маленькіх-2] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашчанка Анатоль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] njcgs106gj1ghyqw1zekeekc8c7gw6j 5166892 5166889 2026-07-17T10:26:42Z ~2026-40298-21 171261 /* Спасылкі */ 5166892 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашчанка}} {{пісьменнік}} '''Анатоль Сяргеевіч Івашчанка''' ({{ВДП}}) — беларускі паэт, празаік і літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (2010). == Біяграфія == Скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, аспірантуру пры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы НАН Беларусі]]. У 2010 годзе абараніў дысертацыю «Паэтыка Алеся Разанава: эвалюцыя паэтычных формаў і літаратурны кантэкст». Кандыдат філалагічных навук (2010). Выкладаў беларускую мову ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. Ад 2003 года працаваў як кіраўнік спраў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]], таксама ў рэдакцыі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Аўтар ідэі і куратар гістарычнага комікса паводле Уладзіміра Караткевіча «Пра Кастуся» (малюнкі Уладзіміра Дрындрожыка, выдавецтва «Лімарыус», 2013 год). Укладальнік «Чытанкі для маленькіх-2» (выдавецтва «Кнігазбор», 2016). Творы Анатоля Івашчанкі перакладалі на англійскую, балгарскую, грузінскую, літоўскую, нямецкую, польскую, рускую, французскую і іншыя мовы. == Бібліяграфія == * «Вершnick». — Мінск: Беллітфонд, 2006. (Першая кніга ў серыі «Бібліятэчка часопісу „Дзеяслоў“») * «Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй». — Мінск: БНТУ, 2008 * Зборнік вершаў «Хай так». Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў, серыя «Кнігарня пісьменніка», выпуск 43, «Галіяфы». (2013) * «Анаталогія»: апавяданні, запісы, эсэ. — Мінск : Кнігазбор, 2015 * «Непрамо(ў)ленае» : адабраныя вершы. — Лондан : Skaryna Press, 2024. — 99 с. == Прызнанне == * фіналіст [[Конкурс маладога літаратара|конкурсу маладога літаратара]] Беларускага ПЭН-цэнтра імя Наталлі Арсенневай (2003) * «[[Залатая літара]]» за радок «Я — слуп, прыбіты да ганебнага чалавека» ([[2005]]) * конкурс «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» у галіне нон-фікшн (2014) * літаратурная прэмія «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча (2015) == Спасылкі == * [https://bellit.info/persons/i/ivashchanka-anatol.html Івашчанка Анатоль] на bellit.info * [https://lit-bel.org/news/ma-klivasts-guchnaya-tsishynya-u-drezdene-prakhodzits-vystava-z-udzelam-belaruskikh-paeta/ “Маўклівасць. Гучная цішыня”: у Дрэздэне праходзіць выстава з удзелам беларускіх паэтаў.] * [https://soundcloud.com/user979247082/paetyka-alesya-razanava Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй (аўдыязапіс лекцыі).] * [https://lit-bel.org/library/kalyarovy-rovar/Chitanka-dlya-malenykh-7397/ Чытанка для маленькіх-2] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашчанка Анатоль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] cw7wkwo1pkn664lnhydd4chu43gvu32 5166894 5166892 2026-07-17T10:30:34Z ~2026-40298-21 171261 /* Спасылкі */ 5166894 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Івашчанка}} {{пісьменнік}} '''Анатоль Сяргеевіч Івашчанка''' ({{ВДП}}) — беларускі паэт, празаік і літаратуразнавец. Кандыдат філалагічных навук (2010). == Біяграфія == Скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, аспірантуру пры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы НАН Беларусі]]. У 2010 годзе абараніў дысертацыю «Паэтыка Алеся Разанава: эвалюцыя паэтычных формаў і літаратурны кантэкст». Кандыдат філалагічных навук (2010). Выкладаў беларускую мову ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускім нацыянальным тэхнічным універсітэце]]. Ад 2003 года працаваў як кіраўнік спраў у [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзе беларускіх пісьменнікаў]], таксама ў рэдакцыі часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Аўтар ідэі і куратар гістарычнага комікса паводле Уладзіміра Караткевіча «Пра Кастуся» (малюнкі Уладзіміра Дрындрожыка, выдавецтва «Лімарыус», 2013 год). Укладальнік «Чытанкі для маленькіх-2» (выдавецтва «Кнігазбор», 2016). Творы Анатоля Івашчанкі перакладалі на англійскую, балгарскую, грузінскую, літоўскую, нямецкую, польскую, рускую, французскую і іншыя мовы. == Бібліяграфія == * «Вершnick». — Мінск: Беллітфонд, 2006. (Першая кніга ў серыі «Бібліятэчка часопісу „Дзеяслоў“») * «Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй». — Мінск: БНТУ, 2008 * Зборнік вершаў «Хай так». Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў, серыя «Кнігарня пісьменніка», выпуск 43, «Галіяфы». (2013) * «Анаталогія»: апавяданні, запісы, эсэ. — Мінск : Кнігазбор, 2015 * «Непрамо(ў)ленае» : адабраныя вершы. — Лондан : Skaryna Press, 2024. — 99 с. == Прызнанне == * фіналіст [[Конкурс маладога літаратара|конкурсу маладога літаратара]] Беларускага ПЭН-цэнтра імя Наталлі Арсенневай (2003) * «[[Залатая літара]]» за радок «Я — слуп, прыбіты да ганебнага чалавека» ([[2005]]) * конкурс «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» у галіне нон-фікшн (2014) * літаратурная прэмія «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча (2015) == Спасылкі == * [https://bellit.info/persons/i/ivashchanka-anatol.html Івашчанка Анатоль] на bellit.info * [https://lit-bel.org/news/ma-klivasts-guchnaya-tsishynya-u-drezdene-prakhodzits-vystava-z-udzelam-belaruskikh-paeta/ “Маўклівасць. Гучная цішыня”: у Дрэздэне праходзіць выстава з удзелам беларускіх паэтаў.] * [https://soundcloud.com/user979247082/paetyka-alesya-razanava Паэтыка Алеся Разанава: між медытацыяй і рацыяй (аўдыязапіс лекцыі).] * [https://lit-bel.org/library/kalyarovy-rovar/Chitanka-dlya-malenykh-7397/ Чытанка для маленькіх-2] * [https://taubinpoetry.com/authors-be/anatol-ivascanka/ Публікацыі ў часопісе "Таўбін".] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашчанка Анатоль Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] b3s58ttypdkziq3rgtl36qanhfyrtsr 0 45250 5166890 4787394 2026-07-17T10:20:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166890 wikitext text/x-wiki [[File:Kuoleman Puutarha by Hugo Simberg.jpg|alt=|thumb|Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906)]] [[Выява:Skullclose.jpg|thumb|170px|Чалавечы чэрап — традыцыйны сімвал смерці]] [[Выява:Jacek Malczewski, Śmierć.jpg|right|thumb|200px|''«Смерць»'' ({{lang-pl|Śmierć}}) 1902. Карціна [[Яцэк Мальчэўскі|Яцэка Мальчэўскага]].]] [[Файл:Беларусь. Пасведчанне аб смерці.jpg|міні|справа|Пасведчанне аб смерці]] '''Смерць''' — незваротнае спыненне жыццядзейнасці [[арганізм]]а. Для аднаклетачных жывых формаў, завяршэннем [[жыццё|жыцця]] асобнага арганізма можа з’яўляцца як смерць, так і [[мітоз|мітатычнае]] дзяленне [[клетка|клеткі]]. З’явы, якія звычайна выклікаюць смерць, уключаюць [[старасць]], [[драпежніцтва]], [[недаяданне]], [[забойства]], [[хвароба|хваробы]] і [[няшчасны выпадак|няшчасныя выпадкі]] альбо значныя траўмы. Праз увесь час прырода смерці знаходзіцца ў цэнтры ўвагі [[рэлігія|рэлігійных]] традыцый свету і [[філасофія|філасофскага]] даследавання, і вера ў нейкае замагільнае жыццё або адраджэнне з’яўляецца цэнтральным аспектам рэлігійнай веры. У [[медыцына|медыцыне]] вывучэннем смерці займаецца [[танаталогія]]. У [[псіхатэрапія|псіхатэрапіі]] існуе кірунак [[танататэрапія]]. == Грамадства і культура == У грамадстве характар смерці і ўсведамленне чалавецтвам сваёй уласнай смяротнасці на працягу тысячагоддзяў цесна былі звязаны з [[рэлігія|рэлігійнымі]] традыцыямі і [[філасофія|філасофскімі]] даследаваннямі. Паводле традыцыі некаторых рэлігій існуе вера ва ўваскрашэнне, як у [[аўраамічныя рэлігіі|аўраамічных рэлігіях]], пераўвасабленне або перараджэнне, як у дгармічных рэлігіях, ці вера ў сканчэнне існавання свядомасці, вядомае як вечнае забыццё, як у плыні [[атэізм]]у<ref>Heath, Pamela Rae; Klimo, Jon (2010). [http://books.google.com/?id=fuKB8MPMdG4C&pg=PA18 Handbook to the Afterlife]. North Atlantic Books. p. 18. ISBN 978-1-55643-869-1.</ref>. Пасля смерці чалавека ў большасці культур праводзяцца памінкі, якія ўключаюць у сябе жалобу ў рознай форме, практыку пахавання і абрады ў гонар памерлага. Фізічныя астанкі чалавека зазвычай хаваюць у зямлю цалкам або цераз працэс [[крэмацыя|крэмацыі]], хоць сярод сусветных культур існуе шмат практык на гэты конт. Смерць з’яўляецца аб’ектам шматлікіх традыцый і звычаяў, якія існуюць па ўсім свеце і з’яўляюцца асаблівасцямі розных культур. Да такіх традыцый адносяцца клопат пра мёртвых, а таксама вера ў [[замагільнае жыццё]]. Пахаванне трупаў людзей у зямлю сустракаецца даволі шырока, але гэта не адзіная практыка. Так, напрыклад, у [[Тыбет|Тыбеце]] цела пакідаюць на вяршыні гары. [[Муміфікацыя]] і бальзамаванне цела, каб запаволіць хуткасць гніення, таксама досыць распаўсюджана ў некаторых культурах. Прававыя аспекты смерці таксама з’яўляюцца часткай многіх культур, у прыватнасці, рэгуляванне прыналежнасці маёмасці памерлага і пытанні атрымання ў спадчыну і падаткаабкладанне спадчыны. [[Смяротная кара|Смяротнае пакаранне]] таксама з’яўляецца культурным аспектам смерці. У большасці краін, дзе сёння мае месца смяротнае пакаранне, яно прымяняецца за наўмыснае забойства, [[шпіянаж]], здраду, або як частка ваеннай юстыцыі. У некаторых краінах, сексуальныя злачынствы, як [[шлюбная нявернасць]] і [[садамія]], нясуць смяротнае пакаранне, гэтак жа як і рэлігійныя злачынствы, як [[вераадступніцтва]], фармальная адмова ад сваёй рэлігіі. У многіх краінах, якія захоўваюць смяротнае пакаранне, незаконны зварот наркотыкаў таксама з’яўляецца правапарушэннем. У [[Кітай|Кітаі]], гандаль людзьмі і сур’ёзныя выпадкі [[карупцыя|карупцыі]], таксама караюцца смерцю. У вайскоўцаў па ўсім свеце ваенна-палявыя суды практыкуюць смяротнае пакаранне за шэраг злачынстваў, як баязлівасць, [[дэзерцірства]], непадпарадкаванне і бунт. [[Самагубства]] ў цэлым, і ў прыватнасці, [[эўтаназія]], таксама варта разглядаць у рамках культурных аспектаў смерці. Абодва акты разумеюцца цалкам па-рознаму ў розных культурах. У [[Японія|Японіі]], напрыклад, канчанне жыцця праз рытуал [[харакіры]] лічылася пажаданым у некаторых выпадках, у той час як у адпаведнасці з традыцыямі хрысціянскіх і ісламскіх культур, самагубства разглядаецца як смяротны грэх. == Гл. таксама == * [[Смерць ад смеху]] * [[Клінічная смерць]] * [[Апаптоз]] * [[Некрамантыя]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://memoriam.ru/main/life_death?id=105 Смерць з пункту гледжання праваслаўя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130310155959/http://www.memoriam.ru/main/life_death?id=105 |date=10 сакавіка 2013 }} * [http://inmortem.ru/ Смерць: філасофія, рэлігія, псіхалогія, літаратура] * [http://www.o-smerti-cheloveka.ru/ Пра смерць чалавека] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180727201856/http://o-smerti-cheloveka.ru/ |date=27 ліпеня 2018 }} * [http://www.aquarun.ru/psih/smert/default.htm Псіхалогія смерці і ўмірання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070404024742/http://www.aquarun.ru/psih/smert/default.htm |date=4 красавіка 2007 }} * [http://www.psylib.ukrweb.net/books/rouzs01/index.htm Душа пасля смерці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111018035324/http://www.psylib.ukrweb.net/books/rouzs01/index.htm |date=18 кастрычніка 2011 }}. Серафім Роўз * [http://deathweb.ru/ Хронікі Харона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111228074703/http://deathweb.ru/ |date=28 снежня 2011 }}. Энцыклапедыя смерці {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Біялогія развіцця]] [[Катэгорыя:Смерць| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] cmym6r7bq396x5meym0qaqx7xvwm8xt 0 45288 5166694 5090104 2026-07-16T23:08:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166694 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Селькупы <br /> (''солькуп'') | image = [[Выява:Selkups.jpg|300px]]<br>[[File:Flag of Selkup people.svg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 3649 | popplace = [[Расія]] | langs = [[Селькупская мова]] | rels = [[Праваслаўе]], [[Анімізм|анімістычныя культы]], [[шаманізм]] | related = [[нганасаны]], [[ненцы]], [[энцы]], [[саянскія самадыйцы]] }} '''Сельку́пы''' (саманазва ''солькуп'', літаральна «лясны чалавек») — народ, які пражывае ў [[Расія|Расіі]] на поўначы [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]]. Колькасць — 3 649 чалавек ([[2010]]). Да 1930-х іх называлі асцяка-самаедамі. Селькупы жывуць на поўначы [[Томская вобласць|Томскай]] і [[Цюменская вобласць|Цюменскай]] абласцей і ў [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]]. Існуюць дзве групы селькупаў — паўночная (саманазва — ''солькуп'', ''шолькуп'') і паўднёвая (саманазвы — ''чумыль куп'', ''сусе кум'' і ''шош кум''). Адзіным селькупскім нацыянальным адміністрацыйна-тэрытарыяльным утварэннем з’яўляецца [[:ru:Национальное Иванкинское сельское поселение|Іванкінскае нацыянальнае сельскае пасяленне]]<ref>[http://www.kolpashevo.net/ivankino.htm Иванкино]</ref> ў Томскай вобласці. == Паходжанне == Продкаў селькупаў, як і іншых [[Самадыйскія народы|самадыйцаў]], звычайна атаясняюць з носьбітамі [[Кулайская археалагічная культура|кулайскай археалагічнай культуры]]. У перыяд [[сярэднявечча]] ў [[Томск]]а-[[:ru:Нарым|Нарымскім]] рэгіёне на яе аснове сфарміравалася Ролкінская археалагічная культура<ref>{{Cite web |url=http://bsk.nios.ru/enciklodediya/ryolkinskaya-kultura |title=Рёлкинская культура |access-date=24 жніўня 2017 |archive-date=23 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200223145231/http://bsk.nios.ru/enciklodediya/ryolkinskaya-kultura |url-status=dead }}</ref>. Яе называюць перадселькупскай<ref>[http://www.etnosy.ru/node/314 Шеломова Татьяна. Селькупы]</ref>. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што селькупы ўзніклі і развіваліся на базе інтэграцыі розных [[этнас|этнічных]] супольнасцей або як двухкампанентны этнас. Прычым, гэтую двухкампанентнасць імкнуцца знайсці ўжо на ўзроўні ролкінскай археалагічнай культуры. [[Генетыка|Генетычныя]] даследаванні вылучылі наяўнасць паўднёвага кампанента ў спадчыне сучасных селькупаў<ref>[https://ling.tspu.edu.ru/files/ling/PDF/articles/volkov_v_g_79_96_1_1_2013.pdf В. Г. Волков Древние миграции самодийцев и енисейцев в свете генетических данных]</ref>, але вызначэнне яго паходжання пакуль не дакладна. Мяркуецца, што продкі селькупаў прыйшлі ў [[Заходняя Сібір|Заходнюю Сібір]] з [[Саяны|саяна]]-[[алтай]]скага рэгіёна або нават [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]]. Тут яны [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявалі]] папярэдняе мясцовае насельніцтва<ref>[http://history.novosibdom.ru/node/54 Кулайская культура в гунно-сарматское время. Часть 2]</ref>, магчыма — старажытных [[угры|уграў]]<ref>''Малолетко, А.'' Древние народы Сибири. Этничский состав по данным топонимики. Т. 6. Раннее заселение Северной Азии. — Томск: Томский университет, 2012. С. 135—136</ref>. Да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. у [[Расія|расійскіх]] [[дакумент]]ах селькупаў называлі асцякамі (падобна [[ханты|хантам]] і [[кеты|кетам]]). Дзякуючы даследаванням [[Маціяс Аляксандэр Кастрэн|М. А. Кастрэна]], які паказаў адметнасць гэтага этнаса, стала ўжывацца назва асцяка-самаеды. Агульная назва '''селькупы''' ўжываецца з 1930-х гг., першапачаткова для паўночнай групы селькупаў. Сярод паўднёвых селькупаў яна замацавалася толькі некалькі дзесяцігоддзяў таму<ref>''Тучков, А.'' История и культура народов Сибири. — Томск: Томский университет, 2015. С. 154</ref>. == Гісторыя == У [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы насялялі землі ўздоўж ракі [[Об]] на тэрыторыі сучаснай [[Томская вобласць|Томскай вобласці]]. На захадзе і поўначы яны межавалі з [[ханты|хантамі]], адносіны з якімі былі варожымі. На ўсходзе — з [[кеты|кетамі]]. На поўдні ў перыяд позняга серэднявечча іх паціснулі [[сібіры|сібірскія татары]]. [[Дзяржава|Дзяржаўным]] утварэннем селькупаў была Рабая Арда. Існуе меркаванне, што селькупскім было таксама Бардакаўскае княства, хаця паміж ім і Рабой Ардой захоўвалася варожасць<ref>''Бояршинова, З.'' Население Западной Сибири до начала русской колонизации. Томск: Издательство Томского университета, 1960. С. 60 — 68</ref>. У гэтай сітуацыі Рабая Арда арыентавалася на саюз з [[Сібірскае ханства|Сібірскім ханствам]]. Падчас заваявання Сібірскага ханства [[рускія|рускімі]] селькупы падтрымалі хана [[Кучум]]а. Воня, князь Рабой Арды, актыўна супраціўляўся рускай каланізацыі<ref>[http://otherreferats.allbest.ru/moscow/00229800_2.html Очерки истории Тюменской области]</ref>. Для заваявання селькупаў Расія выкарыстоўвала хантскае Кодскае княства. Кодскія князі арганізоўвалі паходы на селькупаў у якасці абавязковай ваеннай павіннасці<ref>Гл.: ''Бахрушин, С.'' Остяцкие и вогульские княжества в XVI—XVII веках. — Ленинград: Из-во народов Севера, 1935</ref>. Лічыцца, што пасля заснавання [[:ru:Нарым|Нарымскай крэпасці]] ў [[1598]] г. селькупскія дзяржаўныя ўтварэнні перасталі існаваць. Аднак напады хантаў працягваліся да [[1602]] г.<ref>[http://lyntmuz.narod.ru/Reports/Ugra/Ugra17.html Расцвет могущества и закат власти]</ref> Пасля смерці Воні барацьбу супраць іх узначальваў Кічэй. XVI — пачатак [[17 стагоддзе|XVII]] стст. звязаны з узнікненнем паўночнай групы селькупаў. Згодна адной версіі, засяленне поўначы пачалося да падзення Сібірскага ханства. Ваенныя паходы Кодскіх князёў стварылі хантскі клін паміж паўднёвай і паўночнай групамі, так што іх сувязі паступова перарваліся. Іншая версія тлумачыць перасяленне селькупаў паражэннямі ў вайне з рускімі і хантамі. Паўночныя селькупы апавядаюць пра то, што перасяленне было выклікана спрэчкамі паміж самімі селькупамі з-за апярэння [[страла|стрэл]]. Першапачаткова берагі [[Таз (рака)|ракі Таз]] даследавалі тры [[паляванне|паляўнічыя]], потым яны вярнуліся са сваякамі. Частка перасяленцаў на поўнач асвоіла берагі рэк [[Енісей]] і [[Турухан]]. Яны сутыкнуліся з ваенным супраціўленнем [[энцы|энцаў]] і некаторы час былі вымушаны быць саюзнікамі [[эвенкі|эвенкаў]] і кетаў. Але пазней яны дзейнічалі і супраць сваіх былых саюзнікаў, а таксама супраць [[ненцы|ненцаў]]<ref>''Головнев, А.'' Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — Екатеринбург: УрО РАН, 1995. С. 115—119</ref>. Перасяленню на поўнач садзейнічала палітыка Расійскай дзяржавы, што абавязвала пераможаных селькупаў выплочваць [[ясак]]. У [[1644]] г. нарымскія селькупы скардзіліся на адміністрацыю, якая пасля эпідэміі [[Натуральная воспа|воспы]] спаганяе футравы падатак нават з дзяцей і тых, хто не валодае сваёй гаспадаркай, і з-за недахопу футравай жывёлы паляўнічым даводзіцца хадзіць ў паўночныя паветы<ref name="ostrog.ucoz.ru">[http://ostrog.ucoz.ru/publikacii/4_26_2.htm Буцинский П., К ИСТОРИИ СИБИРИ. Нарым и Нарымский уезд (1598—1645 гг.)]</ref>. На першую пару расійская адміністрацыя захоўвала традыцыйнае мясцовае кіраванне. У ясачнай кнізе [[1629]] г. узгадваюцца селькупскія князі Ванга, сын Кічэя, і Тайбохта, сын Воні. Паступова селькупскія князі пераходзілі на дзяржаўную службу і пазбаўляліся ад выплат ясака. Іх нашчадкі займаліся ўзыманнем падаткаў з суродзічаў або займалі дробныя пасады, былі простымі стральцамі і перакладчыкамі. Князь Кірша Кунязеў не быў пазбаўлены ад выплат ясака, таму стаў банкрутам і заклаў сваю сям’ю, яго выратавала толькі ўмяшанне [[Васіль Шуйскі|Васіля Шуйскага]]<ref>[http://trog.narod.ru/old/pegajaorda.html Пегая Орда]</ref>. Істотныя змены ў кіраванні адбыліся толькі пасля рэформы [[1822]] г.<ref>[http://mion.isu.ru/filearchive/mion_publcations/speransky/1.html СИБИРСКИЕ РЕФОРМЫ 1822 ГОДА В ОТЕЧЕСТВЕННОЙ И ЗАРУБЕЖНОЙ ИСТОРИОГРАФИИ]</ref> З [[17 стагоддзе|XVII]] ст. у Нарымскі край перасяляліся рускія сяляне<ref name="ostrog.ucoz.ru"/>. Для іх адчужаліся найбольш урадлівыя землі. З [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., калі тут пачалося развіццё [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]], паўднёвыя селькупы пачалі змяняць лад жыцця, пераймаць заняткі і звычаі перасяленцаў. Паўночныя селькупы шчыльна ўзаемадзейнічалі з суседзямі — кетамі, хантамі, эвенкамі, энцамі, у тым ліку заключалі сумесныя [[шлюб]]ы, асвоілі аленегадоўлю. Недахоп футравай жывёлы для выплаты ясака вымушаў купляць футра ў гандляроў. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст. апроч ясака выплочвалі губернскія, земскія і казённыя зборы, неслі валасныя павіннасці, абшчынныя і царкоўныя падаткі<ref name="Коренное население села">[http://togur.tom.ru/koren.html Коренное население села] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170911111341/http://togur.tom.ru/koren.html |date=11 верасня 2017 }}</ref>. З XVIII ст. пачалося [[навука|навуковае]] вывучэнне селькупаў. Былі ўсталяваны [[мовазнаўства|лінгвістычныя]] сувязі паміж паўночнай і паўднёвай групамі, а таксама з [[саянскія самадыйцы|саянскімі самадыйцамі]]. У [[1879]] г. даследчык [[:ru:Григоровский, Николай Петрович|М. Грыгароўскі]] склаў першую селькупскую [[азбука|азбуку]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] і апублікаваў тры місіянерскія кнігі на [[дыялект|дыялекце]] паўднёвых селькупаў. У [[1919]] г. на тэрыторыях, населеных селькупамі, была ўсталявана [[савецкая ўлада]]. З 1920-х гг. арганізоўвалася [[кааперацыя]] селькупаў-здабытчыкаў, якая спрыяла паляпшэнню ўзроўня жыцця. У [[1932]]—[[1949]] гг. існаваў [[:ru:Тымский район|Тымскі нацыянальны раён]], куды перасялялі селькупаў з іншых раёнаў [[Томская вобласць|Томскай вобласці]]. Насельніцтва раёна атрымала некаторыя палёгкі: было вызвалена ад сельгаспадатку, утрыманне дзяцей у шко­лах-інтэрнатах было аднесена на рахунак дзяржавы<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1689-selkupy-posle-velikoj-oktjabrskoj-sotsialisticheskoj-revoljutsii.html Селькупы после великой октябрьской социалистической революции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019142917/http://lib7.com/narody-sibiri/1689-selkupy-posle-velikoj-oktjabrskoj-sotsialisticheskoj-revoljutsii.html |date=19 кастрычніка 2017 }}</ref>. У пачатку 1930-х гг. было складзена селькупскае [[пісьмо]] на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]] (з [[1937]] г. пераведзена на кірыліцу). Аднак станоўчыя змены чарагаваліся з адмоўнымі. Пераход на кірыліцу не спрыяў станаўленню паўнавартай адукацыі на [[селькупская мова|сельскупскай мове]]. У сярэдзіне 1950-х селькупская мова была выдалена са школьнай праграмы, кнігі на ёй практычна не выдаваліся<ref>[http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/selkup.shtml Селькупский язык]</ref>. У выніку [[калектывізацыя|калектывізацыі]], ўзбуйнення паселішчаў і барацьбы з качавым ладам жыцця былі страчаны многія рысы традыцыйнай [[культура|культуры]]. Селькупаў вымушалі развіваць нязвыклыя для іх галіны гаспадаркі, паляваць на раней свяшчэнную птушку [[Арэхаўка (птушка)|арэхаўку]]. З 1980-х гг. адбываецца марудны працэс адраджэння культуры селькупаў. Было мадэрнізавана селькупскае пісьмо, створаны сучасны варыянт пісьма для носьбітаў паўднёвага дыялекта, адроджаны школьны прадмет селькупская мова, заснаваны спецыялізаваныя культурныя цэнтры і [[музей|музеі]]. == Культура == === Матэрыяльная культура === [[Выява:Selkup camp.jpg|thumb|Продаж прадметаў народных рамёстваў]] Да пачатку [[17 стагоддзе|XVII]] ст. селькупы займаліся галоўным чынам [[рыбалоўства]]м, [[паляванне]]м і [[збіральніцтва]]м, аднак былі знаёмы з [[земляробства]]м<ref>[http://kraeved.lib.tomsk.ru/page/159/ Нарымские селькупы]</ref>. [[Археалогія|Археолагі]] сцвярджаюць, што ў [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы ўжывалі [[конь свойскі|конскае]] [[мяса]], хаця рэшткаў конегадоўлі не выяўлена<ref>''Бояршинова, З.'' Население Западной Сибири до начала русской колонизации. — С. 62</ref>. Відавочна, коні абменьваліся на прадукты лясной гаспадаркі ў паўднёвых суседзяў. Распаўсюджаныя [[рамяство|рамёствы]] — [[ткацтва]] з [[крапіва|крапіўных]] і [[Каноплі|канапляных]] [[валакно|валокнаў]], апрацоўка [[метал]]аў, [[драўніна|драўніны]] і [[скура|скур]] дзікіх жывёл, выраб [[кераміка|керамікі]] (без ганчарнага кола) і г. д. Пасля [[17 стагоддзе|XVII]] ст. паўднёвая і паўночная групы сеькупаў ізалявана развіваліся ў розных [[геаграфія|геаграфічных]] зонах, знаходзіліся ў разнастайным [[этнас|этнічным]] атачэнні, што ўздзейнічала на гаспадарчую дзейнасць. Паўднёвая група доўгі час захоўвала звыклыя заняткі, хаця пад уціскам царскай адміністрацыі і развіцця [[гандаль|гандлю]] павысілася роля здабычы футравых звяроў, некаторыя рамёствы прыйшлі ў заняпад, з канца [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. пад уплывам [[рускія|рускіх]] усё большую ролю набывалі земляробства і [[жывёлагадоўля]]. Паўночныя селькупы заставаліся пераважна паўкачавымі паляўнічымі і рыбакамі, аднак асволі трыманне [[Паўночны алень|аленяў]]. Самі селькупы сцвярджаюць, што запазычылі аленегадоўлю ў [[эвенкі|эвенкаў]]. З цягам часу яны перайшлі да аленегадоўлі, характэрнай для [[ненцы|ненцаў]] і [[энцы|энцаў]], аднак захавалі звычай даення аленняў<ref>[http://www.activestudy.info/proisxozhdenie-i-rasprostranenie-olenevodstva/ Происхождение и распространение оленеводства]</ref>. У селькупаў вылучаюць некалькі тыпаў паселішчаў: круглагодныя стацыянарныя, дапоўненыя сезонныя для лаўцоў без сем’яў, стацыянарныя зімовыя, якія спалучаюцца з пераноснымі для іншых сезонаў. Да прыходу рускіх будавалі сталыя ўмацаваныя паселішчы ''коч''<ref>{{Cite web |url=http://hmao.kaisa.ru/object/1810257803?lc=ru |title=Селькупы Селькупы |access-date=11 лютага 2022 |archive-date=11 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211192725/http://hmao.kaisa.ru/object/1810257803?lc=ru |url-status=dead }}</ref>. Пазнейшыя паселішчы [[тайга|таёжных]] селькупаў размяшчаліся звычайна на высокіх [[бераг]]ах [[рака|рэк]], пры вусцях прытокаў, праток, старыц і былі невялікія — ад 2 да 10 жытлаў. Жылыя пабудовы ставіліся раскідана<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1687-selischa-i-pischa-selkupov.html Селища и пища селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170709195644/http://lib7.com/narody-sibiri/1687-selischa-i-pischa-selkupov.html |date=9 ліпеня 2017 }}</ref>. Паўночныя аленегадоўцы жывуць у стойбішчах з двух-трох, часам пяці пераносных жытлаў<ref>[http://www.totallyplaces.ru/lpns-911-9.html Народы Сибири накануне русской колонизации]</ref>. Найбольш старажытным вядомым жытлом з’яўляецца паўзямлянка ''карамо''. Гэта дзвюхкамерны [[зруб]] на схіле з уваходам-калідорам з боку ракі. Вядомы таксама іншыя тыпы [[зямлянка|зямлянак]] і паўзямлянак, [[чум]]ы самадыйскага тыпу і г. д. Распаўсюджаная [[вопратка]] мужчын и жанчын — адчыненае футра, пад якое апраналі тканыя [[кашуля|кашулі]] і [[сукенка|сукенкі]], [[Нагавіцы|порткі]] з рыбінай скуры<ref name="Коренное население села"/>. Да XVII ст. селькупы ведалі [[ганчарства]] і шырока ўжывалі керамічны посуд, рыбалоўныя грузілы, але да [[19 стагоддзе|XIX]] ст. посуд быў заменены на пакупны. Амаль тое ж адбылося ў паўднёвых селькупаў з народнай вопраткай. Напрыклад, многія элементы жаночага строю ўзнаўляюцца па вусным апавяданням і фатаздымкам<ref>[http://finugor.ru/en/node/15664 Летнее платье селькупской женщины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180312024935/http://finugor.ru/en/node/15664 |date=12 сакавіка 2018 }}</ref>. Традыцыйная ежа паўднёвых селькупаў — [[рыбы|рыба]]. На зіму рыбу нарыхтоўвалі з дапамогай квашання ў спецыяльных ямінах, дадавалі да яе [[ягада|ягады]]. У паўночных важную ролю ў [[кулінарыя|кулінарыі]] адыгрывае мяса аленяў. Для заправы рыбных і мясных страў жанчыны збіралі ядомыя травы і карэнне. Пілі ўзвары з [[Ядловец|ядлоўцу]], для [[Наркотык|наркатычнага]] ўздзеяння дадавалі ў іх [[мухамор]]ы<ref>[https://parlibrary.tom.muzkult.ru/Business_lessons/ Хозяйственные занятия]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Мука]] і [[хлеб]]ныя прадукты распаўсюдзіліся дзякуючы рускім. Доўгі час хлеб амаль не ўжываўся. З мукі і рыбы варылі [[каша|кашу]]<ref>[http://ling.tspu.edu.ru/files/ling/PDF/articles/tuchkov_a._g._99_108_4_10_2015.pdf Тучков А., МУКА И ХЛЕБ В КУЛЬТУРЕ СЕЛЬКУПОВ]</ref>. У нашы дні хлеб і [[Пірог|пірагі]] — неад’емная частка народнай кухні. === Грамадства === Відавочна, у мінулым селькупскае традыцыйнае грамадства мела [[фратрыя]]льны падзел. У паўночных селькупаў захаваліся 2 экзагамныя групы — палавінны род [[Арлы|арла]] ''Лимбыль-тамдыр'' і палавінны род [[Арэхаўка (птушка)|арэхаўкі]] ''Коссыль-тамдыр''. У паўднёвых селькупаў вылучалася вялікая група ''Коссылъ кула'' («акунёвыя людзі»)<ref>[http://lib7.com/narody-sibiri/1688-obschestvennye-otnoshenija-i-religija-selkupov.html Общественные отношения и религия селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170801081828/http://lib7.com/narody-sibiri/1688-obschestvennye-otnoshenija-i-religija-selkupov.html |date=1 жніўня 2017 }}</ref>. Яна падзялялася на сваяцкія роды з [[татэмізм|татэмнымі]] назвамі: [[Шэрая варона|вароны]] ''кулал-тамдыр'', [[Буры мядзведзь|мядзведзя]] ''коркылъ-тамдыр'', [[Лебедзі|лебедзя]] ''чингкылъ-тамдыр'', [[Глушэц|глушца]] ''сэнгкылъ-тамдыр'', [[Жураўліныя|жураўля]] ''карэлъ-тамдыр'' і [[Каршун чорны|каршуна]] ''мулинт-тамдыр ''. Ім належалі [[паляванне|паляўнічыя]] і [[рыбалоўства|рыбалоўныя]] ўгоддзі. Але з канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. асноўнай грамадскай адзінкай стала суседская абшчына. Абшчыннікі супольна карысталіся паляўнічымі тэрыторыямі, ставілі загароджы для лову [[рыбы]], аказвалі ўзаемную дапамогу<ref>[http://irkipedia.ru/content/selkupy_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Селькупы // «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)]</ref>. Акрамя таго, здаўна існавалі тэрытарыяльныя групы з асабістымі саманазвамі. Сучасная агульная назва '''селькуп''' дадзена па адной з тэрытарыяльных паўночных груп. Традыцыйнае грамадства не было аднастайным. Вылучаліся розныя сацыяльныя пласты. У [[гісторыя|гістарычных]] казаннях фігуруюць ваенныя кіраўнікі — князь ''кок'', ваенны правадыр ''мюты-кок'', вялікі правадыр ''марг-кок'', асілак ''сенгире'' (літаральна «глушэц»). Найбольш вядомы ''кок'' Воня, што жыў у канцы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. мог сабраць пад сваім кіраўніцтвам 400 узброеных воінаў<ref>Головнев, А. Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. — С. 134—135</ref>. У паўднёвых селькупаў рысы традыцыйнага кіраўніцтва існавалі да XIX ст., хаця роля былых ваенных правадыроў моцна змянілася. Яны ператварыліся ў пасроднікаў паміж царскай адміністрацыяй і супляменнікамі. У паўночных селькупаў, якім прыходзілася ваяваць з суседзямі, доўгі час захоўвалася вызначальнае месца ''сенгире''. Таксама вылучаліся «лепшыя людзі» ''сомаль-кумыт'', «багацеі» ''коумде'', «простыя людзі» ''манырелькумыт'', жабракі ''сегула'', [[рабства|рабы]] ''кочгула''<ref>[http://openarctic.info/index.php/atnography/narody-severa/54-selkupy СЕЛЬКУПЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107032756/http://openarctic.info/index.php/atnography/narody-severa/54-selkupy |date=7 лістапада 2017 }}</ref>. Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. важную ролю адыгрывалі [[прадпрымальнік]]і ''таксыбылькуп'', ''комдэ'' і ''лэпырсыпыль куп''<ref>[http://www.finnougoria.ru/community/folk/detail.php?ELEMENT_ID=2432 Занятия и промыслы]</ref>. У XIX ст. пераважалі пашыраныя братэрскія [[сям'я|сем’і]]. Нават у сярэдзіне [[20 стагоддзе|XX]] ст. яны складалі болей за 12 %. У паўночных селькупаў сярэдняя сям’я ўключала 16,3 чалавека, у паўднёвых — 11,1 чалавека<ref>{{Cite web |url=http://mirznanii.com/a/123137/semya-u-selkupov |title=Семья у селькупов |access-date=29 жніўня 2017 |archive-date=13 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413170739/http://mirznanii.com/a/123137/semya-u-selkupov |url-status=dead }}</ref>. Сем’і такога тыпу маглі складацца з малых сем’яў не толькі родных, але і стрыечных братоў. У выпадку смерці аднаго з братоў у сям’і заставалася яго ўдава з дзецьмі. Адсутнічала выразнае вылучэнне главы сям’і, але звычайна яно вызначалася па лініі старэйшага брата. Калі старшы брат паміраў, главой лічылася яго жонка або старэйшы сын. Стрыжнем былі сваякі-мужчыны: браты, дзядзькі, сыны, пляменнікі. Жанчыны звычайна знаходзіліся ў падначаленым стане, іх паводзіны абмяжоўваліся рознымі забабонамі. З другога боку, жанчыны прымалі ўдзел у [[паляванне|паляванні]] і іншых мужчынскіх занятках, адносіны да іх вызначаліся сацыяльным паходжаннем. Дзядзькі клапаціліся пра пляменнікаў, выступалі сватамі пры жаніцьбе. Існавалі і іншыя формы пашыраных сем’яў, радзей — нуклеарных. Згодна меркаванню навукоўцаў, у далёкім мінулым пераважала траістая структура [[шлюб]]нага выбару, калі прадстаўнік групы А заключаў шлюб з прадстаўніцамі групы Б, прадстаўнік групы Б — з прадстаўніцамі групы В, прадстаўнік групы В — з прадстаўніцамі групы А<ref>Гл.: ''Пелих, Г.'' Происхождение селькупов. — Томск: Из-во ТГУ, 1972</ref>. Але ўжо ў XIX ст. экзагамныя групы страцілі сваю важнасць, шлюбны выбар пашырыўся. Не забараняліся дашлюбныя адносіны. Бацькам нявесты прадстаўлялі выкуп, падарункі. Здараліся выпадкі ўцёкаў маладых. Большасць сем’яў былі [[манагамія|манагамнымі]], але сустракаліся выпадкі [[палігінія|палігініі]]. === Ваенная справа === У канцы [[16 стагоддзе|XVI]] ст. селькупы Рабой Арды паказалі сябе як выдатныя воіны. Падчас экспедыцыі [[рускія|рускіх]] і [[ханты|хантаў]] супраць селькупаў у [[1594]] г. перамога над князем Воням адбылася толькі таму, што ў палон трапіў яго сын<ref>[http://zagadki-istorii.ru/civilizacii-62.html Наследники Пегой орды]</ref>. Ваенныя сілы ўзначальваў князь ''кок'', разам з якім выступаў нешматлікі гурт прафесійных воінаў ''л’ак''. Відавочна, яны складалі цяжкаўзброеную пяхоту ''кызы-порог куп''. Аснова войска складалася з мужчын-апалчэнцаў. Паўзямлянкавыя жытлы ''карамо'' былі добра прыстасаваны да абароны. Асілкі ''сенгире'' будавалі двухярусныя [[зямлянка|зямлянкі]] ''мютымате''. У многіх раёнах вакол [[Об|ракі Об]] можна сустрэць рэшткі умацаваных паселішчаў ''коч'' (меньшых па памерах — ''кор''). Яны ўзводзіліся на ўзвышшах або [[мыс]]ах. Умацаванні ўключалі [[Вал (фартыфікацыя)|вал]], [[Роў (фартыфікацыя)|роў]] і драўляную [[Абарончая сцяна|сцяну]]. У сістэму абароны ўваходзілі пасекі з [[лук]]амі-самастрэламі. Прайсці ў крэпасць можна было толькі з боку вады, дзе ўтыкаліся завостраныя калы з нацягнутымі вяроўкамі<ref>[http://etnic.ru/etnic/narod/proiskhozhdenie-selkupov.html Происхождение селькупов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171027134446/http://etnic.ru/etnic/narod/proiskhozhdenie-selkupov.html |date=27 кастрычніка 2017 }}</ref>. Пасля паражэння на гістарычнай радзіме селькупы пачалі перасяляцца на поўнач, дзе сустрэлі супраціўленне [[энцы|энцаў]] і [[ненцы|ненцаў]]. Паколькі перасяленцаў было мала, яны былі вымушаны заключаць саюзы з [[кеты|кетамі]] і [[эвенкі|эвенкамі]]. Выбітную ролю ў заваяванні новых тэрыторый адыграў ваенны правадыр Нёмай Порга, які дзейнічаў хітра і бязлітасна. Пасля бітвы на [[:ru:Толька (река)|рацэ Толька]] селькупы здолелі захапіць паляўнічыя землі і дайсці да [[тундра|тундры]]. Паўночныя селькупы выкарыстоўвалі не толькі тыя ваенныя веды, што атрымалі ад продкаў, але набывалі новыя. Яны асвоілі аленегадоўлю, пакольку [[алені]] як транспартны сродак давалі мабільнасць. Магчымасць нечаканых нападаў з боку энцаў прадухілялася манеўранай абаронай. Селькупы выдатна валодалі лукамі і бітву на рацэ Толька выйгралі дзякуючы трапнай стральбе. Акрамя лука шырока выкарыстоўвалася [[дзіда]]. Найбольш умелыя воіны ішлі з дзідамі наперадзе і адбівалі імі [[страла|стрэлы]] праціўніка. За воінамі рухалася лінія стралкоў з лука. У гістарычных казаннях ваенныя сутычкі суправаджаліся жорсткімі адносінамі ў дачыненні да ворагаў. У адрозненні ад ненцаў і хантаў селькупы не шкадавалі дзяцей і жанчын<ref>''Головнев, А.'' Говорящие культуры. Традиции самодийцев и угров. С. 118, 136—142</ref>. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] многія селькупы былі прызваны на фронт, дзе толькі паўднёвых селькупаў загінула 472 чалавекі<ref>[https://cyberleninka.ru/article/v/bolshaya-voyna-i-demograficheskaya-situatsiya-u-sredneobskih-selkupov Тучков А., «Большая война» и демографическая ситуация у среднеобских селькупов]</ref>. === Фальклор === Селькупскі [[фальклор]] прадстаўлены гераічнымі [[песня]]мі, [[гісторыя|гістарычнымі]] паданнямі, [[казка]]мі, [[загадка]]мі. Адзін з найбольш папулярных герояў [[міф]]аў і казак — Іча<ref>{{Cite web |url=http://esseclub.narod.ru/Myths11/Icha.html |title=Ича (Персонажи селькупской мифологии) |access-date=30 жніўня 2017 |archive-date=13 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113015632/http://esseclub.narod.ru/Myths11/Icha.html |url-status=dead }}</ref>, які ўдзельнічае ў [[Касмагонія|касмаганічных]] падзеях, змагаецца з волатам-людаедам і хітрасцю забівае яго, часам выступае як трыкстэр. У селькупаў існавала каля 20 розных [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]]<ref>[http://www.finnougoria.ru/community/folk/section.php?SECTION_ID=355&ELEMENT_ID=2721 Песни и танцы]</ref>, у тым ліку [[бубен]] ''нува'' або ''пенер'', [[цытра]] ''кага'', [[варган]] ''пынкыр'', [[барабан]] ''нуна'', розныя бразготкі. [[Музыка]] суправаджала [[рэлігія|сакральныя]] і [[сям'я|сямейныя]] [[свята|святы]], [[шаманізм|шаманскія]] [[рытуал]]ы. Яны дапаўняліся [[танец|танцамі]]. Выканаўцы гераічных песень карысталіся асаблівай грамадскай павагай<ref>''Тузакова, В.'', Обские напевы селькупов нарымского края. / В. Тузакова, И. Коробейникова. — Томск: Издательство ООО «Вайар», 2015</ref>. == Мова == [[Селькупская мова]] адносіцца да самадыйскай групы [[уральскія мовы|ўральскіх моў]]<ref>[http://lingsib.iea.ras.ru/ru/languages/selkup.shtml Языки народов Сибири — Языки и культуры — Селькупский язык]</ref>. Падзяляецца на 6 [[дыялект]]аў (адзін з іх вымер). [[Літаратурная мова]] сфарміравана на аснове паўночнага дыялекта. Выкарыстоўваецца ў [[Расія|Расіі]] для школьнага навучання селькупаў (часткова — [[кеты|кетаў]] у [[Краснаярскі край|Краснаярскім краі]]). == Рэлігія == У пачатку [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. селькупы былі масава хрышчоныя па [[праваслаўе|праваслаўным]] абрадзе, але захоўвалі шматлікія традыцыйныя вераванні<ref>[http://www.finnougoria.ru/community/folk/section.php?SECTION_ID=355&ELEMENT_ID=2426 Религия]</ref>. Згодна [[міфалогія|міфалагічным]] уяўленням, [[сусвет]] падзяляўся на нябесную, зямную і падземную сферы, прычым нябесная і падземная мелі некалькі паверхаў. Нябеснай сферай кіраваў вярхоўны [[бог]] Нум, тут месціліся [[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], жылі нябесныя людзі ў выглядзе [[птушкі|птушак]]. Нябесную і зямную сферы аб’ядноўвала сяміяруснае дрэва ''сельчи контыль по''. Падземны свет быў населены пачварамі і злымі духамі ''латар'' на чале Кызы. Уначы яны могуць выходзіць у зямны свет. Зямля атаесамлялася з жаночым пачаткам<ref>''Тучкова, Н. А.'' Селькупы: Очерки традиционной культуры и селькупского языка. С. 224—230</ref>. Селькупы верылі ў шматлікіх духаў [[прырода|прыроды]] ''лоз'', мелі свяшчэнныя пагоркі і [[возера|азёры]], шанавалі некаторых [[Звяры|звяроў]] і птушак. Абрады арганізоўвалі [[шаманізм|шаманы]]. Лічылася, што ўменне шаманіць пераходзіць па спадчыне<ref>[http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1994-selkupskie-shamany СЕЛЬКУПСКИЕ ШАМАНЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170710132432/http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1994-selkupskie-shamany |date=10 ліпеня 2017 }}</ref>. Смерць успрымалася як прадвызначэнне. У кожнай [[сям'я|сям’і]] селькупаў былі свае могілкі у паўночна-заходнім ці паўночным накірунку, заўсёды ніжэй па плыні [[рака|ракі]] адносна паселішча. У мінулым практыкаваўся спосаб паветраных пахаванняў, калі цела загортвалі ў [[скура|скуру]] ці бярозавую [[Кара (біялогія)|кару]] і падвешвалі на рамянях на дрэве. Праз некалькі гадоў рэшткі цела апускалі ў неглыбокую яму і спальвалі. Бліжэй да нашага часу з’явіўся звычай падземнага пахавання. [[Труна|Труну]] выдзёўбвалі з [[Лістоўніца сібірская|лістоўніцы]]. У яміне ўсталёўвалі слупы з памостам для труны. Паўднёвыя селькупы хавалі шаманаў у ямінах седзячы. Пасля смерці шамана рабілі [[Лялька|ляльку]], што быццам бы змяшчала яго душу, якую потым хавалі. Праз некаторы час ляльку падвешвалі на дрэва і спальвалі. Паўночныя селькупы хавалі шаманаў на высокім памосце, умацаваным [[Хвоя сібірская кедравая|кедравымі]] каранямі на слупе<ref>[http://intcom.krasgmu.ru/index.php?page%5Bself%5D=cmk_ev_conf5 Похоронно — поминальные обряды селькупов]</ref>. Малых памерлых дзяцей хавалі ў дуплах дрэў. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Боброва, А. И.'' [http://www.kodges.ru/nauka/history/322544-selkupy-xviii-xix-vv.-po-materialam-tiskinskogo-mogilnika.html Селькупы XVIII—XIX вв. (по материалам Тискинского могильника)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170706171401/http://www.kodges.ru/nauka/history/322544-selkupy-xviii-xix-vv.-po-materialam-tiskinskogo-mogilnika.html |date=6 ліпеня 2017 }}. — Томск: Из-во Томского университета, 2007. — ISBN 5-7511-1938-X * ''Степанова, О. Б.'' [http://www.kunstkamera.ru/files/lib/978-5-85803-398-1/978-5-85803-398-1.pdf Традиционное мировозрение селькупов: представления о круговороте жизни и душе]. — Санкт-Петербург: Петербургское Востоковедение, 2008. * ''Тучкова, Н. А.'' [http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/k/KEY/publications/Tab/k_2.pdf Селькупы: Очерки традиционной культуры и селькупского языка]. / Н. А. Тучкова, С. В. Глушаков, Е. Ю. Кошелева и др. — Томск: Из-во Томского политехнического университета, 2013. — ISBN 978-5-4387-0185-9 * [http://static.iea.ras.ru/books/Socolova.pdf Этнокультурное наследие народов Севера России : К юбилею доктора исторических наук, профессора З. П. Соколовой / отв. ред. Е. А. Пивнева.] — М.: Новости, 2010. — ISBN 978-5-4211-0028-7 == Спасылкі == {{Commonscat|Selkup}} * [http://www.narodru.ru/peoples1261.html Народы России — Селькупы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170629073935/http://www.narodru.ru/peoples1261.html |date=29 чэрвеня 2017 }} * [http://irkipedia.ru/content/selkupy_istoricheskaya_enciklopediya_sibiri_2009 Селькупы: «Историческая энциклопедия Сибири» (2009)] * [http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1993-traditsii-i-obychai-selkupov ТРАДИЦИИ И ОБЫЧАИ СЕЛЬКУПОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170807221916/http://yamalwomans.org/arkticheskie-traditsii/1993-traditsii-i-obychai-selkupov |date=7 жніўня 2017 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] [[Катэгорыя:Самадыйскія народы]] 951bkri7ipu910z5l5brvabmfx99owg 0 47732 5166827 5110555 2026-07-17T04:44:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166827 wikitext text/x-wiki {{Шляхецкі род | Прозвішча = Скірмунты | Герб = POL COA Dąb.svg | Подпіс гербу = Герб «Дуб» | Дэвіз = | Краіна паходжання = [[Вялікае Княства Літоўскае]] | Тытул = | Прызнаныя ў = [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Рэч Паспалітая]], [[Расійская імперыя]] | Першы з роду = Богуш Скірмунт | Апошні з роду = | Адгалінаванне роду = | Адгалінаванні ад роду = }} '''Скі́рмунты''' — [[Шляхта|шляхецкі]] род уласнага герба (у блакітным полі 2 чырвоныя сэрцы, паміж імі 2 сярэбраныя стралы ўгару). З [[18 стагоддзе|XVIII ст]]. ужывалі [[герб «Дуб»]] з княжыцкай мітрай, выводзілі сябе ад легендарнага летапіснага літоўскага князя {{нп5|Скірмунт (князь)|Скірманта|ru|Скирмунт (князь)}}. == Паходжанне == Прозвішча Скірмунт (па-польску ''Skirmuntt'') ад старабалцкага (старалітоўскага) двухасноўнага імя ''Skir-mant'as''. Іменныя асновы звязаныя з літоўскім ''skirti'' "аддзяляць, вылучаць; наканоўваць" і ''manta'' "(ваенная) здабыча", а імя значыла "Той, каму наканаваная здабыча", імя гучала зусім дарэчна ў раннелітоўскім ваярскім грамадстве. Гэты род быў досыць разгалінаваны. Прадстаўнікі роду ва [[Упіцкі павет|Упіцкім павеце]] карысталіся прозвішчам больш аўтэнтычнага выгляду — Скірмант. Прадстаўнікі роду жылі таксама на Магілёўшчыне і ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]]. Ад імя "Скірмант" таксама ўтвораныя тры тапонімы вакол [[Ашмяны|Ашмянаў]]: [[Скірманцішкі]] (двойчы) і Скірмантава. Яшчэ [[Скірмантава]] — у [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]]. Прозвішча "Скірмант" вядомае, напрыклад, у [[Ахрэмаўцы|Ахрэмаўцах]] каля [[Браслаў|Браслава]]. Пачынальнік [[Пінск|пінскай]] лініі Богуш Скірмунт быў у 1543 г. падстаростам [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадоцкім]], у [[1552]] ад каралевы [[Бона Сфорца|Боны]] атрымаў маёнтак [[Плотніца (аграгарадок)|Плотніца]] ў [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскім павеце]]. Яго нашчадкі з дапамогай куплі і шлюбаў набылі значныя зямельныя ўладанні. == Радавод == # Богуш (пам. 1563), пачынальнік пінскай лініі Скірмунтаў, падстараста пінскі; ж. — Анастасія Сыруцін.<ref name="Smalanczuk">{{крыніцы/Раман Скірмунт (1868–1939): жыццяпіс грамадзяніна Краю}}</ref> ## Мікалай. ### Леў. ### Пётр. #### Павел. #### Юрый. #### Самуіл. ### Фёдар. ## Крыштаф (пам. 1612), уладальнік маёнтка ў [[Плотніца (аграгарадок)|Плотніцы]], стараста плотніцкі і пінскі суддзя<ref name="Smalanczuk" />. ### Ян, у 1569 г. падпісаў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]] за [[Смаленшчына|смаленскія землі]], уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. #### Казімір. #### Адам, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ##### Матвей (Матэвуш), уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ###### Ян. ####### Іазефат. ######## Людвіг. ###### Фларыян. ###### Юзаф. ###### Адам. ####### Франц. ######## Якаў (Якуб). ######### Франц (нар. каля 1795), уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы<ref name="Smalanczuk" />. ######### Ян (Іван), уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ###### Васіль. ###### Феліцыян. ###### Антоній. ####### Пётр. ######## Антоній (нар. каля 1796), жыў з сям’ёй ва ўласным доме ў Пінску, [[Падкаморы|падкаморны]] Пінскага павета<ref name="Smalanczuk" />. ######### Аляксандр (нар. 1830). ######### Пётр (нар. 1831). ######### Канстанцін. ######## Сцяпан. #### Леў. #### Яраш. #### Бенедыкт. #### Юрый, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ##### Казімір, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ##### Ян. ##### Андрэй. ### Матэвуш, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. #### Самуіл. #### Сямён. #### Казімір. #### Ігнат. #### Гаўрыіл. #### Ян, [[Жытомір|жытомірскі]] войскі, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ##### Геранім. ##### [[Аляксандр Янавіч Скірмунт|Аляксандр]], [[гараднічы]] пінскі, [[абозны]] пінскі (1704), [[староста]] вячыкоўскі (1710—1740), уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы і маёнткаў у Пінскім, [[Вількамірскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Вількамірскім]], Ашмянскім, [[Менскі павет|Менскім]] і [[Кіеўскі павет|Кіеўскіх]] паветах; ж. — Карнэлія Орда. ###### Франц, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ###### Станіслаў. ####### Ануфрый. ######## Ян. ######## Ігнацій (нар. каля 1790), шамбелян, уладальнік маёнтка [[Туляцін]]<ref name="Smalanczuk" />. ###### Ігнацій. ####### [[Сымон Ігнаціевіч Скірмунт|Сымон]] (Шыман, Сямён) ([[1747]]—[[1817]] ці 1835), [[пінскі павятовы маршалак]] (1812—1814), купіў маёнткі [[Моладава (Іванаўскі раён)|Моладава]], [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэчча]] і [[Альбрэхтова]], заснавальнік [[Сядзібна-паркавы комплекс Скірмунтаў (Моладава)|сядзібна-паркавага комплексу ў Моладава]]; ж. — Эльжбета Ажэшка (нар. 1770). ######## [[Аляксандр Сымонавіч Скірмунт|Аляксандр Ізідор]] ([[1798]]—[[1870]]), буйны палескі прадпрымальнік, [[пінскі павятовы маршалак]] (1824—1835), заснавальнік цукровага завода ў Парэччы і фабрыкі сукна ў Моладава<ref>{{cite web|url= http://m.nv-online.info/by/mobile/society/54737|title= Человек, который обеспечил Беларуси сладкую жизнь|publisher= Народная Воля|accessdate= 05.11.2016|lang= ru|archiveurl= https://web.archive.org/web/20161129221957/http://m.nv-online.info/by/mobile/society/54737|archivedate= 29 лістапада 2016|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://rntbcat.org.by/belnames/F_HTM/Skirmunt.HTML|title= Скирмунт (Скирмунтт) Александр Изидор|publisher= Республиканская научно-техническая библиотека|accessdate= 05.11.2016|lang= ru|archive-date= 14 кастрычніка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20161014200514/http://rntbcat.org.by/belnames/F_HTM/Skirmunt.HTML|url-status= dead}}</ref>; ж. — Канстанцыя Сулістроўская (1806—1845), дачка [[Казімір Сулістроўскі|Казіміра Сулістроўскага]]. ######### [[Казімір Аляксандравіч Скірмунт|Казімір Маўрыкій Сямён]] (1824—1877 ці 1893), удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]; ж. — [[Гелена Скірмунт|Гелена]] ([[1827]]—[[1875]]), мастачка. ########## Станіслаў (1857—1921), падарожнік, дырэктар упраўлення лясамі ў [[Судан]]е, уладальнік сядзібы ў [[Хартум]]е. ########## Ірэна (1851—1905), жыла ў [[Варшава|Варшаве]]; м. — Т. Альшэўскі. ########## [[Канстанцыя Скірмунт|Канстанцыя]] ([[1852]]—[[1934]]), публіцыстка, гісторык, апошняя ўладальніца [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|Палаца Бутрымовічаў]]. ########## Казіміра Браніслава (1865—1938); м. — Казімір Ігнат Ромер (1848—1921), уладальнік маёнтка ў Ямполі. ######### Караліна (1824—1916), уладальніца маёнтка ў [[Вёска Каранёва, Пінскі раён|Каранёва]], выхоўвала [[Марыя Радзевіч|Марыю Радзевіч]]; м. — Баляслаў Адамавіч Скірмунт (1817—1857). ######### Антаніна (1825 ці 1827—1921). ######### Канстанцін (1828—1880), удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], уладальнік [[Шэметава (вёска, Мядзельскі раён)|Шэметава]], [[Воўчына]] і [[Астраўляны (Мядзельскі раён)|Астраўлян]]; ж. — Габрыэла Казіміраўна Умястоўская (1839—1922). ########## [[Марыя Твардоўская|Марыя]] (1858—1907), аўтар прац па [[Батаніка|батаніцы]], даследчыца флоры Беларусі, складальнік [[Гербарый|гербарных]] збораў рэдкіх відаў раслін беларускага [[Палессе|Палесся]]<ref>{{bis.nlb.by|152330|Твардоўская (Скірмунт-Твардоўская; дзявочае Скірмунт) Марыя}}</ref>; м. — Юзаф Твардоўскі<ref>{{cite web |url= https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/show-content/publication/edition/118800?id=118800|title= Ś. p. Marya z Skirmuntów Twardowska: notatka biograficzna|publisher= Wielkopolska Digital Library|accessdate=07.09.2021 |lang=pl}}</ref>, уладальнік маёнтка ў [[Велясніца|Велясніцы]]. ########## [[Казімір Канстанцінавіч Скірмунт|Казімір]] (1861—1931), доктар тэалогіі<ref>{{cite web|url= https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/kazimierz-skirmunt|title= Kazimierz Skirmunt|publisher= Internetowy Polski Słownik Biograficzny|accessdate= 24.07.2021|lang= pl|archive-date= 17 чэрвеня 2021|archive-url= https://web.archive.org/web/20210617225317/https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/kazimierz-skirmunt|url-status= dead}}</ref>. ########## Юзэфа (1863—1899); м. — Зыгмунт Хамінскі (1860—1937), уладальнік маёнтка ў [[Дабраўляны (Смаргонскі раён)|Дабраўлянах]], сын [[Станіслаў Фадзеевіч Хамінскі|Станіслава Хамінскага]]. ########## Баляслаў (1868/9 — 1941/2), апошні ўладальнік маёнтка ў Шэметава; ж. — Габрыэла Хлапоўская (1873—1942), забіта партызанамі [[Фёдар Рыгоравіч Маркаў|Ф. Маркава]]<ref>{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/25036488.html|title= «Спаленыя жыўцом». Двор Шэметава|publisher= Радыё Свабода|accessdate=21.10.2016 |lang=by}}</ref>. ########### Канстанцін (1896—1920). ########### Марыя (1898—1952); м. — Заслаў Юзаф Назарэвіч (1893—1962). ########### Юзэфа (1899—1995); м. — Генрык Кулікоўскі (1889—1966). ########### Сафія (1900—1969), маці {{нп5|Ежы Млакасевіч|Ежы Млакасевіча|pl|Jerzy Młokosiewicz}}; м. — Казімір Млакасевіч (1893—1945). ########### Тэрэза (1901—1962); м. — {{нп5|Казімір Вішнеўскі|Казімір Вішнеўскі|pl|Kazimierz Wiśniewski (oficer)}} (1895—1953), капітан адміністрацыі Войска Польскай Рэспублікі. ########### Ева (1903—1964); м. — Яўген дэ Вірыён (1898—1952). ########### Лідзія Габрыэла (1904—1942), забіта партызанамі Ф. Маркава; м. — Леон Карыбут-Дашкевіч (1898—1978). ########### Эдвард (1906—1965); ж. — 1. Ванда Загорская-Фастовіч (1913—1945), дачка {{нп5|Яўгеній Загорскі|Яўгенія Загорскага|pl|Eugeniusz Zahorski}}; 2. Вольга Шэрэр (1924—1988). Ад 2: ############ Крысціна (нар. 1950); м. — Міхаіл Форд (нар. 1952). ########### Ян (1909—1944). ######### Аляксандр Юльян ([[1830]]—[[1909]]), палітычны дзеяч, уладальнік маёнтка ў [[Парэчча (Пінскі раён)|Парэччы]]; ж. — Тэафіла Зянонаўна Любанская (1836/7 — 1928). ########## Тэафіла Гартэнзія Марыя (1857—1935), хросніца [[Напалеон Орда|Н. Орды]]; м. — Эдвард Корсак-Залескі (нар. 1850). ########## Аляксандр Сымон (Сямён) (1858—1940). ########## Браніслава Валерыя Матыльда (1860—1916). ########## Ванда Фартуната (1864—1954). ########## Вацлаў (1866—1872). ########## [[Раман Скірмунт|Раман Мар’ян]] (1868—1939), палітычны дзеяч. ########## Феліцыя Марыя Магдалена (1870—1950), маці {{нп5|Альфрэд Сташэвіч|Альфрэда Сташэвіча|pl|Alfred Staszewicz}}; м. — Пётр Сташэвіч (1862—1929). ########## Алена (Хелена) Марыя (1872—1942), апошняя ўладальніца Парэчча; м. — Баляслаў Скірмунт (1860—1939). ########## Зянон (Сымон) Багдан (1874—1912), уладальнік маёнтка ў [[Тэклінопаль|Тэклінопалі]]; ж. — Марыя Лясоцкая (1884—1973), дачка {{нп5|Чэслаў Лясоцкі|Чэслава Лясоцкага|pl|Czesław Lasocki}}. ########### Аляксандр (1906—1927). ######### Канстанцыя (нар. 1830); м. — Эдмунд Аніхімоўскі (нар. 1830). ######### Гартэнзія (нар. 1830), памерла ў маладосці. ######### Эмілія (1833—1905); м. — Калікст Пётр Ажэшка (1822—1891), [[Гродзенскія губернскія маршалкі|гродзенскі губернскі маршалак]] (1853—1861), уладальнік [[Сядзібна-паркавы комплекс Ажэшкаў (Закозель)|сядзібна-паркавага комплексу ў Закозель]]. ######### Генрых Сямён (1834 ці 1836—1918), уладальнік маёнтка ў [[Моладава (Іванаўскі раён)|Моладава]], заснавальнік [[Капліца-пахавальня Скірмунтаў (Моладава)|капліцы-пахавальні Скірмунтаў]]; ж. — 1. Марыя Стэфанія Мержыеўская (нар. 1839); 2. Марыя Твардоўская (нар. 1840), дачка [[Юзаф Твардоўскі|Юзафа Твардоўскага]]. Ад 2: ########## [[Канстанцін Скірмунт|Канстанцін]] ([[1866]]—[[1949]]), дыпламат. ########## [[Генрык Скірмунт|Генрык]] ([[1868]]—[[1939]]), паэт, кампазітар. ########## Марыя (1872—1939). ########## Ядвіга (1874—1968), аўтар кнігі «Пані на Грушовай» пра [[Марыя Радзевіч|Марыю Радзевіч]]. ######### Сямён (Сымон) Людвіг (1835 ці 1837—1902), уладальнік [[Клятная|Клятной]], мастак; ж. — Касыльда Грабоўская (нар. 1840), дачка [[Караль Рафал Грабоўскі|Караля Рафаіла Грабоўскага]]. ######### Зыгмунт (1839—1863), доктар філасофіі [[Гайдэльбергскі ўніверсітэт|Гайдэльбергскага ўніверсітэта]]; ж. — Яўгенія Савіцкая, пасля выйшла замуж за Леона Сулістроўскага. ########## [[Зыгмунт Зыгмунтавіч Скірмунт|Зыгмунт]] (1863—1926), уладальнік {{нп3|Сядзібна-паркавы комплекс Скірмунтаў, Альбрэхтова|маёнтка ў Альбрэхтова|pl|Dwór w Albrechtowie (Pińsk)}}, да якога ў 1905 годзе [[Якуб Колас]] склаў петыцыю [[Пінкавічы|пінкавіцкіх]] сялян; ж. — Марыя Уладзіславаўна Жалтоўская (1870—1939), сястра [[Іван Уладзіслававіч Жалтоўскі|І. У. Жалтоўскага]]. ########### Марыя (Марта) (нар. 1895). ########### Ірэна (1896—1981), маці {{нп5|Юльюш Навіна-Сакальніцкі|Юльюша Сакальніцкага|pl|Juliusz Nowina-Sokolnicki}}; м. — Антон Францішак Эміль Сакальніцкі (1900—1946). ########### Багдан (1898—1940), апошні ўладальнік маёнтка ў Альбрэхтова; ж. — Леакардзія Ковальч (пам. 1987). ########### Рэгіна (нар. 1900); м. — Леон Грэноўскі (нар. 1890). ###### Ян. ###### Баніфацый. ####### Міхаіл. ####### Аляксандр (пам. да 1801), пінскі каморнік гранічны, мастаўнічы і харунжы пінскі<ref name="Smalanczuk" />. ######## Каспер (нар. 1775), пінскага падсудак і падкаморы, уладальнік маёнтка [[Кашавічы]]<ref name="Smalanczuk" />. ######### Агафон. ######### Вінцэнт. ######## Амброзій (Амброжы) (1776 — да 1840), лаўнік пінскага павятовага земскага суда, прэзідэнт межавага пінскага суда, уладальнік маёнтка [[Бакінічы]]<ref name="Smalanczuk" />. ######### Фелікс (нар. 1819). ######### Францішак (нар. 1820). ######### Станіслаў (нар. 1823). ######### Эдмунд (нар. 1825). ######### Маўрыкій (нар. 1828). ######## Антон (нар. каля 1779), суддзя гранічны павета, уладальнік маёнтка [[Пласкінь|Плоскінь]]<ref name="Smalanczuk" />. ####### Франц. ######## Канстанцін. ###### Міхаіл, стараста васількаўскі. ####### [[Тамаш Скірмунт|Тамаш]], пінскі [[харунжы]], уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ######## [[Адам Тамашавіч Скірмунт|Адам]], [[пінскі павятовы маршалак]] (1815—1820, 1836—1838, 1842), кандыдат філасофіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы, уладальнік маёнтка ў [[Вяляцічы (Пінскі раён)|Вяляцічах]], заснавальнік [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вяляцічы)|Свята-Раства-Багародзіцкай царквы]] ў Вяляцічах; ж. — Ганна Орда, сястра [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]], пасля выйшла замуж за Юзафа Кужанецкага. ######### Баляслаў (1817—1857), [[пінскі павятовы маршалак]] (1853, 1855—1856), уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы і Вяляцічах; ж. — Караліна Аляксандраўна Скірмунт (1824—1916). ######### Генрых (1819—1893), уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы і Вяляцічах; ж. — Ванда са Стравінскіх (каля 1830—1904), дачка [[Адам Стравінскі|Адама Стравінскага]], суддзі Слонімскага павета<ref>[https://strawinski-family.blogspot.com/2012/?m=0 O rodzinie Strawińskich, Niewierasów i Gejnów wg Małgorzaty]</ref>. ########## Аляксандр, уладальнік часткі маёнтка ў Вяляцічах. ########## Віктар, уладальнік часткі маёнтка ў Вяляцічах. ########## Аляксандра, уладальніца часткі маёнтка ў Вяляцічах. ######## [[Аляксандр Тамашавіч Скірмунт|Аляксандр]] (1794—1845<ref>{{cite web |url= http://horodno.blogspot.com.by/2014/07/haradnaja-1592-1863-kronika-litouskaha.html|title= Гарадная 1592-1863. Кроніка літоўскага мястэчка|publisher= |accessdate=26.11.2016 |lang=ru}}</ref>), уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы, маёнткаў [[Рухча 1|Рухч]] і [[Калоднае|Калодкае]], заснавальнік [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Радчыцк)|Свята-Раства-Багародзіцкай царквы]] ў [[Радчыцк]]у і палаца ў Калодным; ж. — Гартэнзія Міхайлаўна Орда (1808—1894), сястра [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]. ######### [[Гелена Скірмунт|Гелена]] ([[1827]]—[[1874]]), мастачка; м. — [[Казімір Аляксандравіч Скірмунт|Казімір Маўрыкій Сямён Скірмунт]] (1824—1877). ####### [[Адам Міхайлавіч Скірмунт|Адам]], пінскі [[падкаморы]], кавалер [[Ордэн Святога Станіслава|ордэна св. Станіслава]], [[Земскі суд|суддзя земскі]] пінскі<ref>{{cite web|url= http://www.arhisan.com/knigi/350-vosstanie-i-vojna-1794-goda-izd-2000-g|title= Восстание и война 1794 года в литовской провинции (по документам российских архивов)|publisher= |accessdate= 14.10.2017|lang= ru|archive-date= 31 кастрычніка 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171031135214/http://arhisan.com/knigi/350-vosstanie-i-vojna-1794-goda-izd-2000-g|url-status= dead}}</ref>, канцлер [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]], [[канфедэрацкі суд]]дзя, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ###### Карл, стараста інтурскі<ref name="Smalanczuk" />. ####### Норберт. ######## Антоній (нар. каля 1785), стараста павета<ref name="Smalanczuk" />. ######### Юліан (нар. 1819). ######### Ксаверый (нар. 1823). ###### Вікторыя (нар. 1710), маці [[Францішак Юзафавіч Друцкі-Любецкі|Францішка Друцкага-Любецкага]]; м. — [[Юзаф Багданавіч Друцкі-Любецкі|Юзаф Друцкі-Любецкі]] (1690—1762), князь, уладальнік маёнтка ў [[Пагост Загародскі|Пагосце Загародскім]]<ref>https://orda.of.by/.lib/nesterchuk/zppb/263?m=12,21</ref>. ##### Уладзіслаў. ##### Крыштаф. ##### Станіслаў. ##### Мікалай, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ###### Сцяпан. ####### Ян. ######## Якаў. ######## Антон. ######## Аляксандр. ######## Феліцыан. ######## Юзаф. ### Грыгорый, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы. ### Дзмітрый. #### Данііл. ##### Пётр. ##### Дамінік. #### Крыштаф. ### Аляксандр, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы, пасяліўся ў [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскім павеце]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Ильин А. Л., Игнатюк Е. А. [http://rep.polessu.by/bitstream/112/5255/1/%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D0%BD%20%D0%90.%D0%9B.,%20%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8E%D0%BA%20%D0%95.%D0%90.%20%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20(IX%20-%20%D0%BD%D0%B0%D1%87.%20XX)%20%D0%B2%D0%B2..pdf Очерки истории культуры Пинщины (IX — нач. ХХ вв.): монография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161130152149/http://rep.polessu.by/bitstream/112/5255/1/%D0%98%D0%BB%D1%8C%D0%B8%D0%BD%20%D0%90.%D0%9B.,%20%D0%98%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8E%D0%BA%20%D0%95.%D0%90.%20%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8%20%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%9F%D0%B8%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%20(IX%20-%20%D0%BD%D0%B0%D1%87.%20XX)%20%D0%B2%D0%B2..pdf |date=30 лістапада 2016 }} / А. Л. Ильин, Е. А. Игнатюк. — Пинск: ПолесГУ, 2013. — 220 с.: ISBN 978-985-516-269-9. * Несцярчук Л. М. [http://orda.of.by/.lib/nesterchuk/zppb/0 Замкі, палацы, паркі Берасцейшчыны Х-ХХ стагоддзяў (гісторыя, стан, перспектывы)] / Л. М. Несцярчук. — Мінск: БЕЛТА, 2002. — 334 с.: іл. ISBN 985-6302-37-4. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_21.pdf Нефармальныя сувязі паміж дваранствам Гродзенскай губерні ў 1801—1863 гг.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2016. — Вып. 21. — С. 240—246. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|''Смалянчук, А. Ф.'']] Раман Скірмунт (1868—1939): Жыццяпіс грамадзяніна Краю / А. Ф. Смалянчук. — Мн.: Выдавец Зміцер Колас, 2018. — 700 с. * {{Крыніцы/Федорук. Старинные усадьбы Берестейщины}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://genealogia.grocholski.pl/gd/rodzina.php?id=18497 Род Скірмунтаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304194642/http://genealogia.grocholski.pl/gd/rodzina.php?id=18497 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-pl}} * [http://kamunikat.org/7919.html Парэчча Скірмунтаў: лёс сядзібы і ўладальнікаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305131006/http://kamunikat.org/7919.html |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.sejm-wielki.pl/n/Skirmunt Skirmunt] {{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скірмунты| ]] fq9nd6ado62hmitcyi1kq4engfpi1fj 0 48330 5166549 5166463 2026-07-16T12:02:42Z ~2026-40082-45 171207 /* Гісторыя */ 5166549 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Пасёлак |беларуская назва = Наваколасава |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat=53.51709723472595 |long=26.926095485687256 |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет = Наваколасаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Наваколасава''' ({{Lang-ru|Новоколосово}}), да 2004 — '''Стоўбцы-2''' — пасёлак у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Наваколасаўскі сельсавет|Наваколасаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1954 годзе як закрыты ваенны гарадок '''Стоўбцы-2''' разам з 25-м артылерыйскім арсеналам 5-га Галоўнага ўпраўлення ракетнага ўзбраення МА СССР.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref> У жніўні 2021 года тэлеканал CNN апублікаваў расследаванне<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2021/08/04/europe/belarus-political-dissidents-camp-intl/index.html|title=Belarusian dissidents fear the regime will put them into detention camps. It may have already built one {{!}} CNN|first=Nick Paton|last=Walsh|website=CNN|date=2021-08-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у якім паведаміў пра аб'ект, размешчаны каля пасёлка Наваколасава, які, паводле ацэнкі журналістаў, мог быць прызначаны для ўтрымання палітычных зняволеных. У публікацыі прыводзіліся спадарожнікавыя здымкі, відэазапісы і звесткі, атрыманыя ад крыніц, аднак тэлеканал адзначаў, што не мае прамых доказаў прызначэння аб'екта. Пасля выхаду матэрыялу інфармацыю распаўсюдзіў шэраг міжнародных і рэгіянальных сродкаў масавай інфармацыі. Міністэрства абароны Беларусі адхіліла<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2021/08/06/minoborony-belarusi-zayavilo-chto-lager-dlya-politzaklyuchennyh-iz-syuzheta-cnn-eto-voinskaya-chast-suschestvuyuschaya-s-1950-h-godov|title=Минобороны Беларуси заявило, что «лагерь» для политзаключенных из сюжета CNN — это воинская часть, существующая с 1950-х годов|website=Meduza|access-date=2026-07-16}}</ref> высновы CNN, заявіўшы, што аб'ект з'яўляецца дзейнай воінскай часцю — 25-м арсеналам ракетна-артылерыйскага ўзбраення, які існуе яшчэ з савецкага перыяду. Ведамства таксама запрасіла журналістаў наведаць аб'ект. Пазней некаторыя СМІ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/276217|title=CNN опубликовал материал о возможном лагере для политзаключенных под Минском. На самом деле это воинская часть|website=Наша Ніва|date=2021-08-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/1273.html|title=CNN выпустил сюжет о «возможном лагере для политзаключенных» под Минском. Оказалось, это воинская часть|website=Зеркало|date=2021-08-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ont.by/ru/society-ru/view/telekanal-cnn-vypustil-fejk-o-yakoby-tyurme-dlya-belorusskih-dissidentov-vot-chto-tam-na-samom-dele-163776-2021|title=Телеканал CNN выпустил фейк о якобы «тюрьме для белорусских диссидентов». Вот что там на самом деле|website=ont.by|date=2021-08-06|access-date=2026-07-16}}</ref> і аналітыкі паставілі пад сумнеў першапачатковую інтэрпрэтацыю CNN, адзначыўшы, што прадстаўлены аб'ект адпавядае вядомай ваеннай інфраструктуры і што сцвярджэнні пра падрыхтоўку лагера для палітычных зняволеных не атрымалі незалежнага пацверджання. == Вядомыя асобы == * [[Тарас Тарналіцкі]] (нар. 1989) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Спасылка|спасылка=https://edition.cnn.com/2021/08/04/europe/belarus-political-dissidents-camp-intl/|загаловак=Belarusian dissidents fear the regime will put them into detention camps. It may have already built one|аўтар=Nick Paton Walsh|дата публікацыі=2021-08-06|назва праекту=[[CNN]]}} {{Наваколасаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Наваколасава}} [[Катэгорыя:Наваколасаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] lmuc9kfc2faropyt8vbk7aq4je87pwv 5166601 5166549 2026-07-16T14:50:33Z M.L.Bot 261 афармленне 5166601 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Пасёлак |беларуская назва = Наваколасава |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat=53.51709723472595 |long=26.926095485687256 |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Стаўбцоўскі |сельсавет = Наваколасаўскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Наваколасава''' ({{Lang-ru|Новоколосово}}), да 2004 — '''Стоўбцы-2''' — пасёлак у [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр [[Наваколасаўскі сельсавет|Наваколасаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1954 годзе як закрыты ваенны гарадок '''Стоўбцы-2''' разам з 25-м артылерыйскім арсеналам 5-га Галоўнага ўпраўлення ракетнага ўзбраення МА СССР.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref> У жніўні 2021 года тэлеканал CNN апублікаваў расследаванне пра аб’ект, размешчаны каля пасёлка Наваколасава, які, паводле ацэнкі журналістаў, мог быць прызначаны для ўтрымання палітычных зняволеных. У публікацыі даваліся спадарожнікавыя здымкі, відэазапісы і звесткі, атрыманыя ад крыніц, аднак тэлеканал адзначаў, што не мае прамых доказаў прызначэння аб’екта.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://edition.cnn.com/2021/08/04/europe/belarus-political-dissidents-camp-intl/index.html|title=Belarusian dissidents fear the regime will put them into detention camps. It may have already built one {{!}} CNN|first=Nick Paton|last=Walsh|website=CNN|date=2021-08-04|access-date=2026-07-16}}</ref> Пасля выхаду матэрыялу інфармацыю распаўсюдзіў шэраг міжнародных і рэгіянальных сродкаў масавай інфармацыі. Міністэрства абароны Беларусі адхіліла высновы CNN, заявіўшы, што аб’ект гэта дзейная воінская часць — 25-ы арсенал ракетна-артылерыйскага ўзбраення, які існуе з савецкага часу. Ведамства таксама запрасіла журналістаў наведаць аб’ект.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://meduza.io/news/2021/08/06/minoborony-belarusi-zayavilo-chto-lager-dlya-politzaklyuchennyh-iz-syuzheta-cnn-eto-voinskaya-chast-suschestvuyuschaya-s-1950-h-godov|title=Минобороны Беларуси заявило, что «лагерь» для политзаключенных из сюжета CNN — это воинская часть, существующая с 1950-х годов|website=Meduza|access-date=2026-07-16}}</ref> Пазней некаторыя СМІ і аналітыкі паставілі пад сумнеў першапачатковую інтэрпрэтацыю CNN, адзначылі, што гэты аб’ект адпавядае вядомай ваеннай інфраструктуры і што сцвярджэнні пра падрыхтоўку лагера для палітычных зняволеных не атрымана незалежнага пацверджання.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/276217|title=CNN опубликовал материал о возможном лагере для политзаключенных под Минском. На самом деле это воинская часть|website=Наша Ніва|date=2021-08-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/1273.html|title=CNN выпустил сюжет о «возможном лагере для политзаключенных» под Минском. Оказалось, это воинская часть|website=Зеркало|date=2021-08-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ont.by/ru/society-ru/view/telekanal-cnn-vypustil-fejk-o-yakoby-tyurme-dlya-belorusskih-dissidentov-vot-chto-tam-na-samom-dele-163776-2021|title=Телеканал CNN выпустил фейк о якобы «тюрьме для белорусских диссидентов». Вот что там на самом деле|website=ont.by|date=2021-08-06|access-date=2026-07-16}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Тарас Тарналіцкі]] (нар. 1989) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Спасылка|спасылка=https://edition.cnn.com/2021/08/04/europe/belarus-political-dissidents-camp-intl/|загаловак=Belarusian dissidents fear the regime will put them into detention camps. It may have already built one|аўтар=Nick Paton Walsh|дата публікацыі=2021-08-06|назва праекту=[[CNN]]}} {{Наваколасаўскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Наваколасава}} [[Катэгорыя:Наваколасаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Стаўбцоўскага раёна]] 41nsm68fg9irabewnt59n43ts04tt1o 0 48690 5166824 4581390 2026-07-17T03:37:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166824 wikitext text/x-wiki {{Аб'ект Сусветнай спадчыны |BelName = Скеліг-Майкл |Name = |Image = [[Выява:Klosteranlage Skellig Michael.jpg|280px]] |imagecaption= |State_Party = |Type = Культурны |Criteria = iii, iv |ID = 757 |Link = http://whc.unesco.org/en/list/757 |Region = |Coordinates = |Year = 1996 |Session = 20-я |Extension = |Danger = }} '''Скеліг-Майкл''' — манастырскі комплекс, пабудаваны ў [[VII стагоддзе|VII ст.]] на стромкіх схілах скалістага вострава Скеліг-Майкл, які знаходзіцца ў 12 км ад паўднёва-заходняга берага [[Ірландыя|Ірландыі]]. Ілюструе цяжкія ўмовы існавання першых ірландскіх [[хрысціянства|хрысціян]]. З-за вялікай аддалённасці Скеліг-Майкл, да нядаўняга часу амаль не наведваўся людзьмі, з-за гэтага выключна добра захаваўся. Манастыр з'яўляецца аб'ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Спасылкі == * [http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=757 World Heritage web page] * [http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft1d5nb0gb/ The Forgotten Hermitage] * [https://web.archive.org/web/20060518115133/http://www.sacred-destinations.com/ireland/images/skellig-michael-huts-c-sacredsites-200h.jpg Skellig Monastery photos] * [http://www.pierreseche.com/mythe_skellig.html Procjena otoka] [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Ірландыі]] 4fdlxmorcvmz2xzf7p9pa2hvdksv4we 0 50160 5166675 5076517 2026-07-16T21:39:38Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5166675 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} {{Год у іншых календарах|2011|КК=3 лютага|ІК=27 лістапада}} [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый]] абвясціла '''2011''' [[Міжнародны год лясоў|Міжнародным годам лясоў]] ([[w:International Year of Forests|en]]) і [[Міжнародны год хіміі|Міжнародным годам хіміі]] ([[w:International Year of Chemistry|en]]). == Падзеі == === Студзень === * [[1 студзеня]]: [[Эстонія]] пераходзіць на [[еўра]] * 1 студзеня: [[Дылма Русеф]] заступіла на пасаду прэзідэнта [[Бразілія|Бразіліі]] (першая жанчына-прэзідэнт у гісторыі краіны) * [[3 студзеня]]: [[Арнольд Шварцэнэгер]] пакінуў пасаду губернатара штата [[Каліфорнія]] ([[ЗША]]) * [[8 студзеня]]: У горадзе [[Тусан]] (ЗША) падчас выступлення перад выбаршчыкамі адбыўся замах на члена Палаты прадстаўнікоў ЗША ад штата [[Арызона]] [[Габрыэль Гіфардс]], якая ў выніку была шпіталізавана з цяжкім раненнем галавы. Загінулі 6, параненыя 13 чалавек. * [[9 студзеня|9]]—[[15 студзеня]]: [[Паўднёвы Судан]] праводзіць рэферэндум аб незалежнасці * [[10 студзеня]]: [[Ліанель Месі]] названы лепшым футбалістам свету 2010 года * [[14 студзеня]]: Дзяржаўны пераварот у [[Туніс]]е. Прэзідэнт [[Зін эль-Абідзін Бен Алі]] ўцёк за мяжу * [[15 студзеня]]: 10 год праекту [[Вікіпедыя]] * [[21 студзеня]]: Інаўгурацыя Прэзідэнта [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] * [[24 студзеня]]: [[Выбух у аэрапорце Дамадзедава (2011)|Выбух у аэрапорце Дамадзедава]] * [[27 студзеня]]: У [[Эрзурум]]е ([[Турцыя]]) пачынаюцца гульні Зімовай Універсіяды 2011 === Люты === * [[1 лютага]]: У [[Екацярынбург]]у адкрыты помнік [[Барыс Ельцын|Барысу Ельцыну]] * [[11 лютага]]: Прэзідэнт [[Егіпет|Егіпта]] [[Хосні Мубарак]] пакінуў сваю пасаду * [[15 лютага]]: Дэманстранты выйшлі на вуліцы горада [[Бенгазі]], пачатак масавых выступленняў у [[Лівія|Лівіі]] * [[24 лютага]]: Старт шатла «Дыскаверы» да [[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]]. Апошні палёт шатла «Дыскаверы» * [[Люты]]: пачаў дзейнічаць [[сайт]] [[часопіс]]а «[[Вясёлка (1957)|Вясёлка]]» === Сакавік === * [[11 сакавіка]]: Катастрафічнае [[Землетрасенне ў Японіі (2011)|землетрасенне]] ля берагоў [[Японія|Японіі]] выклікала цунамі. [[Аварыя на АЭС Фукусіма I]]. * [[18 сакавіка]]: Прынята [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973]], паводле якой забаронены ўсе палёты над [[Лівія]]й * 18 сакавіка: Антыўрадавыя акцыі пачаліся ў [[Сірыя|Сірыі]] * 18 сакавіка: Аўтаматычная міжпланетная станцыя «New Horizons» перасякае арбіту [[планета Уран|Урана]] пасля пяцігадовага падарожжа. * [[19 сакавіка]]: Міжнародная кааліцыя ([[ЗША]], [[Францыя]], [[Вялікабрытанія]], [[Канада]] і [[Італія]]) пачала наносіць ракетныя ўдары па тэрыторыі Лівіі * [[31 сакавіка]]: [[НАТА]] прыняло камандаванне аперацыяй у Лівіі === Красавік === [[Файл:TerrorMinsk.jpg|thumb|Ачэплены выхад з метро «[[Кастрычніцкая (станцыя метро, Мінск)|Кастрычніцкая]]» пасля трагедыі.]] [[Файл:The royal family on the balcony (cropped).jpg|thumb|150px|Шлюб прынца Уільяма і Кейт Мідлтан.]] * [[11 красавіка]]: [[Выбух у мінскім метрапалітэне]]. * [[12 красавіка]]: Дзень касманаўтыкі: 50-годдзе першага палёта чалавека ў космас. * [[15 красавіка]]: У [[Светлагорск]]у адбылася III-ая [[Навука|навукова]]-практычная канферэнцыя «[[Шацілкаўскія чытанні]]». * [[17 красавіка]]: ** У сталіцы [[Емен]]а [[Сана|Сане]] салдаты расстралялі масавую антыўрадавую дэманстрацыю. ** Адбылася прэм’ера тэлесерыяла «[[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Гульня тронаў]]» у ЗША. ** Сусветная прэм’ера фільма «[[Тор (фільм)|Тор]]» прайшла ў [[Сідней|Сіднеі]]. * [[24 красавіка]]: [[Вялікдзень]] у хрысціян. * [[26 красавіка]]: 25-годдзе [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]]. * [[29 красавіка]]: [[Шлюб прынца Уільяма і Кейт Мідлтан]]. === Май === * [[10 мая]]: [[Еўрапейскі Саюз]] увёў эмбарга на постаўкі зброі [[Сірыя|Сірыі]] ў адказ на жорсткае падаўленне антыўрадавых пратэстаў у краіне * [[14 мая]]: [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011]], фінал * 14 мая: [[Суд Партызанскага раёна Мінска]] прыгаварыў кандыдата ў прэзідэнты на выбарах 2010 года [[Андрэй Саннікаў|Андрэя Саннікава]] да пяці гадоў пазбаўлення волі за «арганізацыю масавых беспарадкаў» * [[18 мая]]: [[Дамінік Строс-Кан]] пакінуў пасаду дырэктара-распарадчыка [[МВФ]] * [[21 мая]]: Вывяржэнне ісландскага вулкана [[Грымсвотн]] * [[23 мая]]: [[НБ РБ|Нацбанк Беларусі]] дэвальвіраваў [[беларускі рубель]] больш як на 50 % * [[26 мая]]: У [[Сербія|Сербіі]] затрыманы [[Ратка Младзіч]], які вышукваўся Гаагскім трыбуналам па абвінавачванні ў ваенных злачынствах === Чэрвень === [[Файл:RevInBel1.jpg|thumb|Спецназаўцы адцясняюць удзельнікаў акцыі пратэсту ў Мінску, 15 чэрвеня.]] * [[7 чэрвеня]]: Акцыя «Стоп бензін!» у [[Мінск]]у. {{далей}} [[Пратэсты ў Беларусі (2011)|Пратэсты ў Беларусі, 2011]] * [[20 чэрвеня]]: [[Авіякатастрофа пад Петразаводскам 20 чэрвеня 2011|Авіякатастрофа пад Петразаводскам]] * [[27 чэрвеня]]: Міжнародны крымінальны суд у Гаазе выдаў ордар на арышт [[М. Кадафі]] за арганізацыю забойстваў, затрыманняў і пазбаўлення волі паўсталых лівійцаў === Ліпень === * [[1 ліпеня]]: [[Польшча]] прымае старшынства ў [[ЕС]] * [[8 ліпеня]]: [[Андрыс Бэрзіньш]] стаў [[прэзідэнты Латвіі|прэзідэнтам Латвіі]] * [[9 ліпеня]]: [[Паўднёвы Судан]] атрымаў незалежнасць ад [[Судан]]а * [[14 ліпеня]]: Асвечаны [[касцёл Святога Юрыя (Беліца)|касцёл Святога Юрыя]] ў в. [[Беліца (Лідскі раён)]] * [[22 ліпеня]]: [[Тэракты ў Нарвегіі (2011)|Тэракты ў Нарвегіі]] * Пачаліся [[Лаўрышаўскія археалагічныя экспедыцыі]] === Жнівень === * [[5 жніўня]]: Прэм’ер-міністрам [[Тайланд]]а абрана [[Інглак Чынават]], яна стала першай у гісторыі краіны жанчынай на гэтай пасадзе. * [[21 жніўня]]: Лівійскія паўстанцы ўвайшлі ў [[Трыпалі]]. * [[24 жніўня]]: [[Землетрасенне ў Перу (2011)|Землетрасенне ў Перу]]. * [[28 жніўня]]: [[Айрын|Ураган Айрын]] ударыў па [[Нью-Ёрк]]у і прасунуўся да [[Вашынгтон]]а. === Верасень === * [[11 верасня]]: Пераможцам [[снукер]]нага турніру [[Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)|Шанхай Мастэрс]] стаў англічанін [[Марк Сэлбі]], які адолеў валійца [[Марк Уільямс|Марка Уільямса]] ў фінальным матчы. * [[15 верасня]]: [[Парламенцкія выбары ў Даніі (2011)|Парламенцкія выбары ў Даніі]]. * [[27 верасня]]: Усталяваны дыпламатычныя зносіны паміж [[Андора]]й і [[Беларусь|Беларуссю]]. === Кастрычнік === * [[11 кастрычніка]]: Былы прэм’ер-міністр [[Украіна|Украіны]] [[Юлія Цімашэнка]] прысуджана да 7 гадоў пазбаўлення волі. * [[20 кастрычніка]]: ** Адкрыты [[Помнік Уладзіміру Караткевічу (Кіеў)|помнік Уладзіміру Караткевічу]] ў [[Кіеў|Кіеве]]. ** Паводле афіцыйнага курса Нацбанка Беларусі [[долар ЗША]] ў адносінах да [[беларускі рубель|беларускага рубля]] падаражаў на 52 %. ** Здарылася [[катастрофа Eurocopter AS 355 NP на Пастаўшчыне]], паблізу беларуска-літоўскай граніцы, загінулі члены экіпажу верталёта і тэлежурналісты. * [[23 кастрычніка]]: ** [[Землетрасенне ў Турцыі (2011)|Землетрасенне ў Турцыі]] выклікала разбурэнні і прывяло да гібелі людзей. ** [[Лівія]] абвешчана свабоднай ад рэжыму [[М. Кадафі]]. ** У Мінску прайшоў XI з’езд «[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]». * [[26 кастрычніка]]: Нацбанк Беларусі выпусціў дзве памятныя манеты, прысвечаныя [[М. Багдановіч]]у. * [[27 кастрычніка]]: Перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у [[Ірландыя|Ірландыі]] атрымаў [[Майкл Хігінс]]. * [[31 кастрычніка]]: ** Афіцыйна завершана [[Інтэрвенцыя ў Лівіі|ваенная аперацыя сіл НАТА]] ў [[Лівія|Лівіі]]. ** Паводле ацэнак [[ААН]], [[насельніцтва]] [[планета Зямля|Зямлі]] перасягнула колькасць 7 мільярдаў чалавек. === Лістапад === * [[11 лістапада]]: Былы прэм’ер-міністр [[Украіна|Украіны]] [[Юлія Цімашэнка]] прызнана вінаватай у перавышэнні службовых паўнамоцтваў і асуджана да 7 гадоў пазбаўлення волі. * [[12 лістапада]]: [[Сільвіа Берлусконі]] пакінуў пасаду прэм’ер-міністра [[Італія|Італіі]]. * [[29 лістапада]]: Здарылася [[катастрофа Мі-24 пад Пружанамі]]. === Снежань === * [[4 снежня]]: Парламенцкія выбары ў [[РФ|Расійскай Федэрацыі]]. * [[28 снежня]]: Заснавана [[літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца]]. * [[31 снежня]]: Запланаваны вывад усіх войск [[ЗША]] з [[Ірак]]а. == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Ян Збажына]], беларускі паэт і празаік (нар. 31.3.[[1964]]) * [[11 лютага]]: [[Бу Карпелан]], фінскі шведскамоўны пісьменнік (нар. 25.10.[[1926]]) * [[16 лютага]]: [[Юсцінас Марцінкявічус]], літоўскі пісьменнік * [[28 лютага]]: [[Анні Жырардо]], французская актрыса тэатра і кіно (нар. 25.10.[[1931]]) * [[10 сакавіка]]: [[Святлана Навумава]], беларускі вучоны-палітолаг, паліттэхнолаг (нар. 29.2.[[1956]]) * [[10 сакавіка]]: [[Янка Сіпакоў]], беларускі пісьменнік (нар. 15.1.[[1936]]) * [[13 сакавіка]]: [[Віталь Вульф]], расійскі тэатразнаўца (нар. 23.5.[[1930]]) * [[17 сакавіка]]: [[Аляксандра Гесь]], беларускі гісторык (1.2.[[1940]]) * [[21 сакавіка]]: [[Пайнтап Перкінс]], амерыканскі джазавы піяніст (нар. 7.7.[[1913]]) * [[23 сакавіка]]: [[Элізабет Тэйлар]], англа-амерыканская актрыса (нар. 27.2.[[1932]]) * [[29 сакавіка]]: [[Іван Лагвіновіч]], беларускі паэт (нар. 16.1.[[1940]]) * [[30 сакавіка]]: [[Людміла Гурчанка]], расійская актрыса тэатра і кіно * [[5 красавіка]]: [[Барух Бламберг]], амерыканскі ўрач і генетык, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1976) (нар. [[28.7]].[[1925]]) * [[22 красавіка]]: [[Сяргей Леанідавіч Лагун|Сяргей Лагун]], беларускі цяжкаатлет * [[22 красавіка]]: [[Міхаіл Міхайлавіч Казакоў|Міхаіл Казакоў]], расійскі, ізраільскі рэжысёр і акцёр * [[24 красавіка]]: [[Сацья Саі Баба]], індыйскі гуру * [[27 мая]]: [[Джэф Конаўэй]], амерыканскі акцёр (нар. 5.10.[[1950]]) * [[28 мая]]: [[Рамуальд Іосіфавіч Клім|Рамуальд Клім]], савецкі лёгкаатлет, алімпійскі чэмпіён у кіданні молата * [[29 мая]]: [[Сяргей Багапш]], абхазскі дзяржаўны дзеяч * [[29 мая]]: [[Ферэнц Мадл]], 2-і прэзідэнт Венгрыі * [[30 мая]]: [[Разалін Сасмэн Ялаў]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па медыцыне]] (1977) * [[3 чэрвеня]]: [[Джэк Кеваркян]], амерыканскі ўрач, прыхільнік эўтаназіі * [[4 чэрвеня]]: [[Лоўрэнс Іглбергер]], амерыканскі дзяржаўны дзеяч, дыпламат * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Конан]], беларускі філосаф, гісторык, літаратурны крытык (нар. 23.4.[[1934]]) * [[9 чэрвеня]]: [[Павел Місько]], беларускі пісьменнік, празаік, паэт, публіцыст (нар. 14.3.[[1931]]) * [[12 чэрвеня]]: [[Лора Зіскін]], амерыканскі сцэнарыст (нар. 3.3.[[1950]]) * [[18 чэрвеня]]: [[Алена Георгіеўна Бонэр|Алена Бонэр]], савецкі праваабаронца (нар. 15.2.[[1923]]) * [[23 чэрвеня]]: [[Пітэр Фальк]], амерыканскі акцёр (нар. 16.9.[[1927]]) * [[25 чэрвеня]]: [[Раман Тармола-Мірскі]], беларускі паэт (нар. [[1936]]) * [[10 ліпеня]]: [[Ралан Пеці]], французскі харэограф * [[21 ліпеня]]: [[Казімір Свёнтак]], каталіцкі кардынал (нар. [[21.10]].[[1914]]) * [[23 ліпеня]]: [[Эмі Уайнхаус]], брытанская спявачка (нар. [[14.9]].[[1983]]) * [[31 ліпеня]]: [[Ядвіга Грыгаровіч]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі, дзяржаўны дзеяч (нар. 24.8.[[1946]]) * [[2 жніўня]]: [[Барух Бенасераф]], амерыканскі генетык, мікрабіёлаг і імунолаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1980) (нар. [[29.10]].[[1920]]) * [[5 жніўня]]: [[Анджэй Лепер]], польскі палітык * [[7 жніўня]]: [[Хары Холкеры]], фінляндскі палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр * [[16 жніўня]]: [[Андрэй Баюк]], славенскі палітычны дзеяч, прэм’ер-міністр * [[20 жніўня]]: [[Віталь Скалабан]], беларускі гісторык, літаратуразнавец (нар. [[5.8]].[[1947]]) * [[22 жніўня]]: [[Джон Гілберт Лейтан]], канадскі палітык (нар. [[18.7]].[[1950]]) * [[24 жніўня]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (нар. [[1936]]) * [[7 верасня]]: [[Сяргей Ігаравіч Астапчук|Сяргей Астапчук]], беларускі хакеіст (нар. [[19.3]].[[1990]]) * [[7 верасня]]: [[Руслан Салей]], беларускі хакеіст (нар. [[2.11]].[[1974]]) * [[7 верасня]]: [[Надзея Віктараўна Траян|Надзея Траян]], савецкая разведчыца * [[10 верасня]]: [[Кліф Робертсан]], амерыканскі акцёр * [[26 верасня]]: [[Вангары Маатаі]], [[Кенія|кенійскі]] грамадскі дзеяч, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]](2004) * [[29 верасня]]: [[Таццяна Міхайлаўна Ліёзнава|Таццяна Ліёзнава]], савецкі кінарэжысёр * [[30 верасня]]: [[Ральф Штэйнман]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (2011) * [[5 кастрычніка]]: [[Стыў Джобс]], амерыканскі інжынер і прадпрымальнік, сузаснавальнік і генеральны дырэктар карпарацыі Apple Inc. (нар. [[24.2]].[[1955]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Манфрэд Герлах]], апошні старшыня Дзяржаўнага савета ГДР (нар. [[8 мая|8.5]].[[1928]]) * [[20 кастрычніка]]: [[Муамар Кадафі]], кіраўнік Лівіі (нар. [[7.6]].[[1942]]) * [[17 снежня]]: [[Сезарыя Эвара]], спявачка * [[17 снежня]]: [[Кім Чэн Ір]], кіраўнік Паўночнай Карэі (нар. [[16.2]].[[1941]] або [[1942]]) * [[18 снежня]]: [[Вацлаў Гавел]], чэшскі палітычны дзеяч, прэзідэнт [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] (нар. [[5 кастрычніка|5.10]].[[1936]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2011| ]] hg1tmbmope6m1z8w56px46dqeko7vas 0 56068 5166875 5077885 2026-07-17T08:59:02Z ~2026-40129-90 171258 дададзена: Джэймс Піс (нар. 1963) — шатландскі кампазітар, піяніст і мастак. 5166875 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Вісбадэн |арыгінальная назва = {{lang-de|Wiesbaden}} |падначаленне = |краіна = Германія |герб = DEU Wiesbaden COA.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 50.082054|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 8.241377|lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 203,9 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 115 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 276.218 |год перапісу = 2015 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = +49 611 …, +49 6122 …, +49 6127 …, <br />+ 49 6134 … |паштовы індэкс = 65001-65207,<br />55240-55252 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Wiesbaden |сайт = http://www.wiesbaden.de/ |мова сайта = de |мова сайта 2 = en |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Вісба́дэн''' ({{lang-de|Wiesbaden}}, {{lang-la|Aquae Mattiacae, Aquae Mattiacorum}}) — горад у [[Германія|Германіі]], сталіца федэральнай зямлі [[Гесэн]]. Насельніцтва — 286 тыс. чалавек. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Універсітэт эканомікі і права «EBS»]] == Памятныя мясціны == * [[Новая ратуша (Вісбадэн)|Новая ратуша]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Фолькер Шлёндорф]], нямецкі рэжысёр. * [[Марцін Шэн]] (нар. 1979) — нямецкі грамадскі дзеяч і палітолаг. * [[Джэймс Піс]] (нар. 1963) — шатландскі [[кампазітар]], піяніст і мастак. {{зноскі}} {{Раёны ў Гесэне}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Гесэна]] [[Катэгорыя:Вісбадэн| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Рэйне]] 2nncgduvxifumh7nplvh0fe5kv7nk8u 0 56730 5166776 4923437 2026-07-17T00:37:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166776 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Серадзе́м’е<ref>Напісанне Серадзем’е згодна з выданнем {{Крыніцы/Валадар Пярсцёнкаў. Брацтва Пярсцёнка}}</ref>''' ({{lang-en|Middle-earth}} — Сярэдзінная зямля) — [[месца дзеяння]] ў [[Выдуманы сусвет|выдуманым сусвеце]] [[легендарыум]]а [[Джон Рональд Руэл Толкін|Дж. Р. Р. Толкіна]]. У Серадзем’і цалкам разгортваюцца падзеі «[[Хобіт, або Туды і назад|Хобіта]]» і «[[Валадар Пярсцёнкаў|Валадара Пярсцёнкаў]]» і часткова — «[[Сільмарыліян]]а» і «[[Няскончаныя паданні|Няскончаных паданняў]]». Серадзем’е — цэнтральны кантынент выдуманага сусвету, а не назва ўсяго свету Толкіна, як памылкова лічаць некаторыя. Толкін падрыхтаваў некалькі карт Серадзем’я і асобных яго абласцей, дзе адбываюцца падзеі яго твораў. Не ўсе яны былі апублікаваны пры жыцці. Асноўнымі картамі былі тыя, што былі апублікаваны ў «Хобіце», «Валадары Пярсцёнкаў», «Сільмарыліёне» і «Няскончаных паданнях». Большасць падзей Першай Эпохі адбывалася на субкантыненце Белерыянд, які ў канцы таго перыяду пайшоў пад ваду. Блакітныя Горы на правым краю карты Белерыянда — гэта тыя ж Блакітныя Горы, якія з’яўляюцца ў левым верхнім вугле карты Серадзем’я ў Другой і Трэцяй Эпохах. Карты Серадзем’я Толкіна ахопліваюць толькі невялікую частку свету: не паказаны значныя часткі Руна і [[Харад]]а, а таксама іншыя кантыненты. Толкін не раз адзначаў, што Серадзем’е знаходзіцца [[Арда (Серадзем’е)|на нашай Зямлі]]<ref name="interview">[http://www.lordotrings.com/interview.asp Interview with J.R.R. Tolkien] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130804235419/http://www.lordotrings.com/interview.asp |date=4 жніўня 2013 }}.</ref> (дакладней, «знаходзілася» ў далёкім мінулым). Ён казаў пра гэта і ў «Валадары Пярсцёнкаў»<ref>Fellowship of the Ring, «Prologue» and Appendix D.</ref>, і ў лістах.<ref>Tolkien, Letters, ed. Humphrey Carpenter, nos. 151, 165, 183, 210, 211, 212, 294, 325.</ref> Паводле яго слоў, [[Трэцяя Эпоха Серадзем’я|Трэцяя Эпоха]] завяршылася прыкладна шэсць тысяч гадоў таму.<ref>Letters, no. 211.</ref> Наваколлі Шыра — гэта цяперашняя Паўночна-Заходняя Еўропа ([[Хобітан]], напрыклад, размешчаны на той жа шыраце, што і Оксфард).<ref>Letters, no. 294.</ref> Зрэшты, у адказах на некаторыя лісты ён адклікаўся пра свае гісторыі як пра «іншую рэальнасць» (secondary or sub-creational reality, secondary belief).<ref>Letters, nos. 180, 200, 328.</ref> Пад час інтэрв’ю ў студзені 1971 года, калі яго спыталі, ці можна лічыць, што апісанае ім адбывалася ў іншую эпоху, ён адказаў: «Не… на іншым узроўні ўяўлення — так».<ref name="interview" /><ref>Rico Abrahamsen. Webwork by Varda. [http://valarguild.org/varda/Tolkien/encyc/papers/dreamlord/stages/stages_of_imagination.htm#24 «Stages of Imagination»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121011002131/http://valarguild.org/varda/Tolkien/encyc/papers/dreamlord/stages/stages_of_imagination.htm#24 |date=11 кастрычніка 2012 }}.</ref> Тым не менш, ён пацвердзіў, што дзеянне адбываецца на Зямлі; параўноўваючы Мідгард і Серадзем’е, ён сказаў: «Так, гэта адно і тое ж слова. Большасць людзей робяць памылку, лічачы, што Серадзем’е — гэта іншы свет ці іншая планета, як у навуковай фантастыцы, але гэта проста старамоднае слова, якое абазначае свет, у якім мы жывём і які ўяўляўся акружаным Акіянам».<ref name="interview" /> У канцы 1971 года ён ізноў пацвердзіў, што апісанае ім — гэта «кароткі эпізод у гісторыі» Зямлі.<ref>Letters, nos. 325, 328, and p 457.</ref> == Геаграфія == Серадзем’е ўяўляе сабой вялікі кантынент з працяглай берагавой лініяй на захадзе, якая паступова адхіляецца на паўднёвы ўсход. Берагі Серадзем’я абмываюцца Вялікім Морам (акіянам). На поўначы воды мора ўтвараюць замярзальны заліў [[Форахел]], агароджаны ланцугамі Блакітных гор, на поўдні — [[Белфалас]], на берагах якога знаходзіцца гондарскі порт Пеларгір і магутны замак Дол-Амрат, яшчэ далей на поўдзень — [[Умбар]], цытадэль [[карсар]]аў. У заліве Лун стаіць эльфійскі горад-порт [[Шэрыя Гавані]] — адзіны, адкуль караблі адпраўляюцца ў [[Валінор]]. У Вялікае мора ўпадаюць рэкі Ізен (Ангрэн), Брэндывайн (Барандуін) і Андуін. Кантынент рассечаны напалам хрыбтом пад назвай [[Імглістыя горы]], на поўначы якіх знаходзіцца [[Ангмар]]. Ля заходняга падножжа гор стаіць [[Раздол]]. На захад ад хрыбта размешчаны лясістыя раўніны Арнара і Эрыядора, з якімі на поўдні мяжуе [[Шыр (Серадзем’е)|Шыр]]. На ўсход ад хрыбта ляжаць гандлёвыя гарады [[Дэйл (Серадзем'е)|Дэйл]] і [[Эсгарот]] на берагах Доўгага возера, вотчына Бардынгаў, а таксама вялікае царства гномаў [[Эрэбор]]; [[Адзінокая Гара]]. Ля паўднёвых адгор’яў Імглістых гор знаходзіцца лес [[Фангорн]], на поўнач ад яго — [[Лорыен (лес)|Латлорыен]], а на паўднёвым захадзе — [[Ізенгард]], цытадэль [[Саруман]]а. З паўночна-ўсходніх адгор’яў [[Імглістыя горы|Імглістых гор]] сцякае рака [[Андуін]], якая працякае праз стэпы [[Рохан]]а. Далей рака цячэ праз Анорыен і [[Ітыліэн]], аддзяляючы Гондар ад захопленага Мордарам Ітыліэна, і ўпадае ў Вялікае Мора ў раёне [[Белфалас]]а. На яе правым беразе ляжыць каралеўства паўднёвых дунэдайн [[Гондар]] са сталіцай у горадзе-крэпасці [[Мінас-Цірыт]], прама на рацэ стаіць гондарская крэпасць [[Асгіліят]]. На левым беразе, на ўсход ад ракі цягнецца ланцужок Папялістых гор, якія адразаюць ад усяго свету [[Мордар]], краіну оркаў і цёмнага ўладара [[Саўран]]а. На поўдзень ад [[Гондар]]а і [[Мордар]]а ляжыць гарачая, пустынная краіна [[Харад]]. Усход Серадзем’я мала вывучаны і населены, галоўным чынам, качавымі плямёнамі [[істэрлінг]]аў, якія насяляюць стэпы на ўсход ад Рохана і на паўднёвы ўсход ад Доўгага возера, на берагах унутранага [[мора Рун]]. Тэрыторыя, якая ахопліваецца картай (створанай самім аўтарам), — прамавугольнік прыблізна 2000 на 1400 міль. Гэта прыкладна 7 млн км² (калі не ўлічваць моры, то гэта адпавядае тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]]). == Легендарыум == * «[[Хобіт, або Туды і назад]]» (1937) * «[[Валадар Пярсцёнкаў]]» ** «[[Брацтва Пярсцёнка]]» ** «[[Дзве крэпасці]]» ** «[[Вяртанне караля]]» * «[[Сільмарыліян]]» (пад рэдакцыяй Крыстафера Толкіна) * «[[Дзеці Хурына]]» * «[[Прыгоды Тома Бамбадзіла]]» {{Зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кнігі пра Серадзем’е}} {{Свет Серадзем’я}} [[Катэгорыя:Серадзем’е| ]] [[Катэгорыя:Выдуманыя сусветы]] emhwez5z11moa4nwr69zqjpe8qs856r 0 57046 5166876 4755662 2026-07-17T09:17:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166876 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Сляпянская водная сістэма |Арыгінальная назва = | Выява = Sliapianka water system in Minsk city - Belarus.jpg | Подпіс выявы = | Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Мінск |lat_dir = |lon_dir = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = ''калектыў аўтараў'': архітэктары — [[Васіліса Паўлаўна Шыльнікоўская]], [[Барыс Алегавіч Юрцін]], [[Мікалай Фёдаравіч Жлоба]], [[Людміла Аляксандраўна Жлоба]], [[Дзмітрый Васільевіч Герашчанка]], [[Людміла Уладзіміраўна Белякова]], [[Любоў Дзмітрыеўна Усава]], [[Р. Заікін]] і інш.; інжынеры-гідратэхнікі — В. Савіч, [[Аляксандр Георгіевіч Самончык]], [[Мікалай Мікалаевіч Сакалоўскі]], [[П. Гольдберг]], [[Л. Дзеравянка]] і інш. |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1976 |Заканчэнне будаўніцтва = 1985 |Будынкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = |Сайт = |Commons = }} '''Сляпянская водная сістэма''' ('''Сляпянскае воднае паўкальцо''') — водна-паркавая сістэма ў складзе [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]], адзін з вядучых пасля [[водна-зялёны дыяметр Мінска|водна-зялёнага дыяметра Мінска]] элементаў архітэктурна-планіровачнай структуры і ландшафту горада [[Мінск|Мінска]]<ref name="Сычева"/>. Праект Сляпянскай воднай сістэмы лічыцца адным з лепшых у сусветнай практыцы ландшафтнага пераўтварэння<ref>[https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya «Не нужно делать из Минска Нью-Йорк. У белорусской столицы есть своя изюминка — обилие зеленых зон и водно-рекреационных ресурсов. Очень важно не потерять этого»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya |date=4 сакавіка 2016 }}; ''Волчек, Ю.'' [http://news.tut.by/society/352144.html На какой город Минск будет похож в 2043 году?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921130756/http://news.tut.by/society/352144.html |date=21 верасня 2015 }}</ref>. == Гісторыя == Будаўніцтва сістэмы пачалося ў [[1976]] г., галоўнае збудаванне — [[Цнянскае вадасховішча]] пачалі запаўняць у [[1982]] г. Скончана будаўніцтва ў [[1985]] г. == Геаграфія і сучасны стан == Пачатак сістэмы — [[вадасховішча Дразды]]. Па напорных трубаправодах вада ідзе ў [[Цнянскае вадасховішча]], з яго па добраўпарадкаваным рэчышчы [[Слепня (рака)|Сляпянкі]] (уздоўж [[Вуліца Сядых (Мінск)|вуліцы Сядых]], жылых раёнаў [[Зялёны Луг (жылы раён, Мінск)|Зялёны Луг]] і [[Усход (жылы раён, Мінск)|Усход]]) — у [[Чыжоўскае вадасховішча|вадасховішча ЦЭЦ-3]], адтуль вяртаецца ў [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Працягласць канала ў межах горада [[Мінск]]а — 22 км, перапад вышынь на ўсім працягу воднай сістэмы складае 31 м. Аб'ём вады — 3,1 млн м³. Агульная плошча водна-зялёнай сістэмы — 122,4 га. Колькасць каскадаў — 13, колькасць дэкаратыўных вадаёмаў — 14, агульнай плошчай больш 50 га<ref name="Сычева">Сычева А.В. Ландшафтная архитектура: учеб. пособие / Сычева А.В. -. -Минск.: ООО «Парадокс», 2002 .- 88 с.</ref><ref>Градостроительство Белоруссии... С. 102.</ref>. Каскады зроблены з выкарыстаннем розных эфектаў падаючай вады: шматступенныя перапады, суцэльныя ці падзеленыя люстэркавыя злівы вады і інш. Маюцца пляцоўкі для краявіднага агляду, пешаходныя дарожкі, у тым ліку пад каскадамі падаючай вады<ref>Градостроительство Белоруссии... С. 103.</ref>. У 2002—2006 гг., у сувязі з будаўніцтвам і ўводам у эксплуатацыю [[Новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі|новага будынка Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]], адбылося годнае і выразнае акультурванне [[Парк Пісьменнікаў|прылеглай да бібліятэкі тэрыторыі]], якая з'яўляецца часткай Сляпянска воднага паўкола (Сляпянскай воднай сістэмы). Аднак восенню [[2014]] г. пачалося будаўніцтва двухузроўневай траспартнай развязкі на перакрыжаванні [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]] і вуліцы Філімонава (каля будынка Нацыянальнай бібліятэкі), для чаго была значна звужана тэрыторыя нядаўна добраўпарадкаванай прылеглай паркавай зоны Сляпянскай воднай сістэмы з абодвух бакоў праспекта, а таксама знесены былы ўваход у парк<ref>[http://auto.onliner.by/2014/07/10/razvjazka-3 Минск: начинается возведение двухуровневой развязки Независимости—Филимонова] // onliner.by; [http://blizko.by/notes/kakim-stanet-perekrestok-nezavisimosti-filimonova-posle-poyavleniya-razvyazki Каким станет перекресток Независимости-Филимонова после появления развязки] // blizko.by</ref>. Двухузроўневая развязка таксама «разрэзала» краявід і панараму праспекта Незалежнасці. == Узнагароды праекта == У 1989 г. група архітэктараў і інжынераў ДП «[[Мінскпраект]]» — аўтарскі калектыў праекта [[Водна-зялёны дыяметр Мінска|водна-зялёнага дыяметра Мінска]] (архітэктары [[Мікалай Фёдаравіч Жлоба|Мікалай Жлоба]], [[Барыс Алегавіч Юрцін|Барыс Юрцін]], [[Васіліса Паўлаўна Шыльнікоўская|Васіліса Шыльнікоўская]], [[Людміла Аляксандраўна Жлоба|Людміла Жлоба]], [[Людміла Уладзіміраўна Белякова|Людміла Белякова]], [[Дзмітрый Васілевіч Герашчанка|Дзмітрый Герашчанка]], інжынер [[Аляксандр Георгіевіч Самончык|Аляксандр Самончык]]) — атрымала Дзяржаўную прэмію СССР у галіне архітэктуры за архітэктурна-ландшафтны комплекс Сляпянскай воднай сістэмы (Сляпянскага воднага паўкола)<ref>{{Cite web |title=Достижения и награды предприятия: |url=http://minsk.gov.by/ru/org/6035/attach/778dfae/ |accessdate=31 жніўня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305032810/http://minsk.gov.by/ru/org/6035/attach/778dfae/ |archivedate=5 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Гэты аб'ект гарадской [[ландшафтная архітэктура|ландшафтнай архітэктуры]] [[Мінск|Мінска]] таксама быў удастоены вялікага артыкула ў самай аўтарытэтнай «Сусветнай энцыклапедыі архітэктуры»<ref>[http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. У энцыклапедыю былі ўключаны чатыры артыкулы аб архітэктурных аб'ектах [[Беларусь|Беларусі]], і менавіта артыкул аб Сляпянскай воднай сістэме з'яўляецца першым па значнасці<ref>[http://citydog.by/post/zoloto-minska-v-slepyanke/ «Золото» Минска — в Слепянке]</ref>. == Генеральны план Мінска — карта плана функцыянальнага занавання горада == * [http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg Генеральны план горада Мінска (2010 г.). План функцыянальнага занавання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140530192703/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.gp.jpg |date=30 мая 2014 }} ''(карта)'' == Галерэя == <gallery perrow=5> File:Belarus-Minsk-Svislach River-1.jpg File:Краявіды Мінска 105.jpg File:Minsk Vostok Slavinski street Bridge.jpg File:Minsk Vostok Slavinski street Water Channel.jpg File:Minsk Vostok Slavinski street Sculptures of mammoths.jpg File:Minsk Vostok Slavinski street Willow bush.jpg File:Sliapianka water system (Minsk, Belarus) — Слепянская водная система (Минск, Беларусь) 122.jpg File:Sliapianka water system (Minsk, Belarus) — Слепянская водная система (Минск, Беларусь) 108.jpg File:Sliapianka water system (Minsk, Belarus) — Слепянская водная система (Минск, Беларусь) 058.jpg File:Sliapianka water system (Minsk, Belarus) — Слепянская водная система (Минск, Беларусь) 020.jpg File:Slepianskaia water system.JPG|Сляпянская водная сістэма. Вадасховішча ў жылым раёне Усход File:Sliapianka water system near Kazlova lane (Minsk) 01.jpg File:Sliapianka water system near Kazlova lane (Minsk) 02.jpg File:Sliapianka water system near Kazlova lane (Minsk) 04.jpg </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Архитектура Советской Белоруссии - Architecture of the Soviet Byelorussia / [[Віктар Іванавіч Анікін|В.И. Аникин]], [[Іван Іванавіч Боўт|И.И. Бовт]], [[Анатоль Аляксандравіч Воінаў|А.А. Воинов]], Ю.В. Потапов, [[Уладзімір Эдуардавіч Сакалоўскі|В.Э. Соколовский]]; Под общ. ред. В.И. Аникина. — Москва : Стройиздат, 1986. — 319 с. * Архітэктура Беларусі : нарысы эвалюцыі ва ўсходнеславян. і еўрап. кантэксце: у 4 т. / [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А.І. Лакотка]] [і інш.] ; навук. рэд. А.І. Лакотка. — Мінск : Беларус. Навука, 2009. — Т. 4, кн. 2. Архітэктура XX — пачатку XXI ст. — 790 с. * [[Анатоль Аляксандравіч Воінаў|''Воинов, А.А.'']] История архитектуры Белоруссии: учеб. для вузов по спец. 1201 «Архитектура» : в 2 т. / А.А. Воинов. — Минск : Выш. шк., 1987. — 2-е изд., перераб. и доп. — Т. 2 (Советский период). — 293 с. * Градостроительство Белоруссии / [[Віктар Іванавіч Анікін|В.И. Аникин]], Е.Л. Заславский, И.А. Иодо и др.; Под общ. ред. А.В. Сычевой. — Минск : Высшая школа, 1988. — 247 с. * ''Иодо, И.А.'' Градостроительство и градостроительное планирование: Учебное пособие / И.А. Иодо, [[Георгій Аляксандравіч Патаеў|Г.А. Потаев]]. — Ростов-на-Дону : Феникс, 2008. — 285 с. * ''Потапов, Л.С.'' Силуэт Минска / Л.С. Потапов. — Минск : Наука и техника, 1980. — 144 с. * [[Ала Васілеўна Сычова|''Сычева, А.В.'']] Ландшафтная архитектура: учеб. пособие / А.В. Сычева. — Минск : ООО «Парадокс, 2002. — 88 с. * [http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf Генеральный план г. Минска с прилегающими территориями в пределах перспективной городской черты (2010 г.)]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130319024515/http://minsk.gov.by/share/2010/04/08/data/20100520.generalplan.main.pdf |date=19 сакавіка 2013 }} // сайт Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта == Спасылкі == * ''Міхальцов, В.'' [http://news.tut.by/society/470053.html?utm_source=news-right-block&utm_medium=floating-news&utm_campaign=popular-news Полураспад полукольца. Что происходит со Слепянской водной системой?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305025838/http://news.tut.by/society/470053.html?utm_source=news-right-block&utm_medium=floating-news&utm_campaign=popular-news |date=5 сакавіка 2016 }} // tut.by * ''Микша, О.'' [http://www.t-s.by/blog/2014/07/vodno-zelenyj-diametr-minska/ Грандиозная ландшафтная архитектура Минска: водно-зеленый диаметр и полукольца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150503024821/http://www.t-s.by/blog/2014/07/vodno-zelenyj-diametr-minska/ |date=3 мая 2015 }} // t-s.by * ''Darriuss.'' [http://realt.onliner.by/2012/09/08/darriuss-23 Районы, кварталы. Слепянская водная система: триумф советских архитекторов] // onliner.by * ''Булатецкая, Е.'' [http://www.nb.by/publications/archive/2003/6/*360/ Водно-зеленый диаметр Минска в соседстве с новыми объектами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130405143624/http://www.nb.by/publications/archive/2003/6/*360/ |date=5 красавіка 2013 }} // nb.by * [https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya «Не нужно делать из Минска Нью-Йорк. У белорусской столицы есть своя изюминка — обилие зеленых зон и водно-рекреационных ресурсов. Очень важно не потерять этого»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234027/https://www.zastroikaby.org/content/arhitektor-minskane-nuzhno-delat-iz-minska-nyu-york-u-belorusskoy-stolicy-est-svoya |date=4 сакавіка 2016 }} // zastroikaby.org * ''Волчек, Ю.'' [http://news.tut.by/society/352144.html На какой город Минск будет похож в 2043 году?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150921130756/http://news.tut.by/society/352144.html |date=21 верасня 2015 }} // citydog.by * ''Потаев, А.'' [http://yandex.by/clck/jsredir?from=yandex.by%3Byandsearch%3Bweb%3B%3B&text=&etext=433.SPTCsCY8M9cki8ulJMEYBdmrkHoyBTusdL6Jwtp-0rF7E35Ynjn65xaFI5yfVDWbcglJHsyUPVB6Sd5Y0gNPtax-BY0-tyyQJLyr2oVXGYUfVbCqcPX_qYVFdFUBAKxd-pQ5J3p-tcWkAkbNuPDXjyrIlSiEeNwBJPkPz-N6-QrF_wjvIYeFqZX3Ey6F_Qh5AEoNl0pknnf_WBfDTa6Follv5T6sOAz33q-HvGnhNMybJh7JK-Xx-LZaJ1HiBhMYt2bWZCFqkk_s-zSsb0ugIdXDY9-zXWu_51gpBbUwsHs.dcdd29eb41d4d57b781c17f6eb0370fe3851b732&uuid=&state=AiuY0DBWFJ4ePaEse6rgeAjgs2pI3DW99KUdgowt9Xti-b8lArfpY2fz6fP4kJz3QwvE_5Us_QRyYK3R8qY1thlSvug4_zflTHetYocd5s2GfufCc4H3417adDLxA93cx0950qUCMrXeuJzJwrKcG54PC707XLv4E1Fko4ch_RB3HDm86gZaHe4ivnOJp_GmXQ_7yS3Uge0crffVH2ykzRwUNCwFOd-GtnnDyAGDTI4&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxbjgybTFxbnFsdTVMTmhYMTVkUU5obEU3S053dmt3c3pIY3lvY2VaTTBITkM3dFZnS3dGS3poYkVFSUwyTEp5S2dicVh5Vi11ZFhYMHBxOXRxdVktbE4wM2c2ZHZTUVlJUQ&b64e=2&sign=99953aa2fec730b806e5b86b528ad6f4&keyno=0&l10n=ru&cts=1409475785390&mc=4.548064676250371 Нужны ли Минску небоскребы?] // [[Архитектура и строительство]]. — 2011. — №2. * [http://news.21.by/society/2013/01/17/697407.html Park Avenue — новы спрэчны праект у водна-зялёным дыяметры Мінска] // news.21.by * ''Таберко, К.'' [http://ais.by/story/5527 Озеленение территорий массовой жилой застройки на примере города Минска: временная ретроспектива] // [[Архитектура и строительство]]. — 2010. — №1. * [http://news.tut.by/society/324147.html Водно-зеленая артерия Минска в опасности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304133409/http://news.tut.by/society/324147.html |date=4 сакавіка 2016 }} // citydog.by * ''Мартинович, В.'' [http://ais.by/story/15219 Образ современной белорусской архитектуры] // [[Архитектура и строительство]]. — 2012. — №4. * ''Брянцева, О.'' [http://bsc.by/story/sovremennaya-nacionalnaya-arhitektura-belarusi Современная национальная архитектура Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140823182422/http://bsc.by/story/sovremennaya-nacionalnaya-arhitektura-belarusi |date=23 жніўня 2014 }} // bsc.by * ''Колонтай, А.'' [http://yandex.by/clck/jsredir?from=yandex.by%3Byandsearch%3Bweb%3B%3B&text=&etext=433.d-v_EvdvIJqJqjj4nFjL3P7iwJXA_H03i5ostVri8cpIc7OQd_-yZ02yQwTq53ARmlfhMtyn4MgTc0k30y6WV_eqeY5kyAcW_8h6bpA6qnjn6ocJEG5L_hLJREtWZwtgkFsgcyNr_WtkebjECcrZsuZBfgLxgD-qvcy48cnPL2gEszkN83jKa4x-0IG6gE4zw55zfu7ahntV1mUrSGhsHtduOvj5ISdlR_LTnQV23rQNx5WSbj267Ap2VYmwTDL4Fs7NHiKwUyWf4Y3nwtyENNBJRs2VOlTYaqcVdomZTNVJoLKem_i9aOk-ffv1HjZYEeVP0yzK3c1CE0Mot0m4ew.804138c84940aafead0ee5066bc0d4db543ce6b9&uuid=&state=AiuY0DBWFJ4ePaEse6rgeAjgs2pI3DW99KUdgowt9XsMCv5TMMN9UTQSQbnFqxRfmqMBQ4ByD1wIiLhpk2bRPIENhaIxx5xSWwpLyPPHo6KykCZk1pX6wrrqFPtn7op32Fq8t5dF3DAjMlt8_WI9SeXco1a3Y-cuTiOfb4UMbngoSL-A9wFZFxyrWxqxz8sj8UeIlT8agv-9jsyCPFRhRm4RCeD-hLpO3abXUCcZqlkILdErIHspCw&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxaWVRc0FaZXp0Q2gwemtfVFllWEtiZDB0NkJqTzRVVFc0cWp6OXB5eVhwNzV2clN1N1ZqLVdxMjRydXMtTUQ4bFIyN2NIZmRicjA5MEdIdm5ncWt5dUJUX2xVVEdVamp1Zw&b64e=2&sign=56788c0bf352a5f53a569bfc0a942b92&keyno=0&l10n=ru&cts=1409475647594&mc=4.463749485074332 Новый генеральный план г. Минска] // [[Архитектура и строительство]] * [http://belgreens.org/be/2012/01/937 Захаваць зялёныя зоны] // belgreens.org * ''Копричева, А.'' [http://news.uvaga.by/eks-glavnyiy-arhitektor-minska-raskritikoval-gostinitsu-kempinski-i-zastroyku-rekreatsionnyih-zon Экс-главный архитектор Минска раскритиковал гостиницу Кемпински и застройку рекреационных зон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140807164448/http://news.uvaga.by/eks-glavnyiy-arhitektor-minska-raskritikoval-gostinitsu-kempinski-i-zastroyku-rekreatsionnyih-zon |date=7 жніўня 2014 }} * [http://fly-uni.org/naviny-lyatuchaga-universtitetu/4481.html Што ў Мінска: твар ці пыса?]{{Недаступная спасылка}} // budzma.by/ * ''Вашкевіч, В.'' [http://blog.ais.by/story/1050 Cилуэты Минска (назад в будущее)]{{Недаступная спасылка}} // [[Архитектура и строительство]] * ''Рондель, І.'' [http://ais.by/story/440 Центр Минска. Ретросценарий] // [[Архитектура и строительство]] * [http://ais.by/article/obnovlennyy-park-im-900-letiya-minska Обновленный парк им. 900-летия Минска] // [[Архитектура и строительство]] * [http://citydog.by/post/zoloto-minska-v-slepyanke/ «Золото» Минска — в Слепянке] // citydog.by * [http://auto.onliner.by/2014/07/10/razvjazka-3 Минск: начинается возведение двухуровневой развязки Независимости—Филимонова] // onliner.by * [http://blizko.by/notes/kakim-stanet-perekrestok-nezavisimosti-filimonova-posle-poyavleniya-razvyazki Каким станет перекресток Независимости-Филимонова после появления развязки] // blizko.by {{Вілейска-Мінская водная сістэма}} {{Сады і паркі Мінска}} [[Катэгорыя:Вілейска-Мінская водная сістэма]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1985 годзе]] [[Катэгорыя:1985 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Сляпянская водная сістэма| ]] 107rsq4kpnzsd4s6tn2tammyhyx9uky 0 57500 5166639 5041678 2026-07-16T19:32:06Z Için warum 153459 5166639 wikitext text/x-wiki {{Рака}} '''Гамяюк''' ('''Гаміюк, Гаме́йка''') — глыбокі [[яр]] у цэнтральнай частцы [[Гомель|Гомеля]], рэчышча колішняга правага прытока [[Сож|Саж]]а<ref>Гарады і вёскі Беларусі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. Т. 1 : Гомельская вобласць, кн. 1 / [С. В. Марцэлеў]. — 2004. — С. 11.</ref>. Гамяюк адзін з найбуйнейшых яроў, утвораных старажытнымі ручаямі або рэчкамі, якія пачыналіся з возера [[ледавік]]овага паходжання, вядомага ў ХІХ — сярэдзіне ХХ ст. як [[Гарэлае Балота|Гарэлае балота]] (знаходзілася ў раёне цяперашняга чыгуначнага вакзала). == Назва == Паходжанне назвы Гамяюк генетычна звязанае з летапіснай назвай горада Гомей<ref name=":0">Гомель: Энциклопедический справочник / редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др. — Минск: БелСЭ, 1990. — С. 191. — 527 с.</ref>. Думаюць, што назва Гамяюк звязаная з праславянскім ''гом'' — «узвышша над ярам, нізінай»; у іранскіх і паўночнакаўказскіх мовах ''ком, гом, кам'' — «цясніна, яр, лагчына». Суфікс ''-юк'' верагодна уяўляе сабой геграфічны тэрмін са значэннем «вада», «рака» (фінскае ''joki'', эстонскае ''jogi'' — «рака»; марыйскае ''йогы'' — «цячэнне»). Такім чынам, назва Гамяюк літаральна азначае «рака, якая цячэ ў яры»<ref name=":0" /><ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 65.</ref>. == Гістарычныя звесткі == Першыя пісьмовыя згадкі Гамеюка прыпадаюць толькі на сярэдзіну XVII ст. У «канфесатах» (пратаколах допытаў) палонных казакоў пад Гомелем з ліпеня 1649 года паведамлялася пра планы паўстанцаў напасці ''«od Homejki, rzeki»'' («ад Гамейкі, ракі»)<ref>1649, липня 10. — Під Гомелем. — Конфесати чотирьох полонених повстанців, в тому числі і фрагмент конфесати військового писаря // Мицик, Ю. Albaruthenica / о. Юрій Мицик. — Київ : Інститут української археографії та джерелознавства ім. М. С. Гру­шевського НАН України, 2009. — С. 176.</ref>.[[Файл:Гомель.Ручэй Гамяюк..JPG|thumb|Сажалка на ручаі Гамяюк, [[Гомельскі палацава-паркавы ансамбль]]]]Рэляцыя пра аблогу Гомеля казакамі ў чэрвені 1651 года паведамляе, што казацкія загоны, намагаючыся ўзяць Гомель, ''«w Homejku razy pod 15 do szturmu przypuścili»'' («у Гамейку разоў 15 на штурм хадзілі»)<ref>Документы об освободительной войне украинского народа. 1648—1654 гг. / Ин-т истории Акад. наук УССР. Архивное упр. при Совете Министров УССР. — Киев : Наукова думка, 1965. — С. 517.</ref>{{Efn|У ранняй публікацыі гэтага дакумента проста ў тэксце тлумачыцца, што Гамейкам называлася частка "места" ("w części miasta, co Homejkiem zowią"). Гл.: Sprawy i rzeczy ukraińskie : materyały do dziejów kozaczyzny i hajdamaczyzny. – Lwów, 1914. – S. 127.|name="a"}}. Мяркуецца, што да Гамеюка ў другой палове XVIII ст. прылягала адно з гомельскіх прадмесцяў — [[Рэчыцкае падвалле (гістарычны раён Гомеля)|Рэчыцкае падвалле]]. На плане Гомеля 1799 года яр пазначаны подпісам ''«Оврагъ Гомѣюкъ»'', у яго нізоўі тады працякаў невялічкі ручай<ref>[[c:File:Homiel. Гомель (1799).jpg|План местечка Гомля]]. Нынешнего его положения, со всею подробностию. Сочиненный 1799 года.</ref>. У XIX ст. у ніжняй частцы яра, што адрэзаная ад яго верхніх рукавоў [[Пралетарская вуліца (Гомель)|вуліцай]], быў створаны штучны вадаём, які ўпрыгожыў парк Паскевічаў. Гэты вадаём, вядомы як «Лебядзіная сажалка», застаецца і сёння адным з найбольш маляўнічых куткоў [[Гомельскі парк|прысожскага парка]] ў Гомелі. [[Файл:Hamiajuk, Kahalny roŭ, Homieĺ; Гамяюк, Кагальны роў, Гомель, 1941.jpg|міні|Гамяюк летам 1941 г.]] Праз сажалку перакінутыя два масты — Верхні (пешаходны) і Ніжні ў выглядзе аркі, з якіх можна назіраць за лебедзямі. [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Леў Вінаградаў]] у 1900 годзе апісваў Верхні мост як даўгую ажурнай работы жалезную канструкцыю, перакінутую праз рэчку над векавымі дрэвамі, а саму рэчку называў ярам (''«оврагомъ»'')<ref>Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 41.</ref>. Падобна гэты мост апісаны і ў кнізе [[Фёдар Жудро|Фёдара Жудро]], [[Ісак Абрамавіч Сербаў|Ісака Сербава]] і [[Дзмітрый Іванавіч Даўгяла|Дзмітрыя Даўгялы]] 1911 года, а рэчка называлася ровам (''«рвомъ»'')<ref>[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003083761#?page=10 Жудро, Ф. А. Город Гомель (Могилевской губ.) : с 68 автотипиями / сост. Ф. А. Жудро, И. А. Сербов, и Д. И. Довгялло. — Вильна : Сев.-Зап. отд. Имп. Русского географического о-ва, 1911. — С. 8.]</ref>. Увесну 1941 года рэчышча Гамеюка (''«древней гомельской реки Гомеюк»'') планавалі даследаваць і апісаць удзельнікі краязнаўчага гуртка 2-й школы імя Сталіна Гомеля<ref>Кужелев, Л. Новое в работе школы / Л. Кужелев // Советская Белоруссия. — 1941. — 9 апреля. — С. 2.</ref>. Перад адыходам немцаў з Гомеля 22-23 лістапада 1943 года тут — «на дне і па краях яра каля аранжарэй паблізу пешаходнага моста» — немцы расстралялі 12 чалавек, што ўхіляліся ад прымусовай эвакуацыі<ref>Матэрыялы аб злачынствах нямецка-фашысцкіх захопнікаў у Гомелі. — Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці. — Ф. 1345. Воп. 1. Спр. 2. Арк. 137 адв.</ref>. За верхнімі рукавамі Гамеюка замацавалася назва «[[Кагальны роў|Кагальны роў»]]<ref name=":0" />. == Гістарычная картаграфія мясціны == <gallery mode="packed"> Файл:Hamiajuk, Kahalny roŭ, Homieĺ; Гамяюк, Кагальны роў, Гомель, 1784.jpg|1784 г. Файл:Hamiajuk, Kahalny roŭ, Homieĺ; Гамяюк, Кагальны роў, Гомель, 1799.jpg|1799 Файл:Hamiajuk, Kahalny roŭ, Homieĺ; Гамяюк, Кагальны роў, Гомель, 1830.jpg|1830 г. Файл:Hamiajuk, Kahalny roŭ, Homieĺ; Гамяюк, Кагальны роў, Гомель, 1838.jpg|1838 г. Файл:Hamiajuk, Kahalny roŭ, Homieĺ; Гамяюк, Кагальны роў, Гомель, 1910.jpg|1910 г. Файл:Hamiajuk, Kahalny roŭ, Homieĺ; Гамяюк, Кагальны роў, Гомель, 1913.jpg|1913 г. </gallery> == Гістарычныя выявы == <gallery mode="packed"> Файл:Homiel, Rumiancaŭ-Paskievič. Гомель, Румянцаў-Паскевіч (A. Idźkoŭski, 1834-40).jpg|Сажалка ў Гамеюку. Ідэалізаваны краявід з карціны-праекта А. Ідзкоўскага, 1834—1840 гг. Файл:Homiel, Rumiancaŭ-Paskievič. Гомель, Румянцаў-Паскевіч (G. Bianchi, 1860-69) (3).jpg|Паўночны схіл да Гамеюка і дрэвы, што раслі ў ім. Імаверна, здымак зроблены з Верхнага моста праз яр. 1860-я гг. Файл:Homiel, Rumiancaŭ-Paskievič. Гомель, Румянцаў-Паскевіч (1883).jpg|Ніжні мост над Гамеюком, другая палова XIX ст. Файл:Homiel, Hamiajuk. Гомель, Гамяюк (1901-17).jpg|Сажалка ў нізоўі Гамеюка, пачатак XX ст. Файл:Homiel, Hamiajuk. Гомель, Гамяюк (1911).jpg|Схіл да сажалкі ў нізоўі Гамеюка, пачатак XX ст. Файл:Homiel, Hamiajuk. Гомель, Гамяюк (1918).jpg|1918 г. Файл:Homiel, Hamiajuk. Гомель, Гамяюк (1931).jpg|1931 г. </gallery> == Сучасныя здымкі == <gallery mode="packed"> Файл:Лебядзіная сажалка, Гамяюк, Верхні мост, Гомель, 2021 год.jpg|Куток пад Верхнім мостам, 2021 г. Файл:Верхні мост, Гамяюк, парк, Гомель, 2022 год.jpg|Верхні мост узімку, 2022 г. </gallery> == У культуры == * Краявіды Гамеюка натхнілі расійскага паэта [[Фёдар Кузьміч Салагуб|Фёдара Салагуба]] на стварэнне верша «***Тихо, тихо над прадедовским прудом», які напісаны падчас быцця аўтара ў Гомелі ў кастрычніку 1913 года.<ref>Сологуб, Ф. К. [https://dlib.rsl.ru/viewer/01004016827#?page=12 Собрание сочинений] [Текст] / Федор Сологуб. — Санкт-Петербург : Сирин, 1913—1914. — Т. 17: Очарования земли [Текст] : стихи 1913 г. — 1914. — С. 15.</ref> * У рамане [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] «[[Сэрца на далоні]]» (1960—1963), дзеянне якога адбываецца ў абласным горадзе, прататыпам якога стаў Гомель, ёсць эпізод са шпацырам па парку і роздумамі галоўнага героя Кірыла Шыковіча. У тым ліку ён затрымліваецца на мосце над ровам, у якім выразна пазнаецца Лебядзіная сажалка ў Гамеюку: «На вузкім мосце цераз роў ён спыніўся. Падумаў, што было б, каб з такой вышыні скочыць у зялёную ваду сажалкі, дзе цьмяна адлюстроўваюцца неба і старыя дрэвы, парэнчы моста і горда выгнутыя шыі лебедзяў»<ref>Шамякін, І. [https://knihi.com/Ivan_Samiakin/Serca_na_daloni.html#chapter7 Сэрца на далоні].</ref>. * У форме ''Гаміюка'' згадваецца ў легендзе «Гомель», апублікаванай [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец|А. М. Ненадаўцам]] у 2001 годзе. Паводле легенды рачулка на месцы будучага Гомеля атрымала сваю назву цераз праклён чараўніцы Марылі, чыя дачка Мілка загінула ў яе водах: «Каб жа ты вужакай-гаміюкай круцілася, гадаўка!»<ref>Гомельшчына: назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў / [складанне, запіс і апрацоўка А. М. Ненадаўца]. — Мінск : Беларусь, 2001. — С. 3-9.</ref>{{Efn|Паходжанне гэтай легенды застаецца няясным. Змест, стыль і манера апавядання даюць падставы падазраваць яе «кабінетны» характар.|name=b}}. = Іншае = Ёсць літоўскія гідронімы ''Gamė, Gamenta, Gamena, Gomerta''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 106, 119.</ref><ref>''V. Urbutis.'' Liet. ''gomus'', -''i'' «norus, noringas, linkęs», la. ''gama'' «kas pernelyg daug valgo» ir kiti giminiški žodžiai // Baltistica, 1973, t. 9(2). С. 183—188.</ref>. Мяркуецца індаеўрапейскае ''*gem-'' «хапаць, сціскаць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 368—369.</ref>. Канчатак ''-ейка'' (''-ēja'') адсочваецца ў падняпроўскіх гідронімах Вядзейка, Мярэйка, Рыпейка<ref>''В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев''. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 178, 195, 206.</ref>. {{зноскі}} == Заўвага == {{notelist}} {{Commonscat|Hamiajuk}} {{Яры і спускі Гомеля}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідраграфія Гомеля]] [[Катэгорыя:Прытокі Сажа]] ao2l5osy23j4torxv1iw5i8b2by1h62 0 59171 5166850 5127813 2026-07-17T06:59:40Z 5166850 wikitext text/x-wiki {{Музычны фестываль |Назва=Славянскі Базар у Віцебску |Name = |Лагатып =[[File:Налепка. Славянскі Базар у Віцебску.jpg|міні|цэнтр]] |Дата = ліпень кожнага года |Месца= [[Віцебск]] |Год = з 1992 |Жанр = [[поп]], [[фольк]], [[фольк-рок]] |Сайт = [http://festival.vitebsk.by/ festival.vitebsk.by] }} '''Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску»''' ({{lang-ru|Международный фестиваль искусств «Славянский базар в Витебске»}}, {{lang-uk|Міжнародний фестиваль мистецтв «Слов'янський базар у Вітебську»}}) — міжнародны [[фестываль]] мастацтваў, які штогод праходзіць у [[Віцебск]]у. Фестываль задуманы як агульнае культурнае мерапрыемства трох краін: [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]]. Адметнай рысай фестывалю з’яўляецца міжнародны конкурс выканаўцаў эстраднай песні і міжнародны дзіцячы музыкальны конкурс (з 2003 года). З 1993 года «Славянскі базар» з’яўляецца сябрам [[Міжнародная Федэрацыя Фестывальных Арганізацый|FIDOF]]. Апроч конкурсаў, на фестывалі шырока прадстаўлена не толькі песенная культура, але і разнастайныя віды мастацтваў — [[выяўленчае мастацтва|выяўленчае]], [[тэатр]]альнае, [[кіно]], [[народныя рамёствы]]. Фестывальныя дні ўключаюць творчыя сустрэчы з рознымі дзеячамі сусветнай культуры, прэзентацыі тэатральных пастановак і кінастужак, мастацкія выстаўкі, а таксама кірмашы з удзелам майстроў-рамеснікаў. У 2010-я гады «Славянскі базар» зрабіўся даволі палітычна ангажаваным мерапрыемствам, што звязана з амаль поўнай залежнасцю фестывалю ад дзяржаўнага фінансавання і персанальнай увагай да фестывалю з боку кіраўніка Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Гісторыя == === Фестываль Польскай песні і будаўніцтва Амфітэатра === Папярэднікам «Славянскага Базару» быў «[[Фестываль польскай песні ў Віцебску]]». Беларускае партыйнае кіраўніцтва вырашыла абраць Віцебск для гэтага мерапрыемства, бо на той момант ён з’яўляўся пабрацімам польскага горада [[Зялёна Гура]], дзе з 1965 года праводзіўся «[[Фестываль савецкай песні]]». Дзякуючы намаганням кампазітара [[Ігар Лучанок|Ігара Лучанка]] і тагачаснага першага сакратара абкама партыі [[Уладзімір Віктаравіч Грыгор’еў|Уладзіміра Грыгор’ева]] было вырашана пабудаваць у Віцебску [[Летні амфітэатр]], бо на той момант у горадзе не было пляцоўкі для правядзення фестывалю буйнога маштабу, і [[Міністэрства культуры БССР|міністр культуры БССР]] [[Юрый Міхайлавіч Міхневіч|Юрый Міхневіч]] сур’ёзна разглядаў магчымасць правесці фестываль у мінскім [[Мінскі палац спорту|Палацы Спорту]]<ref>{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/vse-stroilos-s-lista.html|title=Все строилось «с листа» |publisher=Беларусь Сегодня |date= 2011-07-05 |accessdate=2013-07-21}}</ref><ref name=slavyanskij-bazar-kak-vse-nachinalos>{{cite web|url=https://belsat.eu/ru/news/slavyanskij-bazar-kak-vse-nachinalos/ |title= «Славянский базар»: как все начиналось |publisher=Белсат | date= 2015-07-09}}</ref>. Будаўніцтва Амфітэатра пачалося ў 1987 годзе па праекце архітэктара Вячаслава Бабашкіна<ref name=slavyanskij-bazar-kak-vse-nachinalos/>. Пляцоўка пад будаўніцтва выбіралася вельмі старанна, вырашылі, што лепшым месцам будзе натуральнае паглыбленне ў ручаёвым яры, схілы якога будуць абараняць пляцоўку ад гарадскога шуму. Будавалі шпаркімі тэмпамі — праз паўгода канцэртная зала была гатова. Улетку 1988 года тут прайшоў першы канцэрт. Зала ўмяшчае 5400 чалавек<ref>{{cite web|url=http://probelarus.by/rus/organization/135/letnij-amfiteatr-v-vitebske|title=ЛЕТНИЙ АМФИТЕАТР В ВИТЕБСКЕ|accessdate=July 21, 2013}}{{ref-ru}}</ref>. Апроч сцэнічных памяшканняў у амфітэатры меліся тэнісныя корты, залы для папулярных на той час заняткаў рытмічнай гімнастыкай (аэробікай) і танцамі, кафэ-бар, рэстаран, крама. Першы «Фестываль польскай песні ў Віцебску» прайшоў з 17 па 22 ліпеня 1988 года на сама высокім узроўні. У Віцебск прыехала шмат польскіх гасцей, а свае віншаванні ўдзельнікам накіравалі тагачасныя кіраўнікі [[ПНР|Польшчы]] і [[СССР]] [[Войцех Ярузельскі]] і [[Міхаіл Гарбачоў]]<ref name=slavyanskij-bazar-kak-vse-nachinalos/>. Другі фестываль польскай песні адбыўся ў Віцебску ў 1990 годзе. У гэтым жа годзе спыніў сваё існаванне «Фестываль савецкай песні» у Зялёнай Гуры, што аўтаматычна зрабіла другі фестываль польскай песні таксама апошнім. У спадчыну Віцебску засталася буйная канцэртная пляцоўка і досвед арганізацыі міжнародных фестываляў. === Першыя гады: 1992—1997 === Арганізацыя першага фестывалю «Славянскі базар» звязана з імем дырэктара «Фестывалю польскай песні ў Віцебску» і генеральнага дырэктара Цэнтра культуры «Віцебск» [[Радзівон Міхайлавіч Бас|Радзівона Баса]]. Менавіта Бас прапанаваў стварэнне «Славянскага Базару» замест скасаванага польскага: «Мы паехалі ў Маскву да сяброў-кампаньёнаў: маўляў, давайце правядзём фестываль „Новая Еўропа“. Было шмат ідэй і гутарак, усё гэта адбывалася ў гатэлі „Расія“, якой ужо няма, і самым блізкім рэстаранам да яе быў „Славянскі базар“… Не паверыце, але прыцягнуў менавіта „базар“ — месца, дзе прадаюць і купляюць. Прэтэнзій да фесту і з боку прэсы, і з боку высокіх чыноў было шмат, таму што гэта была прыватна ініцыятыва. Чапляліся нават да слова „базар“ — маўляў, слова цюркскае, а не славянскае, а пра „баль падчас чумы“ і казаць няма чаго, бо былі талоны на прадукты і свята ў многіх выклікала раздражненне»<ref>{{cite web|url=https://www.souzveche.ru/articles/culture/10131/|title="Жизнь как фестиваль". Директор «Славянского базара в Витебске» Родион БАСС – о том, как все начиналось.|date= 2011-05-21 |accessdate=2019-10-15}} {{ref-ru}}</ref>. На гэты раз канцэпцыя мерапрыемства была пашырана: фестываль павінен быў збіраць прадстаўнікоў з краін, дзе панавала ці прысутнічала славянская культура. Ініцыятарамі правядзення і заснавальнікамі ў перыяд развалу СССР, і як следства, страты сувязяў, якія склаліся ў савецкі час, сталі прыватныя і некамерцыйныя арганізацыі трох дзяржаў — Саюз «Зніч» (старшыня Наталля Машэрава, дачка былога кіраўніка ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] [[Пётр Машэраў|Пятра Машэрава]]), Віцебскі гарадскі цэнтр культуры (дырэктар Радзівон Бас) з Беларусі, ІПП «Ирыда» (дырэктар Сяргей Віннікаў) з Расіі і ІПП «Рок-Акадэмія» (дырэктар Мікалай Красніцкі) з Украіны<ref name=zhizn-kak-festival>{{cite web|url=http://ng.sb.by/soyuznoe-veche/article/zhizn-kak-festival-direktor-slavyanskogo-bazara-v-vitebske-rodion-bass-o-tom-kak-vse-nachinalos.html|title="Жизнь как фестиваль". Директор «Славянского базара в Витебске» Родион БАСС – о том, как все начиналось.|accessdate=July 21, 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Першы «Славянскі Базар» урачыста адкрыўся ў Віцебскім Летнім амфітэатры 18 ліпеня 1992 года. У ім прынялі ўдзел артысты з Беларусі, Расіі, Украіны, ЗША, Канады, Аўстраліі, Польшчы і Грузіі — больш за 1000 удзельнікаў. Сама вялікімі дэлегацыямі вылучаліся краіны-арганізатары. На галоўнай фестывальнай пляцоўцы — Амфітэатры — прайшлі 9 канцэртаў. Адбылася прэзентацыя трох выстаў. Прайшло 5 прэс-канферэнцый. У 1993 годзе «Славянскі базар» ўступіў у FIDOF. На флагштоку фестывалю ўпершыню з’явіліся сцягі Славакіі, Кыргызстана, Літвы, Турцыі, Балгарыі, Югаславіі. У 1994 годзе частка фестывалю ўпершыню адбылася ў будынку [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]], дзе адкрыўся Цэнтр нацыянальных культур. Там адбыліся канцэрты нацыянальных дэлегацый, а таксама мерапрыемствы, прысвечаныя Дням культуры Беларусі, Расіі, Украіны, Польшчы і Балгарыі. Упершыню раскінуў свае шатры «Горад майстроў» — своеасаблівы кірмаш народных мастацтваў і рамёстваў. З 1995 года «Славянскі базар» пачаў звацца «Міжнародным фестывалем мастацтваў». Упершыню ў рамках фестывалю дэманстраваліся славянскія фільмы. Таксама ўпершыню на фестываль прыехалі прадстаўнікі [[Кіпр]]а, [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Узбекістан]]а і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. У гэтым жа годзе фестываль пачаў адчуваць вялізны недахоп сродкаў, нягледзячы на вялікую ўвагу да мерапрыемства з боку тэлеканалаў краін-арганізатараў і колькасць удзельнікаў. 1995 год быў таксама вырашальным для лёсу фестывалю, бо адзначыў яго пераход пад апеку дзяржавы. Падчас адкрыцця [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]], які ўпершыню наведаў фестываль, заявіў, што ён і Урад Беларусі з гэтага часу бяруць «Славянскі Базар» пад свой патранаж. Нягледзячы на гэта, да 1998 года падтрымка з боку дзяржавы амаль не адчувалася. === Узбуйненне фестывалю: 1998—2005 === У 1998 годзе фестываль у Віцебску стаў міждзяржаўным культуралагічным праектам [[Саюзная Дзяржава|Саюза Расіі і Беларусі]]. З гэтага часу фестываль змяніў назву на «Славянскі Базар у Віцебску». Дзякуючы добрай фінансавай падтрымцы з саюзнага бюджэту, фестываль ператварыўся ў буйное мерапрыемства міжнароднага памеру. У 2000 годзе фестываль паставіў своеасаблівы рэкорд, калі сабраў прадстаўнікоў усіх буйных славянскіх народаў. Гэтае дасягненне было прызнана 24 студзеня 2001 года ў [[Каны|Канах]] на 35-й Асамблеі FIDOF, у рамках Міжнароднага музычнага рынка (МІДЭМ), дзе прысутнічала дэлегацыя Дырэкцыі Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску», дырэктару фестывалю [[Радзівон Бас|Радзівону Басу]] быў уручаны Дыплом Міжнароднай Федэрацыі Арганізатараў Фестываляў «Фестываль 2000 года»<ref>{{cite web|url=http://wap.sb.by/post/2329/|title="Витебская марка не нуждается в конферансе"|accessdate=July 22, 2013}}{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. Паўторна гэтае ганаровае званне фестываль атрымаў яшчэ і ў 2004 годзе. Фестываль 2001 года вызначыўся сваёй цырымоніяй адкрыцця, на якой прысутнічалі прэзідэнты Беларусі, Расіі і Украіны — Аляксандр Лукашэнка, [[Уладзімір Пуцін]] і [[Леанід Кучма]]. У 2005 годзе Віцебск прымаў 39-ю Асамблею FIDOF, якая ўпершыню прайшла не ў Канах. Фестываль ператварыўся ў буйную пляцоўку для міжкультурнага абмену. Тым не менш з канца 2000-х на фестывалі пачала дамінаваць у асноўным расійская культура. Дзеля павышэння рэнтабельнасці і прывабнасці фестывалю для гледачоў і расійскіх тэлеканалаў, дырэкцыя фестывалю зрабіла ўпор на запрашэнне вядомых савецкіх і расійскіх артыстаў і дзеячаў культуры. === Поп-культура і палітызацыя: 2006—2012 === [[Файл:2011. Stamp of Belarus 18-2011-06-29-m2.jpg|thumb|Паштовая марка Беларусі, 2011]] [[Файл:RIAN archive 323307 The 17th International Slavic Bazaar Music Festival in Vitebsk.jpg|thumb|На канцэрце, прысвечаным Дню культуры Расіі, 2008]] З сярэдзіны 2000-х гадоў, «Славянскі Базар» робіцца асноўным культурным мерапрыемствам для Беларусі, на якое выдаткоўваюцца горошы з дзяржаўнага бюджэта і бюджэта Саюзнай Дзяржавы. З-за вялізнага наплыва прадстаўнікоў масавай поп-культуры, фестываль пачынае губляць канцэпцыю, на якой будавалася асноўная ідэя — «Праз мастацтва — да міру і ўзаемапаразумення». Нягледзячы на наяўнасць вялікай колькасці культурных мерапрыемстваў мастацкага кірунку, асноўная ўвага прэсы, тэлегледачоў і наведвальнікаў фестывалю сканцэнтравалася на сольных канцэртах вядомых расійскіх выканаўцаў. У той жа час фестываль пачаў губляць прывабнасць для расійскіх тэлеканалаў, што тлумачылася яго кансерватыўнасцю і не адпаведнасцю сучаснаму тэлевізійнаму фармату. Узбуйненне датычылася не толькі фармата мерапрыемства, але і колькасці фестывальных дзён. Калі напачатку свайго існавання праграма фестывалю ўмяшчалася ў 4 дня, то ў 2012 фестываль доўжыўся 7 дзён. Галоўнай цікавасцю зрабіўся конкурс маладых выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск», які праходзіць падчас фестывалю. Вырас прафесійны ўзровень удзельнікаў у параўнянні з першымі гадамі існавання конкурса, але за гэты час конкурс некалькі разоў рабіўся прадметам спрэчак і скандалаў у прэсе з-за магчымага дагаворнага галасавання членаў журы, як тое было ў 2006, 2009<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2010/06/01/ic_media_video_117_4284/|title=Радзівону Басу да гэтых пор сорамна за тое, якім чынам Расія атрымала Гран-пры «Славянскага базара-2009»|accessdate=July 23, 2013}}{{ref-ru}}</ref> і 2012 гадах. У той жа час конкурс зрабіўся стартавай пляцоўкай для тых артыстаў з [[Усходняя Еўропа|Усходняй]] і [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропы]], хто потым спрабаваў свае сілы ў нацыянальных адборах на конкурс [[Еўрабачанне]], а некаторыя ўдзельнікі і пераможцы віцебскага фестываля нават атрымлівалі перамогу ў агульнаеўрапейскім конкурсе, як напрыклад [[Marie N|Марыя Навумава]] з [[Латвія|Латвіі]]. Адной з традыцый базара з 2006 года зрабілася запрашэнне пераможцаў і ўдзельнікаў Еўрабачання для ўдзелу ў фестывальных мерапрыемствах, а таксама правядзенне так званых еўра-вечарын. Тым самым фестывальнае кіраўніцтва рабіла ўсё больш вялікі ўхіл у бок масавай поп-культуры, адыходзячы ад традыцыйнай і класічнай. Узрасла і палітызацыя фестываля. Кожны год фестываль урачыста адкрываецца асабіста Аляксандрам Лукашэнкам, што суправаджаецца ўзмацненнем мер бяспекі ў Віцебску і «ачышчэннем» горада ад актывістаў апазіцыйнага руху ў дні правядзення фестываля<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=40829|title=Драконаўскія меры бяспекі на «Славянскім базары»|accessdate=July 23, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=40789|title=Зачыстка перад «Славянскім базарам»: у Віцебску затрыманыя браты Каваленкі|accessdate=July 23, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=57158|title=Арышты ў Віцебску падчас «Славянскага базара» — затрыманая маці Паўла Севярынца|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Падчас адкрыцця фестывалю ў 2010 годзе Лукашэнка адзначыў, што «Славянскі базар у Віцебску» стаў часткай не толькі культуры, але і вялікай палітыкі<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=40832|title=Лукашэнка: «Славянскі базар» — гэта вялікая палітыка|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Палітчная ангажаванасць фестывалю яшчэ больш выразна праявілася ў 2011 годзе, калі дзяржаўнае агенцтва [[БелТА]] абурылася фактам адсутнасці віншавання з «Славянскага Базара» з 20-годдзем з боку тагачаснага прэзідэнта Расіі [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]]<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/politics/Prezident-Rossii-ne-napravil-pozdravlenie-s-otkrytiem-XX-jubilejnogo-Slavjanskogo-bazara-v-Vitebske_i_563072.html|title=Прэзідэнт Расіі не накіраваў віншаванне з нагодны адкрыцця ХХ юбілейнага "Славянскага Базара ў Віцебску"|accessdate=July 23, 2013}}{{ref-ru}}</ref>, які быў затым раскрытыкаваны [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачаннем]]<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=57195|title=Беларускае ТБ працягнула кампанію супраць Мядзведзева: Крэмль плюнуў у душу «Славянскага базару»|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Палітыка не абыйшла таксама і ўдзельнікаў «Славянскага Базара». Так шведская спявачка і пераможца [[Еўрабачанне 2012|Еўрабачання-2012]] [[Ларын]] падчас свайго знаходжання ў Віцебску ў 2012 годзе сустрэлася з жонкай арыштаванага праваабаронцы [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]] і падпісалася пад петыцыяй у адмену [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]] ў Беларусі<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=76753|title=Ларын сустрэлася з жонкай Бяляцкага: «Ваша змаганне справядлівае»|accessdate=July 23, 2013}}</ref>.   === Новы фармат: 2013—2020 === У 2013 годзе ў кіраўніцтва фестываля абнавілася. 1 сакавіка пакінуў свой пост нязменны шматгадовы дырэктар міжнароднага фестывалю і дырэктар Цэнтра культуры «Віцебск» Радзівон Бас. Новым дырэктарам стаў [[Аляксандр Сідарэнка]]. Ён узначаліў Цэнтр культуры «Віцебск» пасля таго, як Бас напісаў заяву аб звальненні па ўласным жаданні. Да гэтага Сідарэнка быў першым намеснікам генеральнага дырэктара Цэнтра культуры «Віцебск», працаваў ва ўпраўленні культуры аблвыканкама і ў гарвыканкаме. Адной з імаверных прычын адстаўкі Баса лічылася крытыка фармата і ўзроўню правядзення «Славянскага базару» з боку вышэйшага кіраўніцтва, асабліва факт дамінавання расійскай эстрады<ref>{{cite web|url=http://telegraf.by/by/2013/03/slavyanskii-bazar-ostalsya-bez-direktora|title="Славянскі базар" застаўся без дырэктара|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Наступным крокам арганізатараў і новага кіраўніцтва стала змена фармата правядзення фестывалю. Нягледзячы на тое, што 22 лютага віцэ-прэм’ер [[Анатоль Тозік]] правёў пасяджэнне арганізацыйнага камітэта па падрыхтоўцы і правядзенні фестывалю, на якім абяркоўвался звычайны фармат фестывалю<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=105605|title=«Славянскі базар» прапаноўваецца правесці з 11 па 17 ліпеня|accessdate=July 23, 2013}}</ref>, ужо 22 мая 2013 года на прэс-канферэнцыі было заяўлена, што для правядзення мерапрыемства адведзена толькі 5 дзён. Скарачэнне зведалі дні культуры краін-заснавальніц «Славянскага базару»: Беларусі, Расіі і Украіны. Замест іх было прапанавана правесці толькі адзін — Саюзнай дзяржавы<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=110059|title=«Славянскі базар» будзе сёлета карацейшы|accessdate=July 23, 2013}}</ref>. Фестываль 2013 адзначыўся таксама скандалам звязаным з прымусам выканаўцаў спяваць пад фанаграмму падчас цырымоніі адкрыцця, што вызвала пэўную хвалю абурэння ад расійскіх поп-выканаўцаў<ref>{{cite web|url=http://euroradio.by/na-slavyanskim-bazary-artystau-prymusili-spyavac-pad-fanagrammu-videa|title=На “Славянскім базары” артыстаў прымусілі спяваць пад фанаграму|accessdate=July 23, 2013|archive-date=18 ліпеня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130718080040/http://euroradio.by/na-slavyanskim-bazary-artystau-prymusili-spyavac-pad-fanagrammu-videa|url-status=dead}}</ref>. 8 верасня 2015 года Аляксандр Лукашэнка заснаваў для ўдзельнікаў музычнага конкурсу прэмію «Славянская надзея» — спецыяльны прыз кіраўніка дзяржавы за лепшае ўвасабленне ў творах вакальнага мастацтва славянскай тэмы<ref name=slavjanskibazar_35075>http://www.soyuz.by/projects/soyuz-projects/slavjanskibazar/35075.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191015073943/http://www.soyuz.by/projects/soyuz-projects/slavjanskibazar/35075.html |date=15 кастрычніка 2019 }}</ref>. === Працяг русіфкацыі і дэславянізацыя конкурса: з 2021 === Вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] ў Беларусі і [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]], якія спыніліся гвалтоўным чынам з боку беларускіх уладаў, а таксама [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|міграцыйны крызіс на мяжы Беларусі і Еўрасаюза]] адмоўна адбіліся, як на рэпутацыі фестывалю, так і спісе яго ўдзельнікаў. Удзел у фестывалі ў любой якасці (госця, канкурсанта, сябра журы) пачаў негатыўна ўспрымацца ва ўсходніх краінах [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]], а таксама ва Украіне. Вакол фестывалю 2021 года адбылося некалькі скандалаў праз удзел украінскіх<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=270975|title=Чарговы вядучы ад Украіны адмовіўся ехаць на «Славянскі базар»|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>, літоўскіх, латышскіх і некаторых расійскіх дзеячаў культуры і мастацтва. Удзел вядомых у сябе на радзіме вядучых, спевакоў і іншых культурных дзеячаў моцна крытыкаваўся грамадскасцю і паклоннікамі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=272976|title=Украінская спявачка ў эфіры АНТ сказала, што паедзе на «Славянскі базар». Але затым заявіла, што яе не так зразумелі|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271394|title=Агурбаш: Артысты, якія не паедуць на «Славянскі базар», аўтаматычна пераходзяць на бок святла|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>, якія праводзілі адмысловыя акцыі на [[Instagram]]-старонках артыстаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=270605|title=Следам за Галусцянам і Івановым ад «Славянскага базару» адмовілася Maruv|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=271004|title=Расійская спявачка Наташа Каралёва не будзе ўдзельнічаць у «Славянскім базары»|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>. З пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|вайны Расіі супраць Украіны ў 2022 годзе]] і [[Беларусь ва ўварванні Расіі ва Украіну|ўдзеле беларускіх уладаў]] на баку Расіі, пазіцыі фестывалю з яго дэвізам «Праз мастацтва — да міру і ўзаемаразумення!» была нанесена значная шкода, бо Беларусь перастала быць нейтральнай часткай канфлікту. Беларусь атрымала [[Міжнародныя санкцыі супраць Беларусі|новыя пакеты санкцый]], а ўсе культурніцкія і спартыўныя мерапрыемствы былі ці скасаваныя ці змянілі фармат пад нейтральныя краіны, якія адкрыта не падтрымалі ніводзін бок у вайне ці засталіся на баку Расіі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/292375|title=Стала вядома, каго з артыстаў запрасілі на «Славянскі базар». У асноўным тых, хто за вайну|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>. З 2022 года Украіна спыніла свой шматгадовы ўдзел ў фестывалі і ў конкурсе маладых выканаўцаў<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/295472|title=Лукашэнка на адкрыцці «Славянскага базару» прыкметна кульгаў. А ўдзельніцу ад Украіны знайшлі толькі адну|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>. Тэндэнцыя на прысутнасць расійскіх поп-зорак, дамінаване расійскіх наратываў і рускамоўнай культурнай павесткі ўзрасла. Арганізатары фестывалю зрабілі акцэнт на настальгію па савецкаму мінуламу, а таксама на расійскую поп-музыку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=275656|title=Мог называцца «Новая Еўропа». Чаму ўзнік «Славянскі Базар» і ці купляюць на яго квіткі|website=Наша Ніва|access-date=2023-08-01}}</ref>. У дызайне сцэны і спадарожных элементаў (акрамя асноўнага лагатыпа) цалкам займела перавагу руская мова, а артысты з Расіі цалкам пераважаюць у сваёй прысутнасці на культурніцкіх і гала-мерапрыемствах фестывалю. Адбылася хуткая дэславянізацыя конкурсу, які праходзіць у дні фестывалю. У конкурснай праграме вылучылася тэндэнцыя больш масавага ўдзелу канкурсантаў з усходніх краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] ці нееўрапейскіх канкурсантаў з [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]]. З 13 краін [[Еўропа|Еўропы]], дзе славянская мова з’яўляецца дзяржаўнай, толькі 3 (Беларусь, Расія, [[Боснія і Герцагавіна]]) прымаюць сталы ўдзел у фестывалі пасля пачатку Расійска-Украінскай вайны. У 2021 годзе з 14 удзельнікаў конкурсу толькі 6 прадстаўлялі [[Славянскія краіны|славянамоўныя]] краіны, з іх трое былі прадстаўнікамі Беларусі, Украіны і Расіі. З 14 удзельнікаў конкурсу 2022 года толькі 5 прадстаўлялі славянамоўныя краіны, з іх двое былі прадстаўнікамі Беларусі і Расіі. У конкурсе 2023 года доля ўдзельнікаў з славянамоўных краін знізілася да 3-х чалавек з 14, двое з якіх былі прадстаўнікамі Беларусі і Расіі. Такім чынам доля краін-ўдзельніц, дзе мова [[Славянскія мовы|славянскай моўнай групы]] з’яўляецца [[Афіцыйная мова|дзяржаўнай]], скарацілася з 42 % у [[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2020 года|2020]] да 20 % у 2023. Для параўнання: у 2010 годзе гэты паказчык дасягаў 55 %, а ў 1994 амаль 69 %. {| class="wikitable" |+ ! colspan="8" |Доля удзельнікаў конкурса з Славянскіх краін |- |'''1992''' |'''1994''' |'''2000''' |'''2005''' |'''2010''' |'''2015''' |'''[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2020 года|2020]]''' |2025 |- |100% |69% |55% |48% |58% |40% |42% |21% |} == Сімволіка фестывалю == Згодна з афіцыйным тлумачэннем Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» пазіцыяніруе сябе як «доўгатэрміновая, буйнамаштабная, міждзяржаўная культурная акцыя [[Саюзная Дзяржава|Саюза Расіі і Беларусі]], якая арыентавана на аб’яднанне шматнацыянальных творчых сіл, усяго самага каштоўнага, чым славіцца кожная з нацыянальных культур, на ўзаемадзеянне і ўзаемапранікненне розных культур, духоўнае яднанне народаў свету, стварэнне мірнай супольнасці. Фестываль мае адкрыты масавы характар, спрыяе адраджэнню і развіццю мастацкай культуры і мастацтва ў цэлым». Фест закліканы падтрымліваць маладыя таленты і наватарства ў мастацтве. Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» мае свой фестывальны знак (лагатып), фестывальны дэвіз, фестывальны сцяг, фестывальныя прызы і дыпломы. Фестывальны знак (лагатып) уяўляе сабой графічны малюнак кветкі [[васілёк|васілька]] (традыцыйнага для [[славянскія краіны|славянскіх краін]]), размешчанага на нотным стане. На лінейках нотнага стана, сімвалізуючых музычныя кірункі ў мастацтве, размяшчаецца славесны лагатып «Славянскі базар у Віцебску» на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Назва фестывалю паўтараецца на [[руская мова|рускай]] і [[англійская мова|англійскай мовах]], размяшчаючыся па крузе вакол фестывальнага знака. Фестывальны сцяг — палатно белага колеру са шматколерным фестывальным знакам у цэнтры. Дэвізам фестывалю з’яўляецца заклік «Праз мастацтва — да міру і ўзаемапаразумення!» У гэтым дэвізе складзены асноватворныя ідэі фестывалю. Гэта зварот да ўсіх удзельнікаў фестывалю, заклік да міру, прыгажосці, гармоніі і дасканаласці<ref>{{cite web|url=http://festival.vitebsk.by/ru/festival/symb|title=Сімволіка «Славянскага базара»|accessdate=July 23, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080809155357/http://festival.vitebsk.by/ru/festival/symb|archivedate=9 жніўня 2008|url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref>. == Праграма і фармат фестывалю == [[Файл:2011. Stamp of Belarus 18-2011-06-29-m1.jpg|thumb|Паштовая марка Беларусі, 2011]] === Культурная праграма === Праграма і фармат фестывалю зведалі некалькі трансфрамацый за час існавання мерапрыемства, але некаторыя элементы захоўваліся пастаянна і сталі традыцыйнымі. Да традыцыйных элементаў фестывалю варта аднесці ўрачыстыя адкрыццё і закрыццё фестывалю. Звычайна афіцыйныя мерапрыемствы пачынаюцца з прэс-канферэнцыі кіраўніцтва фестывалю і скончваюцца вялікім канцэртам адкрыцця ў [[Летні амфітэатр|Летнім амфітэатры]] Віцебска. Адметнай рысай канцэртаў адкрыцця і закрыцця з’яўляецца наяўнасць адразу трох вядучых, якія прадстаўляюць тры краіны-заснаваліцы «Славянскага базара». Першы фестываль адкрывалі тры жанчыны: [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] з Беларусі, Святлана Маргунова з Расіі і Віктар Вівласенка з Украіны. З 1993 года ў тройцы вядучых з’явілася [[Алена Спірыдовіч]], якая з тых часоў з’яўляецца нязменнай вядучай мерапрыемстваў у Летнім амфітэатры ад Беларусі. Традыцыйным з’яўляецца і прывітанне ўсім гледачам, якое паўтараецца на беларускай, рускай і [[украінская мова|ўкраінскай мовах]]. Да 2013 года на фестывалі праводзіліся так званыя дні культуры краін-заснавальніц «Славянскага базара». Звычайна ў гэтыя дні праводзілся выстаўкі, прэзентацыі, іншыя мерапрыемствы прысвечаныя культурным з’явам і жыццю Беларусі, Расіі ці Украіны. Фіналам кожнага дня культуры быў канцэрт майстроў культуры кожнай краіны. З пачатку 2000-х гадоў пачынае назірацца своеасаблівая праява абыякавасці да адмыслованга культурнага дня з боку ўкраінскай дэлегацыі. У асноўным гэта было звязана з недахопамі ў фінансаванні і невялікай папулярнасцю фестывалю ва Украіне. У 2006 годзе прыезд украінскай дэлегацыі, як і правядзенне мерапрыемстваў прысвечаных дню ўкраінскай культуры падчас фестываля, выклікаў шмат сумневаў і пытанняў. Гэта было звязана са зменамі ва ўкраінскім заканадаўстве, якое датычылася, між іншым, і арганізацыі фінансавання ўдзелу ўкраінскай дэлегацыі<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=2413|title=«Славянскі базар» пройдзе без Украіны?|accessdate=July 24, 2013}}{{ref-ua}}</ref>. У выніку дзень украінскай культуры на «Славянскім Базары» быў праведзены<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=2642|title=На «Славянскім базары» ўсё-такі будзе дзень Украіны|accessdate=July 24, 2013}}</ref>, але негатыўная тэндэнцыі ў дадзеным напрамку захаваліся, што імаверна было адным з прычын скасавання дзён культуры ў 2013 годзе. У першыя гады свайго існавання, фестывальнае кіраўніцтва не абмяжоўвался правядзеннем дзён культур толькі трох краін. У 1994 годзе ўпершыню прайшлі дні польскай і балгарскай культр (за выключеннем канцэртаў майстроў культуры). У 2002 годзе быў арганізаваны дзень культуры Балканскіх краін. Але гэта так і не зрабілася традыцыяй падчас фестываля. Сама насычанымі мерапрыемстваімі застваліся беларускі і расійскі дні. З 2006 года на фестывалі з’явіўся дзень Саюзнай Дзяржавы, які ў 2013 годзе замяніў скасаваныя дні культуры трох краін. Дастатковую папулярнасць падчас фестывалю набылі сольныя канцэрты поп-спевакоў. З сярэдзіны 2000-х гадоў яны сталі асноўнай крыніцай прыбытку для «Славянскага базара», бо збіраюць вялікую колькасць гледачоў. Зборы с канцэртаў былі настолкі вялікімі, што ў 2008 годзе віцэ-прэм’ер [[Аляксандр Мікалаевіч Косінец|Аляксандр Косінец]] прапанаваў вывесці фестываль на [[самаакупнасць]]<ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/culture?id=245739|title=Міжнародны фестываль мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» мусіць стаць самаакупным праектам|accessdate=July 24, 2013}}{{ref-ru}}</ref>. У той жа час факт звышпрысутнасці расійскай [[поп-культура|поп-культуры]] на «Славянскім базары» зрабіўся аб’ектам крытыкі ў адрас арганізатараў фестывалю<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=57216|title=Сяргей Будкін: «Няхай жыве «Славянскі базар»!|accessdate=July 24, 2013}}</ref>. Да поп-культурных традыцыйных з’яў можна аднесці і адмысловыя прэс-канферэнцыі «Зорны Час» — сустрэчы журналістаў з дзеячамі тэатра і кіно. Таксама ва ўсе фестывальныя дні ў Віцебску праводзіцца шмат культурных імпрэз: кіна- і тэатральныя прэм’еры, мастацкія выстаўкі, фестывалі народнай творчасці, працуюць разнастайныя кірмашы. З самага заснавання фестывалю, працуе «Горад Майстроў» — адмысловы кірмаш народных рамёстваў. Змянялася таксама і колькасць дзён адведзеных для правядзення фестывалю. На самым пачатку фестываль доўжыўся не больш за 4 дні, ў той час як у другой палове 2000-х гадоў колькасць фестывальных дзён дасягала 8 і болей. У 2013 годзе арганізатары вырашылі паменшыць колькасць дзён ізноў да пачатковых чатырох дзеля павялічэння якасці фестывалю. === Конкурс маладых выканаўцаў === {{main|Конкурс выканаўцаў эстраднай песні "Віцебск"}} [[Файл:Ruslana in Cologne, Germany 06.JPG|thumb|Ruslana in Cologne, Germany 06|[[Руслана]] — уладальніца Гран-пры конкурсу маладых выканаўцаў 1996]] Традыцыйным для фестывалю з’яўляецца конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск». Конкурс з’яўляецца адзіным фестывальным мерапрыемствам, якое прысутнічала на ўсіх без выключэння віцебскіх фестывалях пачынаючы ад моманту заснавання «Славянскага базару» у 1992 годзе. Паводле афіцыйнай фармулёўкі, конкурс мае за мэту «раскрыццё і падтрымку маладых талентаў, папулярызацыю музыкальнай культуры і мастацтва, узаемадзеянне і дыялог культур розных краін»<ref>{{cite web|url=http://newsby.org/documents/razn/pos01/postn01296.htm|title=Пастанова Міністэрства культуры РБ аб Міжнародным фестывалі мастацтваў "Славянскі базар у Віцебску"|accessdate=July 26, 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621051817/http://newsby.org/documents/razn/pos01/postn01296.htm|archivedate=21 чэрвеня 2010|url-status=dead}}{{ref-ru}}</ref>. [[Файл:Kudaibergen at New Wave in 2019.jpg|thumb|[[Дзімаш Кудайберген]] — уладальнік Гран-пры 2015 года]] Конкурс праводзяць у два туры, кожны тур у асобны дзень. Для конкурсу характэрны спецыфічныя патрабаванні, як патрабаванне спяваць песню кампазітара з славянскай краіны на адной з моў [[Славянскія мовы|славянскай моўнай групы]] ў суправаджэнні Нацыянальнага канцэртнага аркестра Беларусі пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Якаўлевіч Фінберг|Міхаіла Фінберга]] ў адзін з конкурсных дзён. Для ўдзелу ў конкурсе дапускаюцца выканаўцы ад 18 да 31 года. Кожная краіна мае права быць прадстаўлена толькі адным выканаўцам. Да 2006 года краіны-заснавальніцы фестывалю мелі магчымасць вылучаць двух прадстаўнікоў на конкурс, але ў мэтах павышэння відовішчнасці і папулярызацыі, гэта правіла было скасавана. Канкурсантаў ацэньвае міжнароднае журы. У асноўным гэта прадстаўнікі культурнай і мастацкай эліты з краін-удзельніц фестывалю. Колькасць членаў журы ад года на год мянялася: максімальная колькасць членаў журы была ў 1992 і 1993 гадах — 15 чалавек, мінімальная колькасць — 10 чалавек. Журы ацэньвае канкурсантаў па 10-бальнай сістэме, з пэўнай умовай не ацэньваць ніжэй за 4 бала. Ацэнкі журы суміруюць за два тура конкурсу і па рэзультатах выяўляюцца ўладальнікі Гран-пры, першай, другой і трэцяй прэміі. Па ўмовах конкурсу журы мае права не ўручаць Гран-пры, калі немагчыма вызначыць удзельніка, які падыходзіць паводле патрабаваных крытэрыяў для ўручэння прэміі. За ўсю гісторыю конкурсу такое здаралася толькі ў 1992, 1994 і 2017 гадах. Найбольш паспяховымі сярод удзельнікаў конкурсу былі прадстаўнікі Беларусі, якія атрымлівалі перамогу 7 разоў. Прадстаўнікі Украіны і [[Югаславія|Югаславіі]] перамагалі ў конкурсах 5 разоў,  Казахстана — 4 разы.. Шмат для каго з беларускіх прадстаўнікоў фестываль зрабіўся стартавай кропкай у музычнай кар’еры: [[Іна Афанасьева]], [[Ірына Дарафеева]], [[Вікторыя Алешка]], [[Пётр Ялфімаў]] і іншыя пачыналі свае творчыя кар’еры з удзелу ў віцебскім конкурсе. Сярод небеларускіх удзельнікаў конкурсу найбольшых поспехаў дасягнулі Марыя Навумава з Латвіі і [[Руслана]] з Украіны, якія рабіліся пераможцамі конкурсу Еўрабачанне ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|2002]] і [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] гадах адпаведна. Вялікую папулярнасць у сваіх краінах і [[Еўропа|Еўропе]] атрымалі [[Жэлька Ёксімавіч]] з [[Сербія|Сербіі]], [[Ташэ Праескі]] і Бобі Майсоскі з [[Македонія|Македоніі]]. З 2003 года праводзяць і дзіцячую версію конкурсу «Віцебск». У 1996—2002 гадах гэтаму папярэднічаў фестываль дзіцячых шоу-праграм. У дзіцячым конкурсе маюць права ўдзельнічаць дзеці ад 7 да 12 гадоў. Правілы амаль не адрозніваюцца ад дарослага конкурсу, за выключэннем умовы выканання кампазіцый пад аркестр. Балы, якія атрымоўваюць канкурсанты ў дзіцячым конкурсе, звычайна не публікуюць. Найбольшай колькасцю перамог у дзіцячым конкурсе валодаюць Беларусь — 7 Гран-пры і [[Румынія]] — яе прадстаўнікі 4 разы атрымлівалі Гран-пры конкурсу. {| class="wikitable" |+Пераможцы конкурса "Віцебск" !Год !Асноўны Конкурс !Дзіцячы конкурс |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1992 года|1992]] |{{сцяг Украіны}} {{iw|Алэкса Берэст|Алэкса Берэст|uk|Олекса Берест}} {{efn|Уладальнік Першай прэміі. Гран-Пры ў гэтым годзе не прысуджаўся.}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1993 года|1993]] |{{сцяг Украіны}} {{iw|Таісія Павалій|Таісія Павалій|uk|Повалій Таїсія Миколаївна}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1994 года|1994]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} {{iw|Мілан "Шчэпа" Шчэпавіч|Мілан "Шчэпа" Шчэпавіч|sr|Милан Шћеповић}} {{efn|Уладальнік Першай прэміі. Гран-Пры ў гэтым годзе не прысуджаўся.}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1995 года|1995]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} {{iw|Філіп Жмахер|Філіп Жмахер|sr|Filip Žmaher}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1996 года|1996]] |{{сцяг Украіны}} [[Руслана|Руслана Лыжычка]] |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1997 года|1997]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} {{iw|Святлана Слаўкавіч|Святлана Слаўкавіч|sr|Цеца Славковић}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1998 года|1998]] |{{flagicon|ISR}} Рафаэль Даган |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 1999 года|1999]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} [[Жэлька Ёксімавіч]] |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2000 года|2000]] |{{flagicon|MKD}} {{iw|Тошэ Проескі|Тошэ Проескі|en|Toše Proeski}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2001 года|2001]] |{{сцяг Расіі}} Тэона Дольнікава |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2002 года|2002]] |{{сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} {{iw|Мілаван "Зікі" Зімоніч|Мілаван "Зікі" Зімоніч|sr|Милован Зимоњић}} |не праводзіўся |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2003 года|2003]] |{{сцяг Беларусі}} Максім Сапацькоў |{{сцяг Румыніі}} Ноні Разван Энэ |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2004 года|2004]] |{{сцяг Беларусі}} [[Пётр Ялфімаў]] |{{сцяг Расіі}} Раман Грычушнікаў |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2005 года|2005]] |{{сцяг Беларусі}} [[Паліна Смолава]] |{{сцяг Беларусі}} [[Ксенія Сітнік]] |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2006 года|2006]] |{{сцяг Расіі}} Аксана Багаслоўская |{{сцяг Польшчы}} Катажына "Кася-Бэла" Меднік |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2007 года|2007]] |{{сцяг Украіны}} Наталя Краснянска |{{сцяг Беларусі}} [[Андрэй Кунец]] |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2008 года|2008]] |{{сцяг Літвы}} {{iw|Данатас Монтвідас|Данатас Монтвідас|en|Donny Montell}} |{{сцяг Расіі}} [[Луара Айрапецян|Лара]]{{efn|Армянская выканаўца [[Луара Айрапецян]] прадстаўляла на конкурсе 2008 года Расію пад псеўданімам Лара.}} |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2009 года|2009]] |{{сцяг Расіі}} Дзмітры Даніленка |{{сцяг Румыніі}} Марыя Крысціна Крэчун |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2010 года|2010]] |{{сцяг Харватыі}} {{iw|Дамір Кеджа|Дамір Кеджа|en|Damir Kedžo}} |{{сцяг Румыніі}} Марыа Галатану |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2011 года|2011]] |{{сцяг Беларусі}} [[Алена Ланская]] |{{сцяг Румыніі}} Ралука-Элена Урсу |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2012 года|2012]] |{{flagicon|MKD}} {{iw|Бобан Майсоўскі|Бобан Майсоўскі|en|Bobi Mojsovski}} |{{сцяг Грузіі}} Марыям Бічашвілі |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2013 года|2013]] |{{сцяг Польшчы}} Міхал Качмарэк |{{сцяг Балгарыі}} Персіяна Дзімітрава |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2014 года|2014]] |{{сцяг Мексікі}} {{iw|Радрыга дэ ла Кадэна|Радрыга дэ ла Кадэна|en|Rodrigo de la Cadena}} |{{сцяг Украіны}} Анастасія Багінская |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2015 года|2015]] |{{сцяг Казахстана}} {{iw|Дзімаш Кудайберген|Дзімаш Кудайберген|en|Dimash Qudaibergen}} |{{сцяг Казахстана}} Луіза Нуркуатава |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2016 года|2016]] |{{сцяг Беларусі}} Аляксей Грос |{{сцяг Расіі}} Настасся Гладзіліна |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2017 года|2017]] |{{сцяг Украіны}} {{iw|Уладзіслаў Сытнік|Уладзіслаў Сытнік|uk|Ситнік Владислав Анатолійович}} {{efn|Уладальнік Першай прэміі. Гран-Пры ў гэтым годзе не прысуджаўся.}} |{{сцяг Беларусі}} Марыя Магільная |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2018 года|2018]] |{{сцяг Румыніі}} Марчэл Рошка |{{сцяг Украіны}} Аляксандр Балабанаў |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2019 года|2019]] |{{сцяг Казахстана}} Адыльхан Макін |{{сцяг Беларусі}} Ксенія Галецкая |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2020 года|2020]] |{{сцяг Беларусі}} Раман Волазнеў |{{сцяг Беларусі}} Ангеліна Ламака |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2021 года|2021]] |{{сцяг Казахстана}} Рухія Байдукенава |{{сцяг Чарнагорыі}} Комнен Вукавіч |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2022 года|2022]] |{{сцяг Беларусі}} Ганна Трубяцкая |{{сцяг Беларусі}} Елісей Касіч |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2023 года|2023]] |{{сцяг Арменіі}} {{iw|Маша Мнджаян|Маша Мнджаян|en|Masha Mnjoyan}} |{{сцяг Казахстана}} Шэрхан Арыстан |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2024 года|2024]] |{{сцяг Малдовы}} Караліна Балан |{{Сцяг Узбекістана}} Ясміна Хуснідынава |- |[[Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск» 2025 года|2025]] |{{сцяг Казахстана}} Алмагуль Баталіева |{{сцяг Беларусі}} Амалія Сухан |} {{notelist}} == Трансляцыі фестывалю == [[Беларускае тэлебачанне]] цалкам забяспечвае трансляцыі ўсіх фестывальных і конкурсных дзён. Канцэрты адкрыцця і закрыцця, конкурсныя дні, канцэрты майстроў культуры транслюцца ў прамым эфіры на тэлеканалах «[[Беларусь 1]]» і «[[Беларусь 24]]». У мінулым трансляцыі праводзілі і на тэлеканале «[[Беларусь 2|Лад]]». Забеспячэннем трансляцый са «Славянскага базару» на тэрыторыі Расіі займаецца УДТРК. Тэлеканалы «[[Расія-1]]» і «[[РТР-Беларусь]]», якія ўваходзяць у холдынг, транслююць фестывальныя канцэрты ў скарочанай версіі на наступны дзень. У мінулым міжнародныя трансляцыі з фестывалю забяспечваў украінскі спадарожнікавы [[Міжнародны Славянскі Канал]]. Цяпер спадарожнікавыя трансляцыі арганізуюцца праз «Беларусь 24». == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14}} == Спасылкі == {{Commonscat|Slavianski bazar}} * [http://festival.vitebsk.by Афіцыйны сайт Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329132451/http://festival.vitebsk.by/ |date=29 сакавіка 2014 }} * [http://gck.by Афіцыйны сайт цэнтра культуры «Віцебск»] * [http://news.vitebsk.cc/?tag=slavyanski-bazaar Навіны Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі Базар у Віцебску»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090501211051/http://news.vitebsk.cc/?tag=slavyanski-bazaar |date=1 мая 2009 }} * [http://interfax.by/entertainment/slavyanskii-bazar «Славянскі Базар» на interfax.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090715111708/http://interfax.by/entertainment/slavyanskii-bazar |date=15 ліпеня 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Конкурс выканаўцаў эстраднай песні «Віцебск»}} [[Катэгорыя:Культура Віцебска]] [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:1992 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Славянскі базар у Віцебску| ]] iefz4rjfn9gx9nexnzgiz1sfeatooq5 0 59281 5166676 5164751 2026-07-16T21:54:52Z Bk1949 50943 5166676 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Яўген Васілевіч Міклашэўскі''' ({{ВД-прэамбула}}; Псеўданімы: ''Яўген Верабей'') — беларускі [[паэт]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. У [[1946]] г. пераехаў з бацькамі ў в. [[Кміты]] (цяпер [[Нясвіжскі раён]]). У 1953 г. паступіў у [[Нясвіжскі дзяржаўны каледж імя Якуба Коласа|Нясвіжскае педагагічнае вучылішча імя Якуба Коласа]], дзе правучыўся 3 гады. Апошні курс заканчваў у [[Пінскае педагагічнае вучылішча|Пінскім педагагічным вучылішчы]] (1957). Працаваў загадчыкам [[Вялікая Вулька|Вяліка-Вулькаўскай]] і [[Чарнеевічы (Пінскі раён)|Чарнеевіцкай]] пачатковых школ Пінскага раёна. Вучыўся ў [[Мінскі педагагічны інстытут замежных моў|Мінскім педагагічным інстытуце замежных моў]] (1962—1965). Працаваў загадчыкам аддзела часопіса «[[Родная прырода]]» (1972—1978), старшым рэдактарам аддзела прозы часопіса «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» (1978—1981), літкансультантам [[СП БССР]] (1981—1988). Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] (з 1980). Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1959 г. (часопіс «Полымя»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Свежасць» (1968), «Ганна з Пухавіч» (гумар, 1976), «Світальны водбліск» (1981, усе тры пад псеўд. ''Яўген Верабей''), «У спрадвечным руху» (1985), «Зара-заранка, зара-вячэрніца» (1989). У часопісе «Маладосць» апублікаваў аповесці «Чатыры дарогі» (1979) і «Мёртвая крыніца» (1989). У выдавецтве «Мастацкая літаратура» выдаў раман-даследаванне «Каханне і смерць або Лёс Максіма Багдановіча» (1994). Перакладае паэзію і прозу з [[англійская|англійска]]й і славянскіх моў. Пераклаў творы [[Д. Уолес]]а, [[Э. Хемінгуэй|Э. Хемінгуэя]], [[М. Пехаль|М. Пехаля]], [[М. Лермантаў|М. Лермантава]], [[С. Ясенін]]а, [[А. Кальцоў|А. Кальцова]], [[Р. Кіплінг]]а, [[Э. Колдуэл]]а, [[Наваі]], [[Машраб]]а, лібрэта [[Уладзімір Вольскі|У. Вольскага]] оперы [[С. Манюшка|С. Манюшкі]] «Галька». == Прызнанне == Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Івана Мележа|Літаратурнай прэміі імя Івана Мележа]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Міклашэўскі Яўген}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Яўген Міклашэўскі}} * Чыгрын С. У спрадвечным руху літаратуры // Ніва № 37. 2006, 10 верасн. С. 8. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Міклашэўскі Яўген}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] dq0uflxxz1z9bsl2s312jmmklds3cof 0 63881 5166583 5069091 2026-07-16T14:09:54Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Песні 1967 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5166583 wikitext text/x-wiki {{Гімн}} '''Шчаслівая будзь, слаўная зямля''' (мова сетсвана ''Fatshe leno la rona'') — дзяржаўны гімн [[Батсвана|Батсваны]], зацверджаны пасля атрымання незалежнасці ў [[1966]] г. Напісаны Кгалемангам Тумедыска Мотсетэ. == Словы на сетсвана == <blockquote>Fatshe leno la rona, <br /> Ke mpho ya Modimo,<br /> Ke boswa jwa borraetsho;<br /> A le nne ka kagiso. ''Прыпеў'':<br /> Tsogang, tsogang! banna, tsogang!<br /> Emang, basadi, emang, tlhagafalang!<br /> Re kopaneleng go direla<br /> Lefatshe la rona. Ina lentle la tumo<br /> La chaba ya Botswana,<br /> Ka kutlwano le kagisano,<br /> E bopagantswe mmogo. ''Прыпеў''</blockquote> {{rq|sources|wikify|translate}} {{Батсвана ў тэмах}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімны]] [[Катэгорыя:Батсвана]] [[Катэгорыя:Песні 1967 года]] jphx0p87azejxds9uw2po3kxwf209zy 5166584 5166583 2026-07-16T14:10:05Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Песні 1967 года]]; дададзена [[Катэгорыя:Песні 1966 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5166584 wikitext text/x-wiki {{Гімн}} '''Шчаслівая будзь, слаўная зямля''' (мова сетсвана ''Fatshe leno la rona'') — дзяржаўны гімн [[Батсвана|Батсваны]], зацверджаны пасля атрымання незалежнасці ў [[1966]] г. Напісаны Кгалемангам Тумедыска Мотсетэ. == Словы на сетсвана == <blockquote>Fatshe leno la rona, <br /> Ke mpho ya Modimo,<br /> Ke boswa jwa borraetsho;<br /> A le nne ka kagiso. ''Прыпеў'':<br /> Tsogang, tsogang! banna, tsogang!<br /> Emang, basadi, emang, tlhagafalang!<br /> Re kopaneleng go direla<br /> Lefatshe la rona. Ina lentle la tumo<br /> La chaba ya Botswana,<br /> Ka kutlwano le kagisano,<br /> E bopagantswe mmogo. ''Прыпеў''</blockquote> {{rq|sources|wikify|translate}} {{Батсвана ў тэмах}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гімны]] [[Катэгорыя:Батсвана]] [[Катэгорыя:Песні 1966 года]] cuhn0twblpjnigwketahdh4hk0gys4k 0 68859 5166670 5133421 2026-07-16T21:27:09Z Siliyiw 169172 5166670 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |выява = Konstanty Rokossowski w polskim mundurze.jpg |прыналежнасць = * {{Расійская імперыя}} * {{Сцягафікацыя|РСФСР|1918}} * {{USSR}} * {{POL}} (1949-1956) |гады службы = 1914—1968 |званне = * {{СССР, Маршал Савецкага Саюза}} * {{Маршал Польшчы}} |род войскаў = |камандаваў = ; карпусамі * [[9-ы механізаваны корпус (1-га фарміравання)|9-ы механізаваны]] ; арміямі * [[4-я армія (СССР)|4-я армія]] (11—17 ліпеня 1941) * [[16-я армія (СССР)|16-я армія]] ; франтамі * [[Бранскі фронт|Бранскі]] (7—9.1942) * [[Данскі фронт|Данскі]] (9.1942—2.1943) * [[Цэнтральны фронт|Цэнтральны]] (2—10.1943) * [[Беларускі фронт (1943)|Беларускі]] (10.1943—2.1944) * [[1-ы Беларускі фронт|1-ы Беларускі]] (2—11.1944) * [[2-гі Беларускі фронт|2-гі Беларускі]] (11.1944—5.1945) |вікісховішча = Konstanty Rokossowski }} '''Канстанці́н Ксаве́р’евіч (Канстанці́навіч) Ракасо́ўскі''' ({{lang-pl|Konstanty Rokossowski}}; {{ДН|15|09|1889}} — {{ДС|3|8|1968}}) — [[СССР|савецкі]] военачальнік, [[Маршал Савецкага Саюза]] (1944), [[маршал Польшчы]] (5 лістапада 1949). [[Двойчы Героі Савецкага Саюза|Двойчы Герой Савецкага Саюза]] (1944, 1945). == Паходжанне == Нарадзіўся ў [[Целяханы|Целяханах]] 3 (15) верасня 1889 года.<ref>{{Cite web |url=https://niab.by/newsite/by/kanstancin-rakasouski |title=У Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі адшуканы запіс аб нараджэнні Маршала Савецкага Саюза і Маршала Польшчы Канстанціна Ракасоўскага |access-date=5 мая 2021 |archive-date=5 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505123958/https://niab.by/newsite/by/kanstancin-rakasouski |url-status=dead }}</ref> На службе ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], не пазней за 1919 год, Ракасоўскі пачаў пазначаць годам нараджэння 1896-ы і падпісвацца Канстанцінам Канстанцінавічам, замест Канстанціна Ксавер’евіча. Таксама часам пішуць, што сапраўднае яго імя — Казімір. Пасля надання другога звання Героя Савецкага Саюза, як месца нараджэння пачаў пазначаць [[Вялікія Лукі]], дзе і паставілі яму помнік-бюст. Паводле кароткай аўтабіяграфіі, напісанай 27 снежня 1945 года, нарадзіўся ў Вялікіх Луках (паводле анкеты 1920 годв, у Варшаве). Бацька — Ксаверы Юзаф Ракасоўскі (1853—1902), паляк, паходзіў са шляхецкага роду [[Ракасоўскія|Ракасоўскіх]] герба Гляўбіч або Окша, рэвізор Варшаўскай чыгункі. Продкі страцілі шляхецтва, то-бок не былі зацверджаны ў расійскім дваранстве, у сярэдзіне XIX стагоддзя. Маці — Антаніна (Антаніда) Іванаўна Аўсяннікава (пам. 1911), беларуска родам з [[Целяханы|Целяхан]], настаўніца. Бацька паслаў Канстанціна вучыцца ў прыватнае тэхнічнае вучылішча Антона Лагуна, але ў 1902 годзе бацька памёр. Канстанцін працаваў памочнікам кандытара, потым дантыста, а ў 1909—1914 гадах — каменячосам у майстэрні Стэфана Высоцкага, мужа сваёй цёткі Соф’і, у Варшаве, а потым у мястэчку [[Груец]] за 35 км на паўднёвы захад ад Варшавы. У 1911 годзе памерла маці. == Першая сусветная вайна == [[2 жніўня]] [[1914]] года 18-гадовы (паводле анкеты, а ў рэчаіснасці — 25-гадовы) Канстанцін паступіў дабравольцам у 5-ы драгунскі Каргапольскі полк [[5-я кавалерыйская дывізія (Расія)|5-й кавалерыйскай дывізіі]] [[12-я армія (Расійская імперыя)|12-й арміі]] і быў залічаны ў 6-ы эскадрон. У красавіку [[1920]] года, запаўняючы кандыдацкую картку на замяшчэнне камандных пасад, Ракасоўскі паказаў, што ў царскім войску служыў [[вальнапісаны]]м і скончыў 5 класаў гімназіі. У рэчаіснасці ён служыў толькі ахвотнікам (дабравольцам) і, такім чынам, не меў патрэбнага адукацыйнага цэнзу ў 6 класаў гімназіі для таго, каб служыць вальнапісаным. 8 жніўня Ракасоўскі вызначыўся пры правядзенні коннай разведкі каля вёскі Ястржэм, за што быў узнагароджаны [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] 4-й ступені і ўзведзены ў [[яфрэйтар]]ы. Браў удзел у баях пад Варшавай, навучыўся абыходзіцца з канём, авалодаў вінтоўкай, шашкай і пікай. У пачатку красавіка [[1915]] года дывізія была перакінута ў [[Літва|Літву]]. У баі пад горадам [[Панявежыс|Панявежам]] Ракасоўскі атакаваў нямецкую артылерыйскую батарэю, за што быў прадстаўлены да [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскага крыжа]] 3-й ступені, аднак узнагароду не атрымаў. У баі за чыгуначную станцыю Трашкуны, разам з некалькімі драгунамі, скрытна захапіў акоп нямецкай палявой варты, і [[20 ліпеня]] быў узнагароджаны [[Георгіеўскі медаль|Георгіеўскім медалём]] 4-й ступені. Каргапольскі полк вёў акопную вайну на беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]. Зімой-вясной [[1916]] года ў складзе партызанскага атрада, сфарміраванага з драгунаў, Канстанцін шматразова перасякаў раку дзеля разведкі. [[6 мая]] за атаку нямецкай заставы атрымаў Георгіеўскі медаль 3-й ступені. У атрадзе ён пазнаёміўся з унтэр-афіцэрам Адольфам Юшкевічам, які меў рэвалюцыйныя погляды. У чэрвені вярнуўся ў склад палка, дзе зноў перапраўляўся цераз раку ў разведвальны пошук. [[Файл:Rokossovsky 1916.jpg|міні|Малодшы унтэр-афіцер К. Ракасоўскі, 1917 год]] Пад канец кастрычніка пераведзены ў вучэбную каманду 1-га запаснога кавалерыйскага палка. У лютым [[1917]] года Каргапольскі полк перафарміравалі, Ракасоўскі трапіў у 4-ы эскадрон, разам з іншымі байцамі па лёдзе пераходзіў Дзвіну і атакаваў нямецкія каравулы. [[5 сакавіка]] полк часова знаходзіўся ў тыле, быў скліканы, і перад конным строем палкоўнік Пётр Міхайлавіч Дараган зачытаў акт аб адрачэнні [[Адрачэнне Мікалая II|Мікалая II]] ад прастола. [[11 сакавіка]] полк прысягнуўся [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]]. У палку з’явіліся перакананыя прыхільнікі [[бальшавік]]оў, сярод якіх быў Іван Уладзіміравіч Цюленеў, згодна [[Загад № 1|Загаду № 1]] [[Петраградскі савет працоўных і салдацкіх дэпутатаў|Петраградскага Савета]] быў абраны палкавы камітэт. [[29 сакавіка]] Ракасоўскі быў узведзены ў малодшыя унтэр-афіцэры. Немцы наступалі на [[Рыга|Рыгу]]. З [[19 жніўня]] Каргапольскі полк прыкрываў адыход пяхоты і абозаў у [[Латвія|Латвію]]. [[23 жніўня]] Ракасоўскі з групай драгунаў адправіўся на разведку каля мястэчка Кроненберг і выявіў нямецкую калону, што рухалася па [[пскоў]]скай шашы. [[24 жніўня]] 1917 года быў прадстаўлены і [[21 лістапада]] ўзнагароджаны Георгіеўскім медалём 2-й ступені. Драгуны выбралі Ракасоўскага ў эскадронны, а потым у палкавы камітэт, які вырашаў пытанні жыцця палка. Стрыечнік — таварыш па службе Франц Ракасоўскі<ref>''Кардашов В. И.'' [http://militera.lib.ru/bio/kardashov/03.html В драгунском мундире.] // Рокоссовский. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1980.</ref> з групай драгунаў-палякаў вярнуўся ў Польшчу і ўступіў у [[Польская вайсковая арганізацыя|вайсковую арганізацыю]], якая фарміравалася лідарамі польскіх нацыяналістаў. У снежні 1917 года Канстанцін Ракасоўскі, Адольф Юшкевіч і іншыя драгуны ўступілі ў [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвоную Гвардыю]]. Пад канец снежня Каргапольскі полк быў перакінуты ў тыл на ўсход. [[7 красавіка]] 1918 года на станцыі Дзікая, на захад ад [[Волагда|Волагды]], 5-ы Каргапольскі драгунскі полк быў расфарміраваны. == Грамадзянская вайна == З кастрычніка 1917 года добраахвотна перайшоў у [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвоную Гвардыю]] (у Каргапольскі чырвонагвардзейскі атрад радавым чырвонагвардзейцам), потым у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. З лістапада 1917 года па люты 1918 года ў складзе Каргапольскага чырвонагвардзейскага кавалерыйскага атрада, на пасадзе памочніка начальніка атрада, Ракасоўскі браў удзел у задушэнні контррэвалюцыйных паўстанняў у раёне Волагды, [[Буй|Буя]], [[Галіч (Кастрамская вобласць)|Галіча]] і [[Салігаліч]]а. З лютага па ліпень 1918 года браў удзел у задушэнні [[Анархізм|анархісцкіх]] і казацкіх контррэвалюцыйных выступленняў на Слабажаншчыне (у раёне [[Харкаў|Харкава]], [[Унеча|Унечы]], Міхайлаўскага хутара) і ў раёне [[Карачаў]] — [[Бранск]]. У ліпені 1918 года, у складзе таго ж атрада, перакінуты на [[Усходні фронт РСЧА|Усходні фронт]] пад [[Екацярынбург]] і браў удзел у баях з [[Белы рух|белагвардзейцамі]] і чэхаславакамі пад станцыяй [[Кузіна (Свярдлоўская вобласць)|Кузіна]], Екацярынбургам, станцыямі Шамары і Шаля да жніўня 1918 года. Са жніўня 1918 года атрад перафарміраваны ў 1-ы Уральскі імя Валадарскага кавалерыйскі полк, Ракасоўскі прызначаны камандзірам 1-га эскадрона. [[7 сакавіка]] 1919 года ўступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] (членскі білет № 239). У [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскую вайну]] — камандзір [[эскадрон]]а, асобнага [[дывізіён]]а, асобнага кавалерыйскага палка. [[7 лістапада]] 1919 года на поўдзень ад станцыі Мангут, у сутычцы з намеснікам начальніка 15-й Омскай Сібірскай стралковай дывізіі арміі [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]], палкоўнікам [[Мікалай Савяр’янавіч Вазнясенскі|М. С. Вазнясенскім]] (у мемуарах Ракасоўскага памылкова «Васкрасенскім») засек апошняга, а сам быў паранены ў плячо. {{цытата|…7 лістапада 1919 года мы здзейснілі набег на тылы белагвардзейцаў. Асобны Уральскі кавалерыйскі дывізіён, якім я тады камандаваў, прадраўся ноччу праз баявыя парадкі калчакоўцаў, здабыў звесткі, што ў станіцы Каравульная размясціўся штаб омскай групы, зайшоў з тылу, атакаваў станіцу і, змяўшы белыя часткі, разграміў гэты штаб, захапіў палонных, у іх ліку шмат афіцэраў. У час атакі ў адзінаборстве з камандуючым омскай групай генералам Васкрасенскім я атрымаў ад яго кулю ў плячо, а ён ад мяне — смяротны ўдар шашкай…<ref name="Dolg">''Рокоссовский К. К.'' Солдатский долг. — 5-е изд. — {{М.}}: Воениздат, 1988. — 367 с.: 8 л, іл. — (Военные мемуары).</ref>}} [[23 студзеня]] 1920 года Ракасоўскі быў прызначаны камандзірам 30-га кавалерыйскага палка 30-й дывізіі 5-й арміі. Летам [[1921]] года, камандуючы [[Чырвоныя, Грамадзянская вайна на Расіі|чырвоным]] 35-м кавалерыйскім палком, у баі пад [[Кяхта|Троіцкасаўскам]] нанёс паражэнне 2-й брыгадзе генерала [[Барыс Пятровіч Рэзухін|Б. П. Рэзухіна]] з [[Азіяцкая конная дывізія|Азіяцкай коннай дывізіі]] генерала [[Раман Фёдаравіч Унгерн фон Штэрнберг|барона Р. Ф. фон Унгерн-Штэрнберга]] і быў цяжка паранены<ref name="Sokolov">''Соколов Б. В.'' Барон Унгерн. Чёрный всадник. — {{М.}}: [[АСТ (издательство)|АСТ-ПРЕСС КНИГА]]. — (Историческое расследование). — ISBN 978-5-462-00585-5</ref>. За гэты бой Ракасоўскага ўзнагародзілі [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. У кастрычніку 1921 года пераведзены камандзірам 3-й брыгады [[5-я Кубанская кавалерыйская дывізія|5-й Кубанскай кавалерыйскай дывізіі]]. У кастрычніку [[1922]] года ў сувязі з перафарміраваннем 5-ы дывізіі ў Асобную 5-ю Кубанскую кавбрыгаду, па ўласным жаданні прызначаны на пасаду камандзіра 27-га кавалерыйскага палка гэтай жа брыгады. У [[1923]]—[[1924]] гадах браў удзел у баях супраць белагвардзейскіх атрадаў генерала Мыльнікава, палкоўніка Дзераўцова, Дуганава, Гардзеева і сотніка Шадрына І. С., якія выйшлі на тэрыторыю СССР, у Забайкалле (узначальваў Срэценскі баявы ўчастак). [[9 чэрвеня]] 1924 года, у час правядзення аператыўна-вайсковай аперацыі супраць атрадаў Мыльнікава і Дзераўцова, Ракасоўскі ўзначальваў адзін з атрадаў чырвонаармейцаў, які ішоў па вузкай таежнай сцежцы. {{цытата|…Ішоўшы наперадзе Ракасоўскі натыкнуўся на Мыльнікава, зрабіў у яго два стрэлы з маўзера. Мыльнікаў зваліўся. Ракасоўскі мяркуе, што Мыльнікаў паранены, але з прычыны непраходнай тайгі, відаць, адпоўз пад куст, яго не маглі знайсці…<ref>Матэрыялы архіва Упраўлення ФСБ Расіі па Забайкальскім краі (справа З. І. Гардзеева)</ref>}} Мыльнікаў выжыў. Неўзабаве чырвоныя аператыўным шляхам усталявалі месцазнаходжанне параненага генерала Мыльнікава на хаце аднаго з мясцовых жыхароў і [[27 чэрвеня]] 1924 года арыштавалі яго. Атрады Мыльнікава і Дзераўцова былі разгромленыя ў адзін дзень. == Міжваенны перыяд == [[30 красавіка]] 1923 года Ракасоўскі ажаніўся з Юліяй Пятроўнай Барміной. [[17 чэрвеня]] [[1925]] года ў іх нарадзілася дачка Арыядна. Верасень [[1924]] — жнівень [[1925]] года — слухач [[Курсы ўдасканалення каманднага саставу|кавалерыйскі курсаў удасканалення каманднага складу]], разам з [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгіем Жукавым]] і [[Андрэй Іванавіч Яроменка|Андрэем Яроменкам]]. З ліпеня [[1926]] года па ліпень [[1928]] года Ракасоўскі служыў у [[Манголія|Манголіі]] інструктарам асобнай Мангольскай кавдывізіі (горад [[Улан-Батар]]). Са студзеня па красавік [[1929]] года прайшоў курсы ўдасканалення вышэйшага начальніцкага складу пры [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Акадэміі імя М. В. Фрунзэ]], дзе пазнаёміўся з працамі [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. У [[1929]] годзе камандаваў 5-й асобнай кубанскай кавалерыйскай брыгадай (размяшчалася ў Ніжняй Бярозаўцы пад [[Верхняудзінск]]ам), у лістападзе [[1929]] года ўдзельнічаў у Маньчжура-Чжалайнорскай (Маньчжура-Джалайнорскай) наступальнай аперацыі РСЧА<ref>В пламени и славе. Очерки истории Краснознамённого Сибирского военного округа. 2-е изд., испр. и доп. Новосибирск, Новосибирское кн. изд-во, 1988. стр.50-54.</ref>. Са студзеня [[1930]] года Ракасоўскі камандаваў [[7-я кавалерыйская дывізія (СССР)|7-й Самарскай кавалерыйскай дывізіяй]] (адным з камандзіраў брыгад у якой быў [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]]). У лютым [[1932]] года пераведзены на пасаду камандзіра-камісара 15-й Асобнай кубанскай кавалерыйскай дывізіяй (Даурыя). З увядзеннем у [[1935]] годзе персанальных званняў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]] атрымаў званне [[камдыў]]<ref>[http://rkka.ru/handbook/personal/2484.htm Приказ Народного Комиссара обороны Союза ССР по личному составу армии № 2494] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110606164817/http://www.rkka.ru/handbook/personal/2484.htm |date=6 чэрвеня 2011 }}.</ref>. У [[1936]] годзе Канстанцін Ракасоўскі камандуе 5-м кавалерыйскім корпусам у [[Пскоў|Пскове]]. == Арышт == [[27 чэрвеня]] [[1937]] года быў выключаны з УКП(б) «за страту класавай пільнасці»<ref>Свидетельствуют документы 1936—1937 гг. // Псков. — 1995. — № 3. — С. 101.</ref>. У асабістай справе Ракасоўскага мелася інфармацыя, што ён быў цесна звязаны з [[камкор]]ам Касьянам Чайкоўскім<ref>''Твердовский И.'' Маршалы Победы. Жуков и Рокоссовский (док. фильм). — Россия, 2005.</ref>. [[22 ліпеня]] 1937 года звольнены з РСЧА «па службовай неадпаведнасці»<ref>''Газенко Р.'' Маршал Рокоссовский. Любовь на линии огня (док. фильм). — Россия, 2006.</ref>. Камкор Іван Куцякоў даў паказанні на [[камандарм 2-га рангу|камандарма 2-га рангу]] Міхаіла Веліканава і іншых, а той, у ліку іншых, «паказаў» на К. К. Ракасоўскага<ref>''Сувениров О. Ф.'' Трагедия РККА 1937—1938. — {{М.}}: ТЕРРА, 1998. — С. 167.</ref>. Начальнік разведаддзела штаба [[Забайкальская ваенная акруга|ЗабВА]] даў паказанні, што Ракасоўскі ў 1932 годзе сустракаўся з начальнікам японскай ваеннай місіі ў Харбіне [[Міцітара Камацубара]]<ref>''Красунов В. К., Ермаков А. И.'' [http://militera.lib.ru/bio/krasunov_ermakov01/text.html#t25 Великие русские полководцы и флотоводцы. Истории о верности, о подвигах, о славе.] — М.: Центрполиграф, 2011. — 320 с. — Тираж 3000 экз. ISBN 978-5-227-02579-1.</ref>. У жніўні 1937 года Ракасоўскі паехаў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], дзе быў арыштаваны па абвінавачванні ў сувязях з [[Польшча|польскай]] і [[Японія|японскай]] [[разведка]]мі, стаўшы ахвярай ілжывых паказанняў. Два з паловай гады правёў пад следствам (следчая справа № 25358-1937). {{Пачатак цытаты}}Доказы будаваліся на сведчаннях паляка Адольфа Юшкевіча, паплечніка Ракасоўскага ў грамадзянскую. Але Ракасоўскі добра ведаў, што Юшкевіч загінуў пад Перакопам. Ён сказаў, што ўсе падпіша, калі Адольфа прывядуць на вочную стаўку. Сталі шукаць Юшкевіча і выявілі, што ён даўно памёр.{{Канец цытаты|крыніца = К. В. Ракасоўскі, унук<ref>[http://www.flb.ru/info/33931.html Константин Рокоссовский: Брежнев плакал на похоронах деда].</ref>.}} З [[17 жніўня]] 1937 па [[22 сакавіка]] [[1940]] года, згодна даведцы ад [[4 красавіка]] 1940 года<ref name="Dela">Личные дела трёх маршалов. // Известия, № 108. — 9 мая 1992.</ref>, трымалі ва Унутранай турме Упраўлення дзяржбяспекі НКУС па Ленінградскай вобласці на Шпалернай вуліцы<ref name="Dela" />. Па словах праўнучкі Ракасоўскага, якая спасылаецца на расказы жонкі [[Маршал роду войск|маршала артылерыі]] [[Васіль Іванавіч Казакоў|Казакова]]<ref name="кп">[http://www.kp.ru/daily/24290.4/484552/ Правнучка маршала Рокоссовского: Мой прадед командовал Парадом Победы // KP.RU, 07.05.2009].</ref>, Ракасоўскага жорстка катавалі і білі. У гэтых катаваннях прымаў удзел начальнік Ленінградскага У[[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Леанід Міхайлавіч Закоўскі|Закоўскі]]. Ракасоўскаму выбілі некалькі пярэдніх зубоў, зламалі тры рабры, малатком білі па нагах, а ў 1939 годзе яго выводзілі ў двор турмы на расстрэл і давалі халасты стрэл. Аднак Ракасоўскі не даў ілжывых паказанняў ні на сябе, ні на іншых<ref>''Константинов.'' К. Рокоссовский. Победа НЕ любой ценой, — {{М.}}: Эксмо, 2006. — С. 42. — ISBN 5-699-17652-7.</ref>. Па расказе праўнучкі, у сваіх запісах адзначыў, што вораг пасеяў сумненні і падмануў партыю — гэта прывяло да арыштаў невінаватых<ref name="sovsek">Час Кучера: «Рокоссовский. Парад победы». — телекомпания «Совершенно Секретно», 2009 г.</ref>. Па звестках палкоўніка юстыцыі Кліміна Ф. А., былога ў ліку трох суддзяў [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі ВС СССР]], якія разбіралі справу Ракасоўскага, у сакавіку 1939 года адбыўся суд, але ўсе сведкі, якія далі паказанні, ужо былі мёртвыя. Разгляд справы быў адкладзены на даследаванне, восенню 1939 года адбылося другое пасяджэнне, якое таксама адклала вынясенне прысуду<ref>''Курчавов, И.'' Поверить глазам. // Ветеран, № 9. — 1993.</ref>. Па некаторых здагадках, Ракасоўскі быў этапаваны ў лагер<ref>''Айно Куусинен''. [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=1611 Господь низвергает своих ангелов (воспоминания 1919—1965). — Петрозаводск: Карелия, 1991. — С. 163].</ref>. Ёсць версія, што ўвесь гэты час Ракасоўскі знаходзіўся ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Іспаніі]] ў якасці ваеннага эмісара пад псеўданімам, як мяркуецца, Мігель Марцінес (з «Іспанскага дзённіка» [[Міхаіл Яфімавіч Кальцоў|М. Я. Кальцова]])<ref>''Томас Хью''. Гражданская война в Испании 1931—1939 гг. — {{М.}}: ЗАО Центрполиграф, 2003. — С. 273.</ref>. 22 сакавіка 1940 года Ракасоўскі быў вызвалены, у сувязі са спыненнем справы, пры хадайніцтве [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|С. К. Цімашэнкі]] [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]], і рэабілітаваны<ref>[http://ria.ru/ocherki/20110421/366842355.html В 39-м будущего маршала Рокоссовского дважды выводили на расстрел].</ref>. К. К. Ракасоўскага цалкам аднаўляюць у правах, на пасадзе і ў партыі, і вясну ён праводзіць з сям’ёй на курорце ў [[Сочы]]<Ref group = "заўв.">Да пачатку [[перабудова|перабудовы]] і [[Галоснасць|галоснасці]] рэпрэсіі супраць ваеннаслужачых у СССР адкрыта не абмяркоўваліся. Так, мемуары Ракасоўскага пачынаюцца словамі «Вясной 1940 года я разам з сям’ёй пабываў у Сочы» (К. К. Рокоссовский. «Солдатский долг», 1968, изд. Воениздат, С. 3).</ref>. У тым жа годзе з увядзеннем генеральскіх званняў у РСЧА яму прысвойваецца званне «[[генерал-маёр]]а». Пасля адпачынку Ракасоўскі быў прызначаны ў распараджэнне камандуючага [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўскай асаблівай ваеннай акругай]] (КАВА) генерала арміі Г. К. Жукава, а, па вяртанні 5-га кавалерыйскага корпуса з паходу ў [[Бесарабія|Бесарабію]] (чэрвень — ліпень 1940 года) у склад кавалерыйскай армейскай групы КАВА (горад [[Славута]]), уступіў у камандаванне корпусам. У лістападзе 1940 года Ракасоўскі атрымаў новае прызначэнне на пасаду камандзіра [[9-й механізаваны корпус (СССР)|9-га механізаванага корпуса]], які яму трэба было сфарміраваць у КАВА. == Вялікая Айчынная вайна == === Пачатковы перыяд вайны === [[Файл:RokossovskyKK.jpg|міні|[[Генерал-лейтэнант]] К. К. Ракасоўскі, 1941 год.]] Камандаваў [[9-ы механізаваны корпус|9-м механізаваным корпусам]] ў бітве пад [[Бітва за Дубна-Луцк-Броды|Дубна-Луцкам-Бродамі]]. Нягледзячы на некомплект танкаў і транспарту, войскі 9 мехкорпуса на працягу чэрвеня — ліпеня 1941 гады актыўнай абаронай выматвалі суперніка, адыходзячы толькі па загаду. За поспехі быў прадстаўлены да 4-га ордэна «Чырвонага Сцяга». [[11 ліпеня]] 1941 года прызначаны камандуючым [[4-я армія (СССР)|4-й арміяй]] на паўднёвым флангу [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] (замест арыштаванага і пазней расстралянага [[Аляксандр Андрэевіч Карабкоў|А. А. Карабкова]]), [[17 ліпеня]] Ракасоўскі прыбыў у [[штаб]] Заходняга фронту, аднак, у сувязі з пагаршэннем становішча, яму было даручана кіраўніцтва аператыўнай групай [[Смаленская абарона, 1941|для аднаўлення становішча ў раёне Смаленска]]. Яму вылучылі групу [[афіцэр]]аў, радыёстанцыю і два аўтамабілі; астатняе ён павінен быў дабіраць сам: спыняць і падпарадкоўваць сабе рэшткі [[19-я армія (СССР)|19-й]], [[20-я армія (СССР)|20-й]] і [[16-я армія (СССР)|16-й]] армій, якія выходзілі са смаленскага катла і ўтрымліваць гэтымі сіламі раён [[Ярцава]]. Маршал успамінаў: {{цытата|У штабе фронту я азнаёміўся з дадзенымі на 17 ліпеня. Работнікі штаба не вельмі ўжо былі ўпэўненыя, што іх матэрыялы дакладна адпавядаюць рэчаіснасці, паколькі з некаторымі арміямі, у прыватнасці з 19-й і 22-й, не было сувязі. Паступілі звесткі аб з’яўленні ў раёне Ельні нейкіх буйных танкавых часцей праціўніка<ref name = "Dolg"/>.}} Гэтая няпростая задача была паспяхова вырашана: {{Цытата|У кароткі час сабралі прыстойную колькасць людзей. Былі тут пехацінцы, артылерысты, сувязісты, сапёры, кулямётчыкі, мінамётчыкі, медыцынскія работнікі… У нашым распараджэнні апынулася нямала грузавікоў. Яны нам вельмі спатрэбіліся. Так пачалося ў працэсе баёў фарміраванне ў раёне Ярцава злучэння, якое атрымала афіцыйную назву «група генерала Ракасоўскага» <ref name = "Dolg"/>.}} Група Ракасоўскага спрыяла дэблакадзе акружаных у раёне Смаленска савецкіх армій. 10 жніўня яна была рэарганізавана ў [[16-я армія (СССР)|16-ю армію (другога фарміравання)]], а Ракасоўскі стаў камандуючым гэтай арміяй; [[11 верасня]] 1941 года атрымаў званне [[генерал-лейтэнант]]а. === Бітва за Маскву === [[Файл:RIAN archive 1417 The examination of trophies.jpg|thumb|Камандуючы [[16-я армія (СССР)|16-й арміі]] К. К. Ракасоўскі (2-і злева), член Ваеннага Савета [[Аляксей Андрэевіч Лабачоў|А. А. Лабачоў]] і пісьменнік [[Уладзімір Пятровіч Стаўскі|У. П. Стаўскі]] аглядаюць захопленую тэхніку праціўніка.]] У пачатку Маскоўскай бітвы асноўныя сілы 16-й арміі Ракасоўскага патрапілі ў [[Вяземская аперацыя|Вяземскі «кацёл»]], аднак упраўленне 16-й арміі, перадаўшы войскі 19-й арміі, паспела выйсці з акружэння. «Новай» 16-й арміі было загадана прыкрыць Валакаламскі кірунак, пры гэтым Ракасоўскаму зноў прыйшлося збіраць сабе войска. Ракасоўскі перахопліваў войскі на маршы; у яго распараджэнне паступіў асобны курсанцкі полк, створаны на базе [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Маскоўскага пяхотнага вучылішча імя Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]], [[8-я гвардзейская стралковая дывізія|316-я стралковая дывізія]] [[генерал-маёр]]а [[Іван Васільевіч Панфілаў|І. В. Панфілава]], [[3-ці кавалерыйскі корпус]] [[генерал-маёр]]а [[Леў Міхайлавіч Даватар|Л. М. Даватара]]. Неўзабаве пад Масквой была адноўлена суцэльная лінія абароны, і завязаліся ўпартыя баі. Аб гэтай бітве Ракасоўскі так напісаў [[5 сакавіка]] [[1948]] года: {{Цытата|У сувязі з прарывам абароны на ўчастку 30-й арміі і адыходу частак 5-й арміі, войскі 16-й арміі, змагаючыся за кожны метр, у жорсткіх баях былі адціснуты да Масквы на рубяжы: паўночней Чырвоная Паляна, Крукава, Істра, і на гэтым рубяжы ў жорсткіх баях канчаткова спынілі нямецкі наступ, а затым перайшоўшы ў агульнае контрнаступленне, сумесна з іншымі войскамі, праводзімае па задуме таварыша Сталіна, вораг быў разбіты і адкінуты далёка ад Масквы.}} Менавіта пад Масквой К. К. Ракасоўскі набыў палкаводчы аўтарытэт. За бітву пад Масквой К. К. Ракасоўскі быў узнагароджаны [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. У гэты перыяд у 85-м паходна-палявым шпіталі пры штабе арміі ён пазнаёміўся з ваендоктарам 2-га рангу Галінай Васільеўнай Таланавай<ref>[http://www.trud.ru/issue/article.php?id=200509081660801 Фронтовая любовь маршала Рокоссовского]</ref>. === Раненне === [[8 сакавіка]] 1942 года Ракасоўскі быў паранены асколкам снарада. Раненне апынулася цяжкім — былі закранутыя правае [[Лёгкія|лёгкае]], [[печань]], [[Рабро|рэбры]] і [[пазваночнік]]. Пасля аперацыі ў [[Казельск]]у быў дастаўлены ў маскоўскі шпіталь у будынку [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Ціміразеўскай акадэміі]], дзе праходзіў лячэнне да 23 мая 1942 года. === Сталінградская бітва === [[Файл:Командующий войсками Донского фронта генерал-лейтенант Рокоссовский К.К. на боевой позиции в р-не г.Сталинграда. 1942 г.jpg|міні|Камандуючы войскамі Данскога фронту К. К. Ракасоўскі на баявой пазіцыі ў раёне Сталінграда. 1942 год]] 26 мая прыбыў у [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]] і зноў прыняў камандаванне 16-й арміяй. З 13 ліпеня 1942 года — камандуючы войскамі [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]]. 30 верасня 1942 года генерал-лейтэнант К. К. Ракасоўскі быў прызначаны камандуючым [[Данскі фронт|Данскім фронтам]]. Пры яго ўдзеле быў распрацаваны план [[Аперацыя «Уран»|аперацыі «Уран»]] па акружэнню і знішчэнню варожай групоўкі, што наступала на [[Валгаград|Сталінград]]. Сіламі некалькіх франтоў 19 лістапада 1942 года пачалося правядзенне аперацыі, 23 лістапада кальцо вакол 6-й арміі генерала [[Фрыдрых Вільгельм Эрнст Паўлюс|Ф. Паўлюса]] было замкнёна. Пазней Ракасоўскі падвёў вынік: {{цытата|…паспяхова была выкананая задача, звязаная з удзелам войскаў Данскога фронту ў агульным наступленні, праведзеным паводле задумы таварыша Сталіна, якое вылілася ў поўнае акружэнне ўсёй Сталінградскай групоўкі немцаў…<ref name=autogenerated1>Личные дела трёх маршалов // Известия, №108. – 9 мая 1992.</ref>}} Кіраўніцтва па разгрому варожай групоўкі Стаўка даручыла Данскому фронту на чале з К. К. Ракасоўскім, які 15 студзеня 1943 года атрымаў званне [[генерал-палкоўнік]]а. [[31 студзеня]] 1943 года армія пад камандаваннем К. К. Ракасоўскага паланілі [[фельдмаршал]]а Ф. Паўлюса, 24 генерала, 2500 нямецкіх афіцэраў, 90 тысяч салдат. [[28 студзеня]] 1943 года Ракасоўскі быў узнагароджаны толькі што заснаваным [[ордэн Суворава|ордэнам Суворава]]. === Курская бітва === Ракасоўскі пісаў у аўтабіяграфіі: {{цытата|У лютым 1943 года загадам таварыша Сталіна прызначаюся камандуючым [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным фронтам]]. Кіраваў дзеяннямі войскаў гэтага фронту у вялікай абарончай, а затым контрнаступальнай бітве, праведзенай паводле задумы таварыша Сталіна на Курска-Арлоўскай дузе…<ref name = "Dela"/>}} У лютым — сакавіку 1943 года Ракасоўскі кіраваў войскамі Цэнтральнага фронту ў [[Сеўская аперацыя|Сеўскай аперацыі]]. 7 лютага штаб камандуючага фронтам размясціўся ў Фацежскім раёне Курскай вобласці. Характэрны наступны выпадак, пра які ў свой час распавёў журналіст Уладзімір Ярохін («Літаратурная Расія» ад 20 ліпеня 1979 года): ''Масціць дарогі не было чым. Ракасоўскі загадаў разабраць разбураную царкву ў [[Фацеж]]ы і пусціць яе на будаўніцтва дарогі. Па гэтых камянях прайшлі войскі і танкі''<ref>Гаворка ў артыкуле, відавочна, ідзе аб Пакроўскай царкве, 1818 года пабудовы.</ref>. Нягледзячы на няўдачу наступлення [[28 красавіка]] 1943 года, Ракасоўскі быў узведзены ў [[генерал арміі|генералы арміі]]. З данясенняў разведкі вынікала, што летам немцы плануюць вялікае наступленне ў раёне Курска. Камандуючыя некаторых франтоў прапаноўвалі развіваць поспехі Сталінграда і правесці шырокамаштабны наступ летам 1943 года, К. К. Ракасоўскі меў іншы погляд. Ён лічыў, што для наступу трэба падвойная, патройная перавага сіл, чаго ў савецкіх войскаў на гэтым напрамку не было. Каб спыніць нямецкі наступ летам 1943 гады пад [[Курск]]ам, неабходна перайсці да абароны. Неабходна літаральна схаваць у землю асабісты састаў, баявую тэхніку. К. К. Ракасоўскі праявіў сябе бліскучым стратэгам і аналітыкам — на падставе дадзеных разведкі ён здолеў у дакладнасці вызначыць участак, на якім немцы нанеслі галоўны ўдар, стварыць на гэтым участку глыбокаэшаланіраваную абарону і засяродзіць там каля паловы сваёй пяхоты, 60 % артылерыі і 70 % танкаў. Сапраўды наватарскім рашэннем была таксама артылерыйская контрпадрыхтоўка, праведзеная за 10—20 хвілін да пачатку нямецкай артылерыйскай падрыхтоўкі. Абарона Ракасоўскага апынулася настолькі трывалай і стабільнай, што ён змог перадаць значную частку сваіх рэзерваў [[Мікалай Фёдаравіч Ватуцін|Ватуціну]], калі ў таго на паўднёвым флангу [[Курская бітва|Курскай дугі]] паўстала пагроза прарыву. Яго слава ўжо грымела па ўсіх франтах, ён стаў шырока вядомым на Захадзе ў якасці аднаго з самых таленавітых савецкіх [[военачальнік]]аў. Вельмі папулярны быў Ракасоўскі і сярод салдат. У складзе Цэнтральнага фронту ў 1943 годзе быў сфарміраваны і ўступіў у баі 8-й Асобны штрафны (афіцэрскі) батальён, празваны нямецкай прапагандай «Бандай Ракасоўскага» <ref>{{кніга |аўтар = Пыльцын А. В.|загаловак = Штрафной удар, или Как офицерский штрафбат дошёл до Берлина |спасылка = http://lib.ru/MEMUARY/1939-1945/PEHOTA/pylcin.txt |выдавецтва = Знание, ИВЭСЭП|год = 2003 |старонак = 295 |isbn = 5-7320-0714-8 |тыраж = 1000}}</ref>. Пасля Курскай бітвы Ракасоўскі паспяхова правёў сіламі Цэнтральнага (з кастрычніка 1943 года перайменаванага ў Беларускі) фронту [[Чарнігаўска-Прыпяцкая аперацыя|Чарнігаўска-Прыпяцкую аперацыю]], [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкую аперацыю]], [[Калінкавіцка-Мазырская аперацыя|Калінкавіцка-Мазырскую]] і [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя|Рагачоўска-Жлобінскую аперацыі]]. === Беларуская аперацыя === У поўнай меры палкаводчы талент К. К. Ракасоўскага выявіўся летам 1944 года пры правядзенні аперацыі па [[Аперацыя «Баграціён»|вызваленні Беларусі]]. Пра гэта Ракасоўскі піша: {{Цытата|Ажыццяўляючы намер Вярхоўнага Галоўнакамандуючага таварыша Сталіна па разгрому цэнтральнай групы нямецкіх войскаў і вызваленню Беларусі, з мая 1944 года кіраваў падрыхтоўкай аперацыі і наступальнымі дзеяннямі войскаў 1-га Беларускага фронту…<ref name = "Dela"/>}} План аперацыі распрацоўваўся Ракасоўскім сумесна з [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскім]] і Г. К. Жукавым. Стратэгічнай адметнасцю гэтага плана была прапанова Ракасоўскага нанесці ўдар па двух галоўных напрамках, што забяспечвала ахоп флангаў праціўніка на аператыўнай глыбіні і не давала апошняму магчымасці манеўру рэзервамі. [[Аперацыя «Баграціён»]] пачалася 22 чэрвеня 1944 года. У рамках Беларускай аперацыі Ракасоўскі паспяхова праводзіць [[Бабруйская аперацыя|Бабруйскую]], [[Мінская аперацыя|Мінскую]] і [[Люблін-Брэсцкая аперацыя|Люблін-Брэсцкую аперацыі]]. Поспех аперацыі прыкметна перасягнуў чаканні савецкага камандавання. У выніку двухмесячнага наступлення была цалкам вызвалена [[Беларусь]], адбітая частка [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], вызваленыя ўсходнія раёны Польшчы. Практычна цалкам была разгромленая нямецкая [[група армій «Цэнтр»]]. Акрамя таго аперацыя паставіла пад пагрозу [[Група армій «Поўнач»|групу армій «Поўнач»]] у Прыбалтыцы. З ваеннага пункту гледжання бітва ў Беларусі прывяла да маштабнага паражэння нямецкіх узброеных сілаў. Распаўсюджаны пункт гледжання, згодна з якім бітва ў Беларусі з’яўляецца найбуйнейшым паражэннем нямецкіх узброеных сілаў ва [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. Аперацыя «Баграціён» з’яўляецца трыумфам савецкай тэорыі ваеннага мастацтва, дзякуючы добра скаардынаванаму наступальнаму руху ўсіх франтоў і праведзенай аперацыі па дэзынфармацыі праціўніка аб месцы генеральнага наступу. [[29 чэрвеня]] 1944 года генералу арміі К. К. Ракасоўскаму была ўручана [[Маршальская зорка|брыльянтавая зорка Маршала Савецкага Саюза]], а [[30 ліпеня]] — першая [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Зорка Героя Савецкага Саюза]]. Да [[11 ліпеня]] была ўзятая ў палон 105-тысячная групіроўка праціўніка. Калі на Захадзе ўсумніліся ў колькасці палонных у ходзе аперацыі «Баграціён» <ref>[https://russia.tv/video/show/brand_id/9226/episode_id/192977/video_id/192977/ Исторические хроники с Николаем Сванидзе. 1944 год. Маршал Константин Рокоссовский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170928055857/http://russia.tv/video/show/brand_id/9226/episode_id/192977/video_id/192977/ |date=28 верасня 2017 }}.</ref>, то І. В. Сталін загадаў правесці іх па вуліцах Масквы. З гэтага моманту І. В. Сталін стаў называць К. К. Ракасоўскага па імені і па бацьку, такога звароту ўдастойваўся толькі маршал [[Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў|Б. М. Шапашнікаў]]<ref>''Чуев Ф. И.'' Солдаты империи. Беседы. Воспоминания. Документы. — {{М.}}: Ковчег, 1998. — С. 349.</ref>. Далей войскі 1-га Беларускага фронту ўдзельнічалі ў вызваленні Польшчы, праводзячы [[Ломжа-Ружанская наступальная аперацыя|Ломжа-Ружанскую]] і [[Сяроцкая наступальная аперацыя|Сяроцкую]] наступальныя аперацыі. === Завяршэнне вайны === [[Файл:Zhukov 1945 E010750410-v8.jpg|міні|Георгій Жукаў, Канстанцін Ракасоўскі, Бернард Мантгомеры (спіной). Берлін, 1945 год.]] Ракасоўскі піша:{{цытата|У лістападзе 1944 гады прызначаюся камандуючым войскамі 2-га Беларускага фронту, атрымаўшы асабіста ад таварыша Сталіна задачу: падрыхтаваць наступальную аперацыю па прарыву абароны праціўніка на мяжы р. Нараў і разгрому ўсходне-прускай групоўкі немцаў…<ref name="Dela" />}} Камандуючым 1-м Беларускім фронтам быў прызначаны Г. К. Жукаў, і гонар узяцця Берліна была нададзены яму. Ракасоўскі спытаў у Сталіна, за што яго пераводзяць з галоўнага кірунку на другарадны ўчастак: {{цытата|Сталін адказаў, што я памыляюся: той участак, на які мяне пераводзяць, уваходзіць у агульны заходні кірунак, на якім будуць дзейнічаць войскі трох франтоў — 2-га Беларускага, 1-га Беларускага і 1-га Украінскага; поспех гэтай аперацыі будзе залежаць ад цеснага ўзаемадзеяння гэтых франтоў, таму на падбор камандуючых Стаўка звярнула асаблівую ўвагу. <…> Калі не прасунецеся вы і Конеў, то нікуды не прасунецца і Жукаў, — сказаў на заканчэнне Вярхоўны Галоўнакамандуючы<ref name="Dolg"/>.}} У якасці камандуючага 2-м Беларускім фронтам К. К. Ракасоўскі правёў шэраг аперацый, у якіх праявіў сябе як майстар манеўру. Яму двойчы даводзілася разгортваць свае войскі практычна на 180 градусаў, умела канцэнтруючы свае нешматлікія танкавыя і механізаваныя злучэнні. Ён паспяхова кіраваў войскамі фронту ў [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Прускай]] і [[Усходне-Памеранская аперацыя|Усходне-Памеранскай]] аперацыях, у выніку якіх былі разгромленыя буйныя магутныя нямецкія групоўкі ў [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і [[Памеранія|Памераніі]]. Падчас [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай наступальнай аперацыі]] войскі 2-га Беларускага фронту пад камандаваннем К. К. Ракасоўскага сваімі дзеяннямі скавалі галоўныя сілы 3-яй нямецкай танкавай арміі, не даўшы ёй магчымасці ўдзельнічаць у бітве за [[Берлін]]. [[Файл:Allies at the Brandenburg Gate, 1945.jpg|міні|[[Бернард Лоу Мантгомеры|Фельдмаршал Мантгомеры]], Г. К. Жукаў, К. К. Ракасоўскі ў Берліне каля [[Брандэнбургскія вароты|Брандэнбургскіх варот]], 12 ліпеня 1945 года.]] 1 чэрвеня 1945 года за ўмелае кіраўніцтва войскамі фронту ва Усходне-Прускай, Усходне-Памеранская і [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай аперацыях]], Маршал Савецкага Саюза Ракасоўскі быў узнагароджаны другім [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалём «Залатая зорка»]]. 7 студзеня 1945 года Галіна Таланава нарадзіла ад яго дачку Надзею. Ракасоўскі даў ёй сваё прозвішча, потым дапамагаў, але з Галінай не сустракаўся <ref name = "кп"/>. У лютым 1945 года, праз трыццаць гадоў, Ракасоўскі сустрэў сваю сястру Хелену ў Польшчы<ref>[http://www.pravda.ru/society/2005/8/69/197/19804_rokossowska.html Сестра Рокоссовского ответила за брата — Советское наследие — Правда. Ру]</ref>. 24 чэрвеня 1945 года па рашэнню І. В. Сталіна К. К. Ракасоўскі камандаваў [[Парад Перамогі|Парадам Перамогі]] ў Маскве (прымаў парад Г. К. Жукаў), а ўжо [[1 мая]] [[1946]] года парад прымае Ракасоўскі. З ліпеня 1945 да 1949 года, па загадзе Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, ён — стваральнік і галоўнакамандуючы [[Паўночная група войскаў|Паўночнай групай войскаў]] на тэрыторыі Польшчы ў [[Лягніца|Лягніцы]], [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжняя Сілезія]]. Ракасоўскі наладжваў сувязь з урадам, ваеннымі акругамі Войска Польскага, грамадскімі арганізацыямі, аказваў дапамогу ў аднаўленні народнай гаспадаркі Польшчы. Былі пабудаваныя казармы, дамы афіцэраў, склады, бібліятэкі, лячэбныя ўстановы, перададзеныя ў далейшым Войску Польскаму. == Служба ў Польшчы == [[Файл:Konstanty Rokossowski w polskim mundurze.jpg|thumb|Міністр нацыянальнай абароны ПНР маршал Польшчы К. К. Ракасоўскі, 1949 год.]] У 1949 годзе польскі прэзідэнт [[Балеслаў Берут]] звярнуўся да [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]] з просьбай накіраваць у Польшчу для праходжання службы на пасадзе міністра нацыянальнай абароны К. К. Ракасоўскага. У 1949 годзе гарадскія народныя Саветы [[Гданьск]]а, [[Гдыня|Гдыні]], [[Картузы (горад)|Картуз]], [[Сопат (Польшча)|Сопата]], [[Шчэцін]]а і [[Уроцлаў|Уроцлава]] сваімі пастановамі прызналі Ракасоўскага «Ганаровым грамадзянінам» дадзеных гарадоў, якія падчас вайны былі вызваленыя войскамі пад яго камандаваннем. У [[1950]] годзе на яго двойчы быў здзейснены замах польскімі нацыяналістамі, у тым ліку з кадраў польскай арміі, якія складаліся раней у [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref>''Свердлов Ф. Д.'' Неизвестное о советских полководцах. — {{М.}}, 1995.</ref>. У 1949—1956 гадах ён зрабіў вялікую працу па пераўзбраенні, структурнай рэарганізацыі польскай арміі (сухапутныя матарызаваныя войскі, танкавыя злучэнні, ракетныя злучэнні, войскі СПА, авіяцыя і Ваенна-Марскі флот), уздыму абараназдольнасці і боегатоўнасці ў святле сучасных патрабаванняў (пагроза ядзернай вайны), захаваўшы яе нацыянальную адметнасць. Згодна інтарэсам арміі, у Польшчы былі мадэрнізаваны шляхі зносін і сувязь, створана ваенная прамысловасць (артылерыя, танкі, авіяцыя, іншая тэхніка). У красавіку 1950 года ўведзены новы Статут унутранай службы [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]]. Навучанне базіравалася на аснове вопыту Савецкай Арміі. Ракасоўскі пастаянна наведваў ваенныя часці і манеўры. Для навучання афіцэраў былі адкрыты Акадэмія Генеральнага штаба імя К. Свярчэўскага, Ваенна-тэхнічная акадэмія імя Я. Дамброўскага і Ваенна-палітычная акадэмія імя Ф. Дзяржынскага. [[Файл:Rokossowski-legPZPR.jpg|міні|Партыйны білет члена ЦК ПАРП К. К. Ракасоўскага.]] Таксама працаваў намеснікам старшыні Савета Міністраў Польшчы, быў членам Палітбюро ЦК [[ПАРП|Польскай аб’яднанай рабочай партыі]]. [[14 мая]] [[1955]] года прысутнічаў пры падпісанні [[Варшаўскі дагавор|Дагавора аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе]] ў Варшаве. Пасля смерці прэзідэнта Баляслава Берута і [[Пазнаньскія пратэсты (1956)|познанскіх выступленняў]] першым сакратаром [[ПАРП]] [[Польскі Кастрычнік (1956)|быў абраны «антысталініст»]] [[Уладзіслаў Гамулка]]. Канфлікт паміж «сталіністамі» («[[Наталінцы|наталінская група]]»), якіх падтрымліваў Ракасоўскі, і «антысталіністамі» у ПАРП прывёў да зняцця Ракасоўскага з Палітбюро ЦК ПАРП і Міністэрства нацыянальнай абароны як «сімвала сталінізму». 22 кастрычніка ў лісце ў ЦК ПАРП, падпісаным М. С. Хрушчовым, савецкі бок выказаў згоду з такім рашэннем<ref>СССР и Польша: октябрь 1956-го // Исторический архив. — 1996. — № 5-6.</ref>. Ракасоўскі з’ехаў у СССР і больш не прыязджаў, а ўсю сваю маёмасць у Польшчы раздаў абслугоўваючым яго людзям<ref>[http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/202398-6/ «Никому не нравится правда о Рокоссовском» — Личность в культуре — Правда. Ру]</ref>. == Вяртанне ў СССР == З лістапада 1956 года па чэрвень 1957 года — намеснік Міністра абароны СССР, па кастрычнік 1957 года — Галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]] з пакіданнем на пасадзе намесніка Міністра абароны. З кастрычніка 1957 года па студзень 1958 года ў сувязі з абвастрэннем сітуацыі на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] — камандуючы войскамі [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказскай ваеннай акругі]]. Гэты перавод звязваюць таксама з тым, што на праведзеным у 1957 годзе Пленуме [[ЦК КПСС]] Ракасоўскі сказаў у сваім выступе, што многія са знаходзячыхся на кіруючых пасадах павінны адчуваць віну за няправільную лінію Жукава на пасадзе Міністра абароны СССР. Са студзеня 1958 года да красавіка 1962 года — зноў намеснік Міністра абароны СССР — галоўны інспектар Міністэрства абароны. У 1961—1968 гадах узначальваў Дзяржаўную камісію па расследаванні прычын гібелі падводнай лодкі [[С-80]]<ref>{{кніга |аўтар= Мормуль Н. Г.|спасылка = http://coollib.com/b/141267|загаловак= Катастрофы под водой|месца= М.|выдавецтва= ООО «Элтеко»|год= 1999|старонак= 572}}</ref>. Па сцвярджэнні галоўнага маршала авіяцыі Аляксандра Галаванава, у 1962 годзе М. С. Хрушчоў прапанаваў Ракасоўскаму напісаць «пачарней і пагусцей» артыкул супраць Сталіна. Па словах [[Аляксандр Яўгенавіч Галаванаў|Аляксандра Галаванава]], Ракасоўскі адказаў: «''Мікіта Сяргеевіч, таварыш Сталін для мяне святы!''», — і на банкеце не стаў чокацца з Хрушчовым<ref>[http://www.ng.ru/style/2001-02-14/16_therapy.html Шоковая терапия Никиты Хрущёва].</ref>. На наступны дзень яго канчаткова знялі з пасады намесніка Міністра абароны СССР. Нязменны ад’ютант Ракасоўскага генерал-маёр Кульчыцкі тлумачыць згаданую вышэй адмову зусім не адданасцю Ракасоўскага Сталіну, а глыбокім перакананнем палкаводца ў тым, што армія не павінна ўдзельнічаць у палітыцы<ref>[http://www.vm.ru/news/2015/04/16/sovetskij-bagration-marshal-konstantin-rokossovskij-perezhiv-otchayanie-i-pitki-ostalsya-veren-svoemu-soldatskomu-dolgu-284033.html С. Машкин. Советский Багратион. Маршал Константин Рокоссовский, пережив отчаяние и пытки, остался верен своему солдатскому долгу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702185925/http://vm.ru/news/2015/04/16/sovetskij-bagration-marshal-konstantin-rokossovskij-perezhiv-otchayanie-i-pitki-ostalsya-veren-svoemu-soldatskomu-dolgu-284033.html |date=2 ліпеня 2017 }}.</ref>. [[Файл:FYurchikhin SoyuzTMA19 Red Square crop.jpg|міні|Надмагільная пліта ў Крамлёўскай сцяны.]] З красавіка 1962 па жнівень 1968 года — генеральны інспектар [[Група генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР|Групы генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР]]. Расследаваў здачу недабудаваных караблёў на флоце <ref name = "sovsek"/>. [[Файл:Рокоссовский 1.jpg|міні|[[Кіцель]] К. К. Ракасоўскага ў Цэнтральным музеі Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі.]] Пісаў артыкулы ў «[[Ваенна-гістарычны часопіс]]». За дзень да сваёй смерці ў жніўні 1968 года Ракасоўскі падпісаў у набор свае ўспаміны «Салдацкі абавязак» ({{lang-ru|Солдатский долг}}). Пражываў у доме на вул. Горкага, затым у кватэры 63 дома 3 па вуліцы Граноўскай<ref>[https://rg.ru/2005/04/15/dom_marshalov.html Рокоссовская А. Погонные метры // Российская газета, 15 апреля 2005]</ref>. 3 жніўня 1968 года Ракасоўскі памёр ад раку [[прастата|прастаты]]. Урна з прахам Ракасоўскага пахаваная [[Некропаль ў Крамлёўскай сцяны|ў Крамлёўскай сцяны]]. == Сям’я == * Жонка Юлія Пятроўна Барміна ** дачка Арыядна *** унук Канстанцін *** унук Павел * Пазашлюбная дачка Надзея (ад ваеннага лекара Галіны Талановай) — выкладчык [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]]<ref>{{Cite web|url = http://www.aif.ru/society/people/21435|title = Внебрачные и великие|author = |date = 43 27/10/2010|publisher = Аргументы и факты}}</ref>. == Меркаванні сучаснікаў == * [[Галоўны маршал рода войск|Галоўны маршал авіяцыі]] [[Аляксандр Яўгенавіч Галаванаў|А. Я. Галаванаў]]: {{Пачатак цытаты}} Наўрад ці можна назваць іншага палкаводца, які б так паспяхова дзейнічаў як у абарончых, так і наступальных аперацыях мінулай вайны. Дзякуючы сваёй шырокай ваеннай адукаванасці, велізарнай асабістай культуры, умелым зносінам са сваімі падначаленымі, да якіх ён заўсёды ставіўся з павагай, ніколі не падкрэсліваючы свайго службовага становішча, валявым якасцям і выбітным арганізатарскім здольнасцям ён набыў сабе беспярэчны аўтарытэт, павагу і любоў усіх тых, з кім яму давялося ваяваць. Валодаючы дарам прадбачання, ён амаль заўсёды беспамылкова разгадваў намеры праціўніка, папераджаў іх і, як правіла, выходзіў пераможцам. Цяпер яшчэ не вывучаныя і не паднятыя ўсе матэрыялы па Вялікай Айчыннай вайне, але можна сказаць з упэўненасцю, што калі гэта адбудзецца, К. К. Ракасоўскі, бясспрэчна, будзе на чале нашых савецкіх палкаводцаў. {{Канец цытаты|крыніца = А. Е. Голованов. «Дальняя бомбардировочная…»<ref>''Голованов А. Е.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/golovanov_ae/42.html Дальняя бомбардировочная…] — {{М.}}: ООО «Дельта НБ», 2004.</ref>}} * [[Маршал Савецкага Саюза|Маршал]] [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскі]]: {{Пачатак цытаты}} Хачу сказаць некалькі цёплых, сардэчных слоў пра агульнага ўлюбёнцу Чырвонай Арміі Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага… Гэта адзін з выбітных палкаводцаў нашых Узброеных Сіл… Камандуючы некалькімі франтамі, прычым заўсёды на вельмі адказных кірунках, Канстанцін Канстанцінавіч сваёй упартай працай, вялікімі ведамі, мужнасцю, адвагай, велізарнай працаздольнасцю і нязменным клопатам аб падначаленых набыў сабе выключную павагу і гарачую любоў. Я шчаслівы, што меў магчымасць на працягу Вялікай Айчыннай вайны быць сведкам палкаводніцкага таленту Канстанціна Канстанцінавіча, яго зайздроснага ва ўсіх выпадках спакою, умення знайсці мудрае рашэнне самага складанага пытання. Я шмат разоў назіраў, як войскі пад кіраваннем Ракасоўскага жорстка білі ворага, парою ў неверагодна цяжкіх для іх умовах. {{Канец цытаты|крыніца = А. М. Василевский. «Дело всей жизни»<ref>''Василевский А. М.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/vasilevsky/16.html Дело всей жизни]. — {{М.}}: Политиздат, 1975. — С. 260.</ref>}} * [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. С. Хрушчоў]]: {{Пачатак цытаты}} Я лічу яго адным з лепшых камандуючых войскамі. І як чалавек ён мне падабаўся. Асабліва падабалася яго службовая прыстойнасць. {{Канец цытаты|крыніца = Н. С. Хрущёв. «Время. Люди. Власть»<ref>''Хрущёв Н. С.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/khruschev1/23.html Время. Люди. Власть. (Воспоминания). Книга I]. — {{М.}}: ИИК «Московские Новости», 1999.</ref>}} * [[Маршал рода войск|Маршал бранятанкавых войскаў]] [[Міхаіл Яфімавіч Катукоў|М. Я. Катукоў]]: {{Пачатак цытаты}} Я шмат разоў думаў, чаму ўсе, хто так ці інакш ведаў Ракасоўскага, ставіліся да яго з бязмежнай павагай. І адказ напрошваўся толькі адзін: застаючыся патрабавальным, Канстанцін Канстанцінавіч паважаў людзей незалежна ад іх стану і пазіцыі. І гэта галоўнае, што прыцягвала ў ім. {{Канец цытаты|крыніца = М. Е. Катуков. «На острие главного удара»<ref>''Катуков М. Е.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/katukov/05.html На острие главного удара. — {{М.}}: Воениздат, 1974].</ref>}} * [[Генерал арміі]] [[Павел Іванавіч Батаў|П. І. Батаў]]: {{Пачатак цытаты}} Ён ніколі не навязваў сваіх папярэдніх рашэнняў, ухваляў разумную ініцыятыву і дапамагаў развіць яе. Ракасоўскі ўмеў кіраваць падначаленымі так, што кожны афіцэр і генерал з жаданнем уносіў у агульную справу сваю долю творчасці. Пры гэтым сам К. К. Ракасоўскі і мы, камандармы, добра разумелі, што палкаводцам нашага часу без моцнай волі, без сваіх цвёрдых перакананняў, без асабістай ацэнкі падзей і людзей на фронце, без свайго почырку ў аперацыях, без інтуіцыі, гэта значыць без уласнага «я», быць нельга. {{Канец цытаты|крыніца = П. И. Батов. «В походах и боях»<ref>''Батов П. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/batov/05.html В походах и боях]. — {{М.}}: Воениздат, 1974.</ref>}} * Галоўны маршал бранятанкавых войскаў [[Амазасп Хачатуравіч Бабаджанян|А. Х. Бабаджанян]]: {{Пачатак цытаты}} Распавядаючы пра сустрэчы з К. К. Ракасоўскім, а іх у мяне было некалькі, я хачу яшчэ раз падкрэсліць абаянне Канстанціна Канстанцінавіча, якое спараджала глыбокую сімпатыю да яго не толькі сярод тых, хто меў з ім непасрэдны службовы кантакт, але і ў асяроддзі шырокіх салдацкіх мас. Ракасоўскі памятаў і асабіста ведаў сотні людзей, клапаціўся пра іх, ніколі не забываў пра тых, хто варты заахвочвання і ўзнагароды, умеў унікаць у справы і клопаты камандзіраў, умеў добразычліва выслухаць кожнага. {{Канец цытаты|крыніца = А. Х. Бабаджанян. «Дорогами победы»<ref>''[[Амазасп Хачатуравіч Бабаджанян|Бабаджанян А. Х.]]'' Дороги победы. Литературная запись Я. Садовского. / Издание 2-е, исправленное и дополненное. — {{М.}}: «Молодая гвардия», 1975. — С. 261.</ref>}} * Галоўны маршал артылерыі [[Мікалай Мікалаевіч Воранаў|М. М. Воранаў]]: {{Пачатак цытаты}} Данскім фронтам камандаваў генерал К. К. Ракасоўскі, якога я ведаў яшчэ па Ленінградскай ваеннай акрузе, дзе ён у 1936—1937 гадах камандаваў кавалерыйскім корпусам. А ўсяго некалькі месяцаў таму мы сустракаліся з ім на Заходнім фронце, дзе Канстанцін Канстанцінавіч камандаваў 16-й арміяй. Ён заўсёды мне падабаўся — я захапляўся яго ведамі, уменнем кіраваць войскамі, вялікім вопытам, выключнай сціпласцю і тактоўнасцю ў зносінах з людзьмі. Ракасоўскі карыстаўся нейкай асаблівай любоўю ў сваіх падначаленых. {{Канец цытаты|крыніца = Н. Н. Воронов. «На службе военной»<ref>''[[Мікалай Мікалаевіч Воранаў|Воронов Н. Н.]]'' На службе военной. — (Военные мемуары). — {{М.}}: Воениздат, 1963. — С. 259.</ref>}} * Генерал арміі [[Сяргей Мацвеевіч Штаменка|С. М. Штаменка]]: {{Пачатак цытаты}} Вельмі каларытная палкаводчая фігура Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага… Я, мабыць, не памылюся, калі скажу, што яго не толькі бязмежна паважалі, але і шчыра любілі ўсе, каму давялося датыкацца з ім па службе. {{Канец цытаты|крыніца = С. М. Штеменко. «Генеральный штаб в годы войны»<ref>''[[Сяргей Мацвеевіч Штаменка|Штеменко С. М.]]'' Генеральный штаб в годы войны. — (Военные мемуары). — {{М.}}: Воениздат, 1968. — С. 396.</ref>}} == Палітычная і грамадская дзейнасць == * Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП (б)]] з сакавіка 1919 года. * Член [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|УЦВК]] ў 1936—1937 гадах. * Кандыдат у члены [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]] (1961—1968). * Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 2, 5—7 скліканняў. * Член Палітбюро ЦК ПАРП у 1950—1956 гадах. * Дэпутат [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейма Польшчы]]. * Намеснік старшыні Савета Міністраў [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у 1952—1956 гадах. == Узнагароды == [[Файл:Рокоссовский 1.jpg|міні|150px|Парадны кіцель Ракасоўскага з узнагародамі ў Цэнтральным музеі Узброеных сіл у Маскве.]] === Расійская імперыя === * [[Георгіеўскі крыж]] IV-й ступені (8.8.1914); * [[Георгіеўскі медаль]] IV-й ступені (20.7.1915); * [[Георгіеўскі медаль]] III-й ступені (6.5.1916); * [[Георгіеўскі медаль]] II-й ступені (21.11.1917). === СССР === * [[Ордэн «Перамога»]] (№ 6 — 30.03.1945); * Два медалі «[[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Залатая Зорка]]» [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] (29.07.1944, 1.06.1945); * Сем [[ордэн Леніна|ордэнаў Леніна]] (16.08.1936, 2.01.1942, 29.07.1944, 21.02.1945, 26.12.1946, 20.12.1956, 20.12.1966); * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (22.02.1968); * Шэсць [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнаў Чырвонага Сцяга]] (23.05.1920, 2.12.1921, 22.02.1930, 22.07.1941, 3.11.1944, 6.11.1947); * [[Ордэн Суворава]] I-й ступені (28.01.1943); * [[Ордэн Кутузава]] I-й ступені (27.08.1943); * [[Медаль «За абарону Масквы»]] (1.05.1944); * [[Медаль «За абарону Сталінграда»]] (22.12.1942); * [[Медаль «За абарону Кіева»]] (21.06.1961); * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (9.05.1945); * [[Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (7.05.1965); * [[Медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»]] ((9.06.1945); * [[Медаль «За вызваленне Варшавы»]] ((9.06.1945); * [[Юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»]] (22.02.1938); * [[Юбілейны медаль «30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту»]] (22.02.1948); * [[Юбілейны медаль «40 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] (18.12.1957); * [[Юбілейны медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] (26.12.1967); * [[Медаль «У памяць 800-годдзя Масквы»]] (12.06.1947); * [[Ганаровая зброя з залатой выявай Дзяржаўнага герба СССР]] (1968). === Замежныя ўзнагароды === [[Файл:Field Marshal Montgomery Decorates Russian Generals at the Brandenburg Gate in Berlin, Germany, 12 July 1945 TR2916.jpg|thumb|Узнагароджанне брытанскім [[Ордэн Лазні|ордэнам Лазні]], 1945 год.]] * [[Ордэн Будаўнікоў Народнай Польшчы|Ордэн «Будаўнікоў Народнай Польшчы»]] ([[Польшча]], 1951); * Ордэн «[[Virtuti Militari|Віртуці Мілітары]]» I-га класа з зоркай ([[Польшча]], 1945); * [[Ордэн «Крыж Грунвальда»]] I-га класа ([[Польшча]], 1945); * [[Медаль «За Варшаву 1939—1945»|Медаль «За Варшаву»]] ([[Польшча]], 17.03.1946); * [[Медаль «За Одру, Нісу і Балтыку»]] ([[Польшча]], 17.03.1946); * [[Медаль «Перамогі і Свабоды»|Медаль «Перамога і свабода»]] ([[Польшча]], 1946); * [[Ордэн Ганаровага легіёна]] ([[Францыя]], 9.06.1945); * Ваенны Крыж 1939—1945 ([[Францыя]], 1945); * Ганаровы Рыцар-камандор [[ордэн Лазні|ордэна Лазні]] ([[Вялікабрытанія]], 1945); * [[Ордэн «Легіён пашаны»]] ступені галоўнакамандуючага ([[ЗША]], 1946); * [[Ордэн Чырвонага Сцяга (Манголія)|ордэн Баявога Чырвонага Сцяга]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 1943); * [[Ордэн Сухэ-Батара]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 18.03.1961); * [[Медаль «Дружба»]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 12.10.1967); * [[Медаль Свабоды (Данія)|медаль «За свабоду»]] ([[Данія]], 1947); * [[Медаль «Кітайска-савецкай дружбы»]] ([[КНР]]), (1956). === Ганаровыя званні === * Ганаровы грамадзянін горада [[Вялікія Лукі]] (Расія); * Ганаровы грамадзянін горада [[Гомель|Гомеля]] (Беларусь); * Ганаровы грамадзянін горада [[Лягніца]] (Польшча); * Ганаровы грамадзянін [[Курск]]а (Расія). == Памяць == [[Файл:Monument to Konstantin Rokossovsky in Volgograd 001.jpg|міні|260px|Помнік у [[Валгаград]]зе.]] У гонар маршала перайменавана былая нямецкая вёска Рогзаў, цяпер Ракасова ў [[Славабожы (гміна)|гміне Славабожы]]. Таксама ў горадзе [[Кашалін]]е імем Ракасоўскага названы Ракасоўскі раён. === Вуліцы === Імем Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага названы [[Бульвар Маршала Ракасоўскага|бульвар у Маскве]] і [[Бульвар Ракасоўскага (станцыя метро)|станцыя маскоўскага метрапалітэна]], у трох аўтобусных прыпынках ад бульвара, вуліцы [[Мцэнск]]у, [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] і [[Чыта|Чыце]]; сквер у [[Сухінічы (горад)|Сухінічах]]. '''У гарадах Беларусі''' імем маршага названы [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспект у Мінску]], вуліцы ў [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Бабруйск]]у, [[Брэст|Брэсце]], [[Ваўкавыск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Жодзіна|Жодзіне]], [[Кобрын]]е, [[Нясвіж]]ы, [[Пінск]]у, [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Стоўбцы|Стоўбцах]]. Імя К. Ракасоўскага прысвоена скверу, размешчанаму ў раёне перасячэння [[Савецкая вуліца (Гомель)|вуліцы Савецкай]] і [[Плошча Паўстання (Гомель)|плошчы Паўстання]] паблізу будынка па вуліцы Савецкай, 41 у горадзе [[Гомель|Гомелі]] ({{Lang-ru|«сквер имени Константина Рокоссовского»}}; {{Lang-be|«сквер імя Канстанціна Ракасоўскага»}})<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0147164|title=Решение Гомельского городского Совета депутатов от 30 июня 2026 года № 159 «О наименовании составной части города Гомеля»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. '''У гарадах Расіі''': [[Бялова (горад)|Бялова]], [[Вялікія Лукі]], [[Уладзівасток]], [[Валгаград]], [[Варонеж]], [[Дубоўка (горад)|Дубоўка]], [[Жалезнагорск (Курская вобласць)|Жалезнагорск]], [[Ішым]], [[Калінінград]], [[Каменка (Пензенская вобласць)|Каменка]], [[Кізел]], [[Краснаярск]], [[Кяхта]], [[Мілерава]], [[Называеўск]], [[Ніжні Ноўгарад]], [[Нікольск (Пензенская вобласць)|Нікольск]], [[Навазыбкаў]], [[Новакузнецк]], [[Омск]], [[Пахвістнева]], [[Пралетарск (горад)|Пралетарск]], [[Пскоў]]<ref>[http://www.old-pskov.ru/put2.2.php У 1986 годзе імя Ракасоўскага было прысвоена адной з новых вуліц на Завяліччы].</ref>, [[Рыбінск]], [[Сальск]], [[Салігаліч]], [[Суравікіна]], [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]], [[Тамароўка]], [[Улан-Удэ]], [[Унеча]], [[Хабараўск]], [[Хадыжэнск]], [[Чыта]], [[Шахты]], [[Южна-Сухакумск]], [[Ярцава]]; плошчы Ракасоўскага ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] і [[Курск]]у. '''У гарадах Украіны''': [[Канатоп]], [[Чарнігаў]], [[Крэмэнчук]], [[Наваград-Валынскі]], [[Ноўгарад-Северскі]], [[Пэрвамайск (Мікалаеўская вобласць)|Пэрвамайск]], [[Сосныця]], [[Праспект Маршала Ракасоўскага (Кіеў)|праспект у Кіеве]]. [[Файл:Мемориал ДВВКУ.jpg|міні|260px|Помнік на тэрыторыі [[ДВАКВ]].]] === Помнікі === Помнікі маршалу Ракасоўскаму ўстаноўлены ў гарадах: [[Аткарск]], [[Вялікія Лукі]], [[Валгаград]], [[Зеленаград]], [[Курск]] (на плошчы Ракасоўскага, скульптар В. М. Клыкаў), [[Помнік Канстанціну Ракасоўскаму (Масква)|Масква]], [[Ніжні Ноўгарад]] (на вуліцы Маршала Ракасоўскага), [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]], [[Благавешчанск]] (на тэрыторыі Далёкаўсходняга вышэйшага агульнавайсковага каманднага вучылішча) і ў пасёлку Свабода Курскай вобласці (у Музеі КП Цэнтральнага фронту)<ref>[http://www.orel-story.ru/forum/index.php?action=vthread&forum=10&topic=252 Помнік Камандуючаму Цэнтральным фронтам Канстанціну Канстанцінавічу Ракасоўскаму ў пасёлку Свабода Курскай вобласці].</ref>. Помнік устаноўлены ў польскім Унеёвіцы (каля [[Лягніца|Лягніцы]]) на тэрыторыі Музея Чырвонай Арміі і Войска Польскага. Помнік К. К. Ракасоўскаму ўсталяваны ў [[Кяхта|Кяхце]] Рэспублікі Бурація ў 2008 годзе. 30 чэрвеня 2017 года ў [[Мінск]]у адкрыты памятны знак Маршалу Савецкага Саюза Канстанціну Ракасоўскаму. Размешчаны перад домам № 114 на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (у [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім раёне]])<ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/v-leninskom-rayone-otkryili-pamyatnyiy-znak-marshalu-sovetskogo-soyuza-konstantinu-rokossovskomu/|title=В Ленинском районе открыли памятный знак Маршалу Советского Союза Константину Рокоссовскому}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/pamyatnyy_znak_v_chest_marshala_sovetskogo_soyuza_konstantina_rokossovskogo_/|title=Памятный знак в честь маршала Советского Союза Константина Рокоссовского|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. 6 мая 2025 года на месцы будучага помніка Канстанціну Ракасоўскаму ў [[Гомель|Гомелі]] заклалі камень<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/kamen-na-meste-buduschego-pamjatnika-konstantinu-rokossovskomu-zalozhili-v-gomele-713103-2025|title=Камень на месте будущего памятника Константину Рокоссовскому заложили в Гомеле|website=[[БелТА]]}}</ref>. 26 лістапада 2025 года ў [[Гомель|Гомелі]] адкрыты [[Помнік Канстанціну Ракасоўскаму (Гомель)|помнік Канстанціну Ракасоўскаму]]. Манумент адкрыты ў дзень 82-й гадавіны вызвалення Гомеля ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/aktualno/news310427.html|title=Мы победили! В Гомеле открыт памятник Константину Рокоссовскому|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/society/v-gomele-otkryli-pamyatnik-vydayushchemusya-polkovodtsu-konstantinu-rokossovskomu_205914.html|title=В Гомеле открыли памятник выдающемуся полководцу Константину Рокоссовскому|website=Гомельские ведомости}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/v-gomele-otkryli-pamyatnik-legendarnomu-polkovodtsu-konstantinu-rokossovskomu.html|title=В Гомеле открыли памятник легендарному полководцу Константину Рокоссовскому|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>. === Мемарыяльныя дошкі === Мемарыяльныя дошкі з імем Ракасоўскага ўстаноўлены ў Брэсце, Гомелі, Чарнігаве, Мінску (у школе ім. Ракасоўскага), Маскве (на будынку [[Агульнавайсковая акадэмія Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|агульнавайсковай акадэміі Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]]), Калінінградзе, Пскове. 29 лістапада 2011 года распараджэннем урада горада Масквы, школе № 1150 г. Зеленаграда прысвоена ганаровае найменне імя Героя Савецкага Саюза К. К. Ракасоўскага. У музеі захоўваюцца асабістыя рэчы палкаводца і іншыя каштоўныя экспанаты. === У філатэліі і нумізматыцы === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Rokossovsky (silver) rv.gif|thumb|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Stamp of Russia 2004 No 953 Painting by S Prisekin.jpg|thumb|center|250px]] |width="25%"|[[Файл:Marshal of the USSR 1976 CPA 4554.jpg|thumb|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Stamp of Kyrgyzstan rokosowsky.jpg|thumb|center|200px]] |- |[[Памятная манета]] Рэспублікі Беларусь, 2010 год |Паштовая марка Расіі. Маршалы Савецкага Саюза Г. К. Жукаў і К. К. Ракасоўскі на Чырвонай плошчы 24 чэрвеня1945 года. 2004 год |[[Паштовая марка]] [[СССР]], прысвечаная К. К. Ракасоўскаму, 1976, {{ЦФА/Скот|4554|4488}} |Паштовая марка Кіргізіі, 2005 год |} === Іншае === * Цеплаход «Маршал Ракасоўскі»<ref>[http://www.shipspotting.com/gallery/photo.php?lid=53248 Marshal Rokossovskiy — IMO 7384431 — ShipSpotting.com — Ship Photos and Ship Tracker].</ref>. * Маршалу прысвечана песня — «Песня аб маршале Ракасоўскім» ({{lang-pl|Piesn o marszalku Rokossowskim}}), якая ўваходзіла ў лік найбольш папулярных ваенных песень<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ngoS1BuPfYk Piesn o marszalku Rokossowskim].</ref>. {{зноскі}} == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Мемуары == * {{кніга|аўтар = К. К. Рокоссовский|загаловак = Солдатский долг|месца = М.|выдавецтва = Воениздат|год = 1968|старонак = 384|серыя = Военные мемуары|тыраж = 300 тыс.| ref = Солдатский долг, 1968}} * ''К. К. Рокоссовский''. Солдатский долг. — {{М.}}: Воениздат, 1997. — 497 с., ил. — (Полководцы Великой Отечественной). * ''К. К. Рокоссовский''. На Берлинском и Восточнопрусском направлениях // Военно-исторический журнал. — 1965. — № 2. * ''К. К. Рокоссовский''. Севернее Берлина // Военно-исторический журнал. — 1965. — № 5. * ''К. К. Рокоссовский''. На Волоколамском направлении. На северных подступах к столице // Военно-исторический журнал. — 1966. — № 11—12. * ''К. К. Рокоссовский''. Победа на Волге // Военно-исторический журнал. — 1968. — № 2. * ''К. К. Рокоссовский''. На Центральном фронте зимой и летом 1943 года // Военно-исторический журнал. — 1968. — № 6. * ''К. К. Рокоссовский''. Письмо главному редактору «Военно-исторического журнала» В. А. Мацуленко // Военно-исторический журнал. — 1992. — № 3. == Літаратура == * ''Ф. И. Чуев''. Генерал Кинжал. * ''Ф. И. Чуев''. Мой Багратион. * Маршал двух народов. — Варшава, 1980. * ''В. И. Кардашов''. Рокоссовский. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1980. — 446 с., ил. — (Жизнь замечательных людей). * ''А. А. Карчмит''. Рокоссовский: терновый венец славы. — М.: АСТ: Астрель, — 2001. — 576 с. — (Русские полководцы). * ''А. Ф. Носкова''. К. К. Рокоссовский в Польше. 1949—1956 гг.: неизвестные страницы биографии / Studia polonica. К 70-летию Виктора Александровича Хорева. — М.: «Индрик», 2002. — С. 79—94. * ''Ю. Н. Лубченков''. 100 великих полководцев Второй мировой. Изд. Вече — 2010. — 480 с. — ISBN 978-5-9533-5176-8. * ''Б. В. Соколов''. Рокоссовский. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 525 с., ил. — (Жизнь замечательных людей). * ''С. Е. Михеенков''. Рокоссовский. Клинок и жезл. — М.: Молодая гвардия, 2017. — 463 с. ил. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03943-8. == Фільмы == * {{cite episode|title=Маршал Рокоссовский. Жизнь и время|url=http://enter.az/ru/film/1806/marsal-rokossovskiy-jizn-i-vremya-1987/|credits=|airdate=1987|minutes=87}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite episode |title=Полководцы|url=http://www.net-film.ru/ru/film-9587/|credits=[[ЦСДФ]] ([[РЦСДФ]]) |airdate= 198|minutes=59}} * {{cite episode|title=Маршалы Победы. Жуков и Рокоссовский|url=http://justfilmz.com/1344-marshaly-pobedy-zhukov-i-rokossovskiy-2005-tvrip.html|airdate=2008|minutes=43|accessdate=28 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012025434/http://justfilmz.com/1344-marshaly-pobedy-zhukov-i-rokossovskiy-2005-tvrip.html|archivedate=12 кастрычніка 2015|url-status=dead}} * {{cite episode |title=Солдатский долг маршала Рокоссовского|url=http://ru-tor.net/torrent/165321/soldatskij-dolg-marshala-rokossovskogo-2010-satrip-ot-kinozalsat|credits=АСТРА-АРТ|airdate= 2010 |minutes=51}} * {{cite episode|title=Генерал Кинжал, или Звёздные часы Константина Рокоссовского|url=http://science-film.ru/film/28009|credits=[[Россия-1]]|airdate=2014|accessdate=28 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170720115709/http://science-film.ru/film/28009|archivedate=20 ліпеня 2017|url-status=dead}} * {{cite episode |title=Маршал Рокоссовский. Любовь на линии огня|url=http://m.youtube.com/watch?v=xtCnrYpzqvY|credits=[[Студия «Галакон», 2006]]}} * {{cite episode |title=Больше, чем любовь. Константин Рокоссовский. Телеканал «Культура»}} == Кінаўвасабленні == * 1949 — мастацкі фільм «{{нп3|Сталінградская бітва (фільм)|Сталинградская битва|ru|Сталинградская битва (фильм)}}» — Народны артыст СССР [[Васіль Барысавіч Ліванаў|Васіль Ліванаў]]. * 1950 — мастацкі фільм «{{нп3|Падзенне Берліна|Падение Берлина|ru|Падение Берлина}}» — Народны артыст СССР [[Васіль Барысавіч Ліванаў|Васіль Ліванаў]]. * 1972 — кінаэпапея «{{нп3|Вызваленне (кінаэпапея)|Освобождение|ru|Освобождение (киноэпопея)}}» — Народны артыст РСФСР {{нп3|Уладлен Сямёнавіч Давыдаў|Уладлен Давыдаў|ru|Давыдов, Владлен Семёнович}}. * 1977 — кінаэпапея «{{нп3|Салдаты свабоды|Солдаты свободы|ru|Солдаты свободы}}» — Народны артыст РСФСР Уладлен Давыдаў. * 1985 — кінаэпапея «{{нп3|Бітва за Маскву (кінаэпапея)|Битва за Москву|ru|Битва за Москву (киноэпопея)}}» — Народны артыст РСФСР {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Галабародзька|Аляксандр Галабародзька|ru|Голобородько, Александр Александрович}}. * 1990 — мастацкі фільм «{{нп3|Сталінград (фільм, 1989)|Сталинград|ru|Сталинград (фильм, 1989)}}» — Народны артыст РСФСР Аляксандр Галабародзька. * 1994 — тэлевізійны серыял «{{нп3|Трагедыя стагоддзя|Трагедия века|ru|Трагедия века}}» — Народны артыст РСФСР Уладлен Давыдаў. == Спасылкі == {{Commons|Category:Konstanty Rokossowski}} * {{Warheroes|id=357}} * [http://www.rokossowski.com/ Сайт, прысвечаны памяці К. К. Ракасоўскага.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150512012602/http://www.rokossowski.com/ |date=12 мая 2015 }} * [http://www.hrono.ru/biograf/rokosovski.html Біяграфія на сайце Хроно. Ру]. * [http://www.hrono.ru/dokum/1943rokosov.html Ліст галоўнаму рэдактару «Ваенна-гістарычнага часопіса» В. А. Мацуленке]. * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/ROCK.HTM «Советский Багратион» — Маршал К. К. Рокоссовский]. * [http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/index.html К. К. Рокоссовский «Солдатский долг»] (издательство «Олма-пресс», [[2002]] г., ISBN 5-94850-001-2). * [http://www.proza.ru/2012/01/21/23 Маршал Рокоссовский: гений в тени победы (Ф. Лавалье)]. * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/|title=Рокоссовский Константин Константинович|author=Никифоров Ю. А.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619233338/http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/|archivedate=19 чэрвеня 2013|accessdate=28 жніўня 2017|url-status=dead}} * {{артыкул|аўтар= Ариадна Рокоссовская|загаловак=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском |спасылка=http://www.rg.ru/2013/12/20/rokossovsky-site.html |мова= ru|выданне=Российская газета|тып= |год=2013-12-20 |том= |нумар= |старонкі= |doi= |issn=}} * [http://militera.lib.ru/bio/kardashov/02.html Біяграфія] на партале «Военная литература». {{Маршалы Савецкага Саюза}} {{Маршалы Польшчы}} {{Камандуючыя франтамі РСЧА ў Другой сусветнай вайне}} {{Кавалеры ордэна «Перамога»}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ракасоўскі Канстанцін Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Міністры абароны Польшчы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Парада Перамогі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ганаровай зброяй з залатой выявай Дзяржаўнага герба СССР]] [[Катэгорыя:Камуністы Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Курска]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў некропалі каля Крамлёўскай сцяны]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Закаўказскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гомеля]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]] rx57bewrfj9igl9pnctgs5xni9atsn1 5166908 5166670 2026-07-17T11:06:57Z M.L.Bot 261 5166908 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |выява = Konstanty Rokossowski w polskim mundurze.jpg |прыналежнасць = * {{Расійская імперыя}} * {{Сцягафікацыя|РСФСР|1918}} * {{USSR}} * {{POL}} (1949-1956) |гады службы = 1914—1968 |званне = * {{СССР, Маршал Савецкага Саюза}} * {{Маршал Польшчы}} |род войскаў = |камандаваў = ; карпусамі * [[9-ы механізаваны корпус (1-га фарміравання)|9-ы механізаваны]] ; арміямі * [[4-я армія (СССР)|4-я армія]] (11—17 ліпеня 1941) * [[16-я армія (СССР)|16-я армія]] ; франтамі * [[Бранскі фронт|Бранскі]] (7—9.1942) * [[Данскі фронт|Данскі]] (9.1942—2.1943) * [[Цэнтральны фронт|Цэнтральны]] (2—10.1943) * [[Беларускі фронт (1943)|Беларускі]] (10.1943—2.1944) * [[1-ы Беларускі фронт|1-ы Беларускі]] (2—11.1944) * [[2-гі Беларускі фронт|2-гі Беларускі]] (11.1944—5.1945) |вікісховішча = Konstanty Rokossowski }} '''Канстанці́н Ксаве́р’евіч (Канстанці́навіч) Ракасо́ўскі''' ({{lang-pl|Konstanty Rokossowski}}; {{ДН|15|09|1889}} — {{ДС|3|8|1968}}) — [[СССР|савецкі]] военачальнік, [[Маршал Савецкага Саюза]] (1944), [[маршал Польшчы]] (5 лістапада 1949). [[Двойчы Героі Савецкага Саюза|Двойчы Герой Савецкага Саюза]] (1944, 1945). == Паходжанне == Нарадзіўся ў [[Целяханы|Целяханах]] 3 (15) верасня 1889 года.<ref>{{Cite web |url=https://niab.by/newsite/by/kanstancin-rakasouski |title=У Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі адшуканы запіс аб нараджэнні Маршала Савецкага Саюза і Маршала Польшчы Канстанціна Ракасоўскага |access-date=5 мая 2021 |archive-date=5 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505123958/https://niab.by/newsite/by/kanstancin-rakasouski |url-status=dead }}</ref> На службе ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], не пазней за 1919 год, Ракасоўскі пачаў пазначаць годам нараджэння 1896-ы і падпісвацца Канстанцінам Канстанцінавічам, замест Канстанціна Ксавер’евіча. Таксама часам пішуць, што сапраўднае яго імя — Казімір. Пасля надання другога звання Героя Савецкага Саюза, як месца нараджэння пачаў пазначаць [[Вялікія Лукі]], дзе і паставілі яму помнік-бюст. Паводле кароткай аўтабіяграфіі, напісанай 27 снежня 1945 года, нарадзіўся ў Вялікіх Луках (паводле анкеты 1920 годв, у Варшаве). Бацька — Ксаверы Юзаф Ракасоўскі (1853—1902), паляк, паходзіў са шляхецкага роду [[Ракасоўскія|Ракасоўскіх]] герба Гляўбіч або Окша, рэвізор Варшаўскай чыгункі. Продкі страцілі шляхецтва, то-бок не былі зацверджаны ў расійскім дваранстве, у сярэдзіне XIX стагоддзя. Маці — Антаніна (Антаніда) Іванаўна Аўсяннікава (пам. 1911), беларуска родам з [[Целяханы|Целяхан]], настаўніца. Бацька паслаў Канстанціна вучыцца ў прыватнае тэхнічнае вучылішча Антона Лагуна, але ў 1902 годзе бацька памёр. Канстанцін працаваў памочнікам кандытара, потым дантыста, а ў 1909—1914 гадах — каменячосам у майстэрні Стэфана Высоцкага, мужа сваёй цёткі Соф’і, у Варшаве, а потым у мястэчку [[Груец]] за 35 км на паўднёвы захад ад Варшавы. У 1911 годзе памерла маці. == Першая сусветная вайна == 2 жніўня 1914 года 18-гадовы (паводле анкеты, на праўдзе — 25-гадовы) Канстанцін добраахвотнікам паступіў у 5-ы драгунскі Каргапольскі полк [[5-я кавалерыйская дывізія (Расія)|5-й кавалерыйскай дывізіі]] [[12-я армія (Расійская імперыя)|12-й арміі]] і быў залічаны ў 6-ы эскадрон. У красавіку 1920 года, запаўняючы кандыдацкую картку на замяшчэнне камандных пасад, Ракасоўскі паказаў, што ў царскім войску служыў [[вальнапісаны]]м і скончыў 5 класаў гімназіі. У рэчаіснасці ён служыў толькі ахвотнікам (дабравольцам) і, такім чынам, не меў патрэбнага адукацыйнага цэнзу ў 6 класаў гімназіі для таго, каб служыць вальнапісаным. 8 жніўня Ракасоўскі вызначыўся пры правядзенні коннай разведкі каля вёскі Ястржэм, за што быў узнагароджаны [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] 4-й ступені і ўзведзены ў [[яфрэйтар]]ы. Браў удзел у баях пад Варшавай, навучыўся абыходзіцца з канём, авалодаў вінтоўкай, шашкай і пікай. У пачатку красавіка 1915 года дывізія была перакінута ў Ковенскую губерню. У баі пад [[Панявежыс|Панявежам]] Ракасоўскі атакаваў нямецкую артылерыйскую батарэю, за што быў прадстаўлены да [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскага крыжа]] 3-й ступені, аднак узнагароду не атрымаў. У баі за чыгуначную станцыю Трашкуны, разам з некалькімі драгунамі, скрытна захапіў акоп нямецкай палявой варты, і 20 ліпеня быў узнагароджаны [[Георгіеўскі медаль|Георгіеўскім медалём]] 4-й ступені. Каргапольскі полк вёў акопную вайну на беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]. Зімой-вясной 1916 года ў складзе партызанскага атрада, сфарміраванага з драгунаў, Канстанцін шматразова перасякаў раку дзеля разведкі. 6 мая за атаку нямецкай заставы атрымаў Георгіеўскі медаль 3-й ступені. У атрадзе ён пазнаёміўся з унтэр-афіцэрам Адольфам Юшкевічам, які меў рэвалюцыйныя погляды. У чэрвені вярнуўся ў склад палка, дзе зноў перапраўляўся цераз раку ў разведвальны пошук. [[Файл:Rokossovsky 1916.jpg|міні|Малодшы унтэр-афіцер К. Ракасоўскі, 1917 год]] Пад канец кастрычніка пераведзены ў вучэбную каманду 1-га запаснога кавалерыйскага палка. У лютым 1917 года Каргапольскі полк перафарміравалі, Ракасоўскі трапіў у 4-ы эскадрон, разам з іншымі байцамі па лёдзе пераходзіў Дзвіну і атакаваў нямецкія каравулы. 5 сакавіка полк часова знаходзіўся ў тыле, быў скліканы, і перад конным строем палкоўнік Пётр Міхайлавіч Дараган зачытаў акт аб адрачэнні [[Адрачэнне Мікалая II|Мікалая II]] ад прастола. 11 сакавіка полк прысягнуўся [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]]. У палку з’явіліся перакананыя прыхільнікі [[бальшавік]]оў, сярод якіх быў Іван Уладзіміравіч Цюленеў, згодна [[Загад № 1|Загаду № 1]] [[Петраградскі савет працоўных і салдацкіх дэпутатаў|Петраградскага Савета]] быў абраны палкавы камітэт. 29 сакавіка Ракасоўскі быў узведзены ў малодшыя унтэр-афіцэры. Немцы наступалі на [[Рыга|Рыгу]]. З 19 жніўня Каргапольскі полк прыкрываў адыход пяхоты і абозаў у [[Латвія|Латвію]]. 23 жніўня Ракасоўскі з групай драгунаў адправіўся на разведку каля мястэчка Кроненберг і выявіў нямецкую калону, што рухалася па [[пскоў]]скай шашы. 24 жніўня 1917 года быў прадстаўлены і 21 лістапада ўзнагароджаны Георгіеўскім медалём 2-й ступені. Драгуны выбралі Ракасоўскага ў эскадронны, а потым у палкавы камітэт, які вырашаў пытанні жыцця палка. Стрыечнік — таварыш па службе Франц Ракасоўскі<ref>''Кардашов В. И.'' [http://militera.lib.ru/bio/kardashov/03.html В драгунском мундире.] // Рокоссовский. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1980.</ref> з групай драгунаў-палякаў вярнуўся ў Польшчу і ўступіў у [[Польская вайсковая арганізацыя|вайсковую арганізацыю]], якая фарміравалася лідарамі польскіх нацыяналістаў. У снежні 1917 года Канстанцін Ракасоўскі, Адольф Юшкевіч і іншыя драгуны ўступілі ў [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвоную Гвардыю]]. Пад канец снежня Каргапольскі полк быў перакінуты ў тыл на ўсход. 7 красавіка 1918 года на станцыі Дзікая, на захад ад [[Волагда|Волагды]], 5-ы Каргапольскі драгунскі полк быў расфарміраваны. == Грамадзянская вайна == З кастрычніка 1917 года добраахвотна перайшоў у [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвоную Гвардыю]] (у Каргапольскі чырвонагвардзейскі атрад радавым чырвонагвардзейцам), потым у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. З лістапада 1917 года па люты 1918 года ў складзе Каргапольскага чырвонагвардзейскага кавалерыйскага атрада, на пасадзе памочніка начальніка атрада, Ракасоўскі браў удзел у задушэнні контррэвалюцыйных паўстанняў у раёне Волагды, [[Буй|Буя]], [[Галіч (Кастрамская вобласць)|Галіча]] і [[Салігаліч]]а. З лютага па ліпень 1918 года браў удзел у задушэнні [[Анархізм|анархісцкіх]] і казацкіх контррэвалюцыйных выступленняў на Слабажаншчыне (у раёне [[Харкаў|Харкава]], [[Унеча|Унечы]], Міхайлаўскага хутара) і ў раёне [[Карачаў]] — [[Бранск]]. У ліпені 1918 года, у складзе таго ж атрада, перакінуты на [[Усходні фронт РСЧА|Усходні фронт]] пад [[Екацярынбург]] і браў удзел у баях з [[Белы рух|белагвардзейцамі]] і чэхаславакамі пад станцыяй [[Кузіна (Свярдлоўская вобласць)|Кузіна]], Екацярынбургам, станцыямі Шамары і Шаля да жніўня 1918 года. Са жніўня 1918 года атрад перафарміраваны ў 1-ы Уральскі імя Валадарскага кавалерыйскі полк, Ракасоўскі прызначаны камандзірам 1-га эскадрона. 7 сакавіка 1919 года ўступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] (членскі білет № 239). У [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскую вайну]] — камандзір [[эскадрон]]а, асобнага [[дывізіён]]а, асобнага кавалерыйскага палка. 7 лістапада 1919 года на поўдзень ад станцыі Мангут, у сутычцы з намеснікам начальніка 15-й Омскай Сібірскай стралковай дывізіі арміі [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]], палкоўнікам [[Мікалай Савяр’янавіч Вазнясенскі|М. С. Вазнясенскім]] (у мемуарах Ракасоўскага памылкова «Васкрасенскім») засек апошняга, а сам быў паранены ў плячо. {{цытата|…7 лістапада 1919 года мы здзейснілі набег на тылы белагвардзейцаў. Асобны Уральскі кавалерыйскі дывізіён, якім я тады камандаваў, прадраўся ноччу праз баявыя парадкі калчакоўцаў, здабыў звесткі, што ў станіцы Каравульная размясціўся штаб омскай групы, зайшоў з тылу, атакаваў станіцу і, змяўшы белыя часткі, разграміў гэты штаб, захапіў палонных, у іх ліку шмат афіцэраў. У час атакі ў адзінаборстве з камандуючым омскай групай генералам Васкрасенскім я атрымаў ад яго кулю ў плячо, а ён ад мяне — смяротны ўдар шашкай…<ref name="Dolg">''Рокоссовский К. К.'' Солдатский долг. — 5-е изд. — {{М.}}: Воениздат, 1988. — 367 с.: 8 л, іл. — (Военные мемуары).</ref>}} 23 студзеня 1920 года Ракасоўскі быў прызначаны камандзірам 30-га кавалерыйскага палка 30-й дывізіі 5-й арміі. Летам 1921 года, камандуючы [[Чырвоныя, Грамадзянская вайна на Расіі|чырвоным]] 35-м кавалерыйскім палком, у баі пад [[Кяхта|Троіцкасаўскам]] нанёс паражэнне 2-й брыгадзе генерала [[Барыс Пятровіч Рэзухін|Б. П. Рэзухіна]] з [[Азіяцкая конная дывізія|Азіяцкай коннай дывізіі]] генерала [[Раман Фёдаравіч Унгерн фон Штэрнберг|барона Р. Ф. фон Унгерн-Штэрнберга]] і быў цяжка паранены<ref name="Sokolov">''Соколов Б. В.'' Барон Унгерн. Чёрный всадник. — {{М.}}: [[АСТ (издательство)|АСТ-ПРЕСС КНИГА]]. — (Историческое расследование). — ISBN 978-5-462-00585-5</ref>. За гэты бой Ракасоўскага ўзнагародзілі [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. У кастрычніку 1921 года пераведзены камандзірам 3-й брыгады [[5-я Кубанская кавалерыйская дывізія|5-й Кубанскай кавалерыйскай дывізіі]]. У кастрычніку 1922 года ў сувязі з перафарміраваннем 5-ы дывізіі ў Асобную 5-ю Кубанскую кавбрыгаду, па ўласным жаданні прызначаны на пасаду камандзіра 27-га кавалерыйскага палка гэтай жа брыгады. У 1923—1924 гадах браў удзел у баях супраць белагвардзейскіх атрадаў генерала Мыльнікава, палкоўніка Дзераўцова, Дуганава, Гардзеева і сотніка Шадрына І. С., якія выйшлі на тэрыторыю СССР, у Забайкалле (узначальваў Срэценскі баявы ўчастак). 9 чэрвеня 1924 года, у час правядзення аператыўна-вайсковай аперацыі супраць атрадаў Мыльнікава і Дзераўцова, Ракасоўскі ўзначальваў адзін з атрадаў чырвонаармейцаў, які ішоў па вузкай таежнай сцежцы. {{цытата|…Ішоўшы наперадзе Ракасоўскі натыкнуўся на Мыльнікава, зрабіў у яго два стрэлы з маўзера. Мыльнікаў зваліўся. Ракасоўскі мяркуе, што Мыльнікаў паранены, але з прычыны непраходнай тайгі, відаць, адпоўз пад куст, яго не маглі знайсці…<ref>Матэрыялы архіва Упраўлення ФСБ Расіі па Забайкальскім краі (справа З. І. Гардзеева)</ref>}} Мыльнікаў выжыў. Неўзабаве чырвоныя аператыўным шляхам усталявалі месцазнаходжанне параненага генерала Мыльнікава на хаце аднаго з мясцовых жыхароў і 27 чэрвеня 1924 года арыштавалі яго. Атрады Мыльнікава і Дзераўцова былі разгромленыя ў адзін дзень. == Міжваенны перыяд == 30 красавіка 1923 года Ракасоўскі ажаніўся з Юліяй Пятроўнай Барміной. 17 чэрвеня 1925 года ў іх нарадзілася дачка Арыядна. Верасень 1924 — жнівень 1925 года — слухач [[Курсы ўдасканалення каманднага саставу|кавалерыйскі курсаў удасканалення каманднага складу]], разам з [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгіем Жукавым]] і [[Андрэй Іванавіч Яроменка|Андрэем Яроменкам]]. З ліпеня 1926 года па ліпень 1928 года Ракасоўскі служыў у [[Манголія|Манголіі]] інструктарам асобнай Мангольскай кавдывізіі (горад [[Улан-Батар]]). Са студзеня па красавік 1929 года прайшоў курсы ўдасканалення вышэйшага начальніцкага складу пры [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Акадэміі імя М. В. Фрунзэ]], дзе пазнаёміўся з працамі [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. У 1929 годзе камандаваў 5-й асобнай кубанскай кавалерыйскай брыгадай (размяшчалася ў Ніжняй Бярозаўцы пад [[Верхняудзінск]]ам), у лістападзе 1929 года ўдзельнічаў у Маньчжура-Чжалайнорскай (Маньчжура-Джалайнорскай) наступальнай аперацыі РСЧА<ref>В пламени и славе. Очерки истории Краснознамённого Сибирского военного округа. 2-е изд., испр. и доп. Новосибирск, Новосибирское кн. изд-во, 1988. стр.50-54.</ref>. Са студзеня 1930 года Ракасоўскі камандаваў [[7-я кавалерыйская дывізія (СССР)|7-й Самарскай кавалерыйскай дывізіяй]] (адным з камандзіраў брыгад у якой быў [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]]). У лютым 1932 года пераведзены на пасаду камандзіра-камісара 15-й Асобнай кубанскай кавалерыйскай дывізіяй (Даурыя). З увядзеннем у 1935 годзе персанальных званняў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]] атрымаў званне [[камдыў]]<ref>[http://rkka.ru/handbook/personal/2484.htm Приказ Народного Комиссара обороны Союза ССР по личному составу армии № 2494] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110606164817/http://www.rkka.ru/handbook/personal/2484.htm |date=6 чэрвеня 2011 }}.</ref>. У 1936 годзе Канстанцін Ракасоўскі камандуе 5-м кавалерыйскім корпусам у [[Пскоў|Пскове]]. == Арышт == 27 чэрвеня 1937 года быў выключаны з УКП(б) «за страту класавай пільнасці»<ref>Свидетельствуют документы 1936—1937 гг. // Псков. — 1995. — № 3. — С. 101.</ref>. У асабістай справе Ракасоўскага мелася інфармацыя, што ён быў цесна звязаны з [[камкор]]ам Касьянам Чайкоўскім<ref>''Твердовский И.'' Маршалы Победы. Жуков и Рокоссовский (док. фильм). — Россия, 2005.</ref>. 22 ліпеня 1937 года звольнены з РСЧА «па службовай неадпаведнасці»<ref>''Газенко Р.'' Маршал Рокоссовский. Любовь на линии огня (док. фильм). — Россия, 2006.</ref>. Камкор Іван Куцякоў даў паказанні на [[камандарм 2-га рангу|камандарма 2-га рангу]] Міхаіла Веліканава і іншых, а той, у ліку іншых, «паказаў» на К. К. Ракасоўскага<ref>''Сувениров О. Ф.'' Трагедия РККА 1937—1938. — {{М.}}: ТЕРРА, 1998. — С. 167.</ref>. Начальнік разведаддзела штаба [[Забайкальская ваенная акруга|ЗабВА]] даў паказанні, што Ракасоўскі ў 1932 годзе сустракаўся з начальнікам японскай ваеннай місіі ў Харбіне [[Міцітара Камацубара]]<ref>''Красунов В. К., Ермаков А. И.'' [http://militera.lib.ru/bio/krasunov_ermakov01/text.html#t25 Великие русские полководцы и флотоводцы. Истории о верности, о подвигах, о славе.] — М.: Центрполиграф, 2011. — 320 с. — Тираж 3000 экз. ISBN 978-5-227-02579-1.</ref>. У жніўні 1937 года Ракасоўскі паехаў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], дзе быў арыштаваны па абвінавачванні ў сувязях з [[Польшча|польскай]] і [[Японія|японскай]] [[разведка]]мі, стаўшы ахвярай ілжывых паказанняў. Два з паловай гады правёў пад следствам (следчая справа № 25358-1937). {{Пачатак цытаты}}Доказы будаваліся на сведчаннях паляка Адольфа Юшкевіча, паплечніка Ракасоўскага ў грамадзянскую. Але Ракасоўскі добра ведаў, што Юшкевіч загінуў пад Перакопам. Ён сказаў, што ўсе падпіша, калі Адольфа прывядуць на вочную стаўку. Сталі шукаць Юшкевіча і выявілі, што ён даўно памёр.{{Канец цытаты|крыніца = К. В. Ракасоўскі, унук<ref>[http://www.flb.ru/info/33931.html Константин Рокоссовский: Брежнев плакал на похоронах деда].</ref>.}} З 17 жніўня 1937 па 22 сакавіка 1940 года, згодна даведцы ад 4 красавіка 1940 года<ref name="Dela">Личные дела трёх маршалов. // Известия, № 108. — 9 мая 1992.</ref>, трымалі ва Унутранай турме Упраўлення дзяржбяспекі НКУС па Ленінградскай вобласці на Шпалернай вуліцы<ref name="Dela" />. Па словах праўнучкі Ракасоўскага, якая спасылаецца на расказы жонкі [[Маршал роду войск|маршала артылерыі]] [[Васіль Іванавіч Казакоў|Казакова]]<ref name="кп">[http://www.kp.ru/daily/24290.4/484552/ Правнучка маршала Рокоссовского: Мой прадед командовал Парадом Победы // KP.RU, 07.05.2009].</ref>, Ракасоўскага жорстка катавалі і білі. У гэтых катаваннях прымаў удзел начальнік Ленінградскага У[[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Леанід Міхайлавіч Закоўскі|Закоўскі]]. Ракасоўскаму выбілі некалькі пярэдніх зубоў, зламалі тры рабры, малатком білі па нагах, а ў 1939 годзе яго выводзілі ў двор турмы на расстрэл і давалі халасты стрэл. Аднак Ракасоўскі не даў ілжывых паказанняў ні на сябе, ні на іншых<ref>''Константинов.'' К. Рокоссовский. Победа НЕ любой ценой, — {{М.}}: Эксмо, 2006. — С. 42. — ISBN 5-699-17652-7.</ref>. Па расказе праўнучкі, у сваіх запісах адзначыў, што вораг пасеяў сумненні і падмануў партыю — гэта прывяло да арыштаў невінаватых<ref name="sovsek">Час Кучера: «Рокоссовский. Парад победы». — телекомпания «Совершенно Секретно», 2009 г.</ref>. Па звестках палкоўніка юстыцыі Кліміна Ф. А., былога ў ліку трох суддзяў [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі ВС СССР]], якія разбіралі справу Ракасоўскага, у сакавіку 1939 года адбыўся суд, але ўсе сведкі, якія далі паказанні, ужо былі мёртвыя. Разгляд справы быў адкладзены на даследаванне, восенню 1939 года адбылося другое пасяджэнне, якое таксама адклала вынясенне прысуду<ref>''Курчавов, И.'' Поверить глазам. // Ветеран, № 9. — 1993.</ref>. Па некаторых здагадках, Ракасоўскі быў этапаваны ў лагер<ref>''Айно Куусинен''. [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=1611 Господь низвергает своих ангелов (воспоминания 1919—1965). — Петрозаводск: Карелия, 1991. — С. 163].</ref>. Ёсць версія, што ўвесь гэты час Ракасоўскі знаходзіўся ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Іспаніі]] ў якасці ваеннага эмісара пад псеўданімам, як мяркуецца, Мігель Марцінес (з «Іспанскага дзённіка» [[Міхаіл Яфімавіч Кальцоў|М. Я. Кальцова]])<ref>''Томас Хью''. Гражданская война в Испании 1931—1939 гг. — {{М.}}: ЗАО Центрполиграф, 2003. — С. 273.</ref>. 22 сакавіка 1940 года Ракасоўскі быў вызвалены, у сувязі са спыненнем справы, пры хадайніцтве [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|С. К. Цімашэнкі]] [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]], і рэабілітаваны<ref>[http://ria.ru/ocherki/20110421/366842355.html В 39-м будущего маршала Рокоссовского дважды выводили на расстрел].</ref>. К. К. Ракасоўскага цалкам аднаўляюць у правах, на пасадзе і ў партыі, і вясну ён праводзіць з сям’ёй на курорце ў [[Сочы]]<Ref group = "заўв.">Да пачатку [[перабудова|перабудовы]] і [[Галоснасць|галоснасці]] рэпрэсіі супраць ваеннаслужачых у СССР адкрыта не абмяркоўваліся. Так, мемуары Ракасоўскага пачынаюцца словамі «Вясной 1940 года я разам з сям’ёй пабываў у Сочы» (К. К. Рокоссовский. «Солдатский долг», 1968, изд. Воениздат, С. 3).</ref>. У тым жа годзе з увядзеннем генеральскіх званняў у РСЧА яму прысвойваецца званне «[[генерал-маёр]]а». Пасля адпачынку Ракасоўскі быў прызначаны ў распараджэнне камандуючага [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўскай асаблівай ваеннай акругай]] (КАВА) генерала арміі Г. К. Жукава, а, па вяртанні 5-га кавалерыйскага корпуса з паходу ў [[Бесарабія|Бесарабію]] (чэрвень — ліпень 1940 года) у склад кавалерыйскай армейскай групы КАВА (горад [[Славута]]), уступіў у камандаванне корпусам. У лістападзе 1940 года Ракасоўскі атрымаў новае прызначэнне на пасаду камандзіра [[9-й механізаваны корпус (СССР)|9-га механізаванага корпуса]], які яму трэба было сфарміраваць у КАВА. == Вялікая Айчынная вайна == === Пачатковы перыяд вайны === [[Файл:RokossovskyKK.jpg|міні|[[Генерал-лейтэнант]] К. К. Ракасоўскі, 1941 год.]] Камандаваў [[9-ы механізаваны корпус|9-м механізаваным корпусам]] ў бітве пад [[Бітва за Дубна-Луцк-Броды|Дубна-Луцкам-Бродамі]]. Нягледзячы на некомплект танкаў і транспарту, войскі 9 мехкорпуса на працягу чэрвеня — ліпеня 1941 гады актыўнай абаронай выматвалі суперніка, адыходзячы толькі па загаду. За поспехі быў прадстаўлены да 4-га ордэна «Чырвонага Сцяга». 11 ліпеня 1941 года прызначаны камандуючым [[4-я армія (СССР)|4-й арміяй]] на паўднёвым флангу [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] (замест арыштаванага і пазней расстралянага [[Аляксандр Андрэевіч Карабкоў|А. А. Карабкова]]), 17 ліпеня Ракасоўскі прыбыў у [[штаб]] Заходняга фронту, аднак, у сувязі з пагаршэннем становішча, яму было даручана кіраўніцтва аператыўнай групай [[Смаленская абарона, 1941|для аднаўлення становішча ў раёне Смаленска]]. Яму вылучылі групу [[афіцэр]]аў, радыёстанцыю і два аўтамабілі; астатняе ён павінен быў дабіраць сам: спыняць і падпарадкоўваць сабе рэшткі [[19-я армія (СССР)|19-й]], [[20-я армія (СССР)|20-й]] і [[16-я армія (СССР)|16-й]] армій, якія выходзілі са смаленскага катла і ўтрымліваць гэтымі сіламі раён [[Ярцава]]. Маршал успамінаў: {{цытата|У штабе фронту я азнаёміўся з дадзенымі на 17 ліпеня. Работнікі штаба не вельмі ўжо былі ўпэўненыя, што іх матэрыялы дакладна адпавядаюць рэчаіснасці, паколькі з некаторымі арміямі, у прыватнасці з 19-й і 22-й, не было сувязі. Паступілі звесткі аб з’яўленні ў раёне Ельні нейкіх буйных танкавых часцей праціўніка<ref name = "Dolg"/>.}} Гэтая няпростая задача была паспяхова вырашана: {{Цытата|У кароткі час сабралі прыстойную колькасць людзей. Былі тут пехацінцы, артылерысты, сувязісты, сапёры, кулямётчыкі, мінамётчыкі, медыцынскія работнікі… У нашым распараджэнні апынулася нямала грузавікоў. Яны нам вельмі спатрэбіліся. Так пачалося ў працэсе баёў фарміраванне ў раёне Ярцава злучэння, якое атрымала афіцыйную назву «група генерала Ракасоўскага» <ref name = "Dolg"/>.}} Група Ракасоўскага спрыяла дэблакадзе акружаных у раёне Смаленска савецкіх армій. 10 жніўня яна была рэарганізавана ў [[16-я армія (СССР)|16-ю армію (другога фарміравання)]], а Ракасоўскі стаў камандуючым гэтай арміяй; 11 верасня 1941 года атрымаў званне [[генерал-лейтэнант]]а. === Бітва за Маскву === [[Файл:RIAN archive 1417 The examination of trophies.jpg|thumb|Камандуючы [[16-я армія (СССР)|16-й арміі]] К. К. Ракасоўскі (2-і злева), член Ваеннага Савета [[Аляксей Андрэевіч Лабачоў|А. А. Лабачоў]] і пісьменнік [[Уладзімір Пятровіч Стаўскі|У. П. Стаўскі]] аглядаюць захопленую тэхніку праціўніка.]] У пачатку Маскоўскай бітвы асноўныя сілы 16-й арміі Ракасоўскага патрапілі ў [[Вяземская аперацыя|Вяземскі «кацёл»]], аднак упраўленне 16-й арміі, перадаўшы войскі 19-й арміі, паспела выйсці з акружэння. «Новай» 16-й арміі было загадана прыкрыць Валакаламскі кірунак, пры гэтым Ракасоўскаму зноў прыйшлося збіраць сабе войска. Ракасоўскі перахопліваў войскі на маршы; у яго распараджэнне паступіў асобны курсанцкі полк, створаны на базе [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Маскоўскага пяхотнага вучылішча імя Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]], [[8-я гвардзейская стралковая дывізія|316-я стралковая дывізія]] [[генерал-маёр]]а [[Іван Васільевіч Панфілаў|І. В. Панфілава]], [[3-ці кавалерыйскі корпус]] [[генерал-маёр]]а [[Леў Міхайлавіч Даватар|Л. М. Даватара]]. Неўзабаве пад Масквой была адноўлена суцэльная лінія абароны, і завязаліся ўпартыя баі. Аб гэтай бітве Ракасоўскі так напісаў [[5 сакавіка]] [[1948]] года: {{Цытата|У сувязі з прарывам абароны на ўчастку 30-й арміі і адыходу частак 5-й арміі, войскі 16-й арміі, змагаючыся за кожны метр, у жорсткіх баях былі адціснуты да Масквы на рубяжы: паўночней Чырвоная Паляна, Крукава, Істра, і на гэтым рубяжы ў жорсткіх баях канчаткова спынілі нямецкі наступ, а затым перайшоўшы ў агульнае контрнаступленне, сумесна з іншымі войскамі, праводзімае па задуме таварыша Сталіна, вораг быў разбіты і адкінуты далёка ад Масквы.}} Менавіта пад Масквой К. К. Ракасоўскі набыў палкаводчы аўтарытэт. За бітву пад Масквой К. К. Ракасоўскі быў узнагароджаны [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. У гэты перыяд у 85-м паходна-палявым шпіталі пры штабе арміі ён пазнаёміўся з ваендоктарам 2-га рангу Галінай Васільеўнай Таланавай<ref>[http://www.trud.ru/issue/article.php?id=200509081660801 Фронтовая любовь маршала Рокоссовского]</ref>. === Раненне === 8 сакавіка 1942 года Ракасоўскі быў паранены асколкам снарада. Раненне апынулася цяжкім — былі закранутыя правае [[Лёгкія|лёгкае]], [[печань]], [[Рабро|рэбры]] і [[пазваночнік]]. Пасля аперацыі ў [[Казельск]]у быў дастаўлены ў маскоўскі шпіталь у будынку [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Ціміразеўскай акадэміі]], дзе праходзіў лячэнне да 23 мая 1942 года. === Сталінградская бітва === [[Файл:Командующий войсками Донского фронта генерал-лейтенант Рокоссовский К.К. на боевой позиции в р-не г.Сталинграда. 1942 г.jpg|міні|Камандуючы войскамі Данскога фронту К. К. Ракасоўскі на баявой пазіцыі ў раёне Сталінграда. 1942 год]] 26 мая прыбыў у [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]] і зноў прыняў камандаванне 16-й арміяй. З 13 ліпеня 1942 года — камандуючы войскамі [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]]. 30 верасня 1942 года генерал-лейтэнант К. К. Ракасоўскі быў прызначаны камандуючым [[Данскі фронт|Данскім фронтам]]. Пры яго ўдзеле быў распрацаваны план [[Аперацыя «Уран»|аперацыі «Уран»]] па акружэнню і знішчэнню варожай групоўкі, што наступала на [[Валгаград|Сталінград]]. Сіламі некалькіх франтоў 19 лістапада 1942 года пачалося правядзенне аперацыі, 23 лістапада кальцо вакол 6-й арміі генерала [[Фрыдрых Вільгельм Эрнст Паўлюс|Ф. Паўлюса]] было замкнёна. Пазней Ракасоўскі падвёў вынік: {{цытата|…паспяхова была выкананая задача, звязаная з удзелам войскаў Данскога фронту ў агульным наступленні, праведзеным паводле задумы таварыша Сталіна, якое вылілася ў поўнае акружэнне ўсёй Сталінградскай групоўкі немцаў…<ref name=autogenerated1>Личные дела трёх маршалов // Известия, №108. – 9 мая 1992.</ref>}} Кіраўніцтва па разгрому варожай групоўкі Стаўка даручыла Данскому фронту на чале з К. К. Ракасоўскім, які 15 студзеня 1943 года атрымаў званне [[генерал-палкоўнік]]а. 31 студзеня 1943 года армія пад камандаваннем К. К. Ракасоўскага паланілі [[фельдмаршал]]а Ф. Паўлюса, 24 генерала, 2500 нямецкіх афіцэраў, 90 тысяч салдат. 28 студзеня 1943 года Ракасоўскі быў узнагароджаны толькі што заснаваным [[ордэн Суворава|ордэнам Суворава]]. === Курская бітва === Ракасоўскі пісаў у аўтабіяграфіі: {{цытата|У лютым 1943 года загадам таварыша Сталіна прызначаюся камандуючым [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным фронтам]]. Кіраваў дзеяннямі войскаў гэтага фронту у вялікай абарончай, а затым контрнаступальнай бітве, праведзенай паводле задумы таварыша Сталіна на Курска-Арлоўскай дузе…<ref name = "Dela"/>}} У лютым — сакавіку 1943 года Ракасоўскі кіраваў войскамі Цэнтральнага фронту ў [[Сеўская аперацыя|Сеўскай аперацыі]]. 7 лютага штаб камандуючага фронтам размясціўся ў Фацежскім раёне Курскай вобласці. Характэрны наступны выпадак, пра які ў свой час распавёў журналіст Уладзімір Ярохін («Літаратурная Расія» ад 20 ліпеня 1979 года): ''Масціць дарогі не было чым. Ракасоўскі загадаў разабраць разбураную царкву ў [[Фацеж]]ы і пусціць яе на будаўніцтва дарогі. Па гэтых камянях прайшлі войскі і танкі''<ref>Гаворка ў артыкуле, відавочна, ідзе аб Пакроўскай царкве, 1818 года пабудовы.</ref>. Нягледзячы на няўдачу наступлення [[28 красавіка]] 1943 года, Ракасоўскі быў узведзены ў [[генерал арміі|генералы арміі]]. З данясенняў разведкі вынікала, што летам немцы плануюць вялікае наступленне ў раёне Курска. Камандуючыя некаторых франтоў прапаноўвалі развіваць поспехі Сталінграда і правесці шырокамаштабны наступ летам 1943 года, К. К. Ракасоўскі меў іншы погляд. Ён лічыў, што для наступу трэба падвойная, патройная перавага сіл, чаго ў савецкіх войскаў на гэтым напрамку не было. Каб спыніць нямецкі наступ летам 1943 гады пад [[Курск]]ам, неабходна перайсці да абароны. Неабходна літаральна схаваць у землю асабісты састаў, баявую тэхніку. К. К. Ракасоўскі праявіў сябе бліскучым стратэгам і аналітыкам — на падставе дадзеных разведкі ён здолеў у дакладнасці вызначыць участак, на якім немцы нанеслі галоўны ўдар, стварыць на гэтым участку глыбока эшаланіраваную абарону і засяродзіць там каля паловы сваёй пяхоты, 60 % артылерыі і 70 % танкаў. Сапраўды наватарскім рашэннем была таксама артылерыйская контрпадрыхтоўка, праведзеная за 10—20 хвілін да пачатку нямецкай артылерыйскай падрыхтоўкі. Абарона Ракасоўскага апынулася настолькі трывалай і стабільнай, што ён змог перадаць значную частку сваіх рэзерваў [[Мікалай Фёдаравіч Ватуцін|Ватуціну]], калі ў таго на паўднёвым флангу [[Курская бітва|Курскай дугі]] паўстала пагроза прарыву. Яго слава ўжо грымела па ўсіх франтах, ён стаў шырока вядомым на Захадзе ў якасці аднаго з самых таленавітых савецкіх [[военачальнік]]аў. Вельмі папулярны быў Ракасоўскі і сярод салдат. У складзе Цэнтральнага фронту ў 1943 годзе быў сфарміраваны і ўступіў у баі 8-й Асобны штрафны (афіцэрскі) батальён, празваны нямецкай прапагандай «Бандай Ракасоўскага» <ref>{{кніга |аўтар = Пыльцын А. В.|загаловак = Штрафной удар, или Как офицерский штрафбат дошёл до Берлина |спасылка = http://lib.ru/MEMUARY/1939-1945/PEHOTA/pylcin.txt |выдавецтва = Знание, ИВЭСЭП|год = 2003 |старонак = 295 |isbn = 5-7320-0714-8 |тыраж = 1000}}</ref>. Пасля Курскай бітвы Ракасоўскі паспяхова правёў сіламі Цэнтральнага (з кастрычніка 1943 года перайменаванага ў Беларускі) фронту [[Чарнігаўска-Прыпяцкая аперацыя|Чарнігаўска-Прыпяцкую аперацыю]], [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкую аперацыю]], [[Калінкавіцка-Мазырская аперацыя|Калінкавіцка-Мазырскую]] і [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя|Рагачоўска-Жлобінскую аперацыі]]. === Беларуская аперацыя === У поўнай меры палкаводчы талент К. К. Ракасоўскага выявіўся летам 1944 года пры правядзенні аперацыі па [[Аперацыя «Баграціён»|вызваленні Беларусі]]. Пра гэта Ракасоўскі піша: {{Цытата|Ажыццяўляючы намер Вярхоўнага Галоўнакамандуючага таварыша Сталіна па разгрому цэнтральнай групы нямецкіх войскаў і вызваленню Беларусі, з мая 1944 года кіраваў падрыхтоўкай аперацыі і наступальнымі дзеяннямі войскаў 1-га Беларускага фронту…<ref name = "Dela"/>}} План аперацыі распрацоўваўся Ракасоўскім сумесна з [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскім]] і Г. К. Жукавым. Стратэгічнай адметнасцю гэтага плана была прапанова Ракасоўскага нанесці ўдар па двух галоўных напрамках, што забяспечвала ахоп флангаў праціўніка на аператыўнай глыбіні і не давала апошняму магчымасці манеўру рэзервамі. [[Аперацыя «Баграціён»]] пачалася 22 чэрвеня 1944 года. У рамках Беларускай аперацыі Ракасоўскі паспяхова праводзіць [[Бабруйская аперацыя|Бабруйскую]], [[Мінская аперацыя|Мінскую]] і [[Люблін-Брэсцкая аперацыя|Люблін-Брэсцкую аперацыі]]. Поспех аперацыі прыкметна перасягнуў чаканні савецкага камандавання. У выніку двухмесячнага наступлення была цалкам вызвалена [[Беларусь]], адбітая частка [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], вызваленыя ўсходнія раёны Польшчы. Практычна цалкам была разгромленая нямецкая [[група армій «Цэнтр»]]. Акрамя таго аперацыя паставіла пад пагрозу [[Група армій «Поўнач»|групу армій «Поўнач»]] у Прыбалтыцы. З ваеннага пункту гледжання бітва ў Беларусі прывяла да маштабнага паражэння нямецкіх узброеных сілаў. Распаўсюджаны пункт гледжання, згодна з якім бітва ў Беларусі з’яўляецца найбуйнейшым паражэннем нямецкіх узброеных сілаў ва [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. Аперацыя «Баграціён» з’яўляецца трыумфам савецкай тэорыі ваеннага мастацтва, дзякуючы добра скаардынаванаму наступальнаму руху ўсіх франтоў і праведзенай аперацыі па дэзынфармацыі праціўніка аб месцы генеральнага наступу. 29 чэрвеня 1944 года генералу арміі К. К. Ракасоўскаму была ўручана [[Маршальская зорка|брыльянтавая зорка Маршала Савецкага Саюза]], а 30 ліпеня — першая [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Зорка Героя Савецкага Саюза]]. Да 11 ліпеня была ўзятая ў палон 105-тысячная групіроўка праціўніка. Калі на Захадзе ўсумніліся ў колькасці палонных у ходзе аперацыі «Баграціён» <ref>[https://russia.tv/video/show/brand_id/9226/episode_id/192977/video_id/192977/ Исторические хроники с Николаем Сванидзе. 1944 год. Маршал Константин Рокоссовский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170928055857/http://russia.tv/video/show/brand_id/9226/episode_id/192977/video_id/192977/ |date=28 верасня 2017 }}.</ref>, то І. В. Сталін загадаў правесці іх па вуліцах Масквы. З гэтага моманту І. В. Сталін стаў называць К. К. Ракасоўскага па імені і па бацьку, такога звароту ўдастойваўся толькі маршал [[Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў|Б. М. Шапашнікаў]]<ref>''Чуев Ф. И.'' Солдаты империи. Беседы. Воспоминания. Документы. — {{М.}}: Ковчег, 1998. — С. 349.</ref>. Далей войскі 1-га Беларускага фронту ўдзельнічалі ў вызваленні Польшчы, праводзячы [[Ломжа-Ружанская наступальная аперацыя|Ломжа-Ружанскую]] і [[Сяроцкая наступальная аперацыя|Сяроцкую]] наступальныя аперацыі. === Завяршэнне вайны === [[Файл:Zhukov 1945 E010750410-v8.jpg|міні|Георгій Жукаў, Канстанцін Ракасоўскі, Бернард Мантгомеры (спіной). Берлін, 1945 год.]] Ракасоўскі піша:{{цытата|У лістападзе 1944 гады прызначаюся камандуючым войскамі 2-га Беларускага фронту, атрымаўшы асабіста ад таварыша Сталіна задачу: падрыхтаваць наступальную аперацыю па прарыву абароны праціўніка на мяжы р. Нараў і разгрому ўсходне-прускай групоўкі немцаў…<ref name="Dela" />}} Камандуючым 1-м Беларускім фронтам быў прызначаны Г. К. Жукаў, і гонар узяцця Берліна была нададзены яму. Ракасоўскі спытаў у Сталіна, за што яго пераводзяць з галоўнага кірунку на другарадны ўчастак: {{цытата|Сталін адказаў, што я памыляюся: той участак, на які мяне пераводзяць, уваходзіць у агульны заходні кірунак, на якім будуць дзейнічаць войскі трох франтоў — 2-га Беларускага, 1-га Беларускага і 1-га Украінскага; поспех гэтай аперацыі будзе залежаць ад цеснага ўзаемадзеяння гэтых франтоў, таму на падбор камандуючых Стаўка звярнула асаблівую ўвагу. <…> Калі не прасунецеся вы і Конеў, то нікуды не прасунецца і Жукаў, — сказаў на заканчэнне Вярхоўны Галоўнакамандуючы<ref name="Dolg"/>.}} У якасці камандуючага 2-м Беларускім фронтам К. К. Ракасоўскі правёў шэраг аперацый, у якіх праявіў сябе як майстар манеўру. Яму двойчы даводзілася разгортваць свае войскі практычна на 180 градусаў, умела канцэнтруючы свае нешматлікія танкавыя і механізаваныя злучэнні. Ён паспяхова кіраваў войскамі фронту ў [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Прускай]] і [[Усходне-Памеранская аперацыя|Усходне-Памеранскай]] аперацыях, у выніку якіх былі разгромленыя буйныя магутныя нямецкія групоўкі ў [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і [[Памеранія|Памераніі]]. Падчас [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай наступальнай аперацыі]] войскі 2-га Беларускага фронту пад камандаваннем К. К. Ракасоўскага сваімі дзеяннямі скавалі галоўныя сілы 3-яй нямецкай танкавай арміі, не даўшы ёй магчымасці ўдзельнічаць у бітве за [[Берлін]]. [[Файл:Allies at the Brandenburg Gate, 1945.jpg|міні|[[Бернард Лоу Мантгомеры|Фельдмаршал Мантгомеры]], Г. К. Жукаў, К. К. Ракасоўскі ў Берліне каля [[Брандэнбургскія вароты|Брандэнбургскіх варот]], 12 ліпеня 1945 года.]] 1 чэрвеня 1945 года за ўмелае кіраўніцтва войскамі фронту ва Усходне-Прускай, Усходне-Памеранская і [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай аперацыях]], Маршал Савецкага Саюза Ракасоўскі быў узнагароджаны другім [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалём «Залатая зорка»]]. 7 студзеня 1945 года Галіна Таланава нарадзіла ад яго дачку Надзею. Ракасоўскі даў ёй сваё прозвішча, потым дапамагаў, але з Галінай не сустракаўся <ref name = "кп"/>. У лютым 1945 года, праз трыццаць гадоў, Ракасоўскі сустрэў сваю сястру Хелену ў Польшчы<ref>[http://www.pravda.ru/society/2005/8/69/197/19804_rokossowska.html Сестра Рокоссовского ответила за брата — Советское наследие — Правда. Ру]</ref>. 24 чэрвеня 1945 года па рашэнню І. В. Сталіна К. К. Ракасоўскі камандаваў [[Парад Перамогі|Парадам Перамогі]] ў Маскве (прымаў парад Г. К. Жукаў), а ўжо 1 мая 1946 года парад прымае Ракасоўскі. З ліпеня 1945 да 1949 года, па загадзе Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, ён — стваральнік і галоўнакамандуючы [[Паўночная група войскаў|Паўночнай групай войскаў]] на тэрыторыі Польшчы ў [[Лягніца|Лягніцы]], [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжняя Сілезія]]. Ракасоўскі наладжваў сувязь з урадам, ваеннымі акругамі Войска Польскага, грамадскімі арганізацыямі, аказваў дапамогу ў аднаўленні народнай гаспадаркі Польшчы. Былі пабудаваныя казармы, дамы афіцэраў, склады, бібліятэкі, лячэбныя ўстановы, перададзеныя ў далейшым Войску Польскаму. == Служба ў Польшчы == [[Файл:Konstanty Rokossowski w polskim mundurze.jpg|thumb|Міністр нацыянальнай абароны ПНР маршал Польшчы К. К. Ракасоўскі, 1949 год.]] У 1949 годзе польскі прэзідэнт [[Балеслаў Берут]] звярнуўся да [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]] з просьбай накіраваць у Польшчу для праходжання службы на пасадзе міністра нацыянальнай абароны К. К. Ракасоўскага. У 1949 годзе гарадскія народныя Саветы [[Гданьск]]а, [[Гдыня|Гдыні]], [[Картузы (горад)|Картуз]], [[Сопат (Польшча)|Сопата]], [[Шчэцін]]а і [[Уроцлаў|Уроцлава]] сваімі пастановамі прызналі Ракасоўскага «Ганаровым грамадзянінам» дадзеных гарадоў, якія падчас вайны былі вызваленыя войскамі пад яго камандаваннем. У 1950 годзе на яго двойчы быў здзейснены замах польскімі нацыяналістамі, у тым ліку з кадраў польскай арміі, якія складаліся раней у [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref>''Свердлов Ф. Д.'' Неизвестное о советских полководцах. — {{М.}}, 1995.</ref>. У 1949—1956 гадах ён зрабіў вялікую працу па пераўзбраенні, структурнай рэарганізацыі польскай арміі (сухапутныя матарызаваныя войскі, танкавыя злучэнні, ракетныя злучэнні, войскі СПА, авіяцыя і Ваенна-Марскі флот), уздыму абараназдольнасці і боегатоўнасці ў святле сучасных патрабаванняў (пагроза ядзернай вайны), захаваўшы яе нацыянальную адметнасць. Згодна інтарэсам арміі, у Польшчы былі мадэрнізаваны шляхі зносін і сувязь, створана ваенная прамысловасць (артылерыя, танкі, авіяцыя, іншая тэхніка). У красавіку 1950 года ўведзены новы Статут унутранай службы [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]]. Навучанне базіравалася на аснове вопыту Савецкай Арміі. Ракасоўскі пастаянна наведваў ваенныя часці і манеўры. Для навучання афіцэраў былі адкрыты Акадэмія Генеральнага штаба імя К. Свярчэўскага, Ваенна-тэхнічная акадэмія імя Я. Дамброўскага і Ваенна-палітычная акадэмія імя Ф. Дзяржынскага. [[Файл:Rokossowski-legPZPR.jpg|міні|Партыйны білет члена ЦК ПАРП К. К. Ракасоўскага.]] Таксама працаваў намеснікам старшыні Савета Міністраў Польшчы, быў членам Палітбюро ЦК [[ПАРП|Польскай аб’яднанай рабочай партыі]]. 14 мая 1955 года прысутнічаў пры падпісанні [[Варшаўскі дагавор|Дагавора аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе]] ў Варшаве. Пасля смерці прэзідэнта Баляслава Берута і [[Пазнаньскія пратэсты (1956)|познанскіх выступленняў]] першым сакратаром [[ПАРП]] [[Польскі Кастрычнік (1956)|быў абраны «антысталініст»]] [[Уладзіслаў Гамулка]]. Канфлікт паміж «сталіністамі» («[[Наталінцы|наталінская група]]»), якіх падтрымліваў Ракасоўскі, і «антысталіністамі» у ПАРП прывёў да зняцця Ракасоўскага з Палітбюро ЦК ПАРП і Міністэрства нацыянальнай абароны як «сімвала сталінізму». 22 кастрычніка ў лісце ў ЦК ПАРП, падпісаным М. С. Хрушчовым, савецкі бок выказаў згоду з такім рашэннем<ref>СССР и Польша: октябрь 1956-го // Исторический архив. — 1996. — № 5-6.</ref>. Ракасоўскі з’ехаў у СССР і больш не прыязджаў, а ўсю сваю маёмасць у Польшчы раздаў абслугоўваючым яго людзям<ref>[http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/202398-6/ «Никому не нравится правда о Рокоссовском» — Личность в культуре — Правда. Ру]</ref>. == Вяртанне ў СССР == З лістапада 1956 года па чэрвень 1957 года — намеснік Міністра абароны СССР, па кастрычнік 1957 года — Галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]] з пакіданнем на пасадзе намесніка Міністра абароны. З кастрычніка 1957 года па студзень 1958 года ў сувязі з абвастрэннем сітуацыі на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] — камандуючы войскамі [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказскай ваеннай акругі]]. Гэты перавод звязваюць таксама з тым, што на праведзеным у 1957 годзе Пленуме [[ЦК КПСС]] Ракасоўскі сказаў у сваім выступе, што многія са знаходзячыхся на кіруючых пасадах павінны адчуваць віну за няправільную лінію Жукава на пасадзе Міністра абароны СССР. Са студзеня 1958 года да красавіка 1962 года — зноў намеснік Міністра абароны СССР — галоўны інспектар Міністэрства абароны. У 1961—1968 гадах узначальваў Дзяржаўную камісію па расследаванні прычын гібелі падводнай лодкі [[С-80]]<ref>{{кніга |аўтар= Мормуль Н. Г.|спасылка = http://coollib.com/b/141267|загаловак= Катастрофы под водой|месца= М.|выдавецтва= ООО «Элтеко»|год= 1999|старонак= 572}}</ref>. Па сцвярджэнні галоўнага маршала авіяцыі Аляксандра Галаванава, у 1962 годзе М. С. Хрушчоў прапанаваў Ракасоўскаму напісаць «пачарней і пагусцей» артыкул супраць Сталіна. Па словах [[Аляксандр Яўгенавіч Галаванаў|Аляксандра Галаванава]], Ракасоўскі адказаў: «''Мікіта Сяргеевіч, таварыш Сталін для мяне святы!''», — і на банкеце не стаў чокацца з Хрушчовым<ref>[http://www.ng.ru/style/2001-02-14/16_therapy.html Шоковая терапия Никиты Хрущёва].</ref>. На наступны дзень яго канчаткова знялі з пасады намесніка Міністра абароны СССР. Нязменны ад’ютант Ракасоўскага генерал-маёр Кульчыцкі тлумачыць згаданую вышэй адмову зусім не адданасцю Ракасоўскага Сталіну, а глыбокім перакананнем палкаводца ў тым, што армія не павінна ўдзельнічаць у палітыцы<ref>[http://www.vm.ru/news/2015/04/16/sovetskij-bagration-marshal-konstantin-rokossovskij-perezhiv-otchayanie-i-pitki-ostalsya-veren-svoemu-soldatskomu-dolgu-284033.html С. Машкин. Советский Багратион. Маршал Константин Рокоссовский, пережив отчаяние и пытки, остался верен своему солдатскому долгу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702185925/http://vm.ru/news/2015/04/16/sovetskij-bagration-marshal-konstantin-rokossovskij-perezhiv-otchayanie-i-pitki-ostalsya-veren-svoemu-soldatskomu-dolgu-284033.html |date=2 ліпеня 2017 }}.</ref>. [[Файл:FYurchikhin SoyuzTMA19 Red Square crop.jpg|міні|Надмагільная пліта ў Крамлёўскай сцяны.]] З красавіка 1962 па жнівень 1968 года — генеральны інспектар [[Група генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР|Групы генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР]]. Расследаваў здачу недабудаваных караблёў на флоце <ref name = "sovsek"/>. [[Файл:Рокоссовский 1.jpg|міні|[[Кіцель]] К. К. Ракасоўскага ў Цэнтральным музеі Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі.]] Пісаў артыкулы ў «[[Ваенна-гістарычны часопіс]]». За дзень да сваёй смерці ў жніўні 1968 года Ракасоўскі падпісаў у набор свае ўспаміны «Салдацкі абавязак» ({{lang-ru|Солдатский долг}}). Пражываў у доме на вул. Горкага, затым у кватэры 63 дома 3 па вуліцы Граноўскай<ref>[https://rg.ru/2005/04/15/dom_marshalov.html Рокоссовская А. Погонные метры // Российская газета, 15 апреля 2005]</ref>. 3 жніўня 1968 года Ракасоўскі памёр ад раку [[прастата|прастаты]]. Урна з прахам Ракасоўскага пахаваная [[Некропаль ў Крамлёўскай сцяны|ў Крамлёўскай сцяны]]. == Сям’я == * Жонка Юлія Пятроўна Барміна ** дачка Арыядна *** унук Канстанцін *** унук Павел * Пазашлюбная дачка Надзея (ад ваеннага лекара Галіны Талановай) — выкладчык [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]]<ref>{{Cite web|url = http://www.aif.ru/society/people/21435|title = Внебрачные и великие|author = |date = 43 27/10/2010|publisher = Аргументы и факты}}</ref>. == Меркаванні сучаснікаў == * [[Галоўны маршал рода войск|Галоўны маршал авіяцыі]] [[Аляксандр Яўгенавіч Галаванаў|А. Я. Галаванаў]]: {{Пачатак цытаты}} Наўрад ці можна назваць іншага палкаводца, які б так паспяхова дзейнічаў як у абарончых, так і наступальных аперацыях мінулай вайны. Дзякуючы сваёй шырокай ваеннай адукаванасці, велізарнай асабістай культуры, умелым зносінам са сваімі падначаленымі, да якіх ён заўсёды ставіўся з павагай, ніколі не падкрэсліваючы свайго службовага становішча, валявым якасцям і выбітным арганізатарскім здольнасцям ён набыў сабе беспярэчны аўтарытэт, павагу і любоў усіх тых, з кім яму давялося ваяваць. Валодаючы дарам прадбачання, ён амаль заўсёды беспамылкова разгадваў намеры праціўніка, папераджаў іх і, як правіла, выходзіў пераможцам. Цяпер яшчэ не вывучаныя і не паднятыя ўсе матэрыялы па Вялікай Айчыннай вайне, але можна сказаць з упэўненасцю, што калі гэта адбудзецца, К. К. Ракасоўскі, бясспрэчна, будзе на чале нашых савецкіх палкаводцаў. {{Канец цытаты|крыніца = А. Е. Голованов. «Дальняя бомбардировочная…»<ref>''Голованов А. Е.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/golovanov_ae/42.html Дальняя бомбардировочная…] — {{М.}}: ООО «Дельта НБ», 2004.</ref>}} * [[Маршал Савецкага Саюза|Маршал]] [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскі]]: {{Пачатак цытаты}} Хачу сказаць некалькі цёплых, сардэчных слоў пра агульнага ўлюбёнцу Чырвонай Арміі Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага… Гэта адзін з выбітных палкаводцаў нашых Узброеных Сіл… Камандуючы некалькімі франтамі, прычым заўсёды на вельмі адказных кірунках, Канстанцін Канстанцінавіч сваёй упартай працай, вялікімі ведамі, мужнасцю, адвагай, велізарнай працаздольнасцю і нязменным клопатам аб падначаленых набыў сабе выключную павагу і гарачую любоў. Я шчаслівы, што меў магчымасць на працягу Вялікай Айчыннай вайны быць сведкам палкаводніцкага таленту Канстанціна Канстанцінавіча, яго зайздроснага ва ўсіх выпадках спакою, умення знайсці мудрае рашэнне самага складанага пытання. Я шмат разоў назіраў, як войскі пад кіраваннем Ракасоўскага жорстка білі ворага, парою ў неверагодна цяжкіх для іх умовах. {{Канец цытаты|крыніца = А. М. Василевский. «Дело всей жизни»<ref>''Василевский А. М.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/vasilevsky/16.html Дело всей жизни]. — {{М.}}: Политиздат, 1975. — С. 260.</ref>}} * [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. С. Хрушчоў]]: {{Пачатак цытаты}} Я лічу яго адным з лепшых камандуючых войскамі. І як чалавек ён мне падабаўся. Асабліва падабалася яго службовая прыстойнасць. {{Канец цытаты|крыніца = Н. С. Хрущёв. «Время. Люди. Власть»<ref>''Хрущёв Н. С.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/khruschev1/23.html Время. Люди. Власть. (Воспоминания). Книга I]. — {{М.}}: ИИК «Московские Новости», 1999.</ref>}} * [[Маршал рода войск|Маршал бранятанкавых войскаў]] [[Міхаіл Яфімавіч Катукоў|М. Я. Катукоў]]: {{Пачатак цытаты}} Я шмат разоў думаў, чаму ўсе, хто так ці інакш ведаў Ракасоўскага, ставіліся да яго з бязмежнай павагай. І адказ напрошваўся толькі адзін: застаючыся патрабавальным, Канстанцін Канстанцінавіч паважаў людзей незалежна ад іх стану і пазіцыі. І гэта галоўнае, што прыцягвала ў ім. {{Канец цытаты|крыніца = М. Е. Катуков. «На острие главного удара»<ref>''Катуков М. Е.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/katukov/05.html На острие главного удара. — {{М.}}: Воениздат, 1974].</ref>}} * [[Генерал арміі]] [[Павел Іванавіч Батаў|П. І. Батаў]]: {{Пачатак цытаты}} Ён ніколі не навязваў сваіх папярэдніх рашэнняў, ухваляў разумную ініцыятыву і дапамагаў развіць яе. Ракасоўскі ўмеў кіраваць падначаленымі так, што кожны афіцэр і генерал з жаданнем уносіў у агульную справу сваю долю творчасці. Пры гэтым сам К. К. Ракасоўскі і мы, камандармы, добра разумелі, што палкаводцам нашага часу без моцнай волі, без сваіх цвёрдых перакананняў, без асабістай ацэнкі падзей і людзей на фронце, без свайго почырку ў аперацыях, без інтуіцыі, гэта значыць без уласнага «я», быць нельга. {{Канец цытаты|крыніца = П. И. Батов. «В походах и боях»<ref>''Батов П. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/batov/05.html В походах и боях]. — {{М.}}: Воениздат, 1974.</ref>}} * Галоўны маршал бранятанкавых войскаў [[Амазасп Хачатуравіч Бабаджанян|А. Х. Бабаджанян]]: {{Пачатак цытаты}} Распавядаючы пра сустрэчы з К. К. Ракасоўскім, а іх у мяне было некалькі, я хачу яшчэ раз падкрэсліць абаянне Канстанціна Канстанцінавіча, якое спараджала глыбокую сімпатыю да яго не толькі сярод тых, хто меў з ім непасрэдны службовы кантакт, але і ў асяроддзі шырокіх салдацкіх мас. Ракасоўскі памятаў і асабіста ведаў сотні людзей, клапаціўся пра іх, ніколі не забываў пра тых, хто варты заахвочвання і ўзнагароды, умеў унікаць у справы і клопаты камандзіраў, умеў добразычліва выслухаць кожнага. {{Канец цытаты|крыніца = А. Х. Бабаджанян. «Дорогами победы»<ref>''[[Амазасп Хачатуравіч Бабаджанян|Бабаджанян А. Х.]]'' Дороги победы. Литературная запись Я. Садовского. / Издание 2-е, исправленное и дополненное. — {{М.}}: «Молодая гвардия», 1975. — С. 261.</ref>}} * Галоўны маршал артылерыі [[Мікалай Мікалаевіч Воранаў|М. М. Воранаў]]: {{Пачатак цытаты}} Данскім фронтам камандаваў генерал К. К. Ракасоўскі, якога я ведаў яшчэ па Ленінградскай ваеннай акрузе, дзе ён у 1936—1937 гадах камандаваў кавалерыйскім корпусам. А ўсяго некалькі месяцаў таму мы сустракаліся з ім на Заходнім фронце, дзе Канстанцін Канстанцінавіч камандаваў 16-й арміяй. Ён заўсёды мне падабаўся — я захапляўся яго ведамі, уменнем кіраваць войскамі, вялікім вопытам, выключнай сціпласцю і тактоўнасцю ў зносінах з людзьмі. Ракасоўскі карыстаўся нейкай асаблівай любоўю ў сваіх падначаленых. {{Канец цытаты|крыніца = Н. Н. Воронов. «На службе военной»<ref>''[[Мікалай Мікалаевіч Воранаў|Воронов Н. Н.]]'' На службе военной. — (Военные мемуары). — {{М.}}: Воениздат, 1963. — С. 259.</ref>}} * Генерал арміі [[Сяргей Мацвеевіч Штаменка|С. М. Штаменка]]: {{Пачатак цытаты}} Вельмі каларытная палкаводчая фігура Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага… Я, мабыць, не памылюся, калі скажу, што яго не толькі бязмежна паважалі, але і шчыра любілі ўсе, каму давялося датыкацца з ім па службе. {{Канец цытаты|крыніца = С. М. Штеменко. «Генеральный штаб в годы войны»<ref>''[[Сяргей Мацвеевіч Штаменка|Штеменко С. М.]]'' Генеральный штаб в годы войны. — (Военные мемуары). — {{М.}}: Воениздат, 1968. — С. 396.</ref>}} == Палітычная і грамадская дзейнасць == * Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП (б)]] з сакавіка 1919 года. * Член [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|УЦВК]] ў 1936—1937 гадах. * Кандыдат у члены [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]] (1961—1968). * Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 2, 5—7 скліканняў. * Член Палітбюро ЦК ПАРП у 1950—1956 гадах. * Дэпутат [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейма Польшчы]]. * Намеснік старшыні Савета Міністраў [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у 1952—1956 гадах. == Узнагароды == [[Файл:Рокоссовский 1.jpg|міні|150px|Парадны кіцель Ракасоўскага з узнагародамі ў Цэнтральным музеі Узброеных сіл у Маскве.]] === Расійская імперыя === * [[Георгіеўскі крыж]] IV-й ступені (8.8.1914); * [[Георгіеўскі медаль]] IV-й ступені (20.7.1915); * [[Георгіеўскі медаль]] III-й ступені (6.5.1916); * [[Георгіеўскі медаль]] II-й ступені (21.11.1917). === СССР === * [[Ордэн «Перамога»]] (№ 6 — 30.03.1945); * Два медалі «[[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Залатая Зорка]]» [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] (29.07.1944, 1.06.1945); * Сем [[ордэн Леніна|ордэнаў Леніна]] (16.08.1936, 2.01.1942, 29.07.1944, 21.02.1945, 26.12.1946, 20.12.1956, 20.12.1966); * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (22.02.1968); * Шэсць [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнаў Чырвонага Сцяга]] (23.05.1920, 2.12.1921, 22.02.1930, 22.07.1941, 3.11.1944, 6.11.1947); * [[Ордэн Суворава]] I-й ступені (28.01.1943); * [[Ордэн Кутузава]] I-й ступені (27.08.1943); * [[Медаль «За абарону Масквы»]] (1.05.1944); * [[Медаль «За абарону Сталінграда»]] (22.12.1942); * [[Медаль «За абарону Кіева»]] (21.06.1961); * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (9.05.1945); * [[Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (7.05.1965); * [[Медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»]] ((9.06.1945); * [[Медаль «За вызваленне Варшавы»]] ((9.06.1945); * [[Юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»]] (22.02.1938); * [[Юбілейны медаль «30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту»]] (22.02.1948); * [[Юбілейны медаль «40 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] (18.12.1957); * [[Юбілейны медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] (26.12.1967); * [[Медаль «У памяць 800-годдзя Масквы»]] (12.06.1947); * [[Ганаровая зброя з залатой выявай Дзяржаўнага герба СССР]] (1968). === Замежныя ўзнагароды === [[Файл:Field Marshal Montgomery Decorates Russian Generals at the Brandenburg Gate in Berlin, Germany, 12 July 1945 TR2916.jpg|thumb|Узнагароджанне брытанскім [[Ордэн Лазні|ордэнам Лазні]], 1945 год.]] * [[Ордэн Будаўнікоў Народнай Польшчы|Ордэн «Будаўнікоў Народнай Польшчы»]] ([[Польшча]], 1951); * Ордэн «[[Virtuti Militari|Віртуці Мілітары]]» I-га класа з зоркай ([[Польшча]], 1945); * [[Ордэн «Крыж Грунвальда»]] I-га класа ([[Польшча]], 1945); * [[Медаль «За Варшаву 1939—1945»|Медаль «За Варшаву»]] ([[Польшча]], 17.03.1946); * [[Медаль «За Одру, Нісу і Балтыку»]] ([[Польшча]], 17.03.1946); * [[Медаль «Перамогі і Свабоды»|Медаль «Перамога і свабода»]] ([[Польшча]], 1946); * [[Ордэн Ганаровага легіёна]] ([[Францыя]], 9.06.1945); * Ваенны Крыж 1939—1945 ([[Францыя]], 1945); * Ганаровы Рыцар-камандор [[ордэн Лазні|ордэна Лазні]] ([[Вялікабрытанія]], 1945); * [[Ордэн «Легіён пашаны»]] ступені галоўнакамандуючага ([[ЗША]], 1946); * [[Ордэн Чырвонага Сцяга (Манголія)|ордэн Баявога Чырвонага Сцяга]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 1943); * [[Ордэн Сухэ-Батара]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 18.03.1961); * [[Медаль «Дружба»]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 12.10.1967); * [[Медаль Свабоды (Данія)|медаль «За свабоду»]] ([[Данія]], 1947); * [[Медаль «Кітайска-савецкай дружбы»]] ([[КНР]]), (1956). === Ганаровыя званні === * Ганаровы грамадзянін горада [[Вялікія Лукі]] (Расія); * Ганаровы грамадзянін горада [[Гомель|Гомеля]] (Беларусь); * Ганаровы грамадзянін горада [[Лягніца]] (Польшча); * Ганаровы грамадзянін [[Курск]]а (Расія). == Памяць == [[Файл:Monument to Konstantin Rokossovsky in Volgograd 001.jpg|міні|260px|Помнік у [[Валгаград]]зе.]] У гонар маршала перайменавана былая нямецкая вёска Рогзаў, цяпер Ракасова ў [[Славабожы (гміна)|гміне Славабожы]]. Таксама ў горадзе [[Кашалін]]е імем Ракасоўскага названы Ракасоўскі раён. === Вуліцы === Імем Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага названы [[Бульвар Маршала Ракасоўскага|бульвар у Маскве]] і [[Бульвар Ракасоўскага (станцыя метро)|станцыя маскоўскага метрапалітэна]], у трох аўтобусных прыпынках ад бульвара, вуліцы [[Мцэнск]]у, [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] і [[Чыта|Чыце]]; сквер у [[Сухінічы (горад)|Сухінічах]]. '''У гарадах Беларусі''' імем маршага названы [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспект у Мінску]], вуліцы ў [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Бабруйск]]у, [[Брэст|Брэсце]], [[Ваўкавыск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Жодзіна|Жодзіне]], [[Кобрын]]е, [[Нясвіж]]ы, [[Пінск]]у, [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Стоўбцы|Стоўбцах]]. Імем Канстанціна Ракасоўскага названы сквер ({{Lang-be|«сквер імя Канстанціна Ракасоўскага»}}, {{Lang-ru|«сквер имени Константина Рокоссовского»}}) каля далучэння [[Савецкая вуліца (Гомель)|вуліцы Савецкай]] да [[Плошча Паўстання (Гомель)|плошчы Паўстання]] ў [[Гомель|Гомелі]], паблізу будынка па адрасе Савецкая-41<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0147164|title=Решение Гомельского городского Совета депутатов от 30 июня 2026 года № 159 «О наименовании составной части города Гомеля»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. '''У гарадах Расіі''': [[Бялова (горад)|Бялова]], [[Вялікія Лукі]], [[Уладзівасток]], [[Валгаград]], [[Варонеж]], [[Дубоўка (горад)|Дубоўка]], [[Жалезнагорск (Курская вобласць)|Жалезнагорск]], [[Ішым]], [[Калінінград]], [[Каменка (Пензенская вобласць)|Каменка]], [[Кізел]], [[Краснаярск]], [[Кяхта]], [[Мілерава]], [[Называеўск]], [[Ніжні Ноўгарад]], [[Нікольск (Пензенская вобласць)|Нікольск]], [[Навазыбкаў]], [[Новакузнецк]], [[Омск]], [[Пахвістнева]], [[Пралетарск (горад)|Пралетарск]], [[Пскоў]]<ref>[http://www.old-pskov.ru/put2.2.php У 1986 годзе імя Ракасоўскага было прысвоена адной з новых вуліц на Завяліччы].</ref>, [[Рыбінск]], [[Сальск]], [[Салігаліч]], [[Суравікіна]], [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]], [[Тамароўка]], [[Улан-Удэ]], [[Унеча]], [[Хабараўск]], [[Хадыжэнск]], [[Чыта]], [[Шахты]], [[Южна-Сухакумск]], [[Ярцава]]; плошчы Ракасоўскага ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] і [[Курск]]у. '''У гарадах Украіны''': [[Канатоп]], [[Чарнігаў]], [[Крэмэнчук]], [[Наваград-Валынскі]], [[Ноўгарад-Северскі]], [[Пэрвамайск (Мікалаеўская вобласць)|Пэрвамайск]], [[Сосныця]], [[Праспект Маршала Ракасоўскага (Кіеў)|праспект у Кіеве]]. [[Файл:Мемориал ДВВКУ.jpg|міні|260px|Помнік на тэрыторыі [[ДВАКВ]].]] === Помнікі === Помнікі маршалу Ракасоўскаму ўстаноўлены ў гарадах: [[Аткарск]], [[Вялікія Лукі]], [[Валгаград]], [[Зеленаград]], [[Курск]] (на плошчы Ракасоўскага, скульптар В. М. Клыкаў), [[Помнік Канстанціну Ракасоўскаму (Масква)|Масква]], [[Ніжні Ноўгарад]] (на вуліцы Маршала Ракасоўскага), [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]], [[Благавешчанск]] (на тэрыторыі Далёкаўсходняга вышэйшага агульнавайсковага каманднага вучылішча) і ў пасёлку Свабода Курскай вобласці (у Музеі КП Цэнтральнага фронту)<ref>[http://www.orel-story.ru/forum/index.php?action=vthread&forum=10&topic=252 Помнік Камандуючаму Цэнтральным фронтам Канстанціну Канстанцінавічу Ракасоўскаму ў пасёлку Свабода Курскай вобласці].</ref>. Помнік устаноўлены ў польскім Унеёвіцы (каля [[Лягніца|Лягніцы]]) на тэрыторыі Музея Чырвонай Арміі і Войска Польскага. Помнік К. К. Ракасоўскаму ўсталяваны ў [[Кяхта|Кяхце]] Рэспублікі Бурація ў 2008 годзе. 30 чэрвеня 2017 года ў [[Мінск]]у адкрыты памятны знак Маршалу Савецкага Саюза Канстанціну Ракасоўскаму. Размешчаны перад домам № 114 на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (у [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім раёне]])<ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/v-leninskom-rayone-otkryili-pamyatnyiy-znak-marshalu-sovetskogo-soyuza-konstantinu-rokossovskomu/|title=В Ленинском районе открыли памятный знак Маршалу Советского Союза Константину Рокоссовскому}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/pamyatnyy_znak_v_chest_marshala_sovetskogo_soyuza_konstantina_rokossovskogo_/|title=Памятный знак в честь маршала Советского Союза Константина Рокоссовского|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. 6 мая 2025 года на месцы будучага помніка Канстанціну Ракасоўскаму ў [[Гомель|Гомелі]] заклалі камень<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/kamen-na-meste-buduschego-pamjatnika-konstantinu-rokossovskomu-zalozhili-v-gomele-713103-2025|title=Камень на месте будущего памятника Константину Рокоссовскому заложили в Гомеле|website=[[БелТА]]}}</ref>. 26 лістапада 2025 года ў [[Гомель|Гомелі]] адкрыты [[Помнік Канстанціну Ракасоўскаму (Гомель)|помнік Канстанціну Ракасоўскаму]]. Манумент адкрыты ў дзень 82-й гадавіны вызвалення Гомеля ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/aktualno/news310427.html|title=Мы победили! В Гомеле открыт памятник Константину Рокоссовскому|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/society/v-gomele-otkryli-pamyatnik-vydayushchemusya-polkovodtsu-konstantinu-rokossovskomu_205914.html|title=В Гомеле открыли памятник выдающемуся полководцу Константину Рокоссовскому|website=Гомельские ведомости}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/v-gomele-otkryli-pamyatnik-legendarnomu-polkovodtsu-konstantinu-rokossovskomu.html|title=В Гомеле открыли памятник легендарному полководцу Константину Рокоссовскому|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>. === Мемарыяльныя дошкі === Мемарыяльныя дошкі з імем Ракасоўскага ўстаноўлены ў Брэсце, Гомелі, Чарнігаве, Мінску (у школе ім. Ракасоўскага), Маскве (на будынку [[Агульнавайсковая акадэмія Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|агульнавайсковай акадэміі Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]]), Калінінградзе, Пскове. 29 лістапада 2011 года распараджэннем урада горада Масквы, школе № 1150 ў Зеленаградзе нададзена ганаровае найменне імя Героя Савецкага Саюза К. К. Ракасоўскага. У музеі захоўваюцца асабістыя рэчы палкаводца і іншыя каштоўныя экспанаты. === У філатэліі і нумізматыцы === {|class="graytable" style="text-align:center" |+ |width="25%"|[[Файл:Rokossovsky (silver) rv.gif|thumb|center|200px]] |width="25%"|[[Файл:Stamp of Russia 2004 No 953 Painting by S Prisekin.jpg|thumb|center|250px]] |width="25%"|[[Файл:Marshal of the USSR 1976 CPA 4554.jpg|thumb|center|150px]] |width="25%"|[[Файл:Stamp of Kyrgyzstan rokosowsky.jpg|thumb|center|200px]] |- |[[Памятная манета]] Рэспублікі Беларусь, 2010 год |Паштовая марка Расіі. Маршалы Савецкага Саюза Г. К. Жукаў і К. К. Ракасоўскі на Чырвонай плошчы 24 чэрвеня1945 года. 2004 год |[[Паштовая марка]] [[СССР]], прысвечаная К. К. Ракасоўскаму, 1976, {{ЦФА/Скот|4554|4488}} |Паштовая марка Кіргізіі, 2005 год |} === Іншае === * Цеплаход «Маршал Ракасоўскі»<ref>[http://www.shipspotting.com/gallery/photo.php?lid=53248 Marshal Rokossovskiy — IMO 7384431 — ShipSpotting.com — Ship Photos and Ship Tracker].</ref>. * Маршалу прысвечана песня — «Песня аб маршале Ракасоўскім» ({{lang-pl|Piesn o marszalku Rokossowskim}}), якая ўваходзіла ў лік найбольш папулярных ваенных песень<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ngoS1BuPfYk Piesn o marszalku Rokossowskim].</ref>. {{зноскі}} == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Мемуары == * {{кніга|аўтар = К. К. Рокоссовский|загаловак = Солдатский долг|месца = М.|выдавецтва = Воениздат|год = 1968|старонак = 384|серыя = Военные мемуары|тыраж = 300 тыс.| ref = Солдатский долг, 1968}} * ''К. К. Рокоссовский''. Солдатский долг. — {{М.}}: Воениздат, 1997. — 497 с., ил. — (Полководцы Великой Отечественной). * ''К. К. Рокоссовский''. На Берлинском и Восточнопрусском направлениях // Военно-исторический журнал. — 1965. — № 2. * ''К. К. Рокоссовский''. Севернее Берлина // Военно-исторический журнал. — 1965. — № 5. * ''К. К. Рокоссовский''. На Волоколамском направлении. На северных подступах к столице // Военно-исторический журнал. — 1966. — № 11—12. * ''К. К. Рокоссовский''. Победа на Волге // Военно-исторический журнал. — 1968. — № 2. * ''К. К. Рокоссовский''. На Центральном фронте зимой и летом 1943 года // Военно-исторический журнал. — 1968. — № 6. * ''К. К. Рокоссовский''. Письмо главному редактору «Военно-исторического журнала» В. А. Мацуленко // Военно-исторический журнал. — 1992. — № 3. == Літаратура == * ''Ф. И. Чуев''. Генерал Кинжал. * ''Ф. И. Чуев''. Мой Багратион. * Маршал двух народов. — Варшава, 1980. * ''В. И. Кардашов''. Рокоссовский. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1980. — 446 с., ил. — (Жизнь замечательных людей). * ''А. А. Карчмит''. Рокоссовский: терновый венец славы. — М.: АСТ: Астрель, — 2001. — 576 с. — (Русские полководцы). * ''А. Ф. Носкова''. К. К. Рокоссовский в Польше. 1949—1956 гг.: неизвестные страницы биографии / Studia polonica. К 70-летию Виктора Александровича Хорева. — М.: «Индрик», 2002. — С. 79—94. * ''Ю. Н. Лубченков''. 100 великих полководцев Второй мировой. Изд. Вече — 2010. — 480 с. — ISBN 978-5-9533-5176-8. * ''Б. В. Соколов''. Рокоссовский. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 525 с., ил. — (Жизнь замечательных людей). * ''С. Е. Михеенков''. Рокоссовский. Клинок и жезл. — М.: Молодая гвардия, 2017. — 463 с. ил. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03943-8. == Фільмы == * {{cite episode|title=Маршал Рокоссовский. Жизнь и время|url=http://enter.az/ru/film/1806/marsal-rokossovskiy-jizn-i-vremya-1987/|credits=|airdate=1987|minutes=87}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite episode |title=Полководцы|url=http://www.net-film.ru/ru/film-9587/|credits=[[ЦСДФ]] ([[РЦСДФ]]) |airdate= 198|minutes=59}} * {{cite episode|title=Маршалы Победы. Жуков и Рокоссовский|url=http://justfilmz.com/1344-marshaly-pobedy-zhukov-i-rokossovskiy-2005-tvrip.html|airdate=2008|minutes=43|accessdate=28 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012025434/http://justfilmz.com/1344-marshaly-pobedy-zhukov-i-rokossovskiy-2005-tvrip.html|archivedate=12 кастрычніка 2015|url-status=dead}} * {{cite episode |title=Солдатский долг маршала Рокоссовского|url=http://ru-tor.net/torrent/165321/soldatskij-dolg-marshala-rokossovskogo-2010-satrip-ot-kinozalsat|credits=АСТРА-АРТ|airdate= 2010 |minutes=51}} * {{cite episode|title=Генерал Кинжал, или Звёздные часы Константина Рокоссовского|url=http://science-film.ru/film/28009|credits=[[Россия-1]]|airdate=2014|accessdate=28 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170720115709/http://science-film.ru/film/28009|archivedate=20 ліпеня 2017|url-status=dead}} * {{cite episode |title=Маршал Рокоссовский. Любовь на линии огня|url=http://m.youtube.com/watch?v=xtCnrYpzqvY|credits=[[Студия «Галакон», 2006]]}} * {{cite episode |title=Больше, чем любовь. Константин Рокоссовский. Телеканал «Культура»}} == Кінаўвасабленні == * 1949 — мастацкі фільм «{{нп3|Сталінградская бітва (фільм)|Сталинградская битва|ru|Сталинградская битва (фильм)}}» — Народны артыст СССР [[Васіль Барысавіч Ліванаў|Васіль Ліванаў]]. * 1950 — мастацкі фільм «{{нп3|Падзенне Берліна|Падение Берлина|ru|Падение Берлина}}» — Народны артыст СССР [[Васіль Барысавіч Ліванаў|Васіль Ліванаў]]. * 1972 — кінаэпапея «{{нп3|Вызваленне (кінаэпапея)|Освобождение|ru|Освобождение (киноэпопея)}}» — Народны артыст РСФСР {{нп3|Уладлен Сямёнавіч Давыдаў|Уладлен Давыдаў|ru|Давыдов, Владлен Семёнович}}. * 1977 — кінаэпапея «{{нп3|Салдаты свабоды|Солдаты свободы|ru|Солдаты свободы}}» — Народны артыст РСФСР Уладлен Давыдаў. * 1985 — кінаэпапея «{{нп3|Бітва за Маскву (кінаэпапея)|Битва за Москву|ru|Битва за Москву (киноэпопея)}}» — Народны артыст РСФСР {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Галабародзька|Аляксандр Галабародзька|ru|Голобородько, Александр Александрович}}. * 1990 — мастацкі фільм «{{нп3|Сталінград (фільм, 1989)|Сталинград|ru|Сталинград (фильм, 1989)}}» — Народны артыст РСФСР Аляксандр Галабародзька. * 1994 — тэлевізійны серыял «{{нп3|Трагедыя стагоддзя|Трагедия века|ru|Трагедия века}}» — Народны артыст РСФСР Уладлен Давыдаў. == Спасылкі == {{Commons|Category:Konstanty Rokossowski}} * {{Warheroes|id=357}} * [http://www.rokossowski.com/ Сайт, прысвечаны памяці К. К. Ракасоўскага.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150512012602/http://www.rokossowski.com/ |date=12 мая 2015 }} * [http://www.hrono.ru/biograf/rokosovski.html Біяграфія на сайце Хроно. Ру]. * [http://www.hrono.ru/dokum/1943rokosov.html Ліст галоўнаму рэдактару «Ваенна-гістарычнага часопіса» В. А. Мацуленке]. * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/ROCK.HTM «Советский Багратион» — Маршал К. К. Рокоссовский]. * [http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/index.html К. К. Рокоссовский «Солдатский долг»] (издательство «Олма-пресс», [[2002]] г., ISBN 5-94850-001-2). * [http://www.proza.ru/2012/01/21/23 Маршал Рокоссовский: гений в тени победы (Ф. Лавалье)]. * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/|title=Рокоссовский Константин Константинович|author=Никифоров Ю. А.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619233338/http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/|archivedate=19 чэрвеня 2013|accessdate=28 жніўня 2017|url-status=dead}} * {{артыкул|аўтар= Ариадна Рокоссовская|загаловак=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском |спасылка=http://www.rg.ru/2013/12/20/rokossovsky-site.html |мова= ru|выданне=Российская газета|тып= |год=2013-12-20 |том= |нумар= |старонкі= |doi= |issn=}} * [http://militera.lib.ru/bio/kardashov/02.html Біяграфія] на партале «Военная литература». {{Маршалы Савецкага Саюза}} {{Маршалы Польшчы}} {{Камандуючыя франтамі РСЧА ў Другой сусветнай вайне}} {{Кавалеры ордэна «Перамога»}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ракасоўскі Канстанцін Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Міністры абароны Польшчы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Парада Перамогі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ганаровай зброяй з залатой выявай Дзяржаўнага герба СССР]] [[Катэгорыя:Камуністы Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Курска]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў некропалі каля Крамлёўскай сцяны]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Закаўказскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гомеля]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]] 62ntczesg7hbscggt5pd7rk3xrcxmib 5166911 5166908 2026-07-17T11:11:23Z M.L.Bot 261 /* У філатэліі і нумізматыцы */ афармленне 5166911 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |выява = Konstanty Rokossowski w polskim mundurze.jpg |прыналежнасць = * {{Расійская імперыя}} * {{Сцягафікацыя|РСФСР|1918}} * {{USSR}} * {{POL}} (1949-1956) |гады службы = 1914—1968 |званне = * {{СССР, Маршал Савецкага Саюза}} * {{Маршал Польшчы}} |род войскаў = |камандаваў = ; карпусамі * [[9-ы механізаваны корпус (1-га фарміравання)|9-ы механізаваны]] ; арміямі * [[4-я армія (СССР)|4-я армія]] (11—17 ліпеня 1941) * [[16-я армія (СССР)|16-я армія]] ; франтамі * [[Бранскі фронт|Бранскі]] (7—9.1942) * [[Данскі фронт|Данскі]] (9.1942—2.1943) * [[Цэнтральны фронт|Цэнтральны]] (2—10.1943) * [[Беларускі фронт (1943)|Беларускі]] (10.1943—2.1944) * [[1-ы Беларускі фронт|1-ы Беларускі]] (2—11.1944) * [[2-гі Беларускі фронт|2-гі Беларускі]] (11.1944—5.1945) |вікісховішча = Konstanty Rokossowski }} '''Канстанці́н Ксаве́р’евіч (Канстанці́навіч) Ракасо́ўскі''' ({{lang-pl|Konstanty Rokossowski}}; {{ДН|15|09|1889}} — {{ДС|3|8|1968}}) — [[СССР|савецкі]] военачальнік, [[Маршал Савецкага Саюза]] (1944), [[маршал Польшчы]] (5 лістапада 1949). [[Двойчы Героі Савецкага Саюза|Двойчы Герой Савецкага Саюза]] (1944, 1945). == Паходжанне == Нарадзіўся ў [[Целяханы|Целяханах]] 3 (15) верасня 1889 года.<ref>{{Cite web |url=https://niab.by/newsite/by/kanstancin-rakasouski |title=У Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі адшуканы запіс аб нараджэнні Маршала Савецкага Саюза і Маршала Польшчы Канстанціна Ракасоўскага |access-date=5 мая 2021 |archive-date=5 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505123958/https://niab.by/newsite/by/kanstancin-rakasouski |url-status=dead }}</ref> На службе ў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], не пазней за 1919 год, Ракасоўскі пачаў пазначаць годам нараджэння 1896-ы і падпісвацца Канстанцінам Канстанцінавічам, замест Канстанціна Ксавер’евіча. Таксама часам пішуць, што сапраўднае яго імя — Казімір. Пасля надання другога звання Героя Савецкага Саюза, як месца нараджэння пачаў пазначаць [[Вялікія Лукі]], дзе і паставілі яму помнік-бюст. Паводле кароткай аўтабіяграфіі, напісанай 27 снежня 1945 года, нарадзіўся ў Вялікіх Луках (паводле анкеты 1920 годв, у Варшаве). Бацька — Ксаверы Юзаф Ракасоўскі (1853—1902), паляк, паходзіў са шляхецкага роду [[Ракасоўскія|Ракасоўскіх]] герба Гляўбіч або Окша, рэвізор Варшаўскай чыгункі. Продкі страцілі шляхецтва, то-бок не былі зацверджаны ў расійскім дваранстве, у сярэдзіне XIX стагоддзя. Маці — Антаніна (Антаніда) Іванаўна Аўсяннікава (пам. 1911), беларуска родам з [[Целяханы|Целяхан]], настаўніца. Бацька паслаў Канстанціна вучыцца ў прыватнае тэхнічнае вучылішча Антона Лагуна, але ў 1902 годзе бацька памёр. Канстанцін працаваў памочнікам кандытара, потым дантыста, а ў 1909—1914 гадах — каменячосам у майстэрні Стэфана Высоцкага, мужа сваёй цёткі Соф’і, у Варшаве, а потым у мястэчку [[Груец]] за 35 км на паўднёвы захад ад Варшавы. У 1911 годзе памерла маці. == Першая сусветная вайна == 2 жніўня 1914 года 18-гадовы (паводле анкеты, на праўдзе — 25-гадовы) Канстанцін добраахвотнікам паступіў у 5-ы драгунскі Каргапольскі полк [[5-я кавалерыйская дывізія (Расія)|5-й кавалерыйскай дывізіі]] [[12-я армія (Расійская імперыя)|12-й арміі]] і быў залічаны ў 6-ы эскадрон. У красавіку 1920 года, запаўняючы кандыдацкую картку на замяшчэнне камандных пасад, Ракасоўскі паказаў, што ў царскім войску служыў [[вальнапісаны]]м і скончыў 5 класаў гімназіі. У рэчаіснасці ён служыў толькі ахвотнікам (дабравольцам) і, такім чынам, не меў патрэбнага адукацыйнага цэнзу ў 6 класаў гімназіі для таго, каб служыць вальнапісаным. 8 жніўня Ракасоўскі вызначыўся пры правядзенні коннай разведкі каля вёскі Ястржэм, за што быў узнагароджаны [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] 4-й ступені і ўзведзены ў [[яфрэйтар]]ы. Браў удзел у баях пад Варшавай, навучыўся абыходзіцца з канём, авалодаў вінтоўкай, шашкай і пікай. У пачатку красавіка 1915 года дывізія была перакінута ў Ковенскую губерню. У баі пад [[Панявежыс|Панявежам]] Ракасоўскі атакаваў нямецкую артылерыйскую батарэю, за што быў прадстаўлены да [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскага крыжа]] 3-й ступені, аднак узнагароду не атрымаў. У баі за чыгуначную станцыю Трашкуны, разам з некалькімі драгунамі, скрытна захапіў акоп нямецкай палявой варты, і 20 ліпеня быў узнагароджаны [[Георгіеўскі медаль|Георгіеўскім медалём]] 4-й ступені. Каргапольскі полк вёў акопную вайну на беразе [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]]. Зімой-вясной 1916 года ў складзе партызанскага атрада, сфарміраванага з драгунаў, Канстанцін шматразова перасякаў раку дзеля разведкі. 6 мая за атаку нямецкай заставы атрымаў Георгіеўскі медаль 3-й ступені. У атрадзе ён пазнаёміўся з унтэр-афіцэрам Адольфам Юшкевічам, які меў рэвалюцыйныя погляды. У чэрвені вярнуўся ў склад палка, дзе зноў перапраўляўся цераз раку ў разведвальны пошук. [[Файл:Rokossovsky 1916.jpg|міні|Малодшы унтэр-афіцер К. Ракасоўскі, 1917 год]] Пад канец кастрычніка пераведзены ў вучэбную каманду 1-га запаснога кавалерыйскага палка. У лютым 1917 года Каргапольскі полк перафарміравалі, Ракасоўскі трапіў у 4-ы эскадрон, разам з іншымі байцамі па лёдзе пераходзіў Дзвіну і атакаваў нямецкія каравулы. 5 сакавіка полк часова знаходзіўся ў тыле, быў скліканы, і перад конным строем палкоўнік Пётр Міхайлавіч Дараган зачытаў акт аб адрачэнні [[Адрачэнне Мікалая II|Мікалая II]] ад прастола. 11 сакавіка полк прысягнуўся [[Часовы ўрад Расіі|Часоваму ўраду]]. У палку з’явіліся перакананыя прыхільнікі [[бальшавік]]оў, сярод якіх быў Іван Уладзіміравіч Цюленеў, згодна [[Загад № 1|Загаду № 1]] [[Петраградскі савет працоўных і салдацкіх дэпутатаў|Петраградскага Савета]] быў абраны палкавы камітэт. 29 сакавіка Ракасоўскі быў узведзены ў малодшыя унтэр-афіцэры. Немцы наступалі на [[Рыга|Рыгу]]. З 19 жніўня Каргапольскі полк прыкрываў адыход пяхоты і абозаў у [[Латвія|Латвію]]. 23 жніўня Ракасоўскі з групай драгунаў адправіўся на разведку каля мястэчка Кроненберг і выявіў нямецкую калону, што рухалася па [[пскоў]]скай шашы. 24 жніўня 1917 года быў прадстаўлены і 21 лістапада ўзнагароджаны Георгіеўскім медалём 2-й ступені. Драгуны выбралі Ракасоўскага ў эскадронны, а потым у палкавы камітэт, які вырашаў пытанні жыцця палка. Стрыечнік — таварыш па службе Франц Ракасоўскі<ref>''Кардашов В. И.'' [http://militera.lib.ru/bio/kardashov/03.html В драгунском мундире.] // Рокоссовский. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1980.</ref> з групай драгунаў-палякаў вярнуўся ў Польшчу і ўступіў у [[Польская вайсковая арганізацыя|вайсковую арганізацыю]], якая фарміравалася лідарамі польскіх нацыяналістаў. У снежні 1917 года Канстанцін Ракасоўскі, Адольф Юшкевіч і іншыя драгуны ўступілі ў [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвоную Гвардыю]]. Пад канец снежня Каргапольскі полк быў перакінуты ў тыл на ўсход. 7 красавіка 1918 года на станцыі Дзікая, на захад ад [[Волагда|Волагды]], 5-ы Каргапольскі драгунскі полк быў расфарміраваны. == Грамадзянская вайна == З кастрычніка 1917 года добраахвотна перайшоў у [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвоную Гвардыю]] (у Каргапольскі чырвонагвардзейскі атрад радавым чырвонагвардзейцам), потым у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную армію]]. З лістапада 1917 года па люты 1918 года ў складзе Каргапольскага чырвонагвардзейскага кавалерыйскага атрада, на пасадзе памочніка начальніка атрада, Ракасоўскі браў удзел у задушэнні контррэвалюцыйных паўстанняў у раёне Волагды, [[Буй|Буя]], [[Галіч (Кастрамская вобласць)|Галіча]] і [[Салігаліч]]а. З лютага па ліпень 1918 года браў удзел у задушэнні [[Анархізм|анархісцкіх]] і казацкіх контррэвалюцыйных выступленняў на Слабажаншчыне (у раёне [[Харкаў|Харкава]], [[Унеча|Унечы]], Міхайлаўскага хутара) і ў раёне [[Карачаў]] — [[Бранск]]. У ліпені 1918 года, у складзе таго ж атрада, перакінуты на [[Усходні фронт РСЧА|Усходні фронт]] пад [[Екацярынбург]] і браў удзел у баях з [[Белы рух|белагвардзейцамі]] і чэхаславакамі пад станцыяй [[Кузіна (Свярдлоўская вобласць)|Кузіна]], Екацярынбургам, станцыямі Шамары і Шаля да жніўня 1918 года. Са жніўня 1918 года атрад перафарміраваны ў 1-ы Уральскі імя Валадарскага кавалерыйскі полк, Ракасоўскі прызначаны камандзірам 1-га эскадрона. 7 сакавіка 1919 года ўступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] (членскі білет № 239). У [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскую вайну]] — камандзір [[эскадрон]]а, асобнага [[дывізіён]]а, асобнага кавалерыйскага палка. 7 лістапада 1919 года на поўдзень ад станцыі Мангут, у сутычцы з намеснікам начальніка 15-й Омскай Сібірскай стралковай дывізіі арміі [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Калчака]], палкоўнікам [[Мікалай Савяр’янавіч Вазнясенскі|М. С. Вазнясенскім]] (у мемуарах Ракасоўскага памылкова «Васкрасенскім») засек апошняга, а сам быў паранены ў плячо. {{цытата|…7 лістапада 1919 года мы здзейснілі набег на тылы белагвардзейцаў. Асобны Уральскі кавалерыйскі дывізіён, якім я тады камандаваў, прадраўся ноччу праз баявыя парадкі калчакоўцаў, здабыў звесткі, што ў станіцы Каравульная размясціўся штаб омскай групы, зайшоў з тылу, атакаваў станіцу і, змяўшы белыя часткі, разграміў гэты штаб, захапіў палонных, у іх ліку шмат афіцэраў. У час атакі ў адзінаборстве з камандуючым омскай групай генералам Васкрасенскім я атрымаў ад яго кулю ў плячо, а ён ад мяне — смяротны ўдар шашкай…<ref name="Dolg">''Рокоссовский К. К.'' Солдатский долг. — 5-е изд. — {{М.}}: Воениздат, 1988. — 367 с.: 8 л, іл. — (Военные мемуары).</ref>}} 23 студзеня 1920 года Ракасоўскі быў прызначаны камандзірам 30-га кавалерыйскага палка 30-й дывізіі 5-й арміі. Летам 1921 года, камандуючы [[Чырвоныя, Грамадзянская вайна на Расіі|чырвоным]] 35-м кавалерыйскім палком, у баі пад [[Кяхта|Троіцкасаўскам]] нанёс паражэнне 2-й брыгадзе генерала [[Барыс Пятровіч Рэзухін|Б. П. Рэзухіна]] з [[Азіяцкая конная дывізія|Азіяцкай коннай дывізіі]] генерала [[Раман Фёдаравіч Унгерн фон Штэрнберг|барона Р. Ф. фон Унгерн-Штэрнберга]] і быў цяжка паранены<ref name="Sokolov">''Соколов Б. В.'' Барон Унгерн. Чёрный всадник. — {{М.}}: [[АСТ (издательство)|АСТ-ПРЕСС КНИГА]]. — (Историческое расследование). — ISBN 978-5-462-00585-5</ref>. За гэты бой Ракасоўскага ўзнагародзілі [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. У кастрычніку 1921 года пераведзены камандзірам 3-й брыгады [[5-я Кубанская кавалерыйская дывізія|5-й Кубанскай кавалерыйскай дывізіі]]. У кастрычніку 1922 года ў сувязі з перафарміраваннем 5-ы дывізіі ў Асобную 5-ю Кубанскую кавбрыгаду, па ўласным жаданні прызначаны на пасаду камандзіра 27-га кавалерыйскага палка гэтай жа брыгады. У 1923—1924 гадах браў удзел у баях супраць белагвардзейскіх атрадаў генерала Мыльнікава, палкоўніка Дзераўцова, Дуганава, Гардзеева і сотніка Шадрына І. С., якія выйшлі на тэрыторыю СССР, у Забайкалле (узначальваў Срэценскі баявы ўчастак). 9 чэрвеня 1924 года, у час правядзення аператыўна-вайсковай аперацыі супраць атрадаў Мыльнікава і Дзераўцова, Ракасоўскі ўзначальваў адзін з атрадаў чырвонаармейцаў, які ішоў па вузкай таежнай сцежцы. {{цытата|…Ішоўшы наперадзе Ракасоўскі натыкнуўся на Мыльнікава, зрабіў у яго два стрэлы з маўзера. Мыльнікаў зваліўся. Ракасоўскі мяркуе, што Мыльнікаў паранены, але з прычыны непраходнай тайгі, відаць, адпоўз пад куст, яго не маглі знайсці…<ref>Матэрыялы архіва Упраўлення ФСБ Расіі па Забайкальскім краі (справа З. І. Гардзеева)</ref>}} Мыльнікаў выжыў. Неўзабаве чырвоныя аператыўным шляхам усталявалі месцазнаходжанне параненага генерала Мыльнікава на хаце аднаго з мясцовых жыхароў і 27 чэрвеня 1924 года арыштавалі яго. Атрады Мыльнікава і Дзераўцова былі разгромленыя ў адзін дзень. == Міжваенны перыяд == 30 красавіка 1923 года Ракасоўскі ажаніўся з Юліяй Пятроўнай Барміной. 17 чэрвеня 1925 года ў іх нарадзілася дачка Арыядна. Верасень 1924 — жнівень 1925 года — слухач [[Курсы ўдасканалення каманднага саставу|кавалерыйскі курсаў удасканалення каманднага складу]], разам з [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгіем Жукавым]] і [[Андрэй Іванавіч Яроменка|Андрэем Яроменкам]]. З ліпеня 1926 года па ліпень 1928 года Ракасоўскі служыў у [[Манголія|Манголіі]] інструктарам асобнай Мангольскай кавдывізіі (горад [[Улан-Батар]]). Са студзеня па красавік 1929 года прайшоў курсы ўдасканалення вышэйшага начальніцкага складу пры [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Акадэміі імя М. В. Фрунзэ]], дзе пазнаёміўся з працамі [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Міхаіла Тухачэўскага]]. У 1929 годзе камандаваў 5-й асобнай кубанскай кавалерыйскай брыгадай (размяшчалася ў Ніжняй Бярозаўцы пад [[Верхняудзінск]]ам), у лістападзе 1929 года ўдзельнічаў у Маньчжура-Чжалайнорскай (Маньчжура-Джалайнорскай) наступальнай аперацыі РСЧА<ref>В пламени и славе. Очерки истории Краснознамённого Сибирского военного округа. 2-е изд., испр. и доп. Новосибирск, Новосибирское кн. изд-во, 1988. стр.50-54.</ref>. Са студзеня 1930 года Ракасоўскі камандаваў [[7-я кавалерыйская дывізія (СССР)|7-й Самарскай кавалерыйскай дывізіяй]] (адным з камандзіраў брыгад у якой быў [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]]). У лютым 1932 года пераведзены на пасаду камандзіра-камісара 15-й Асобнай кубанскай кавалерыйскай дывізіяй (Даурыя). З увядзеннем у 1935 годзе персанальных званняў у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|РСЧА]] атрымаў званне [[камдыў]]<ref>[http://rkka.ru/handbook/personal/2484.htm Приказ Народного Комиссара обороны Союза ССР по личному составу армии № 2494] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110606164817/http://www.rkka.ru/handbook/personal/2484.htm |date=6 чэрвеня 2011 }}.</ref>. У 1936 годзе Канстанцін Ракасоўскі камандуе 5-м кавалерыйскім корпусам у [[Пскоў|Пскове]]. == Арышт == 27 чэрвеня 1937 года быў выключаны з УКП(б) «за страту класавай пільнасці»<ref>Свидетельствуют документы 1936—1937 гг. // Псков. — 1995. — № 3. — С. 101.</ref>. У асабістай справе Ракасоўскага мелася інфармацыя, што ён быў цесна звязаны з [[камкор]]ам Касьянам Чайкоўскім<ref>''Твердовский И.'' Маршалы Победы. Жуков и Рокоссовский (док. фильм). — Россия, 2005.</ref>. 22 ліпеня 1937 года звольнены з РСЧА «па службовай неадпаведнасці»<ref>''Газенко Р.'' Маршал Рокоссовский. Любовь на линии огня (док. фильм). — Россия, 2006.</ref>. Камкор Іван Куцякоў даў паказанні на [[камандарм 2-га рангу|камандарма 2-га рангу]] Міхаіла Веліканава і іншых, а той, у ліку іншых, «паказаў» на К. К. Ракасоўскага<ref>''Сувениров О. Ф.'' Трагедия РККА 1937—1938. — {{М.}}: ТЕРРА, 1998. — С. 167.</ref>. Начальнік разведаддзела штаба [[Забайкальская ваенная акруга|ЗабВА]] даў паказанні, што Ракасоўскі ў 1932 годзе сустракаўся з начальнікам японскай ваеннай місіі ў Харбіне [[Міцітара Камацубара]]<ref>''Красунов В. К., Ермаков А. И.'' [http://militera.lib.ru/bio/krasunov_ermakov01/text.html#t25 Великие русские полководцы и флотоводцы. Истории о верности, о подвигах, о славе.] — М.: Центрполиграф, 2011. — 320 с. — Тираж 3000 экз. ISBN 978-5-227-02579-1.</ref>. У жніўні 1937 года Ракасоўскі паехаў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінград]], дзе быў арыштаваны па абвінавачванні ў сувязях з [[Польшча|польскай]] і [[Японія|японскай]] [[разведка]]мі, стаўшы ахвярай ілжывых паказанняў. Два з паловай гады правёў пад следствам (следчая справа № 25358-1937). {{Пачатак цытаты}}Доказы будаваліся на сведчаннях паляка Адольфа Юшкевіча, паплечніка Ракасоўскага ў грамадзянскую. Але Ракасоўскі добра ведаў, што Юшкевіч загінуў пад Перакопам. Ён сказаў, што ўсе падпіша, калі Адольфа прывядуць на вочную стаўку. Сталі шукаць Юшкевіча і выявілі, што ён даўно памёр.{{Канец цытаты|крыніца = К. В. Ракасоўскі, унук<ref>[http://www.flb.ru/info/33931.html Константин Рокоссовский: Брежнев плакал на похоронах деда].</ref>.}} З 17 жніўня 1937 па 22 сакавіка 1940 года, згодна даведцы ад 4 красавіка 1940 года<ref name="Dela">Личные дела трёх маршалов. // Известия, № 108. — 9 мая 1992.</ref>, трымалі ва Унутранай турме Упраўлення дзяржбяспекі НКУС па Ленінградскай вобласці на Шпалернай вуліцы<ref name="Dela" />. Па словах праўнучкі Ракасоўскага, якая спасылаецца на расказы жонкі [[Маршал роду войск|маршала артылерыі]] [[Васіль Іванавіч Казакоў|Казакова]]<ref name="кп">[http://www.kp.ru/daily/24290.4/484552/ Правнучка маршала Рокоссовского: Мой прадед командовал Парадом Победы // KP.RU, 07.05.2009].</ref>, Ракасоўскага жорстка катавалі і білі. У гэтых катаваннях прымаў удзел начальнік Ленінградскага У[[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] [[Леанід Міхайлавіч Закоўскі|Закоўскі]]. Ракасоўскаму выбілі некалькі пярэдніх зубоў, зламалі тры рабры, малатком білі па нагах, а ў 1939 годзе яго выводзілі ў двор турмы на расстрэл і давалі халасты стрэл. Аднак Ракасоўскі не даў ілжывых паказанняў ні на сябе, ні на іншых<ref>''Константинов.'' К. Рокоссовский. Победа НЕ любой ценой, — {{М.}}: Эксмо, 2006. — С. 42. — ISBN 5-699-17652-7.</ref>. Па расказе праўнучкі, у сваіх запісах адзначыў, што вораг пасеяў сумненні і падмануў партыю — гэта прывяло да арыштаў невінаватых<ref name="sovsek">Час Кучера: «Рокоссовский. Парад победы». — телекомпания «Совершенно Секретно», 2009 г.</ref>. Па звестках палкоўніка юстыцыі Кліміна Ф. А., былога ў ліку трох суддзяў [[Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР|Ваеннай калегіі ВС СССР]], якія разбіралі справу Ракасоўскага, у сакавіку 1939 года адбыўся суд, але ўсе сведкі, якія далі паказанні, ужо былі мёртвыя. Разгляд справы быў адкладзены на даследаванне, восенню 1939 года адбылося другое пасяджэнне, якое таксама адклала вынясенне прысуду<ref>''Курчавов, И.'' Поверить глазам. // Ветеран, № 9. — 1993.</ref>. Па некаторых здагадках, Ракасоўскі быў этапаваны ў лагер<ref>''Айно Куусинен''. [http://www.sakharov-center.ru/asfcd/auth/?t=page&num=1611 Господь низвергает своих ангелов (воспоминания 1919—1965). — Петрозаводск: Карелия, 1991. — С. 163].</ref>. Ёсць версія, што ўвесь гэты час Ракасоўскі знаходзіўся ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Іспаніі]] ў якасці ваеннага эмісара пад псеўданімам, як мяркуецца, Мігель Марцінес (з «Іспанскага дзённіка» [[Міхаіл Яфімавіч Кальцоў|М. Я. Кальцова]])<ref>''Томас Хью''. Гражданская война в Испании 1931—1939 гг. — {{М.}}: ЗАО Центрполиграф, 2003. — С. 273.</ref>. 22 сакавіка 1940 года Ракасоўскі быў вызвалены, у сувязі са спыненнем справы, пры хадайніцтве [[Сямён Канстанцінавіч Цімашэнка|С. К. Цімашэнкі]] [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]], і рэабілітаваны<ref>[http://ria.ru/ocherki/20110421/366842355.html В 39-м будущего маршала Рокоссовского дважды выводили на расстрел].</ref>. К. К. Ракасоўскага цалкам аднаўляюць у правах, на пасадзе і ў партыі, і вясну ён праводзіць з сям’ёй на курорце ў [[Сочы]]<Ref group = "заўв.">Да пачатку [[перабудова|перабудовы]] і [[Галоснасць|галоснасці]] рэпрэсіі супраць ваеннаслужачых у СССР адкрыта не абмяркоўваліся. Так, мемуары Ракасоўскага пачынаюцца словамі «Вясной 1940 года я разам з сям’ёй пабываў у Сочы» (К. К. Рокоссовский. «Солдатский долг», 1968, изд. Воениздат, С. 3).</ref>. У тым жа годзе з увядзеннем генеральскіх званняў у РСЧА яму прысвойваецца званне «[[генерал-маёр]]а». Пасля адпачынку Ракасоўскі быў прызначаны ў распараджэнне камандуючага [[Кіеўская ваенная акруга|Кіеўскай асаблівай ваеннай акругай]] (КАВА) генерала арміі Г. К. Жукава, а, па вяртанні 5-га кавалерыйскага корпуса з паходу ў [[Бесарабія|Бесарабію]] (чэрвень — ліпень 1940 года) у склад кавалерыйскай армейскай групы КАВА (горад [[Славута]]), уступіў у камандаванне корпусам. У лістападзе 1940 года Ракасоўскі атрымаў новае прызначэнне на пасаду камандзіра [[9-й механізаваны корпус (СССР)|9-га механізаванага корпуса]], які яму трэба было сфарміраваць у КАВА. == Вялікая Айчынная вайна == === Пачатковы перыяд вайны === [[Файл:RokossovskyKK.jpg|міні|[[Генерал-лейтэнант]] К. К. Ракасоўскі, 1941 год.]] Камандаваў [[9-ы механізаваны корпус|9-м механізаваным корпусам]] ў бітве пад [[Бітва за Дубна-Луцк-Броды|Дубна-Луцкам-Бродамі]]. Нягледзячы на некомплект танкаў і транспарту, войскі 9 мехкорпуса на працягу чэрвеня — ліпеня 1941 гады актыўнай абаронай выматвалі суперніка, адыходзячы толькі па загаду. За поспехі быў прадстаўлены да 4-га ордэна «Чырвонага Сцяга». 11 ліпеня 1941 года прызначаны камандуючым [[4-я армія (СССР)|4-й арміяй]] на паўднёвым флангу [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]] (замест арыштаванага і пазней расстралянага [[Аляксандр Андрэевіч Карабкоў|А. А. Карабкова]]), 17 ліпеня Ракасоўскі прыбыў у [[штаб]] Заходняга фронту, аднак, у сувязі з пагаршэннем становішча, яму было даручана кіраўніцтва аператыўнай групай [[Смаленская абарона, 1941|для аднаўлення становішча ў раёне Смаленска]]. Яму вылучылі групу [[афіцэр]]аў, радыёстанцыю і два аўтамабілі; астатняе ён павінен быў дабіраць сам: спыняць і падпарадкоўваць сабе рэшткі [[19-я армія (СССР)|19-й]], [[20-я армія (СССР)|20-й]] і [[16-я армія (СССР)|16-й]] армій, якія выходзілі са смаленскага катла і ўтрымліваць гэтымі сіламі раён [[Ярцава]]. Маршал успамінаў: {{цытата|У штабе фронту я азнаёміўся з дадзенымі на 17 ліпеня. Работнікі штаба не вельмі ўжо былі ўпэўненыя, што іх матэрыялы дакладна адпавядаюць рэчаіснасці, паколькі з некаторымі арміямі, у прыватнасці з 19-й і 22-й, не было сувязі. Паступілі звесткі аб з’яўленні ў раёне Ельні нейкіх буйных танкавых часцей праціўніка<ref name = "Dolg"/>.}} Гэтая няпростая задача была паспяхова вырашана: {{Цытата|У кароткі час сабралі прыстойную колькасць людзей. Былі тут пехацінцы, артылерысты, сувязісты, сапёры, кулямётчыкі, мінамётчыкі, медыцынскія работнікі… У нашым распараджэнні апынулася нямала грузавікоў. Яны нам вельмі спатрэбіліся. Так пачалося ў працэсе баёў фарміраванне ў раёне Ярцава злучэння, якое атрымала афіцыйную назву «група генерала Ракасоўскага» <ref name = "Dolg"/>.}} Група Ракасоўскага спрыяла дэблакадзе акружаных у раёне Смаленска савецкіх армій. 10 жніўня яна была рэарганізавана ў [[16-я армія (СССР)|16-ю армію (другога фарміравання)]], а Ракасоўскі стаў камандуючым гэтай арміяй; 11 верасня 1941 года атрымаў званне [[генерал-лейтэнант]]а. === Бітва за Маскву === [[Файл:RIAN archive 1417 The examination of trophies.jpg|thumb|Камандуючы [[16-я армія (СССР)|16-й арміі]] К. К. Ракасоўскі (2-і злева), член Ваеннага Савета [[Аляксей Андрэевіч Лабачоў|А. А. Лабачоў]] і пісьменнік [[Уладзімір Пятровіч Стаўскі|У. П. Стаўскі]] аглядаюць захопленую тэхніку праціўніка.]] У пачатку Маскоўскай бітвы асноўныя сілы 16-й арміі Ракасоўскага патрапілі ў [[Вяземская аперацыя|Вяземскі «кацёл»]], аднак упраўленне 16-й арміі, перадаўшы войскі 19-й арміі, паспела выйсці з акружэння. «Новай» 16-й арміі было загадана прыкрыць Валакаламскі кірунак, пры гэтым Ракасоўскаму зноў прыйшлося збіраць сабе войска. Ракасоўскі перахопліваў войскі на маршы; у яго распараджэнне паступіў асобны курсанцкі полк, створаны на базе [[Маскоўскае вышэйшае ваеннае каманднае вучылішча|Маскоўскага пяхотнага вучылішча імя Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]], [[8-я гвардзейская стралковая дывізія|316-я стралковая дывізія]] [[генерал-маёр]]а [[Іван Васільевіч Панфілаў|І. В. Панфілава]], [[3-ці кавалерыйскі корпус]] [[генерал-маёр]]а [[Леў Міхайлавіч Даватар|Л. М. Даватара]]. Неўзабаве пад Масквой была адноўлена суцэльная лінія абароны, і завязаліся ўпартыя баі. Аб гэтай бітве Ракасоўскі так напісаў [[5 сакавіка]] [[1948]] года: {{Цытата|У сувязі з прарывам абароны на ўчастку 30-й арміі і адыходу частак 5-й арміі, войскі 16-й арміі, змагаючыся за кожны метр, у жорсткіх баях былі адціснуты да Масквы на рубяжы: паўночней Чырвоная Паляна, Крукава, Істра, і на гэтым рубяжы ў жорсткіх баях канчаткова спынілі нямецкі наступ, а затым перайшоўшы ў агульнае контрнаступленне, сумесна з іншымі войскамі, праводзімае па задуме таварыша Сталіна, вораг быў разбіты і адкінуты далёка ад Масквы.}} Менавіта пад Масквой К. К. Ракасоўскі набыў палкаводчы аўтарытэт. За бітву пад Масквой К. К. Ракасоўскі быў узнагароджаны [[ордэн Леніна|ордэнам Леніна]]. У гэты перыяд у 85-м паходна-палявым шпіталі пры штабе арміі ён пазнаёміўся з ваендоктарам 2-га рангу Галінай Васільеўнай Таланавай<ref>[http://www.trud.ru/issue/article.php?id=200509081660801 Фронтовая любовь маршала Рокоссовского]</ref>. === Раненне === 8 сакавіка 1942 года Ракасоўскі быў паранены асколкам снарада. Раненне апынулася цяжкім — былі закранутыя правае [[Лёгкія|лёгкае]], [[печань]], [[Рабро|рэбры]] і [[пазваночнік]]. Пасля аперацыі ў [[Казельск]]у быў дастаўлены ў маскоўскі шпіталь у будынку [[Маскоўская сельскагаспадарчая акадэмія імя К. А. Ціміразева|Ціміразеўскай акадэміі]], дзе праходзіў лячэнне да 23 мая 1942 года. === Сталінградская бітва === [[Файл:Командующий войсками Донского фронта генерал-лейтенант Рокоссовский К.К. на боевой позиции в р-не г.Сталинграда. 1942 г.jpg|міні|Камандуючы войскамі Данскога фронту К. К. Ракасоўскі на баявой пазіцыі ў раёне Сталінграда. 1942 год]] 26 мая прыбыў у [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]] і зноў прыняў камандаванне 16-й арміяй. З 13 ліпеня 1942 года — камандуючы войскамі [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]]. 30 верасня 1942 года генерал-лейтэнант К. К. Ракасоўскі быў прызначаны камандуючым [[Данскі фронт|Данскім фронтам]]. Пры яго ўдзеле быў распрацаваны план [[Аперацыя «Уран»|аперацыі «Уран»]] па акружэнню і знішчэнню варожай групоўкі, што наступала на [[Валгаград|Сталінград]]. Сіламі некалькіх франтоў 19 лістапада 1942 года пачалося правядзенне аперацыі, 23 лістапада кальцо вакол 6-й арміі генерала [[Фрыдрых Вільгельм Эрнст Паўлюс|Ф. Паўлюса]] было замкнёна. Пазней Ракасоўскі падвёў вынік: {{цытата|…паспяхова была выкананая задача, звязаная з удзелам войскаў Данскога фронту ў агульным наступленні, праведзеным паводле задумы таварыша Сталіна, якое вылілася ў поўнае акружэнне ўсёй Сталінградскай групоўкі немцаў…<ref name=autogenerated1>Личные дела трёх маршалов // Известия, №108. – 9 мая 1992.</ref>}} Кіраўніцтва па разгрому варожай групоўкі Стаўка даручыла Данскому фронту на чале з К. К. Ракасоўскім, які 15 студзеня 1943 года атрымаў званне [[генерал-палкоўнік]]а. 31 студзеня 1943 года армія пад камандаваннем К. К. Ракасоўскага паланілі [[фельдмаршал]]а Ф. Паўлюса, 24 генерала, 2500 нямецкіх афіцэраў, 90 тысяч салдат. 28 студзеня 1943 года Ракасоўскі быў узнагароджаны толькі што заснаваным [[ордэн Суворава|ордэнам Суворава]]. === Курская бітва === Ракасоўскі пісаў у аўтабіяграфіі: {{цытата|У лютым 1943 года загадам таварыша Сталіна прызначаюся камандуючым [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным фронтам]]. Кіраваў дзеяннямі войскаў гэтага фронту у вялікай абарончай, а затым контрнаступальнай бітве, праведзенай паводле задумы таварыша Сталіна на Курска-Арлоўскай дузе…<ref name = "Dela"/>}} У лютым — сакавіку 1943 года Ракасоўскі кіраваў войскамі Цэнтральнага фронту ў [[Сеўская аперацыя|Сеўскай аперацыі]]. 7 лютага штаб камандуючага фронтам размясціўся ў Фацежскім раёне Курскай вобласці. Характэрны наступны выпадак, пра які ў свой час распавёў журналіст Уладзімір Ярохін («Літаратурная Расія» ад 20 ліпеня 1979 года): ''Масціць дарогі не было чым. Ракасоўскі загадаў разабраць разбураную царкву ў [[Фацеж]]ы і пусціць яе на будаўніцтва дарогі. Па гэтых камянях прайшлі войскі і танкі''<ref>Гаворка ў артыкуле, відавочна, ідзе аб Пакроўскай царкве, 1818 года пабудовы.</ref>. Нягледзячы на няўдачу наступлення [[28 красавіка]] 1943 года, Ракасоўскі быў узведзены ў [[генерал арміі|генералы арміі]]. З данясенняў разведкі вынікала, што летам немцы плануюць вялікае наступленне ў раёне Курска. Камандуючыя некаторых франтоў прапаноўвалі развіваць поспехі Сталінграда і правесці шырокамаштабны наступ летам 1943 года, К. К. Ракасоўскі меў іншы погляд. Ён лічыў, што для наступу трэба падвойная, патройная перавага сіл, чаго ў савецкіх войскаў на гэтым напрамку не было. Каб спыніць нямецкі наступ летам 1943 гады пад [[Курск]]ам, неабходна перайсці да абароны. Неабходна літаральна схаваць у землю асабісты састаў, баявую тэхніку. К. К. Ракасоўскі праявіў сябе бліскучым стратэгам і аналітыкам — на падставе дадзеных разведкі ён здолеў у дакладнасці вызначыць участак, на якім немцы нанеслі галоўны ўдар, стварыць на гэтым участку глыбока эшаланіраваную абарону і засяродзіць там каля паловы сваёй пяхоты, 60 % артылерыі і 70 % танкаў. Сапраўды наватарскім рашэннем была таксама артылерыйская контрпадрыхтоўка, праведзеная за 10—20 хвілін да пачатку нямецкай артылерыйскай падрыхтоўкі. Абарона Ракасоўскага апынулася настолькі трывалай і стабільнай, што ён змог перадаць значную частку сваіх рэзерваў [[Мікалай Фёдаравіч Ватуцін|Ватуціну]], калі ў таго на паўднёвым флангу [[Курская бітва|Курскай дугі]] паўстала пагроза прарыву. Яго слава ўжо грымела па ўсіх франтах, ён стаў шырока вядомым на Захадзе ў якасці аднаго з самых таленавітых савецкіх [[военачальнік]]аў. Вельмі папулярны быў Ракасоўскі і сярод салдат. У складзе Цэнтральнага фронту ў 1943 годзе быў сфарміраваны і ўступіў у баі 8-й Асобны штрафны (афіцэрскі) батальён, празваны нямецкай прапагандай «Бандай Ракасоўскага» <ref>{{кніга |аўтар = Пыльцын А. В.|загаловак = Штрафной удар, или Как офицерский штрафбат дошёл до Берлина |спасылка = http://lib.ru/MEMUARY/1939-1945/PEHOTA/pylcin.txt |выдавецтва = Знание, ИВЭСЭП|год = 2003 |старонак = 295 |isbn = 5-7320-0714-8 |тыраж = 1000}}</ref>. Пасля Курскай бітвы Ракасоўскі паспяхова правёў сіламі Цэнтральнага (з кастрычніка 1943 года перайменаванага ў Беларускі) фронту [[Чарнігаўска-Прыпяцкая аперацыя|Чарнігаўска-Прыпяцкую аперацыю]], [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкую аперацыю]], [[Калінкавіцка-Мазырская аперацыя|Калінкавіцка-Мазырскую]] і [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя|Рагачоўска-Жлобінскую аперацыі]]. === Беларуская аперацыя === У поўнай меры палкаводчы талент К. К. Ракасоўскага выявіўся летам 1944 года пры правядзенні аперацыі па [[Аперацыя «Баграціён»|вызваленні Беларусі]]. Пра гэта Ракасоўскі піша: {{Цытата|Ажыццяўляючы намер Вярхоўнага Галоўнакамандуючага таварыша Сталіна па разгрому цэнтральнай групы нямецкіх войскаў і вызваленню Беларусі, з мая 1944 года кіраваў падрыхтоўкай аперацыі і наступальнымі дзеяннямі войскаў 1-га Беларускага фронту…<ref name = "Dela"/>}} План аперацыі распрацоўваўся Ракасоўскім сумесна з [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскім]] і Г. К. Жукавым. Стратэгічнай адметнасцю гэтага плана была прапанова Ракасоўскага нанесці ўдар па двух галоўных напрамках, што забяспечвала ахоп флангаў праціўніка на аператыўнай глыбіні і не давала апошняму магчымасці манеўру рэзервамі. [[Аперацыя «Баграціён»]] пачалася 22 чэрвеня 1944 года. У рамках Беларускай аперацыі Ракасоўскі паспяхова праводзіць [[Бабруйская аперацыя|Бабруйскую]], [[Мінская аперацыя|Мінскую]] і [[Люблін-Брэсцкая аперацыя|Люблін-Брэсцкую аперацыі]]. Поспех аперацыі прыкметна перасягнуў чаканні савецкага камандавання. У выніку двухмесячнага наступлення была цалкам вызвалена [[Беларусь]], адбітая частка [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]], вызваленыя ўсходнія раёны Польшчы. Практычна цалкам была разгромленая нямецкая [[група армій «Цэнтр»]]. Акрамя таго аперацыя паставіла пад пагрозу [[Група армій «Поўнач»|групу армій «Поўнач»]] у Прыбалтыцы. З ваеннага пункту гледжання бітва ў Беларусі прывяла да маштабнага паражэння нямецкіх узброеных сілаў. Распаўсюджаны пункт гледжання, згодна з якім бітва ў Беларусі з’яўляецца найбуйнейшым паражэннем нямецкіх узброеных сілаў ва [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]]. Аперацыя «Баграціён» з’яўляецца трыумфам савецкай тэорыі ваеннага мастацтва, дзякуючы добра скаардынаванаму наступальнаму руху ўсіх франтоў і праведзенай аперацыі па дэзынфармацыі праціўніка аб месцы генеральнага наступу. 29 чэрвеня 1944 года генералу арміі К. К. Ракасоўскаму была ўручана [[Маршальская зорка|брыльянтавая зорка Маршала Савецкага Саюза]], а 30 ліпеня — першая [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Зорка Героя Савецкага Саюза]]. Да 11 ліпеня была ўзятая ў палон 105-тысячная групіроўка праціўніка. Калі на Захадзе ўсумніліся ў колькасці палонных у ходзе аперацыі «Баграціён» <ref>[https://russia.tv/video/show/brand_id/9226/episode_id/192977/video_id/192977/ Исторические хроники с Николаем Сванидзе. 1944 год. Маршал Константин Рокоссовский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170928055857/http://russia.tv/video/show/brand_id/9226/episode_id/192977/video_id/192977/ |date=28 верасня 2017 }}.</ref>, то І. В. Сталін загадаў правесці іх па вуліцах Масквы. З гэтага моманту І. В. Сталін стаў называць К. К. Ракасоўскага па імені і па бацьку, такога звароту ўдастойваўся толькі маршал [[Барыс Міхайлавіч Шапашнікаў|Б. М. Шапашнікаў]]<ref>''Чуев Ф. И.'' Солдаты империи. Беседы. Воспоминания. Документы. — {{М.}}: Ковчег, 1998. — С. 349.</ref>. Далей войскі 1-га Беларускага фронту ўдзельнічалі ў вызваленні Польшчы, праводзячы [[Ломжа-Ружанская наступальная аперацыя|Ломжа-Ружанскую]] і [[Сяроцкая наступальная аперацыя|Сяроцкую]] наступальныя аперацыі. === Завяршэнне вайны === [[Файл:Zhukov 1945 E010750410-v8.jpg|міні|Георгій Жукаў, Канстанцін Ракасоўскі, Бернард Мантгомеры (спіной). Берлін, 1945 год.]] Ракасоўскі піша:{{цытата|У лістападзе 1944 гады прызначаюся камандуючым войскамі 2-га Беларускага фронту, атрымаўшы асабіста ад таварыша Сталіна задачу: падрыхтаваць наступальную аперацыю па прарыву абароны праціўніка на мяжы р. Нараў і разгрому ўсходне-прускай групоўкі немцаў…<ref name="Dela" />}} Камандуючым 1-м Беларускім фронтам быў прызначаны Г. К. Жукаў, і гонар узяцця Берліна была нададзены яму. Ракасоўскі спытаў у Сталіна, за што яго пераводзяць з галоўнага кірунку на другарадны ўчастак: {{цытата|Сталін адказаў, што я памыляюся: той участак, на які мяне пераводзяць, уваходзіць у агульны заходні кірунак, на якім будуць дзейнічаць войскі трох франтоў — 2-га Беларускага, 1-га Беларускага і 1-га Украінскага; поспех гэтай аперацыі будзе залежаць ад цеснага ўзаемадзеяння гэтых франтоў, таму на падбор камандуючых Стаўка звярнула асаблівую ўвагу. <…> Калі не прасунецеся вы і Конеў, то нікуды не прасунецца і Жукаў, — сказаў на заканчэнне Вярхоўны Галоўнакамандуючы<ref name="Dolg"/>.}} У якасці камандуючага 2-м Беларускім фронтам К. К. Ракасоўскі правёў шэраг аперацый, у якіх праявіў сябе як майстар манеўру. Яму двойчы даводзілася разгортваць свае войскі практычна на 180 градусаў, умела канцэнтруючы свае нешматлікія танкавыя і механізаваныя злучэнні. Ён паспяхова кіраваў войскамі фронту ў [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Прускай]] і [[Усходне-Памеранская аперацыя|Усходне-Памеранскай]] аперацыях, у выніку якіх былі разгромленыя буйныя магутныя нямецкія групоўкі ў [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і [[Памеранія|Памераніі]]. Падчас [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай наступальнай аперацыі]] войскі 2-га Беларускага фронту пад камандаваннем К. К. Ракасоўскага сваімі дзеяннямі скавалі галоўныя сілы 3-яй нямецкай танкавай арміі, не даўшы ёй магчымасці ўдзельнічаць у бітве за [[Берлін]]. [[Файл:Allies at the Brandenburg Gate, 1945.jpg|міні|[[Бернард Лоу Мантгомеры|Фельдмаршал Мантгомеры]], Г. К. Жукаў, К. К. Ракасоўскі ў Берліне каля [[Брандэнбургскія вароты|Брандэнбургскіх варот]], 12 ліпеня 1945 года.]] 1 чэрвеня 1945 года за ўмелае кіраўніцтва войскамі фронту ва Усходне-Прускай, Усходне-Памеранская і [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай аперацыях]], Маршал Савецкага Саюза Ракасоўскі быў узнагароджаны другім [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалём «Залатая зорка»]]. 7 студзеня 1945 года Галіна Таланава нарадзіла ад яго дачку Надзею. Ракасоўскі даў ёй сваё прозвішча, потым дапамагаў, але з Галінай не сустракаўся <ref name = "кп"/>. У лютым 1945 года, праз трыццаць гадоў, Ракасоўскі сустрэў сваю сястру Хелену ў Польшчы<ref>[http://www.pravda.ru/society/2005/8/69/197/19804_rokossowska.html Сестра Рокоссовского ответила за брата — Советское наследие — Правда. Ру]</ref>. 24 чэрвеня 1945 года па рашэнню І. В. Сталіна К. К. Ракасоўскі камандаваў [[Парад Перамогі|Парадам Перамогі]] ў Маскве (прымаў парад Г. К. Жукаў), а ўжо 1 мая 1946 года парад прымае Ракасоўскі. З ліпеня 1945 да 1949 года, па загадзе Вярхоўнага Галоўнакамандуючага, ён — стваральнік і галоўнакамандуючы [[Паўночная група войскаў|Паўночнай групай войскаў]] на тэрыторыі Польшчы ў [[Лягніца|Лягніцы]], [[Ніжнесілезскае ваяводства|Ніжняя Сілезія]]. Ракасоўскі наладжваў сувязь з урадам, ваеннымі акругамі Войска Польскага, грамадскімі арганізацыямі, аказваў дапамогу ў аднаўленні народнай гаспадаркі Польшчы. Былі пабудаваныя казармы, дамы афіцэраў, склады, бібліятэкі, лячэбныя ўстановы, перададзеныя ў далейшым Войску Польскаму. == Служба ў Польшчы == [[Файл:Konstanty Rokossowski w polskim mundurze.jpg|thumb|Міністр нацыянальнай абароны ПНР маршал Польшчы К. К. Ракасоўскі, 1949 год.]] У 1949 годзе польскі прэзідэнт [[Балеслаў Берут]] звярнуўся да [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіна]] з просьбай накіраваць у Польшчу для праходжання службы на пасадзе міністра нацыянальнай абароны К. К. Ракасоўскага. У 1949 годзе гарадскія народныя Саветы [[Гданьск]]а, [[Гдыня|Гдыні]], [[Картузы (горад)|Картуз]], [[Сопат (Польшча)|Сопата]], [[Шчэцін]]а і [[Уроцлаў|Уроцлава]] сваімі пастановамі прызналі Ракасоўскага «Ганаровым грамадзянінам» дадзеных гарадоў, якія падчас вайны былі вызваленыя войскамі пад яго камандаваннем. У 1950 годзе на яго двойчы быў здзейснены замах польскімі нацыяналістамі, у тым ліку з кадраў польскай арміі, якія складаліся раней у [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref>''Свердлов Ф. Д.'' Неизвестное о советских полководцах. — {{М.}}, 1995.</ref>. У 1949—1956 гадах ён зрабіў вялікую працу па пераўзбраенні, структурнай рэарганізацыі польскай арміі (сухапутныя матарызаваныя войскі, танкавыя злучэнні, ракетныя злучэнні, войскі СПА, авіяцыя і Ваенна-Марскі флот), уздыму абараназдольнасці і боегатоўнасці ў святле сучасных патрабаванняў (пагроза ядзернай вайны), захаваўшы яе нацыянальную адметнасць. Згодна інтарэсам арміі, у Польшчы былі мадэрнізаваны шляхі зносін і сувязь, створана ваенная прамысловасць (артылерыя, танкі, авіяцыя, іншая тэхніка). У красавіку 1950 года ўведзены новы Статут унутранай службы [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскага]]. Навучанне базіравалася на аснове вопыту Савецкай Арміі. Ракасоўскі пастаянна наведваў ваенныя часці і манеўры. Для навучання афіцэраў былі адкрыты Акадэмія Генеральнага штаба імя К. Свярчэўскага, Ваенна-тэхнічная акадэмія імя Я. Дамброўскага і Ваенна-палітычная акадэмія імя Ф. Дзяржынскага. [[Файл:Rokossowski-legPZPR.jpg|міні|Партыйны білет члена ЦК ПАРП К. К. Ракасоўскага.]] Таксама працаваў намеснікам старшыні Савета Міністраў Польшчы, быў членам Палітбюро ЦК [[ПАРП|Польскай аб’яднанай рабочай партыі]]. 14 мая 1955 года прысутнічаў пры падпісанні [[Варшаўскі дагавор|Дагавора аб дружбе, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамозе]] ў Варшаве. Пасля смерці прэзідэнта Баляслава Берута і [[Пазнаньскія пратэсты (1956)|познанскіх выступленняў]] першым сакратаром [[ПАРП]] [[Польскі Кастрычнік (1956)|быў абраны «антысталініст»]] [[Уладзіслаў Гамулка]]. Канфлікт паміж «сталіністамі» («[[Наталінцы|наталінская група]]»), якіх падтрымліваў Ракасоўскі, і «антысталіністамі» у ПАРП прывёў да зняцця Ракасоўскага з Палітбюро ЦК ПАРП і Міністэрства нацыянальнай абароны як «сімвала сталінізму». 22 кастрычніка ў лісце ў ЦК ПАРП, падпісаным М. С. Хрушчовым, савецкі бок выказаў згоду з такім рашэннем<ref>СССР и Польша: октябрь 1956-го // Исторический архив. — 1996. — № 5-6.</ref>. Ракасоўскі з’ехаў у СССР і больш не прыязджаў, а ўсю сваю маёмасць у Польшчы раздаў абслугоўваючым яго людзям<ref>[http://www.pravda.ru/culture/cultural-history/personality/202398-6/ «Никому не нравится правда о Рокоссовском» — Личность в культуре — Правда. Ру]</ref>. == Вяртанне ў СССР == З лістапада 1956 года па чэрвень 1957 года — намеснік Міністра абароны СССР, па кастрычнік 1957 года — Галоўны інспектар [[Міністэрства абароны СССР]] з пакіданнем на пасадзе намесніка Міністра абароны. З кастрычніка 1957 года па студзень 1958 года ў сувязі з абвастрэннем сітуацыі на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] — камандуючы войскамі [[Закаўказская ваенная акруга|Закаўказскай ваеннай акругі]]. Гэты перавод звязваюць таксама з тым, што на праведзеным у 1957 годзе Пленуме [[ЦК КПСС]] Ракасоўскі сказаў у сваім выступе, што многія са знаходзячыхся на кіруючых пасадах павінны адчуваць віну за няправільную лінію Жукава на пасадзе Міністра абароны СССР. Са студзеня 1958 года да красавіка 1962 года — зноў намеснік Міністра абароны СССР — галоўны інспектар Міністэрства абароны. У 1961—1968 гадах узначальваў Дзяржаўную камісію па расследаванні прычын гібелі падводнай лодкі [[С-80]]<ref>{{кніга |аўтар= Мормуль Н. Г.|спасылка = http://coollib.com/b/141267|загаловак= Катастрофы под водой|месца= М.|выдавецтва= ООО «Элтеко»|год= 1999|старонак= 572}}</ref>. Па сцвярджэнні галоўнага маршала авіяцыі Аляксандра Галаванава, у 1962 годзе М. С. Хрушчоў прапанаваў Ракасоўскаму напісаць «пачарней і пагусцей» артыкул супраць Сталіна. Па словах [[Аляксандр Яўгенавіч Галаванаў|Аляксандра Галаванава]], Ракасоўскі адказаў: «''Мікіта Сяргеевіч, таварыш Сталін для мяне святы!''», — і на банкеце не стаў чокацца з Хрушчовым<ref>[http://www.ng.ru/style/2001-02-14/16_therapy.html Шоковая терапия Никиты Хрущёва].</ref>. На наступны дзень яго канчаткова знялі з пасады намесніка Міністра абароны СССР. Нязменны ад’ютант Ракасоўскага генерал-маёр Кульчыцкі тлумачыць згаданую вышэй адмову зусім не адданасцю Ракасоўскага Сталіну, а глыбокім перакананнем палкаводца ў тым, што армія не павінна ўдзельнічаць у палітыцы<ref>[http://www.vm.ru/news/2015/04/16/sovetskij-bagration-marshal-konstantin-rokossovskij-perezhiv-otchayanie-i-pitki-ostalsya-veren-svoemu-soldatskomu-dolgu-284033.html С. Машкин. Советский Багратион. Маршал Константин Рокоссовский, пережив отчаяние и пытки, остался верен своему солдатскому долгу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702185925/http://vm.ru/news/2015/04/16/sovetskij-bagration-marshal-konstantin-rokossovskij-perezhiv-otchayanie-i-pitki-ostalsya-veren-svoemu-soldatskomu-dolgu-284033.html |date=2 ліпеня 2017 }}.</ref>. [[Файл:FYurchikhin SoyuzTMA19 Red Square crop.jpg|міні|Надмагільная пліта ў Крамлёўскай сцяны.]] З красавіка 1962 па жнівень 1968 года — генеральны інспектар [[Група генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР|Групы генеральных інспектараў Міністэрства абароны СССР]]. Расследаваў здачу недабудаваных караблёў на флоце <ref name = "sovsek"/>. [[Файл:Рокоссовский 1.jpg|міні|[[Кіцель]] К. К. Ракасоўскага ў Цэнтральным музеі Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі.]] Пісаў артыкулы ў «[[Ваенна-гістарычны часопіс]]». За дзень да сваёй смерці ў жніўні 1968 года Ракасоўскі падпісаў у набор свае ўспаміны «Салдацкі абавязак» ({{lang-ru|Солдатский долг}}). Пражываў у доме на вул. Горкага, затым у кватэры 63 дома 3 па вуліцы Граноўскай<ref>[https://rg.ru/2005/04/15/dom_marshalov.html Рокоссовская А. Погонные метры // Российская газета, 15 апреля 2005]</ref>. 3 жніўня 1968 года Ракасоўскі памёр ад раку [[прастата|прастаты]]. Урна з прахам Ракасоўскага пахаваная [[Некропаль ў Крамлёўскай сцяны|ў Крамлёўскай сцяны]]. == Сям’я == * Жонка Юлія Пятроўна Барміна ** дачка Арыядна *** унук Канстанцін *** унук Павел * Пазашлюбная дачка Надзея (ад ваеннага лекара Галіны Талановай) — выкладчык [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут міжнародных адносін|МДІМА]]<ref>{{Cite web|url = http://www.aif.ru/society/people/21435|title = Внебрачные и великие|author = |date = 43 27/10/2010|publisher = Аргументы и факты}}</ref>. == Меркаванні сучаснікаў == * [[Галоўны маршал рода войск|Галоўны маршал авіяцыі]] [[Аляксандр Яўгенавіч Галаванаў|А. Я. Галаванаў]]: {{Пачатак цытаты}} Наўрад ці можна назваць іншага палкаводца, які б так паспяхова дзейнічаў як у абарончых, так і наступальных аперацыях мінулай вайны. Дзякуючы сваёй шырокай ваеннай адукаванасці, велізарнай асабістай культуры, умелым зносінам са сваімі падначаленымі, да якіх ён заўсёды ставіўся з павагай, ніколі не падкрэсліваючы свайго службовага становішча, валявым якасцям і выбітным арганізатарскім здольнасцям ён набыў сабе беспярэчны аўтарытэт, павагу і любоў усіх тых, з кім яму давялося ваяваць. Валодаючы дарам прадбачання, ён амаль заўсёды беспамылкова разгадваў намеры праціўніка, папераджаў іх і, як правіла, выходзіў пераможцам. Цяпер яшчэ не вывучаныя і не паднятыя ўсе матэрыялы па Вялікай Айчыннай вайне, але можна сказаць з упэўненасцю, што калі гэта адбудзецца, К. К. Ракасоўскі, бясспрэчна, будзе на чале нашых савецкіх палкаводцаў. {{Канец цытаты|крыніца = А. Е. Голованов. «Дальняя бомбардировочная…»<ref>''Голованов А. Е.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/golovanov_ae/42.html Дальняя бомбардировочная…] — {{М.}}: ООО «Дельта НБ», 2004.</ref>}} * [[Маршал Савецкага Саюза|Маршал]] [[Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі|А. М. Васілеўскі]]: {{Пачатак цытаты}} Хачу сказаць некалькі цёплых, сардэчных слоў пра агульнага ўлюбёнцу Чырвонай Арміі Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага… Гэта адзін з выбітных палкаводцаў нашых Узброеных Сіл… Камандуючы некалькімі франтамі, прычым заўсёды на вельмі адказных кірунках, Канстанцін Канстанцінавіч сваёй упартай працай, вялікімі ведамі, мужнасцю, адвагай, велізарнай працаздольнасцю і нязменным клопатам аб падначаленых набыў сабе выключную павагу і гарачую любоў. Я шчаслівы, што меў магчымасць на працягу Вялікай Айчыннай вайны быць сведкам палкаводніцкага таленту Канстанціна Канстанцінавіча, яго зайздроснага ва ўсіх выпадках спакою, умення знайсці мудрае рашэнне самага складанага пытання. Я шмат разоў назіраў, як войскі пад кіраваннем Ракасоўскага жорстка білі ворага, парою ў неверагодна цяжкіх для іх умовах. {{Канец цытаты|крыніца = А. М. Василевский. «Дело всей жизни»<ref>''Василевский А. М.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/vasilevsky/16.html Дело всей жизни]. — {{М.}}: Политиздат, 1975. — С. 260.</ref>}} * [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|М. С. Хрушчоў]]: {{Пачатак цытаты}} Я лічу яго адным з лепшых камандуючых войскамі. І як чалавек ён мне падабаўся. Асабліва падабалася яго службовая прыстойнасць. {{Канец цытаты|крыніца = Н. С. Хрущёв. «Время. Люди. Власть»<ref>''Хрущёв Н. С.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/khruschev1/23.html Время. Люди. Власть. (Воспоминания). Книга I]. — {{М.}}: ИИК «Московские Новости», 1999.</ref>}} * [[Маршал рода войск|Маршал бранятанкавых войскаў]] [[Міхаіл Яфімавіч Катукоў|М. Я. Катукоў]]: {{Пачатак цытаты}} Я шмат разоў думаў, чаму ўсе, хто так ці інакш ведаў Ракасоўскага, ставіліся да яго з бязмежнай павагай. І адказ напрошваўся толькі адзін: застаючыся патрабавальным, Канстанцін Канстанцінавіч паважаў людзей незалежна ад іх стану і пазіцыі. І гэта галоўнае, што прыцягвала ў ім. {{Канец цытаты|крыніца = М. Е. Катуков. «На острие главного удара»<ref>''Катуков М. Е.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/katukov/05.html На острие главного удара. — {{М.}}: Воениздат, 1974].</ref>}} * [[Генерал арміі]] [[Павел Іванавіч Батаў|П. І. Батаў]]: {{Пачатак цытаты}} Ён ніколі не навязваў сваіх папярэдніх рашэнняў, ухваляў разумную ініцыятыву і дапамагаў развіць яе. Ракасоўскі ўмеў кіраваць падначаленымі так, што кожны афіцэр і генерал з жаданнем уносіў у агульную справу сваю долю творчасці. Пры гэтым сам К. К. Ракасоўскі і мы, камандармы, добра разумелі, што палкаводцам нашага часу без моцнай волі, без сваіх цвёрдых перакананняў, без асабістай ацэнкі падзей і людзей на фронце, без свайго почырку ў аперацыях, без інтуіцыі, гэта значыць без уласнага «я», быць нельга. {{Канец цытаты|крыніца = П. И. Батов. «В походах и боях»<ref>''Батов П. И.'' [http://militera.lib.ru/memo/russian/batov/05.html В походах и боях]. — {{М.}}: Воениздат, 1974.</ref>}} * Галоўны маршал бранятанкавых войскаў [[Амазасп Хачатуравіч Бабаджанян|А. Х. Бабаджанян]]: {{Пачатак цытаты}} Распавядаючы пра сустрэчы з К. К. Ракасоўскім, а іх у мяне было некалькі, я хачу яшчэ раз падкрэсліць абаянне Канстанціна Канстанцінавіча, якое спараджала глыбокую сімпатыю да яго не толькі сярод тых, хто меў з ім непасрэдны службовы кантакт, але і ў асяроддзі шырокіх салдацкіх мас. Ракасоўскі памятаў і асабіста ведаў сотні людзей, клапаціўся пра іх, ніколі не забываў пра тых, хто варты заахвочвання і ўзнагароды, умеў унікаць у справы і клопаты камандзіраў, умеў добразычліва выслухаць кожнага. {{Канец цытаты|крыніца = А. Х. Бабаджанян. «Дорогами победы»<ref>''[[Амазасп Хачатуравіч Бабаджанян|Бабаджанян А. Х.]]'' Дороги победы. Литературная запись Я. Садовского. / Издание 2-е, исправленное и дополненное. — {{М.}}: «Молодая гвардия», 1975. — С. 261.</ref>}} * Галоўны маршал артылерыі [[Мікалай Мікалаевіч Воранаў|М. М. Воранаў]]: {{Пачатак цытаты}} Данскім фронтам камандаваў генерал К. К. Ракасоўскі, якога я ведаў яшчэ па Ленінградскай ваеннай акрузе, дзе ён у 1936—1937 гадах камандаваў кавалерыйскім корпусам. А ўсяго некалькі месяцаў таму мы сустракаліся з ім на Заходнім фронце, дзе Канстанцін Канстанцінавіч камандаваў 16-й арміяй. Ён заўсёды мне падабаўся — я захапляўся яго ведамі, уменнем кіраваць войскамі, вялікім вопытам, выключнай сціпласцю і тактоўнасцю ў зносінах з людзьмі. Ракасоўскі карыстаўся нейкай асаблівай любоўю ў сваіх падначаленых. {{Канец цытаты|крыніца = Н. Н. Воронов. «На службе военной»<ref>''[[Мікалай Мікалаевіч Воранаў|Воронов Н. Н.]]'' На службе военной. — (Военные мемуары). — {{М.}}: Воениздат, 1963. — С. 259.</ref>}} * Генерал арміі [[Сяргей Мацвеевіч Штаменка|С. М. Штаменка]]: {{Пачатак цытаты}} Вельмі каларытная палкаводчая фігура Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага… Я, мабыць, не памылюся, калі скажу, што яго не толькі бязмежна паважалі, але і шчыра любілі ўсе, каму давялося датыкацца з ім па службе. {{Канец цытаты|крыніца = С. М. Штеменко. «Генеральный штаб в годы войны»<ref>''[[Сяргей Мацвеевіч Штаменка|Штеменко С. М.]]'' Генеральный штаб в годы войны. — (Военные мемуары). — {{М.}}: Воениздат, 1968. — С. 396.</ref>}} == Палітычная і грамадская дзейнасць == * Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП (б)]] з сакавіка 1919 года. * Член [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|УЦВК]] ў 1936—1937 гадах. * Кандыдат у члены [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]] (1961—1968). * Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 2, 5—7 скліканняў. * Член Палітбюро ЦК ПАРП у 1950—1956 гадах. * Дэпутат [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейма Польшчы]]. * Намеснік старшыні Савета Міністраў [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] у 1952—1956 гадах. == Узнагароды == [[Файл:Рокоссовский 1.jpg|міні|150px|Парадны кіцель Ракасоўскага з узнагародамі ў Цэнтральным музеі Узброеных сіл у Маскве.]] === Расійская імперыя === * [[Георгіеўскі крыж]] IV-й ступені (8.8.1914); * [[Георгіеўскі медаль]] IV-й ступені (20.7.1915); * [[Георгіеўскі медаль]] III-й ступені (6.5.1916); * [[Георгіеўскі медаль]] II-й ступені (21.11.1917). === СССР === * [[Ордэн «Перамога»]] (№ 6 — 30.03.1945); * Два медалі «[[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Залатая Зорка]]» [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] (29.07.1944, 1.06.1945); * Сем [[ордэн Леніна|ордэнаў Леніна]] (16.08.1936, 2.01.1942, 29.07.1944, 21.02.1945, 26.12.1946, 20.12.1956, 20.12.1966); * [[ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (22.02.1968); * Шэсць [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнаў Чырвонага Сцяга]] (23.05.1920, 2.12.1921, 22.02.1930, 22.07.1941, 3.11.1944, 6.11.1947); * [[Ордэн Суворава]] I-й ступені (28.01.1943); * [[Ордэн Кутузава]] I-й ступені (27.08.1943); * [[Медаль «За абарону Масквы»]] (1.05.1944); * [[Медаль «За абарону Сталінграда»]] (22.12.1942); * [[Медаль «За абарону Кіева»]] (21.06.1961); * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (9.05.1945); * [[Юбілейны медаль «Дваццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (7.05.1965); * [[Медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»]] ((9.06.1945); * [[Медаль «За вызваленне Варшавы»]] ((9.06.1945); * [[Юбілейны медаль «XX гадоў Рабоча-Сялянскай Чырвонай Арміі»]] (22.02.1938); * [[Юбілейны медаль «30 гадоў Савецкай Арміі і Флоту»]] (22.02.1948); * [[Юбілейны медаль «40 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] (18.12.1957); * [[Юбілейны медаль «50 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] (26.12.1967); * [[Медаль «У памяць 800-годдзя Масквы»]] (12.06.1947); * [[Ганаровая зброя з залатой выявай Дзяржаўнага герба СССР]] (1968). === Замежныя ўзнагароды === [[Файл:Field Marshal Montgomery Decorates Russian Generals at the Brandenburg Gate in Berlin, Germany, 12 July 1945 TR2916.jpg|thumb|Узнагароджанне брытанскім [[Ордэн Лазні|ордэнам Лазні]], 1945 год.]] * [[Ордэн Будаўнікоў Народнай Польшчы|Ордэн «Будаўнікоў Народнай Польшчы»]] ([[Польшча]], 1951); * Ордэн «[[Virtuti Militari|Віртуці Мілітары]]» I-га класа з зоркай ([[Польшча]], 1945); * [[Ордэн «Крыж Грунвальда»]] I-га класа ([[Польшча]], 1945); * [[Медаль «За Варшаву 1939—1945»|Медаль «За Варшаву»]] ([[Польшча]], 17.03.1946); * [[Медаль «За Одру, Нісу і Балтыку»]] ([[Польшча]], 17.03.1946); * [[Медаль «Перамогі і Свабоды»|Медаль «Перамога і свабода»]] ([[Польшча]], 1946); * [[Ордэн Ганаровага легіёна]] ([[Францыя]], 9.06.1945); * Ваенны Крыж 1939—1945 ([[Францыя]], 1945); * Ганаровы Рыцар-камандор [[ордэн Лазні|ордэна Лазні]] ([[Вялікабрытанія]], 1945); * [[Ордэн «Легіён пашаны»]] ступені галоўнакамандуючага ([[ЗША]], 1946); * [[Ордэн Чырвонага Сцяга (Манголія)|ордэн Баявога Чырвонага Сцяга]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 1943); * [[Ордэн Сухэ-Батара]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 18.03.1961); * [[Медаль «Дружба»]] ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 12.10.1967); * [[Медаль Свабоды (Данія)|медаль «За свабоду»]] ([[Данія]], 1947); * [[Медаль «Кітайска-савецкай дружбы»]] ([[КНР]]), (1956). === Ганаровыя званні === * Ганаровы грамадзянін горада [[Вялікія Лукі]] (Расія); * Ганаровы грамадзянін горада [[Гомель|Гомеля]] (Беларусь); * Ганаровы грамадзянін горада [[Лягніца]] (Польшча); * Ганаровы грамадзянін [[Курск]]а (Расія). == Памяць == [[Файл:Monument to Konstantin Rokossovsky in Volgograd 001.jpg|міні|260px|Помнік у [[Валгаград]]зе.]] У гонар маршала перайменавана былая нямецкая вёска Рогзаў, цяпер Ракасова ў [[Славабожы (гміна)|гміне Славабожы]]. Таксама ў горадзе [[Кашалін]]е імем Ракасоўскага названы Ракасоўскі раён. === Вуліцы === Імем Канстанціна Канстанцінавіча Ракасоўскага названы [[Бульвар Маршала Ракасоўскага|бульвар у Маскве]] і [[Бульвар Ракасоўскага (станцыя метро)|станцыя маскоўскага метрапалітэна]], у трох аўтобусных прыпынках ад бульвара, вуліцы [[Мцэнск]]у, [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] і [[Чыта|Чыце]]; сквер у [[Сухінічы (горад)|Сухінічах]]. '''У гарадах Беларусі''' імем маршага названы [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспект у Мінску]], вуліцы ў [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Бабруйск]]у, [[Брэст|Брэсце]], [[Ваўкавыск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Жодзіна|Жодзіне]], [[Кобрын]]е, [[Нясвіж]]ы, [[Пінск]]у, [[Рэчыца|Рэчыцы]], [[Стоўбцы|Стоўбцах]]. Імем Канстанціна Ракасоўскага названы сквер ({{Lang-be|«сквер імя Канстанціна Ракасоўскага»}}, {{Lang-ru|«сквер имени Константина Рокоссовского»}}) каля далучэння [[Савецкая вуліца (Гомель)|вуліцы Савецкай]] да [[Плошча Паўстання (Гомель)|плошчы Паўстання]] ў [[Гомель|Гомелі]], паблізу будынка па адрасе Савецкая-41<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0147164|title=Решение Гомельского городского Совета депутатов от 30 июня 2026 года № 159 «О наименовании составной части города Гомеля»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. '''У гарадах Расіі''': [[Бялова (горад)|Бялова]], [[Вялікія Лукі]], [[Уладзівасток]], [[Валгаград]], [[Варонеж]], [[Дубоўка (горад)|Дубоўка]], [[Жалезнагорск (Курская вобласць)|Жалезнагорск]], [[Ішым]], [[Калінінград]], [[Каменка (Пензенская вобласць)|Каменка]], [[Кізел]], [[Краснаярск]], [[Кяхта]], [[Мілерава]], [[Называеўск]], [[Ніжні Ноўгарад]], [[Нікольск (Пензенская вобласць)|Нікольск]], [[Навазыбкаў]], [[Новакузнецк]], [[Омск]], [[Пахвістнева]], [[Пралетарск (горад)|Пралетарск]], [[Пскоў]]<ref>[http://www.old-pskov.ru/put2.2.php У 1986 годзе імя Ракасоўскага было прысвоена адной з новых вуліц на Завяліччы].</ref>, [[Рыбінск]], [[Сальск]], [[Салігаліч]], [[Суравікіна]], [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]], [[Тамароўка]], [[Улан-Удэ]], [[Унеча]], [[Хабараўск]], [[Хадыжэнск]], [[Чыта]], [[Шахты]], [[Южна-Сухакумск]], [[Ярцава]]; плошчы Ракасоўскага ў [[Вялікія Лукі|Вялікіх Луках]] і [[Курск]]у. '''У гарадах Украіны''': [[Канатоп]], [[Чарнігаў]], [[Крэмэнчук]], [[Наваград-Валынскі]], [[Ноўгарад-Северскі]], [[Пэрвамайск (Мікалаеўская вобласць)|Пэрвамайск]], [[Сосныця]], [[Праспект Маршала Ракасоўскага (Кіеў)|праспект у Кіеве]]. [[Файл:Мемориал ДВВКУ.jpg|міні|260px|Помнік на тэрыторыі [[ДВАКВ]].]] === Помнікі === Помнікі маршалу Ракасоўскаму ўстаноўлены ў гарадах: [[Аткарск]], [[Вялікія Лукі]], [[Валгаград]], [[Зеленаград]], [[Курск]] (на плошчы Ракасоўскага, скульптар В. М. Клыкаў), [[Помнік Канстанціну Ракасоўскаму (Масква)|Масква]], [[Ніжні Ноўгарад]] (на вуліцы Маршала Ракасоўскага), [[Сухінічы (горад)|Сухінічы]], [[Благавешчанск]] (на тэрыторыі Далёкаўсходняга вышэйшага агульнавайсковага каманднага вучылішча) і ў пасёлку Свабода Курскай вобласці (у Музеі КП Цэнтральнага фронту)<ref>[http://www.orel-story.ru/forum/index.php?action=vthread&forum=10&topic=252 Помнік Камандуючаму Цэнтральным фронтам Канстанціну Канстанцінавічу Ракасоўскаму ў пасёлку Свабода Курскай вобласці].</ref>. Помнік устаноўлены ў польскім Унеёвіцы (каля [[Лягніца|Лягніцы]]) на тэрыторыі Музея Чырвонай Арміі і Войска Польскага. Помнік К. К. Ракасоўскаму ўсталяваны ў [[Кяхта|Кяхце]] Рэспублікі Бурація ў 2008 годзе. 30 чэрвеня 2017 года ў [[Мінск]]у адкрыты памятны знак Маршалу Савецкага Саюза Канстанціну Ракасоўскаму. Размешчаны перад домам № 114 на [[Праспект Ракасоўскага (Мінск)|праспекце Ракасоўскага]] (у [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім раёне]])<ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/v-leninskom-rayone-otkryili-pamyatnyiy-znak-marshalu-sovetskogo-soyuza-konstantinu-rokossovskomu/|title=В Ленинском районе открыли памятный знак Маршалу Советского Союза Константину Рокоссовскому}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/pamyatnyy_znak_v_chest_marshala_sovetskogo_soyuza_konstantina_rokossovskogo_/|title=Памятный знак в честь маршала Советского Союза Константина Рокоссовского|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. 6 мая 2025 года на месцы будучага помніка Канстанціну Ракасоўскаму ў [[Гомель|Гомелі]] заклалі камень<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/kamen-na-meste-buduschego-pamjatnika-konstantinu-rokossovskomu-zalozhili-v-gomele-713103-2025|title=Камень на месте будущего памятника Константину Рокоссовскому заложили в Гомеле|website=[[БелТА]]}}</ref>. 26 лістапада 2025 года ў [[Гомель|Гомелі]] адкрыты [[Помнік Канстанціну Ракасоўскаму (Гомель)|помнік Канстанціну Ракасоўскаму]]. Манумент адкрыты ў дзень 82-й гадавіны вызвалення Гомеля ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/aktualno/news310427.html|title=Мы победили! В Гомеле открыт памятник Константину Рокоссовскому|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/society/v-gomele-otkryli-pamyatnik-vydayushchemusya-polkovodtsu-konstantinu-rokossovskomu_205914.html|title=В Гомеле открыли памятник выдающемуся полководцу Константину Рокоссовскому|website=Гомельские ведомости}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/v-gomele-otkryli-pamyatnik-legendarnomu-polkovodtsu-konstantinu-rokossovskomu.html|title=В Гомеле открыли памятник легендарному полководцу Константину Рокоссовскому|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref>. === Мемарыяльныя дошкі === Мемарыяльныя дошкі з імем Ракасоўскага ўстаноўлены ў Брэсце, Гомелі, Чарнігаве, Мінску (у школе ім. Ракасоўскага), Маскве (на будынку [[Агульнавайсковая акадэмія Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|агульнавайсковай акадэміі Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі]]), Калінінградзе, Пскове. 29 лістапада 2011 года распараджэннем урада горада Масквы, школе № 1150 ў Зеленаградзе нададзена ганаровае найменне імя Героя Савецкага Саюза К. К. Ракасоўскага. У музеі захоўваюцца асабістыя рэчы палкаводца і іншыя каштоўныя экспанаты. === У філатэліі і нумізматыцы === <gallery> Файл:Rokossovsky (silver) rv.gif|[[Памятная манета]] Беларусі, 2010 год. Файл:Stamp of Russia 2004 No 953 Painting by S Prisekin.jpg|[[Паштовая марка]] Расіі. Маршалы Савецкага Саюза Г. К. Жукаў і К. К. Ракасоўскі на Чырвонай плошчы 24 чэрвеня 1945 года. 2004 год. Файл:Marshal of the USSR 1976 CPA 4554.jpg|Паштовая марка СССР, 1976 год, {{ЦФА/Скот|4554|4488}}. Файл:Stamp of Kyrgyzstan rokosowsky.jpg||Паштовая марка Кыргызстана, 2005 год. </gallery> === Іншае === * Цеплаход «Маршал Ракасоўскі»<ref>[http://www.shipspotting.com/gallery/photo.php?lid=53248 Marshal Rokossovskiy — IMO 7384431 — ShipSpotting.com — Ship Photos and Ship Tracker].</ref>. * Маршалу прысвечана песня — «Песня аб маршале Ракасоўскім» ({{lang-pl|Piesn o marszalku Rokossowskim}}), якая ўваходзіла ў лік найбольш папулярных ваенных песень<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ngoS1BuPfYk Piesn o marszalku Rokossowskim].</ref>. {{зноскі}} == Заўвагі == {{reflist|group="заўв."}} == Мемуары == * {{кніга|аўтар = К. К. Рокоссовский|загаловак = Солдатский долг|месца = М.|выдавецтва = Воениздат|год = 1968|старонак = 384|серыя = Военные мемуары|тыраж = 300 тыс.| ref = Солдатский долг, 1968}} * ''К. К. Рокоссовский''. Солдатский долг. — {{М.}}: Воениздат, 1997. — 497 с., ил. — (Полководцы Великой Отечественной). * ''К. К. Рокоссовский''. На Берлинском и Восточнопрусском направлениях // Военно-исторический журнал. — 1965. — № 2. * ''К. К. Рокоссовский''. Севернее Берлина // Военно-исторический журнал. — 1965. — № 5. * ''К. К. Рокоссовский''. На Волоколамском направлении. На северных подступах к столице // Военно-исторический журнал. — 1966. — № 11—12. * ''К. К. Рокоссовский''. Победа на Волге // Военно-исторический журнал. — 1968. — № 2. * ''К. К. Рокоссовский''. На Центральном фронте зимой и летом 1943 года // Военно-исторический журнал. — 1968. — № 6. * ''К. К. Рокоссовский''. Письмо главному редактору «Военно-исторического журнала» В. А. Мацуленко // Военно-исторический журнал. — 1992. — № 3. == Літаратура == * ''Ф. И. Чуев''. Генерал Кинжал. * ''Ф. И. Чуев''. Мой Багратион. * Маршал двух народов. — Варшава, 1980. * ''В. И. Кардашов''. Рокоссовский. — 3-е изд. — М.: Молодая гвардия, 1980. — 446 с., ил. — (Жизнь замечательных людей). * ''А. А. Карчмит''. Рокоссовский: терновый венец славы. — М.: АСТ: Астрель, — 2001. — 576 с. — (Русские полководцы). * ''А. Ф. Носкова''. К. К. Рокоссовский в Польше. 1949—1956 гг.: неизвестные страницы биографии / Studia polonica. К 70-летию Виктора Александровича Хорева. — М.: «Индрик», 2002. — С. 79—94. * ''Ю. Н. Лубченков''. 100 великих полководцев Второй мировой. Изд. Вече — 2010. — 480 с. — ISBN 978-5-9533-5176-8. * ''Б. В. Соколов''. Рокоссовский. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 525 с., ил. — (Жизнь замечательных людей). * ''С. Е. Михеенков''. Рокоссовский. Клинок и жезл. — М.: Молодая гвардия, 2017. — 463 с. ил. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03943-8. == Фільмы == * {{cite episode|title=Маршал Рокоссовский. Жизнь и время|url=http://enter.az/ru/film/1806/marsal-rokossovskiy-jizn-i-vremya-1987/|credits=|airdate=1987|minutes=87}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite episode |title=Полководцы|url=http://www.net-film.ru/ru/film-9587/|credits=[[ЦСДФ]] ([[РЦСДФ]]) |airdate= 198|minutes=59}} * {{cite episode|title=Маршалы Победы. Жуков и Рокоссовский|url=http://justfilmz.com/1344-marshaly-pobedy-zhukov-i-rokossovskiy-2005-tvrip.html|airdate=2008|minutes=43|accessdate=28 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151012025434/http://justfilmz.com/1344-marshaly-pobedy-zhukov-i-rokossovskiy-2005-tvrip.html|archivedate=12 кастрычніка 2015|url-status=dead}} * {{cite episode |title=Солдатский долг маршала Рокоссовского|url=http://ru-tor.net/torrent/165321/soldatskij-dolg-marshala-rokossovskogo-2010-satrip-ot-kinozalsat|credits=АСТРА-АРТ|airdate= 2010 |minutes=51}} * {{cite episode|title=Генерал Кинжал, или Звёздные часы Константина Рокоссовского|url=http://science-film.ru/film/28009|credits=[[Россия-1]]|airdate=2014|accessdate=28 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170720115709/http://science-film.ru/film/28009|archivedate=20 ліпеня 2017|url-status=dead}} * {{cite episode |title=Маршал Рокоссовский. Любовь на линии огня|url=http://m.youtube.com/watch?v=xtCnrYpzqvY|credits=[[Студия «Галакон», 2006]]}} * {{cite episode |title=Больше, чем любовь. Константин Рокоссовский. Телеканал «Культура»}} == Кінаўвасабленні == * 1949 — мастацкі фільм «{{нп3|Сталінградская бітва (фільм)|Сталинградская битва|ru|Сталинградская битва (фильм)}}» — Народны артыст СССР [[Васіль Барысавіч Ліванаў|Васіль Ліванаў]]. * 1950 — мастацкі фільм «{{нп3|Падзенне Берліна|Падение Берлина|ru|Падение Берлина}}» — Народны артыст СССР [[Васіль Барысавіч Ліванаў|Васіль Ліванаў]]. * 1972 — кінаэпапея «{{нп3|Вызваленне (кінаэпапея)|Освобождение|ru|Освобождение (киноэпопея)}}» — Народны артыст РСФСР {{нп3|Уладлен Сямёнавіч Давыдаў|Уладлен Давыдаў|ru|Давыдов, Владлен Семёнович}}. * 1977 — кінаэпапея «{{нп3|Салдаты свабоды|Солдаты свободы|ru|Солдаты свободы}}» — Народны артыст РСФСР Уладлен Давыдаў. * 1985 — кінаэпапея «{{нп3|Бітва за Маскву (кінаэпапея)|Битва за Москву|ru|Битва за Москву (киноэпопея)}}» — Народны артыст РСФСР {{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Галабародзька|Аляксандр Галабародзька|ru|Голобородько, Александр Александрович}}. * 1990 — мастацкі фільм «{{нп3|Сталінград (фільм, 1989)|Сталинград|ru|Сталинград (фильм, 1989)}}» — Народны артыст РСФСР Аляксандр Галабародзька. * 1994 — тэлевізійны серыял «{{нп3|Трагедыя стагоддзя|Трагедия века|ru|Трагедия века}}» — Народны артыст РСФСР Уладлен Давыдаў. == Спасылкі == {{Commons|Category:Konstanty Rokossowski}} * {{Warheroes|id=357}} * [http://www.rokossowski.com/ Сайт, прысвечаны памяці К. К. Ракасоўскага.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150512012602/http://www.rokossowski.com/ |date=12 мая 2015 }} * [http://www.hrono.ru/biograf/rokosovski.html Біяграфія на сайце Хроно. Ру]. * [http://www.hrono.ru/dokum/1943rokosov.html Ліст галоўнаму рэдактару «Ваенна-гістарычнага часопіса» В. А. Мацуленке]. * [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/ROCK.HTM «Советский Багратион» — Маршал К. К. Рокоссовский]. * [http://militera.lib.ru/memo/russian/rokossovsky/index.html К. К. Рокоссовский «Солдатский долг»] (издательство «Олма-пресс», [[2002]] г., ISBN 5-94850-001-2). * [http://www.proza.ru/2012/01/21/23 Маршал Рокоссовский: гений в тени победы (Ф. Лавалье)]. * {{cite web|url=http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/|title=Рокоссовский Константин Константинович|author=Никифоров Ю. А.|publisher=Проект РВИО и ВГТРК [http://100.histrf.ru «100 великих полководцев»]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130619233338/http://100.histrf.ru/commanders/rokossovskiy-konstantin-konstantinovich/|archivedate=19 чэрвеня 2013|accessdate=28 жніўня 2017|url-status=dead}} * {{артыкул|аўтар= Ариадна Рокоссовская|загаловак=8 малоизвестных фактов о Константине Рокоссовском |спасылка=http://www.rg.ru/2013/12/20/rokossovsky-site.html |мова= ru|выданне=Российская газета|тып= |год=2013-12-20 |том= |нумар= |старонкі= |doi= |issn=}} * [http://militera.lib.ru/bio/kardashov/02.html Біяграфія] на партале «Военная литература». {{Маршалы Савецкага Саюза}} {{Маршалы Польшчы}} {{Камандуючыя франтамі РСЧА ў Другой сусветнай вайне}} {{Кавалеры ордэна «Перамога»}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ракасоўскі Канстанцін Канстанцінавіч}} [[Катэгорыя:Міністры абароны Польшчы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Парада Перамогі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Двойчы Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя военачальнікі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя ганаровай зброяй з залатой выявай Дзяржаўнага герба СССР]] [[Катэгорыя:Камуністы Польшчы]] [[Катэгорыя:Постаці Пскоўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Курска]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў некропалі каля Крамлёўскай сцяны]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Закаўказскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гомеля]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Памерлі ад раку]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]] ngmx4uwu7vcbr80q2gxhl41u10881id 0 70615 5166615 4954427 2026-07-16T16:31:03Z M.L.Bot 261 5166615 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{універсальная картка}} '''Цётка'''{{sfn|ТСБМ|1984}} — сястра [[бацька|бацькі]] або [[маці]], а таксама [[жонка]] дзядзькі. Іншымі словамі, цётка — [[жанчына]] для дзяцей свайго брата або сястры, а таксама для дзяцей брата або сястры свайго мужа. Адваротнае дачыненне — пляменнік і пляменніца, г.зн. калі жанчына прыходзіцца дзіцю цёткай, то яно для яе пляменнік ці пляменніца. Слова можа называць усякую дарослую жанчыну і быць зваротам (цёця, цётухна, цётачка{{sfn|ТСБМ|1984}}). Ёсць асаблівае слова для дзядзькавай жонкі: '''дзя́дзіна'''. [[Адам Багдановіч]] нават пішучы па-руску захоўваў гэтае слова. == Гл. таксама == * [[Цёця (багіня)]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Цётка, цёця // {{крыніцы/ТСБМ|5-2|244}} {{НК}} {{Роднасныя адносіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сваяцкія адносіны]] lbj60sa3q92bfiqcdbb65agzk67v76n 0 77394 5166637 4116077 2026-07-16T19:26:36Z Oursana 33379 -+Portret van Jan van Riebeeck (1619-77). Bevelhebber van Kaap de Goede Hoop en van Malacca en secretaris van de Hoge Regering van Batavia, SK-A-805.jpg 5166637 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Ян ван Рыбек | арыгінальнае імя = Jan van Riebeeck | партрэт = Portret van Jan van Riebeeck (1619-77). Bevelhebber van Kaap de Goede Hoop en van Malacca en secretaris van de Hoge Regering van Batavia, SK-A-805.jpg | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = Jan van Riebeeck Coat of Arms.svg | подпіс герба = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = Jan van Riebeeck }} '''Ян ван Рыбек''' (поўнае імя: '''Ёхан Антонісзан ван Рыбек'''; ({{lang-nl|Johan Anthoniszoon «Jan» van Riebeeck}}; [[21 красавіка]] [[1619]], [[Кюлемборг]], [[Рэспубліка Злучаных правінцый|Нідэрланды]] – [[18 студзеня]] [[1677]], [[Батавія]], [[Інданезія]]) — вядомы [[Нідэрланды|нідэрландскі]] даследчык і мараход, заснавальнік горада [[Кейптаўн]]а ([[Капская калонія]]), а пазней - каланіяльны адміністратар Нідэрландскай каланіяльнай імперыі, у прыватнасці, яе азіяцкіх уладанняў (сучасная [[Інданезія]]). {{зноскі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рыбек Ян ван}} [[Катэгорыя:Постаці Нідэрландаў]] efboxddqjfuk5x4uovo3nbvmm0w5tgz 10 77970 5166633 5038800 2026-07-16T19:22:55Z M.L.Bot 261 5166633 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{арфаграфія}}</noinclude>{{Навігацыйная табліца | імя = Каталіцкія ордэны | navbar = | state = collapsed | стыль_асноўнага_загалоўка = | загаловак = [[Каталіцтва|Каталіцкія]] [[Ордэн (арганізацыя)|ордэны]] і [[кангрэгацыя|кангрэгацыі]] | выява = [[File:Emblem of the Papacy SE.svg|trumb|right|130px]] | стыль_цела = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | стыль_уверсе = | клас_спісаў = hlist | уверсе = | загаловак1 = [[Манах|Манаскія]] кангрэгацыі | спіс1 = * [[Аўгусцінцы]] * [[Алексіяне]] * [[Аліветанцы]] * [[Амадэіты]] * [[Аўгусцінцы Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Ордэн Базыльян|Базыльяне]] * [[Баніфратры]] * [[Бенедыкцінцы]] * [[Белыя айцы]] * [[Бернардзінцы]] * [[Ордэн сястры Маці Божай у Сіёне]] * [[Браты хрысціянскіх школ]] * [[Брыгіткі]] * [[Валамбразіяне]] * [[Варнавіты]] * [[Вербісты]] * [[Візітанткі]] * [[Гільберцінцы]] * [[Дамініканцы]] * [[Дочкі Марыі памагатыя Хрысціян]] * [[Дочкі міласэрнасці]] * [[Езуаты благаслаўлёнага Ераніма]] * [[Езуіты]] * [[Ераніміты]] * [[Камедулы]] * [[Каміліянцы]] * [[Кармеліткі]] * [[Кармеліты]] * [[Картэзіянцы]] * [[Кларэцінцы]] * [[Кларысінкі]] * [[Клюні]] * [[Кангрэгацыя сясцёр ад Анёлаў]] * [[Латэранскія канонікі]] * [[Малыя сёстры бедных]] * [[Марыявіткі]] * [[Марыяне]] * [[Марыявіты]] * [[Маўрысты]] * [[Мінімы]] * [[Місіянеры, манаскі ордэн|Місіянеры]] * [[Мхітарысты]] * [[Назарэтанкі]] * [[Грамадства Хрыста для Замежнай Палоніі]] * [[Палоцінкі]] * [[Палоцінцы]] * [[Пауліны]] * [[Піяры]] * [[Прэманстранты]] * [[Рохіты]] * [[Рэдэмптарысты]] * [[Рыцары Калумба]] * [[Сёстры змёртвыхпаўстанкі]] * [[Сёстры міласэрнасці]] * [[Сёстры Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Сёстры служанкі Ісуса ў Еўхарыстыі]] * [[Сервіты]] * [[Сёстры Міласэрнасці з Міядзакі]] * [[Сёстры місіянеркі Божай Любові]] * [[Сёстры служэбніцы Беззаганнай Дзевы Марыі]] * [[Сомаскі]] * [[Тэацінцы]] * [[Трапісты]] * [[Трынітарыі]] * [[Урсулінкі]] * [[Фельянцінцы]] * [[Францысканкі місіянеркі Марыі]] * [[Францысканцы]] * [[Канвентуальныя францысканцы]] * [[Цыстэрцыянцы]] * [[Цэлесцінцы]] * [[Шарыткі]] | загаловак2 = Ваенна-[[Манах|манаскія]] | спіс2 = * [[Авіскі ордэн]] * [[Ордэн Алькантара]] * [[Віфлеемскі ордэн]] * [[Гаспітальеры]] * [[Рыцарскі Ордэн Святога Гробу ў Іерусаліме|Святога Гробу ў Іерусаліме]] * [[Дабжынскі Ордэн]] * [[Лівонскі ордэн|Інфлянцкі (Лівонскі) ордэн]] * [[Ордэн Калатрава]] * [[Ордэн Святога Лазара]] * [[Ордэн Монтэгаўдзіа]] * [[Ордэн рыцараў з Монтэс]] * [[Ордэн Святога Духа]] * [[Ордэн Святога Іаана Акрскага і Святога Тамаша]] * [[Ордэн Сан-Хорхэ дэ Альфама]] * [[Ордэн Святой Марыі Віфлеемскай]] * [[Ордэн Сант’яга]] * [[Ордэн Святога Стэфана]] * [[Ордэн Сант’яга дэ Эспада]] * [[Тампліеры]] * [[Тэўтонскі ордэн]] * [[Ордэн Хрыста]] | стыль_унізе = | унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Каталіцтва]] </noinclude> 2fnbgg53uejdkjtwksp7nzk703m76et 0 78130 5166775 5015300 2026-07-17T00:16:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166775 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва=Федэрацыя Сент-Кітс і Невіс |Арыгінальная назва=Federation of Saint Kitts and Nevis |Родны склон=Сент-Кітса і Невіса |Герб=Coat of arms of Saint Kitts and Nevis (variant).svg |Сцяг=Flag of Saint Kitts and Nevis.svg |Дэвіз=Country Above Self (Дзяржава вышэй за асабістыя інтарэсы) |Назва гімна=O Land of Beauty! <!--|Аўдыё=--> |Форма кіравання=[[Парламентарная манархія]] |lat_dir =N |lat_deg =17 |lat_min =15 |lat_sec =48 |lon_dir =W |lon_deg =62 |lon_min =39 |lon_sec =41 |region = KN |CoordScale =250000 |На карце=LocationSaintKittsAndNevis.png |Мовы=[[Англійская мова|Англійская]] |Дата незалежнасці=[[19 верасня]] [[1983]] (ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]) |Сталіца=[[Бастэр]] |Найбуйнейшы горад=[[Бастэр]] |Пасады кіраўнікоў=[[Кароль]]<br />[[Генерал-губернатар Сент-Кітса і Невіса|Генерал-губернатар]]<br />[[Спіс прэм’ер-міністраў Сент-Кітса і Невіса|Прэм’ер-міністр]] |Кіраўнікі=[[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карл III]]<br />[[Тэплі Сітан]]<br />[[Цімаці Харыс]] |Месца па тэрыторыі=207 |Тэрыторыя=261 |Працэнт вады=- |Месца па насельніцтве=207 |Насельніцтва=49 898 |Год перапісу=2010 |Шчыльнасць насельніцтва=164 |ВУП=753 млн. |Год разліку ВУП=2009 |Месца па ВУП=206 |ВУП на душу насельніцтва=15,2 тыс. |ІРЧП = {{steady}} 0,735 |Год разліку ІРЧП = 2011 |Месца па ІРЧП = 72 |Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">выс.</span> |Валюта=[[Усходне-карыбскі долар]] |Дамен=[[.kn]] |Тэлефонны код=1-869 |Часавы пояс= [[UTC-4]] <!--|Заўвагі=--> }} [[File:Сент-Кітс і Невіс.svg|thumb|left|Карта.]] '''Федэра́цыя Сент-Кітс і Не́віс''' (''Федэрацыя Сент-Крыстафер і Невіс'') — [[дзяржава]] ў [[Карыбскае мора|Карыбскiм моры]], складаецца з двух астравоў. Уваходзіць у склад [[Арганізацыя Усходніх Карыбскіх дзяржаў|Арганізацыі Усходніх Карыбскіх дзяржаў]]. == Геаграфія == Карлікавая дзяржава знаходзіцца ва ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] і складаецца з двух астравоў — [[Востраў Сент-Кітс|Сент-Кітс]] і [[Востраў Невіс|Невіс]], якія адносяцца да групы [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх]]. Плошча краіны — 261 км². Сталіца [[Бастэр]] размешчана на востраве Сент-Кітс. З усходу мяжуе з [[Антыгуа і Барбуда]], з паўднёвага ўсходу — з [[Мантсерат]] (заморская тэрыторыя Вялікабрытаніі), на паўночным захадзе — з [[Сінт-Эстатыус]]ам (спецыяльны муніцыпалітэт Нідэрландаў), а на поўначы — з [[Сен-Бартэльмі]] (заморская абшчына Францыі). Усе граніцы марскія. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Сент-Кітс і Невіса}} Старажытнае насельніцтва — індзейцы аравакі і карыбы, большасць якіх знішчана еўрапейскімі каланізатарамі. Востраваў Сент-Кітс адкрыты [[Хрыстафор Калумб|Х.Калумбам]] у [[1493]] г. і названы «Сан-Крыстабаль» (англійская назва «Сент-Крыстафер»). У [[1623]] г. тут заснавалі сваё пасяленне англічане, у [[1624]] г. — французы. Першапачаткова на востраве Сент-Кітс былі створаны тытунёвыя плантацыі, але пасля іх уладальнікі перайшлі на гадоўлю высакаякаснага цукровага трыснягу, які прыносіў вялікія прыбыткі. Доўгі час за валоданне астравамі ішла барацьба паміж [[Францыя]]й і [[Вялікабрытанія]]й. З [[1625]] г. астравы ўваходзілі ў склад брытанскай калоніі, аднак у [[1664]] — [[1689]] гг. і ў [[1782]] — [[1783]] гг. перайшлі пад кантроль Францыі. У [[1783]] г. па Версальскаму дагавору французы саступілі астравы англічанам. У [[1871]] — [[1956]] гг. частка брытанскай калоніі Падветраныя астравы, у [[1958]] — [[1962]] гг. — Вест-Індскай федэрацыі. З [[1967]] г. «асацыяваная з Вялікабрытаніяй дзяржава» (разам з астравамі [[Ангілья]], выйшла ў [[1980]] г.) з унутраным самакіраваннем. [[19 верасня]] [[1983]] г. абвешчана незалежнасць Сент-Кітс і Невіс у складзе Садружнасці. Галоўнай праблемай дзяржавы з’яўляюцца сепаратысцкія настроі на востраве Невіс, бо Невісу нададзена канстытуцыйнае права на аддзяленне ад Сент-Кітса пры згодзе на гэты акт больш дзвюх трацін насельніцтва вострава. У ліпені [[1998]] г. на востраве Невіс прайшоў рэферэндум аб выхадзе з Федэрацыі Сент-Кітс і Невіс. «За» прагаласавала 61,7% (па Канстытуцыі неабходна 2/3 галасоў). == Эканоміка == Традыцыйнай галіной эканомікі Сент-Кітса і Невіса была сельская гаспадарка. Асноўная культура на палетках — [[цукровы трыснёг]] (трэць земляў, што апрацоўваюцца). На востраве Невіс вырошчваюцца бавоўнік, [[какосавая пальма]], [[ананас]]ы. Культывуюць таксама кававае дрэва, бананы, [[арахіс]], ямс, рыс. Развіта жывёлагадоўля — разводзяць коз і авечак. Сярод традыцыйных промыслаў — рыбалоўства. Аднак сельскагаспадарчая вытворчасць забяспечвае не больш за палову ўнутраных патрэб у харчаванні. Паводле звестак МВФ, валавы ўнутраны прадукт у сярэдзіне 2000-х стабільна павялічваўся значнымі тэмпамі — на 5-6 % у год. Аднак узніклі праблемы, якія былі звязаны са зніжэннем сусветных цэн на цукар. У 2011 годзе знешні доўг Сент-Кітса і Невіса перавышаў 200 % ВУП. У апошні час вялікую ролю стаў адыгрываць турызм. Сент-Кітс і Невіс маюць эфектыўную структуру эканомікі, дзе пераважае сектар паслуг. Стаўка робіцца і на вытворчасць некаторых экспартных прамысловых тавараў і афшорнае банкаўскае абслугоўванне. Пачынаюць развівацца электратэхнічная прамысловасць і электроніка. Кожны чалавек, які інвестуе ў эканоміку краіны, можа атрымаць грамадзянства. У выніку тэмпы будаўніцтва рэзка выраслі, адбылося імклівае развіццё авіязносін, павялічыліся і даходы ад турызму<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20191129/1575038500-yak-stau-vyadomym-nevyalichki-sent-kits-i-nevis |title=zviazda.by |access-date=9 студзеня 2020 |archive-date=30 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130082457/http://www.zviazda.by/be/news/20191129/1575038500-yak-stau-vyadomym-nevyalichki-sent-kits-i-nevis |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сент-Кітс і Невіс||334—335}} == Спасылкі == {{commons|Category:Saint Kitts and Nevis }} * [http://www.gov.kn/ Сайт Урады Сент-Кітса і Невіса] * [http://zviazda.by/be/news/20191129/1575038500-yak-stau-vyadomym-nevyalichki-sent-kits-i-nevis Як стаў вядомым невялічкі Сент-Кітс і Невіс? — zviazda.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200130082457/http://www.zviazda.by/be/news/20191129/1575038500-yak-stau-vyadomym-nevyalichki-sent-kits-i-nevis |date=30 студзеня 2020 }} * [http://www.stkittstourism.kn/ Афіцыйны турыстычны сайт в. Сент-Кітс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070409144226/http://www.stkittstourism.kn/ |date=9 красавіка 2007 }} * [http://www.nevisisland.com/ Афіцыйны турыстычны сайт в. Невіс] * [http://www.caribbean-on-line.com/islands/sk/skmap.shtml Карта Сент-Кітса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117164919/http://caribbean-on-line.com/islands/sk/skmap.shtml |date=17 студзеня 2013 }} * [http://www.caribbean-on-line.com/islands/sk/nvmap.shtml Карта Невіса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117164943/http://caribbean-on-line.com/islands/sk/nvmap.shtml |date=17 студзеня 2013 }} {{Паўночная Амерыка}} {{Краіны ля Карыбскага мора}} {{Садружнасць нацый}} {{Каралеўствы Садружнасці}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Арганізацыя Усходніх Карыбскіх дзяржаў (OECS)}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сент-Кітс і Невіс| ]] fqtpt0f0o535pgijaqz6xisn5y1bv6y 0 78585 5166879 4580679 2026-07-17T09:32:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166879 wikitext text/x-wiki {{Аперацыя Барбароса}} {{Смаленская бітва (1941)}} '''Смаленская бітва''' — комплекс абарончых і наступальных аперацый, праведзеных [[СССР|савецкімі]] войскамі ў сярэдзіне лета — пачатку восені 1941 у раёне [[Смаленск]]а, накіраваных на недапушчэнне прарыву [[трэці рэйх|нямецкіх]] войск на маскоўскім стратэгічным напрамку. Смаленская бітва ўключае шэраг асобных бітв і аперацый: * [[Абарона Полацка (1941)|Абарона Полацка]] * [[Магілёўская абарона|Абарона Магілёва]] * Бабруйская бітва * Абарона Смаленска * Ельнінская аперацыя * Духаўшчынская аперацыя * Рослаўль-Навазыбкаўская аперацыя * Вялікалукская бітва Смаленскай бітве папярэднічалі Беластоцка-Мінская бітва, абарона Барысава, Віцебская бітва. Вынікам Смаленскай бітвы стала тактычная перамога Германіі. Разам з тым Смаленск стаў важным этапам па зрыву нямецкай стратэгіі бліцкрыгу і [[план Барбароса|плана «Барбароса»]]. Нягледзячы на цяжкія страты, савецкія войскі замарудзілі прасоўванне немцаў на ўсход і выйгралі час для падрыхтоўкі да абароны пад Масквой. == Крыніцы== * История Второй мировой войны 1939—1945. т. 4. М.: Воениздат. 1975 * ''Черемухин К.'' [http://www.rkka.ru/oper/smol/main.htm На смоленско-московском стратегическом направлении летом 1941 года // ВИЖ] * ''Шевчук В.'' [http://www.rkka.ru/oper/smol/oper.htm Действия оперативных групп в Смоленском сражении (10 июля — 10 сентября 1941 г.) // ВИЖ, № 12, 1979] * ''Дембрицкий Н. П.'' [http://rkka.ru/oper/roslavl/main.htm «Мы обязаны разгромить Гудериана» // ВИЖ, № 1, 1999] === Дадатковая літаратура === * Carell, Paul. Hitler Moves East: 1941—1943. New York: Bantam Books,1966. * Clark, Allen. Barbarossa: The Russian-German Conflict, 1941-45.New York: Quill, 1965. * Fugate, Bryan I. Operation Barbarossa: Strategy and Tactics on the Eastern Front, 1941. California: Presidio Press, 1984. * Glantz, David M. Initial Period of the War on the Eastern Front 22 June — August 1941. London: Frank Cass, 1997. * Glantz, David M. Stumbling Colossus: the Red Army on the Eve of World War. Lawrence: University of Kansas, 1998. * Glantz, David M., House, Jonathan. When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler. Lawrence: University of Kansas, 1995. * Guderian, Heinz. Panzer Leader.New York: Ballantine, 1972. * Madej, Victor, Stanton, Shelby. The Smolensk Campaign: 11 July- 5 August 1941. Strategy & Tactics No. 57. New York: Simulations Publications, 1976 * Overy, Richard. Russia’s War: Blood Upon the Snow. New York: Penguin Putnam, 1997 * Salisbury, Harrison E. The Unknown War. New York: Bantam Books, 1978. {{reflist}} == Крыніцы== * https://web.archive.org/web/20120622061327/http://victory.mil.ru/war/oper/116.html * http://www.weltkrieg.ru/battles/Smolensk/ == Глядзіце таксама == * [[Лепельскі контрудар]] {{Другая сусветная вайна}} [[Катэгорыя:Бітвы ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Бітвы СССР]] [[Катэгорыя:Бітвы Германіі]] [[Катэгорыя:Бітвы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гісторыя Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Гісторыя Смаленскай вобласці]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна]] 8xwhjnmzm2z1k900xjzhqg216aa94rw 0 82525 5166667 5165471 2026-07-16T21:04:35Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5166667 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2014''' — невысакосны год, пачынаецца ў [[серада|сераду]] па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. * «Год гасціннасці» ў Беларусі<ref>[http://www.interfax.by/news/belarus/144678 Лукашэнка аб'явіў 2014 год Годам гасціннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140101073638/http://www.interfax.by/news/belarus/144678 |date=1 студзеня 2014 }}</ref> * «Год культуры» у Расіі<ref>[http://news.kremlin.ru/acts/17944 Указ аб правядзенні Года культуры]</ref>. * Гарады [[Рыга]] ([[Латвія]]) і [[Умеа]] ([[Швецыя]]) сталі культурнымі сталіцамі Еўропы на 2014 год<ref>{{Cite web |url=http://rus.tvnet.lv/showbiz/made_in_lv/246400-riga_stala_kulturnoy_stolicjey_jevropi2014 |title=Рыга стала культурнай сталіцай Еўропы |access-date=2 студзеня 2014 |archive-date=2 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102200238/http://rus.tvnet.lv/showbiz/made_in_lv/246400-riga_stala_kulturnoy_stolicjey_jevropi2014 |url-status=dead }}</ref>. * Міжнародны год крышталаграфіі ([[ЮНЕСКА]])<ref>[http://www.unesco.org/new/ru/unesco/events/prizes-and-celebrations/celebrations/international-years/ Міжнародныя гады ЮНЕСКА]</ref>. * [[Гродна]] — культурная сталіца Беларусі. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Mn2210.jpg|thumb|Заняткі курсаў «[[Мова нанова]]» ў [[Мінск]]у, 20 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: ** [[Латвія]], [[Румынія]] і [[Харватыя]] далучаюцца да зоны [[Еўра]]. ** Новым Прэзідэнтам [[Швейцарыя|Швейцарыі]] стаў Дыдзе Буркхальтэр<ref>[http://ria.ru/world/20140101/987561001.html#13886892927044&message=resize&relto=login&action=removeClass&value=registration Новым прэзідэнтам Швейцарыі стаў Дыдзе Буркхальтэр]</ref>. * [[3 студзеня]]: Прэзідэнтам [[Мадагаскар]]а абраны Раджаанарымампіяніна<ref>[http://www.gazeta.ru/politics/news/2014/01/03/n_5856145.shtml Прэзідэнтам Мадагаскара абраны Раджаанарымампіяніна]</ref>. * [[5 студзеня]]: Парламенцкія выбары ў [[Бангладэш]]. * [[13 студзеня]]: ** У [[Мінск]]у стартавалі моўныя курсы «Мова ці кава» і «[[Мова нанова]]». ** [[Крышціяну Раналду]], прызнаны найлепшым футбалістам 2013, атрымаў «Залаты мяч» [[ФІФА]] на ўрачыстай цырымоніі ў [[Цюрых]]у. * [[15 студзеня]]: Прэм’ера спектакля «Пан Тадэвуш» у [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічным тэатры імя Янкі Купалы]]. * [[21 студзеня]]: Урад [[Грэнада|Грэнады]] зрабіў наведванне гэтай краіны безвізавым для грамадзян [[Беларусь|Беларусі]]. * [[28 студзеня]]: [[Мікалай Азараў]] падаў у адстаўку з пасады прэм’ер-міністра [[Украіна|Украіны]]. === Люты === [[File:2014 German Masters Day5 Session2 Final26.JPG|thumb|[[Дзін Цзюньхуэй]] з трафеем «[[German Masters 2014 (снукер)|German Masters]]», 2&nbsp;лютага.]] [[File:Stamps of Russia 2012 No 1559-61 Mascots 2014 Winter Olympics.jpg|thumb|Талісманы Зімовых Алімпійскіх гульняў 2014.]] * [[2 лютага]]: У фінале «[[German Masters 2014 (снукер)|German Masters]]» па [[снукер]]ы перамогу атрымаў кітаец [[Дзін Цзюньхуэй]]. * [[7 лютага]]: Пачаліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014]] у [[Сочы]]. * [[18 лютага]]: Украінскія сілавікі пачалі штурм [[Майдан Незалежнасці|Майдана]], абвясціўшы контртэрарыстычную аперацыю. * [[22 лютага]]: Вярхоўная Рада [[Украіна|Украіны]] прыняла пастанову пра адхіленне [[Віктар Януковіч|Віктара Януковіча]] з пасады прэзідэнта. * [[23 лютага]]: Завяршыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014]] у [[Сочы]]. === Сакавік === [[Файл:VOA-armed_men_01-03-14.jpg|thumb|Расійскія вайскоўцы без знакаў адрознення са зброяй ля будынку Вярхоўнай Рады [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]], 1 сакавіка.]] * [[8 сакавіка]]: Прапаў самалёт [[Boeing 777]] кампаніі [[Malaysian Airlines]], які ляцеў рэйсам [[Куала-Лумпур]]: [[Пекін]]. На борце самалёта знаходзілася 239 чалавек. * [[11 сакавіка]]: Вярхоўнай Радай [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] прынята [[Дэкларацыя незалежнасці Крыма]] * [[16 сакавіка]]: ** Завяршыўся прафесійны турнір [[World Open 2014 (снукер)|World Open]] па [[снукер]]ы ў [[Хайкоу]] ([[Кітай]]), пераможцам стаў англічанін [[Шон Мёрфі]]. ** Пад расійскім кантролем праведзены [[Рэферэндум аб статусе Крыма (2014)|рэферэндум ад статусе Крыма]]. * [[29 сакавіка]]: Стартавала [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014]]. === Красавік === [[Файл:2014-04-07. Протесты в Донецке 018.jpg|thumb|Захоп будынку Данецкай абласной дзяржадміністрацыі, 7&nbsp;красавіка.]] [[Файл:Чарнобыльскі шлях—2014 001.JPG|thumb|«[[Чарнобыльскі шлях]]» у Мінску, 26&nbsp;красавіка.]] * [[4 красавіка]]: Кампанія [[Microsoft]] скончвае выпуск праграм падтрымкі і абнаўленняў для [[Windows XP]] (акрамя версіі для ўбудаваных сістэм).<ref>[http://support.microsoft.com/lifecycle/?p1=3223 Microsoft Support Lifecycle]</ref> * [[7 красавіка]]: Абвешчана [[Данецкая Народная Рэспубліка]]. * [[26 красавіка]]: ** Здарыўся выбух у порце [[Шахід Раджаі]] ў [[Іран]]е. ** «[[Чарнобыльскі шлях]]» прайшоў у [[Мінск]]у. * [[29 красавіка]]: Частковае [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя|сонечнае зацьменне]]. === Май === * [[2 мая]]: [[Супрацьстаянне ў Адэсе (2014)|Супрацьстаянне ў Адэсе]] прывяло да шматлікіх чалавечых ахвяр. * [[3 мая]]: Адкрыта [[Барысаў-Арэна]], на якой прайшоў фінал Кубка Беларусі па футболе. * [[5 мая]]: У [[Шэфілд]]зе ([[Англія]]) скончыўся [[Чэмпіянат свету па снукеры 2014]] (пач. [[19 красавіка]]), у фінале [[Марк Сэлбі]] перамог [[Роні О'Саліван]]а. * [[9 мая]]: У [[Мінск]]у пачаўся 78-ы чэмпіянат свету па хакеі з шайбай (сконч. [[25 мая]]). * [[10 мая]]: Фінал конкурсу песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|«Еўрабачанне-2014»]] у [[Капенгаген]]е. * [[22 мая]]: Адбыўся [[бой пад Валнавахай]] ва Украіне. * [[25 мая]]: ** Прэзідэнцкія выбары ва [[Украіна|Украіне]], перамогу атрымаў [[Пётр Парашэнка]]. ** Другі тур прэзідэнцкіх выбараў у [[Літва|Літве]]. === Чэрвень === [[Файл:Petro Poroshenko 2014 presidential inauguration 06.jpg|thumb|[[Пётр Парашэнка]] заступае на пасаду Прэзідэнта Украіны.]] * [[3 чэрвеня]]: Адкрыццё станцыі [[Мінскі метрапалітэн|Мінскага метрапалітэна]] «[[Малінаўка (станцыя метро)|Малінаўка]]». * [[7 чэрвеня]]: [[Пётр Парашэнка]] заступае на пасаду Прэзідэнта Украіны. * [[12 чэрвеня]]: У [[Бразілія|Бразіліі]] стартаваў [[Чэмпіянат свету па футболу 2014]]. * [[27 чэрвеня]]: [[Украіна]], [[Грузія]] і [[Малдова]] падпісалі [[Пагадненне аб асацыяцыі з Еўрапейскім Саюзам|Пагадненне аб асацыяцыі з ЕС]]. === Ліпень === [[Файл:Götze kicks the match winning goal.jpg|thumb|Пераможны гол [[Марыа Гёцэ]] ў фінале чэмпіянату свету па футболе.]] * [[10 ліпеня]]: Адкрыццё XXIII Міжнароднага фестывалю мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску — 2014». * [[13 ліпеня]]: У [[Бразілія|Бразіліі]] завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2014]], перамогу ў фінале атрымала зборная [[зборная Германіі па футболе|Германіі]]. * [[15 ліпеня]]: [[Катастрофа ў Маскоўскім метрапалітэне (2014)|Аварыя]] ў [[Маскоўскі метрапалітэн|Маскоўскім метрапалітэне]] прывяла да гібелі людзей. * [[17 ліпеня]]: [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам]]. === Жнівень === * [[3 жніўня]]: Землетрасенне [[магнітуда]]й 6,3 на паўднёвым захадзе Кітая. * [[28 жніўня]]: Завяршыліся [[Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2014]] у [[Кітай|Кітаі]]. * [[30 жніўня]]: [[Дональд Туск]] абраны прэзідэнтам Рады [[ЕС]]. * [[31 жніўня]]: У [[Нью-Ёрк]]у прайшла 31-я сустрэча беларусаў Паўночнай Амерыкі<ref>http://nashaniva.by/?c=ar&i=134382</ref>. === Верасень === [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Заслаўе|Заслаўі]].]] * [[4 верасня]]: [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў указ, якім устанаўліваецца прыгранічная тэрыторыя ў раёнах [[Беларусь|Беларусі]], што мяжуюць з [[Расія]]й. * [[7 верасня]]: Свята [[Дзень беларускага пісьменства]] адзначана ў [[Заслаўе|Заслаўі]]. * [[12 верасня]]: Выйшаў дэбютны [[студыйны альбом]] гурта «[[Brutto (гурт)|Brutto]]» «[[Underdog]]». * [[18 верасня]]: [[Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі (2014)|Рэферэндум аб незалежнасці Шатландыі]], 55% удзельнікаў прагаласавала супраць. * [[19 верасня]]: У [[Віцебск]]у адкрылася Ганаровае консульства [[Славакія|Славакіі]]. * [[22 верасня]]: Прэм’ер-міністрам [[Польшча|Польшчы]] стала [[Эва Копач]]. === Кастрычнік === * [[4 кастрычніка]]: Парламенцкія выбары ў [[Латвія|Латвіі]]. * [[22 кастрычніка]]: Адкрыты [[помнік Вікіпедыі]] ў польскім горадзе [[Слубіцы]] * [[23 кастрычніка]]: Частковае [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя|сонечнае зацьменне]]. * [[26 кастрычніка]]: ** Парламенцкія выбары ва [[Украіна|Украіне]]. ** Парламенцкія выбары ў [[Туніс]]е. ** Другі тур прэзідэнцкіх выбараў у [[Бразілія|Бразіліі]]. * [[30 кастрычніка]]: У [[Буркіна-Фасо]] пасля масавых пратэстаў і падпалу парламенту ўведзена надзвычайние становішча. === Лістапад === * [[4 лістапада]] — Выбары ў кангрэс [[ЗША]]. * [[9 лістапада]]: Апытанне аб незалежнасці [[Каталонія|Каталоніі]]. * [[12 лістапада]]: [[КА Філы|Касмічны апарат «Філы»]] здзейсніў пасадку на [[Камета Чурумава — Герасіменка|камету Чурумава — Герасіменка]]. * [[30 лістапада]]: Парламенцкія выбары ў [[Малдова|Малдове]]. === Снежань === * [[5 снежня]]: У [[Мядзел]]і адбылося ўрачыстае адкрыццё помніка [[Максім Танк|Максіму Танку]]. * [[17 снежня]]: Адноўлены дыпламатычныя адносіны [[ЗША]] і [[Куба|Кубы]]. == Памерлі == * [[5 студзеня]]: [[Эйсебіа]], партугальскі футбаліст (нар. 25.1.1942) * [[11 студзеня]]: [[Арыэль Шарон]], ізраільскі ваенны, палітычны і дзяржаўны дзеяч (нар. 27.2.1928) * [[15 студзеня]]: [[Роджэр Лойд-Пак]], англійскі акцёр (нар.8.2.1944) * [[20 студзеня]]: [[Клаўдзіа Абада]], італьянскі дырыжор і піяніст (нар. 26.6.1933) * [[22 студзеня]]: [[Мікола Прускі]], дзеяч беларускай эміграцыі ў ЗША (нар. 1.1.1928) * [[1 сакавіка]]: [[Леанід Мендэлевіч Левін|Леанід Левін]], беларускі архітэктар (нар. 25.7.1936) * [[2 сакавіка]]: [[Рыгор Барадулін]], беларускі паэт, эсэіст, перакладчык, народны паэт Беларусі (нар. 24.2.1935) * [[23 сакавіка]]: [[Адольфа Суарэс]], прэм’ер-міністр [[Іспанія|Іспаніі]] (нар. 25.9.1932) * [[17 красавіка]]: [[Габрыэль Гарсія Маркес]], калумбійскі пісьменнік (нар. 6.3.1928) * [[24 красавіка]]: [[Тадэвуш Ружэвіч]], польскі паэт, пісьменнік, драматург (нар. 9.10.1921) * [[4 мая]]: [[Таццяна Яўгенаўна Самойлава|Таццяна Самойлава]], народная артыстка Расіі (нар. 4.5.1934) * [[8 траўня]]: [[Анатоль Кудравец]], беларускі празаік і [[перакладчык]], галоўны рэдактар часопіса «[[Нёман (часопіс) |Нёман]]» (нар. [[1936]]) * [[9 мая]]: [[Давід Рыгоравіч Сімановіч|Давід Сімановіч]], беларускі паэт, перакладчык (нар. 26.6.1932) * [[30 мая]]: [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], беларускі паэт, дзяржаўны дзеяч (нар. 28.9.1936) * [[30 чэрвеня]]: [[Сяргей Усеваладавіч Краўчанка|Сяргей Краўчанка]], беларускі акцёр (нар. 13.5.1949) * [[7 ліпеня]]: [[Эдуард Шэварднадзэ]], савецкі і грузінскі палітычны і дзяржаўны дзеяч (нар. 25.12.1928) * [[12 ліпеня]]: [[Валерыя Ільінічна Навадворская|Валерыя Навадворская]], расійскі палітычны дзеяч, дысідэнтка, праваабаронца (нар. 17.5.1950) * [[13 ліпеня]]: [[Надзін Гордымер]], паўднёваафрыканская пісьменніца (нар. 20.11.1923) * [[17 ліпеня]]: [[Джозеф Ланге]], галандскі даследчык у галіне медыцыны, адзін з піянераў даследавання [[ВІЧ]] (нар. 25.9.1954) * [[25 ліпеня]]: [[Карла Бергонцы]], італьянскі оперны спявак (нар. 13.7.1924) * [[1 жніўня]]: [[Валянцін Бялькевіч]], беларускі футбаліст (нар. 27.1.1973) * [[29 жніўня]]: [[Канстанцін Пятровіч Шаранговіч|Канстанцін Шаранговіч]], беларускі мастак (нар. 4.1.1956) * [[4 верасня]]: [[Данатас Баніёніс]], літоўскі акцёр і рэжысёр * [[20 верасня]]: [[Анатоль Мікалаевіч Беразавой|Анатоль Беразавой]], савецкі касманаўт * [[25 верасня]]: [[Яак Ёала]], эстонскі спявак * [[17 кастрычніка]]: [[Міхаіл Марыніч]], дзяржаўны дзея Беларусі, дыпламат (нар. 13.1.1940) * [[9 лістапада]]: [[Анатоль Мікалаевіч Маразевіч]], беларускі вучоны * [[9 лістапада]]: [[Валерый Дзмітрыевіч Фралоў]], беларускі палітычны дзеяч * [[22 снежня]]: [[Джо Кокер]], англійскі спявак (нар. 20.5.1944) == Зноскі == {{reflist}} {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:2014}} [[Катэгорыя:2014| ]] bbtg2pievku3t5f3tzkvpgjjgrx5a3d 10 86472 5166594 4331326 2026-07-16T14:34:58Z M.L.Bot 261 5166594 wikitext text/x-wiki {{Картка |імя = Рэгіён Францыі |аўтазагалоўкі = так |уверсе = {{картка/назва|{{{Назва|}}}}} |стыль_уверсе = background:{{Колер|Accent75}}; |уверсе2 = {{картка/арыгінал назвы|{{{Арыгінальная назва|}}}}} |стыль_загалоўкаў = background:{{Колер|Accent80}}; <!-- герб і сцяг --> |тэкст0 = {{Картка/сцяг і герб |сцяг = {{{Выява сцяга|}}} |шырыня сцяга = {{{Памер выявы сцяга|}}} |апісанне сцяга = {{#if:{{{Сцяг|}}}|{{{Сцяг}}}|{{#if:{{wikidata|p163|plain=true}}|{{wikidata|p163|text=Сцяг}}|Сцяг рэгіёна {{{Назва}}}}}}} |герб = {{{Выява лагатыпа|}}} |шырыня герба = {{{Памер выявы лагатыпа|}}} |апісанне герба = {{#if:{{{Лагатып|}}}|{{{Лагатып}}}|{{#if:{{wikidata|p237|plain=true}}|{{wikidata|p237|text=Лагатып}}|Эмблема рэгіёна {{{Назва}}}}}}} }} |загаловак1 = Месцазнаходжанне |тэкст2 = {{#if:{{{Карта|}}}|[[Выява:{{{Карта}}}|{{{Памер карты|}}}|Карта Францыі з выдзеленым рэгіёнам {{{Назва|}}}]]}} |загаловак3 = Адміністрацыя |метка4 = Сталіца |тэкст4 = {{{Сталіца|}}} |метка5 = [[Прэзідэнт рэгіянальнага савета|Прэзідэнт савета]] |тэкст5 = {{{Прэзідэнт савета|}}} |метка6 = [[Прэфект (Францыя)|Прэфект]] |тэкст6 = {{{Прэфект|}}} |метка7 = [[Дэпартаменты Францыі|Дэпартаменты]] |тэкст7 = {{{Дэпартаменты|}}} |метка8 = [[Акруга (Францыя)|Акругі]] |тэкст8 = {{{Акругі|}}} |метка9 = [[Кантон (Францыя)|Кантоны]] |тэкст9 = {{{Кантоны|}}} |метка10 = [[Камуна (Францыя)|Камуны]] |тэкст10 = {{{Камуны|}}} |загаловак11 = Статыстыка |метка12 = [[Рэгіёны Францыі паводле населенасці#Паводле плошчы|Плошча]]¹ |тэкст12 = {{#if: {{{Плошча|}}}|{{{Плошча}}} км²{{#if:{{{foot|}}} |<!--then:-->{{{foot}}}}}}} |метка13 = [[Рэгіёны Францыі паводле населенасці#Паводле населенасці|Насельніцтва]] |тэкст13 = {{#if: {{{Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва|}}}|({{{Месца рэгіёна паводле колькасці насельніцтва|{{{Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва}}}}}} месца)}} |метка14 = &nbsp;•&nbsp;[[1 студзеня|01.01]].[[{{{Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва}}}]]<br />(па ацэнках) |тэкст14 = {{{Ацэнка насельніцтва|}}} |метка15 = &nbsp;•&nbsp;[[8 сакавіка|08.03]].[[{{{Год перапісу насельніцтва}}}]]<br />(па перапісу) |тэкст15 = {{{Перапіс насельніцтва|}}} |метка16 = &nbsp;•&nbsp;Шчыльнасць <small>({{{Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год}}})</small> |тэкст16 = {{#if: {{{Шчыльнасць|}}}|[[Рэгіёны Францыі паводле населенасці#Паводле шчыльнасці насельніцтва|{{{Шчыльнасць}}}]] чал/км²{{#if:{{{foot|}}} |<!--then:-->{{{foot}}}}}}} |тэкст20 = ---- |унізе = ¹ Па зямельным рэестры, за выключэннем азёр, сажалак і ледавікоў плошчай больш за 1 км², а таксама [[эстуарый|эстуарыяў]] рэк. |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча}} }}<noinclude> {{doc-inline}} <pre> {{Рэгіён Францыі |Назва = |Арыгінальная назва = |Выява сцяга = |Памер выявы сцяга = |Выява лагатыпа = |Памер выявы лагатыпа = |Сцяг = |Лагатып = |Карта = |Памер карты = |Сталіца = |Прэзідэнт савета = |Прэфект = |Дэпартаменты = |Акругі = |Кантоны = |Камуны = |Плошча = |Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва = |Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва = |Адзнака насельніцтва = |Год перапісу насельніцтва = |Перапіс насельніцтва = |Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год = |Шчыльнасць = |}} </pre> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйны падзел Францыі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Адміністрацыйная адзінка|Францыя]] </noinclude> rud8579gqcxumld1jqotftnb2e6ci0g 5166596 5166594 2026-07-16T14:37:03Z M.L.Bot 261 5166596 wikitext text/x-wiki {{Картка |імя = Рэгіён Францыі |аўтазагалоўкі = так |уверсе = {{картка/назва|{{{Назва|}}}}} |стыль_уверсе = background:{{Колер|Accent75}}; |уверсе2 = {{картка/арыгінал назвы|{{{Арыгінальная назва|}}}}} |стыль_загалоўкаў = background:{{Колер|Accent80}}; <!-- герб і сцяг --> |тэкст0 = {{Картка/сцяг і герб |сцяг = {{{Выява сцяга|}}} |шырыня сцяга = {{{Памер выявы сцяга|}}} |апісанне сцяга = {{#if:{{{Сцяг|}}}|{{{Сцяг}}}|{{#if:{{wikidata|p163|plain=true}}|{{wikidata|p163|text=Сцяг}}|Сцяг рэгіёна {{{Назва}}}}}}} |герб = {{{Выява лагатыпа|}}} |шырыня герба = {{{Памер выявы лагатыпа|}}} |апісанне герба = {{#if:{{{Лагатып|}}}|{{{Лагатып}}}|{{#if:{{wikidata|p237|plain=true}}|{{wikidata|p237|text=Эмблема}}|Эмблема рэгіёна {{{Назва}}}}}}} }} |загаловак1 = Месцазнаходжанне |тэкст2 = {{#if:{{{Карта|}}}|[[Выява:{{{Карта}}}|{{{Памер карты|}}}|Карта Францыі з выдзеленым рэгіёнам {{{Назва|}}}]]}} |загаловак3 = Адміністрацыя |метка4 = Сталіца |тэкст4 = {{{Сталіца|}}} |метка5 = [[Прэзідэнт рэгіянальнага савета|Прэзідэнт савета]] |тэкст5 = {{{Прэзідэнт савета|}}} |метка6 = [[Прэфект (Францыя)|Прэфект]] |тэкст6 = {{{Прэфект|}}} |метка7 = [[Дэпартаменты Францыі|Дэпартаменты]] |тэкст7 = {{{Дэпартаменты|}}} |метка8 = [[Акруга (Францыя)|Акругі]] |тэкст8 = {{{Акругі|}}} |метка9 = [[Кантон (Францыя)|Кантоны]] |тэкст9 = {{{Кантоны|}}} |метка10 = [[Камуна (Францыя)|Камуны]] |тэкст10 = {{{Камуны|}}} |загаловак11 = Статыстыка |метка12 = [[Рэгіёны Францыі паводле населенасці#Паводле плошчы|Плошча]]¹ |тэкст12 = {{#if: {{{Плошча|}}}|{{{Плошча}}} км²{{#if:{{{foot|}}} |<!--then:-->{{{foot}}}}}}} |метка13 = [[Рэгіёны Францыі паводле населенасці#Паводле населенасці|Насельніцтва]] |тэкст13 = {{#if: {{{Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва|}}}|({{{Месца рэгіёна паводле колькасці насельніцтва|{{{Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва}}}}}} месца)}} |метка14 = &nbsp;•&nbsp;[[1 студзеня|01.01]].[[{{{Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва}}}]]<br />(па ацэнках) |тэкст14 = {{{Ацэнка насельніцтва|}}} |метка15 = &nbsp;•&nbsp;[[8 сакавіка|08.03]].[[{{{Год перапісу насельніцтва}}}]]<br />(па перапісу) |тэкст15 = {{{Перапіс насельніцтва|}}} |метка16 = &nbsp;•&nbsp;Шчыльнасць <small>({{{Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год}}})</small> |тэкст16 = {{#if: {{{Шчыльнасць|}}}|[[Рэгіёны Францыі паводле населенасці#Паводле шчыльнасці насельніцтва|{{{Шчыльнасць}}}]] чал/км²{{#if:{{{foot|}}} |<!--then:-->{{{foot}}}}}}} |тэкст20 = ---- |унізе = ¹ Па зямельным рэестры, за выключэннем азёр, сажалак і ледавікоў плошчай больш за 1 км², а таксама [[эстуарый|эстуарыяў]] рэк. |унізе2 = {{Картка/Вікісховішча}} }}<noinclude> {{doc-inline}} <pre> {{Рэгіён Францыі |Назва = |Арыгінальная назва = |Выява сцяга = |Памер выявы сцяга = |Выява лагатыпа = |Памер выявы лагатыпа = |Сцяг = |Лагатып = |Карта = |Памер карты = |Сталіца = |Прэзідэнт савета = |Прэфект = |Дэпартаменты = |Акругі = |Кантоны = |Камуны = |Плошча = |Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва = |Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва = |Адзнака насельніцтва = |Год перапісу насельніцтва = |Перапіс насельніцтва = |Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год = |Шчыльнасць = |}} </pre> {{doc-end}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Адміністрацыйны падзел Францыі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Адміністрацыйная адзінка|Францыя]] </noinclude> 5cltg908kd29e671fmu5ofoqm2k8cjh 0 87142 5166579 4489008 2026-07-16T13:53:24Z GeniusElephant678 171209 5166579 wikitext text/x-wiki {{Рэгіён Францыі| Назва = Авернь| Арыгінальная назва = Auvergne| Выява сцяга =Flag_of_the_former_Region_of_Auvergne.svg| Памер выявы сцяга = 115px| Выява лагатыпа = Blason de l'Auvergne.svg| Памер выявы лагатыпа = 115px| Сцяг = Сцяг рэгіёна| Лагатып = Лагатып рэгіёна| Карта = Auvergne map.png| Памер карты = 200px| Сталіца = [[Клермон-Феран]]| Прэзідэнт савета = [[Рэнэ Сушон]]<br />([[Рэгіянальныя выбары ў Францыі, 2010|2010]]—[[2014]]; [[Сацыялістычная партыя Францыі|СП]])| Прэфект = [[Патрык Стефаніні]]| Дэпартаменты = [[Алье (дэпартамент)|Алье]] (03)<br />[[Канталь (дэпартамент)|Канталь]] (15)<br />[[Верхняя Луара|Луара Верхняя]] (43)<br />[[Пюі-дэ-Дом]] (63)| Акругі = 14| Кантоны = 158| Камуны = 1310| Плошча = 26013| Насельніцтва = | Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва = 19| Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва = 2006| Ацэнка насельніцтва = 1&nbsp;334&nbsp;000| Год перапісу насельніцтва = 1999| Перапіс насельніцтва = 1&nbsp;308&nbsp;878| Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год = 2006| Шчыльнасць = 51| footnotes=| }} '''Авернь''' ({{lang-fr|Auvergne}}) — рэгіён у цэнтры [[Францыя|Францыі]]. Мяжуе на поўначы з [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтрам]] i [[Бургундыя]]й, на ўсходзе — з [[Рона-Альпы|Ронай-Альпамі]], на поўдні — з [[Поўдзень-Пірэнеі|Поўдзень-Пірэнеямі]] i [[Лангедок-Русільён]]ам, на захадзе — з [[Лімузен]]ам. Плошча 26 013 км². Насельніцтва па стане на 2007 год складала 1 339 247 чалавек. У склад рэгіёна ўваходзяць 4 [[дэпартамент]]ы: [[Алье]], [[Канталь]], [[Луара Верхняя]] і [[Пюі-дэ-Дом]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Клермон-Феран]] (139 006 жыхароў). == Спасылкі == {{Commons|Category:Auvergne}} * [http://www.auvergne.info/ Афіцыйны сайт рэгіёна Авернь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121020033504/http://www.auvergne.info/ |date=20 кастрычніка 2012 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэгіёны Францыі}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Францыі]] [[Катэгорыя:Авернь| ]] bcqh6mq5gd4a0xjiifhzmsa0vx2aco6 5166593 5166579 2026-07-16T14:34:01Z M.L.Bot 261 5166593 wikitext text/x-wiki {{Рэгіён Францыі | Назва = Авернь | Арыгінальная назва = Auvergne | Выява сцяга = | Памер выявы сцяга = | Выява лагатыпа = | Памер выявы лагатыпа = | Сцяг = | Лагатып = | Карта = | Памер карты = | Сталіца = [[Клермон-Феран]]| Прэзідэнт савета = [[Рэнэ Сушон]]<br />([[Рэгіянальныя выбары ў Францыі, 2010|2010]]—[[2014]]; [[Сацыялістычная партыя Францыі|СП]])| Прэфект = [[Патрык Стефаніні]]| Дэпартаменты = [[Алье (дэпартамент)|Алье]] (03)<br />[[Канталь (дэпартамент)|Канталь]] (15)<br />[[Верхняя Луара|Луара Верхняя]] (43)<br />[[Пюі-дэ-Дом]] (63)| Акругі = 14| Кантоны = 158| Камуны = 1310| Плошча = 26013| Насельніцтва = | Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва = 19| Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва = 2006| Ацэнка насельніцтва = 1&nbsp;334&nbsp;000| Год перапісу насельніцтва = 1999| Перапіс насельніцтва = 1&nbsp;308&nbsp;878| Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год = 2006| Шчыльнасць = 51 | footnotes= }} '''Авернь''' ({{lang-fr|Auvergne}}) — рэгіён у цэнтры [[Францыя|Францыі]]. Мяжуе на поўначы з [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтрам]] i [[Бургундыя]]й, на ўсходзе — з [[Рона-Альпы|Ронай-Альпамі]], на поўдні — з [[Поўдзень-Пірэнеі|Поўдзень-Пірэнеямі]] i [[Лангедок-Русільён]]ам, на захадзе — з [[Лімузен]]ам. Плошча 26 013 км². Насельніцтва па стане на 2007 год складала 1 339 247 чалавек. У склад рэгіёна ўваходзяць 4 [[дэпартамент]]ы: [[Алье]], [[Канталь]], [[Луара Верхняя]] і [[Пюі-дэ-Дом]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Клермон-Феран]] (139 006 жыхароў). == Спасылкі == {{Commons|Category:Auvergne}} * [http://www.auvergne.info/ Афіцыйны сайт рэгіёна Авернь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121020033504/http://www.auvergne.info/ |date=20 кастрычніка 2012 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэгіёны Францыі}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Францыі]] [[Катэгорыя:Авернь| ]] ozt8goowhgsv7lrlb3wznxfb3f294tq 5166595 5166593 2026-07-16T14:36:15Z M.L.Bot 261 Адкат праўкі [[Special:Diff/5166593|5166593]] аўтарства [[Special:Contributions/M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[User talk:M.L.Bot|размовы]]) 5166595 wikitext text/x-wiki {{Рэгіён Францыі| Назва = Авернь| Арыгінальная назва = Auvergne| Выява сцяга =Flag_of_the_former_Region_of_Auvergne.svg| Памер выявы сцяга = 115px| Выява лагатыпа = Blason de l'Auvergne.svg| Памер выявы лагатыпа = 115px| Сцяг = Сцяг рэгіёна| Лагатып = Лагатып рэгіёна| Карта = Auvergne map.png| Памер карты = 200px| Сталіца = [[Клермон-Феран]]| Прэзідэнт савета = [[Рэнэ Сушон]]<br />([[Рэгіянальныя выбары ў Францыі, 2010|2010]]—[[2014]]; [[Сацыялістычная партыя Францыі|СП]])| Прэфект = [[Патрык Стефаніні]]| Дэпартаменты = [[Алье (дэпартамент)|Алье]] (03)<br />[[Канталь (дэпартамент)|Канталь]] (15)<br />[[Верхняя Луара|Луара Верхняя]] (43)<br />[[Пюі-дэ-Дом]] (63)| Акругі = 14| Кантоны = 158| Камуны = 1310| Плошча = 26013| Насельніцтва = | Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва = 19| Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва = 2006| Ацэнка насельніцтва = 1&nbsp;334&nbsp;000| Год перапісу насельніцтва = 1999| Перапіс насельніцтва = 1&nbsp;308&nbsp;878| Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год = 2006| Шчыльнасць = 51| footnotes=| }} '''Авернь''' ({{lang-fr|Auvergne}}) — рэгіён у цэнтры [[Францыя|Францыі]]. Мяжуе на поўначы з [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтрам]] i [[Бургундыя]]й, на ўсходзе — з [[Рона-Альпы|Ронай-Альпамі]], на поўдні — з [[Поўдзень-Пірэнеі|Поўдзень-Пірэнеямі]] i [[Лангедок-Русільён]]ам, на захадзе — з [[Лімузен]]ам. Плошча 26 013 км². Насельніцтва па стане на 2007 год складала 1 339 247 чалавек. У склад рэгіёна ўваходзяць 4 [[дэпартамент]]ы: [[Алье]], [[Канталь]], [[Луара Верхняя]] і [[Пюі-дэ-Дом]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Клермон-Феран]] (139 006 жыхароў). == Спасылкі == {{Commons|Category:Auvergne}} * [http://www.auvergne.info/ Афіцыйны сайт рэгіёна Авернь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121020033504/http://www.auvergne.info/ |date=20 кастрычніка 2012 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэгіёны Францыі}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Францыі]] [[Катэгорыя:Авернь| ]] bcqh6mq5gd4a0xjiifhzmsa0vx2aco6 5166597 5166595 2026-07-16T14:38:34Z M.L.Bot 261 5166597 wikitext text/x-wiki {{Рэгіён Францыі| Назва = Авернь| Арыгінальная назва = Auvergne| Выява сцяга =Flag_of_the_former_Region_of_Auvergne.svg| Памер выявы сцяга = 115px| Выява лагатыпа = Blason de l'Auvergne.svg| Памер выявы лагатыпа = 115px| Сцяг = | Лагатып = | Карта = Auvergne map.png| Памер карты = 200px| Сталіца = [[Клермон-Феран]]| Прэзідэнт савета = [[Рэнэ Сушон]]<br />([[Рэгіянальныя выбары ў Францыі, 2010|2010]]—[[2014]]; [[Сацыялістычная партыя Францыі|СП]])| Прэфект = [[Патрык Стефаніні]]| Дэпартаменты = [[Алье (дэпартамент)|Алье]] (03)<br />[[Канталь (дэпартамент)|Канталь]] (15)<br />[[Верхняя Луара|Луара Верхняя]] (43)<br />[[Пюі-дэ-Дом]] (63)| Акругі = 14| Кантоны = 158| Камуны = 1310| Плошча = 26013| Насельніцтва = | Месца рэгіёна па колькасці насельніцтва = 19| Год прыкладнай ацэнкі насельніцтва = 2006| Ацэнка насельніцтва = 1&nbsp;334&nbsp;000| Год перапісу насельніцтва = 1999| Перапіс насельніцтва = 1&nbsp;308&nbsp;878| Шчыльнасць насельніцтва на вызначаны год = 2006| Шчыльнасць = 51| footnotes=| }} '''Авернь''' ({{lang-fr|Auvergne}}) — рэгіён у цэнтры [[Францыя|Францыі]]. Мяжуе на поўначы з [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтрам]] i [[Бургундыя]]й, на ўсходзе — з [[Рона-Альпы|Ронай-Альпамі]], на поўдні — з [[Поўдзень-Пірэнеі|Поўдзень-Пірэнеямі]] i [[Лангедок-Русільён]]ам, на захадзе — з [[Лімузен]]ам. Плошча 26 013 км². Насельніцтва па стане на 2007 год складала 1 339 247 чалавек. У склад рэгіёна ўваходзяць 4 [[дэпартамент]]ы: [[Алье]], [[Канталь]], [[Луара Верхняя]] і [[Пюі-дэ-Дом]]. Адміністрацыйны цэнтр і найбуйнейшы горад — [[Клермон-Феран]] (139 006 жыхароў). == Спасылкі == {{Commons|Category:Auvergne}} * [http://www.auvergne.info/ Афіцыйны сайт рэгіёна Авернь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121020033504/http://www.auvergne.info/ |date=20 кастрычніка 2012 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Рэгіёны Францыі}} [[Катэгорыя:Рэгіёны Францыі]] [[Катэгорыя:Авернь| ]] hq26r6i5lx3msqx93bbsllyxmpchsiz 0 89306 5166612 4653814 2026-07-16T15:58:14Z Monarchist1636 103323 /* Славутасці */ Дадаў спасылку на толькі што зроблены артыкул пра сінагогу 5166612 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ізабелін}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Ізабелін |арыгінальная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 5|lat_sec = 29.86 |lon_dir = E|lon_deg = 24|lon_min = 33|lon_sec = 15.81 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Ваўкавыскі |сельсавет2 = Ізабелінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 195 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 608 |год перапісу = 2007 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 1512 |паштовы індэкс = 231922 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242985197 }} '''Ізабе́лін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Izabielin}}, {{lang-ru|Изабелин}}) — [[вёска]] ў [[Ваўкавыскі раён|Ваўкавыскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Ізабелінскі сельсавет (Ваўкавыскі раён)|Ізабелінскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца на аўтадарозе [[Гродна]] — [[Брэст]], за 13 км ад г. Ваўкавыск і за 115 км ад г. Гродна. Праз вёску працякае рака [[Рось (рака)|Рось]]. == Гісторыя == Упершыню паселішча згадваецца ў першай палове XVI стагоддзя пад назвай ''Петуховічы'' (пазней ''Петухова'') у складзе [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага]], потым [[Ваўкавыскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ваўкавыскага павета]]. У 1516 годзе мясцовасць знаходзілася ва ўладанні ўдавы маршалка Войцеха Яновіча Марыны Глебаўны. У 1557 годзе маёнткам Петухова валодалі Клочкі. У XVII стагоддзі паселішча перайшло да [[Дарагастайскія|Дарагастайскіх]] і [[Сапегі|Сапегаў]], існаваў касцёл. У 1690 годзе Петухова атрымала статус мястэчка ва ўладанні [[Ваяводы берасцейскія|ваяводы берасцейскага]] [[Стэфан Курч|Стэфана Курча]], тут было 30 двароў, млын і карчма. У XVIII стагоддзі паселішчам валодалі [[Флемінгі]] і [[Грабоўскія]]. У сярэдзіне XVIII стагоддзя [[Падскарбі вялікі літоўскі|падскарбі]] [[Ян Ежы Флемінг|Ян Флемінг]] перайменаваў Петухова ў гонар сваёй дачкі [[Ізабела Чартарыйская|Ізабелы]] (у шлюбе Чартарыйская). Ён таксама пасяліў тут нямецкіх рамеснікаў з прозвішчамі Рунгэ, Векверт, Зомер, Тум. У 1778 годзе Грабоўскія заснавалі ў Ізабеліне кальвінскі збор. Мястэчка было месцам правядзення правінцыйных сінодаў кальвінскай Літоўскай Еднасці ў 1780, 1788, 1796, 1802, 1822, 1838, 1842, 1846, 1850 і 1858 гадах. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Ізабелін апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам воласці Ваўкавыскага павета Гродзенскай губерні. Па [[Вайна 1812 года|вайне 1812 года]], у якой згарэў Ваўкавыск, Ізабелін стаў цэнтрам павета. Станам на 1836 год тут было 60 двароў, кальвінскі збор, грэка-каталіцкая царква, сінагога. Мясціна знаходзілася ва ўладанні [[Стравінскія|Стравінскіх]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя — 42 двары, 2 суконныя фабрыкі. Паводле вынікаў перапісу (1897) — 105 двароў, царква, кальвінскі збор, сінагога, вучэльня, 5 крамаў, карчма, [[год|рэгулярна]] праводзіліся 4 кірмашы. На 1914 год — 119 двароў, цагельны завод Шмуля Гельмана. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Ізабелін апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам гміны Ваўкавыскага павета [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]]. У 1934 года пачалося будаўніцтва касцёла, які згарэў у 1941 годзе. У 1939 годзе Ізабелін увайшоў у [[БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 года стаў цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 1971 год тут было 195 двароў, на 1994 год — 257, на 1 студзеня 2004 года — 245. == Насельніцтва == * '''[[XVIII стагоддзе]]''': [[1796]] — 68 чал., з іх 33 селяніны, 33 рамеснікі, 2 лекары * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1830]] — 245 муж., з іх шляхты 1, духоўнага саслоўя 1, мяшчан-іўдзеяў 161, мяшчан-хрысціян і сялян 82<ref>{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 412.</ref>; [[1836]] — 402 чал.; [[1878]] — 577 чал., з іх 487 іўдзеяў<ref>Izabelin // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/328 328].</ref>; [[1897]] — 820 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1914]] — 794 чал.; [[1971]] — 527 чал.; [[1994]] — 734 чал.<ref>[[Валерый Шаблюк]]. Ізабелін // {{Крыніцы/ЭГБ|3к}} С. 474.</ref> * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[1 студзеня]] [[2004]] — 647 чал.; {{дата|1|1|2007|1}} — 206 чал. === Інфраструктура === У Ізабеліне працуюць сярэдняя і музычная школы, дашкольная ўстанова, філіял музычнай школы, дом культуры, бібліятэка, 2 ФАПа. == Эканоміка == Цэнтр СВК «Ізабелін». == Турыстычная інфармацыя == [[Выява:Izabielin. Ізабелін (1915).jpg|thumb|Колішні кальвінскі збор на Рынку, [[1915]]]] === Славутасці === [[File:Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла, Ізабелін.jpg|left|160px|thumb|Касцёл Святых Пятра і Паўла]] * Кальвінскі збор (1778; цяпер [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Ізабелін)|касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла]]) * Могілкі: яўрэйскія; старыя каталіцкія * [[Ізабелінская сінагога|Сінагога]] (XVIII ст.) * [[Свята-Міхайлаўская царква (Ізабелін)|Царква Святога Міхаіла Архангела]] (XVIII ст.; грэка-каталіцкая, цяпер ва ўладанні [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|БЭМП]]) * Фальварак (XIX ст.) === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святых апосталаў Пятра і Паўла (Ізабелін)|Касцёл]] (зачынены і знішчаны ў 1968 годзе) == Вядомыя асобы == * [[Феліцыян Курнатоўскі]] (1859—1933) — евангельскі святар. * [[Сяргей Віктаравіч Ляўковіч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Віктар Пятровіч Таранцей]] (нар. 1946) — беларускі вучоны, прафесар. * {{нп5|Машэ Франк||he|משה פרנק}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * Izabelin // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|3}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/328 328]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ізабелінскі сельсавет (Ваўкавыскі раён)}} [[Катэгорыя:Ізабелінскі сельсавет (Ваўкавыскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ваўкавыскага раёна]] [[Катэгорыя:Ізабелін (Ваўкавыскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] dd4d8raqkzsrblogcwe6mzmazvbegfj 0 92644 5166702 4787296 2026-07-16T23:14:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166702 wikitext text/x-wiki [[Выява:Loaded tractor in Belarus.jpg|thumb|300px|[[Трактар Беларус|Трактар «Беларус»]] на капусным полі]] [[Выява:Cereal yields in Belarus, 2013.png|thumb|300px|Сярэдняя ўраджайнасць збожжа па раёнах Беларусі (2013).{{legend|blue|>50 ц/га}} {{legend|#00b4ff|45—50 ц/га}} {{legend|#60ffe0|40—45 ц/га}} {{legend|#37d500|35—40 ц/га}} {{legend|#a8ff37|30—35 ц/га}} {{legend|#fff945|25—30 ц/га}} {{legend|white|<25 ц/га}}]] [[Выява:Claas Lexion 560.jpg|thumb|300px|Камбайн Claas-560]] [[Выява:Belarus Cattle.JPG|thumb|300px|Каровы на [[выпас]]е ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]]]] [[Файл:Number of cattle in Belarus — Поголовье крупного рогатого скота в Беларуси — Пагалоўе буйной рагатай жывёлы ў Беларусі (2018).png|thumb|right|300px|Пагалоўе буйной рагатай жывёлы (без фермераў і індывідуальных гаспадарак)]] [[Файл:Number of pigs in Belarus — Пагалоўе свіней у Беларусі — Поголовье свиней в Беларуси (2018).png|thumb|right|300px|Пагалоўе свіней (без фермераў і індывідуальных гаспадарак)]] [[Файл:Number of poultry in Belarus — Поголовье домашней птицы в Беларуси — Пагалоўе дамашніх птушак у Беларусі (2018).png|thumb|right|300px|Пагалоўе дамашніх птушак (без фермераў і індывідуальных гаспадарак)]] '''Сельская гаспадарка Беларусі''' — важная галіна [[Эканоміка Беларусі|беларускай эканомікі]], якая забяспечвае 7,5 % ВУП краіны, 17,1 % інвестыцый у асноўны капітал. У сельскай гаспадарцы працуе 9,7 % насельніцтва. == Гісторыя == {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў}} == Сучаснае становішча == У 2010 годзе сельская гаспадарка забяспечыла 7,5 % ВУП краіны (12 225 млрд рублёў), у 2000 — 11,6 %<ref name=sg.1>[https://web.archive.org/web/20130617051948/http://belstat.gov.by/homep/ru/publications/agro/2011/main.php Статистический сборник «Сельское хозяйство Республики Беларусь»] — Мн., 2011. — 283 с.</ref>. Пры гэтым на сельскую гаспадарку ў 2010 годзе прыйшлося 17,1 % усіх інвестыцый у асноўны капітал (у 2000 годзе — 6,8 %)<ref name=sg.1 />. У 2010 годзе ў сельскай гаспадарцы было занята 9,7 % насельніцтва краіны (у 2000 годзе — 14,1 %)<ref name=sg.1 />. Сярэдні заробак у сельскай гаспадарцы з'яўляецца самым нізкім сярод усіх галін эканомікі і складае 815 200 рублёў (2010; 67 % ад сярэднерэспубліканскага ўзроўню)<ref name=sg.1 />. Аснову сельскай гаспадаркі складаюць калгасы і саўгасы, якія звычайна пераўтвораны ў агракамбінаты і іншыя арганізацыйныя формы. Яны дзейнічаюць на рыначнай аснове з актыўнай дзяржаўнай падтрымкай і асобнымі элементамі планавання. На іх долю прыпадае 99,6 % вытворчасці льновалакна, 98,6 % цукровых буракоў, 93,6 % збожжа, 86,8 % мяса, 86,5 % малака, 67,7 % яек, 12,9 % гародніны, 11,1 % бульбы, 7 % воўны<ref name=sg.1 />. Гаспадаркі насельніцтва, якія практычна не карыстаюцца дзяржаўнай падтрымкай, вырабляюць 88,7 % воўны, 86,9 % бульбы, 81 % гародніны, 32,2 % яек, 13,3 % малака, 12,7 % мяса<ref name=sg.1 />. Фермерскія гаспадаркі (асабістыя гаспадаркі, якія аформлены як юрыдычныя асобы) не гуляюць вялікай ролі і вырабляюць 6,1 % гародніны, 4,3 % воўны, 2 % бульбы, 1,4 % збожжа і цукровых буракоў, 0,5 % мяса<ref name=sg.1 />. Сукупная плошча сельскагаспадарчых зямель на пачатак 2011 года — 8897,5 тыс. га (5510,5 тыс. га — ворныя землі, 3240,6 тыс. га — лугавыя землі). 16,4 % земляў былі меліяраваны<ref name=sg.1 />. З 5510,5 тыс. га ворных зямель 4698,2 тыс. га знаходзяцца ў карыстанні сельгасарганізацый, 682,1 тыс. га — у карыстанні грамадзян (у 2001 годзе — 1022 тыс. га), з якіх 640 тыс. га адведзена пад асабістыя падсобныя гаспадаркі, а 31,6 тыс. га — пад дачы, яшчэ 85,4 тыс. га знаходзіцца ў карыстанні фермерскіх гаспадарак<ref name=sg.1 />. У 2010 годзе ўсімі гаспадаркамі краіны было выраблена сельскагаспадарчай прадукцыі на 35,6 трлн рублёў (у бягучых цэнах). 55,2 % складала прадукцыя раслінаводства, 44,8 % — жывёлагадоўлі. Каля 2/3 прадукцыі было выраблена ў сельгасарганізацыях (менш за палову сукупнай прадукцыі раслінаводства, амаль 90 % прадукцыі жывёлагадоўлі), каля 1/3 — у асабістых гаспадарках насельніцтва, каля 1 % — у фермерскіх гаспадарках<ref name=sg.1 />. Доля сельгасарганізацый у вытворчасці збожжа складае 93,6 %, бульбы — 11,1 %, гародніны — 12,9 %<ref name=sg.1 />. За 2000-10 гады колькасць тэхнікі ў гаспадарках прыкметна скарацілася. Колькасць трактароў знізілася з 72,9 тыс. у 2000 годзе да 47,3 тыс. на пачатак 2011 года, колькасць грузавых аўтамабіляў — з 46,3 тыс. да 25,1 тыс., збожжаўборачных камбайнаў — з 17,1 тыс. да 11,4 тыс., сіласа- і кормаўборачных камбайнаў — з 7,2 тыс. да 2,6 тыс.<ref name=sg.1 />. Павялічылася толькі колькасць буракаўборачных камбайнаў і трактарных апырсквальнікаў і апыляльнікаў<ref name=sg.1 />. Большасць сельскагаспадарчай тэхнікі — беларускай вытворчасці ([[Мінскі трактарны завод]], [[Лідсельмаш]], [[Гомсельмаш]] і іншыя). Штогадовае вытворчасць трактароў за 2000-10 гады вырасла з 22 470 да 44 370, трактароў магутнасцю больш 100 конскіх сіл — з 2617 да 9454, збожжаўборачных камбайнаў — з 445 да 2035<ref name=sg.1 />. Значная частка новай тэхнікі, аднак, пастаўляецца на экспарт. У выніку зніжэння агульнай колькасці сельгастэхнікі, забяспечанасць сельскагаспадарчай зямлі трактарамі знізілася з 15 трактароў на 1000 га ворыва ў 2000 годзе да 10 у 2010 годзе<ref name=sg.1 />. Асноўная частка выкарыстоўваных угнаенняў — мясцовай вытворчасці (найбуйнейшы вытворца калійных угнаенняў — «[[Беларуськалій]]», азотных — «[[Гродна Азот]]»). За 2000-10 гады вытворчасць азотных угнаенняў вырасла з 597 да 761 тыс. тон, фосфарных — з 87 да 192 тыс. тон, калійных — з 3,4 да 5,2 млн тон<ref>У пераразліку на 100 % пажыўных рэчываў</ref>, вапняковай і даламітавай мукі — з 1,5 да 1,9 млн тон<ref name=sg.1 />. Унясенне мінеральных угнаенняў пад сельскагаспадарчыя культуры павялічылася за гэты ж перыяд з 850 да 1323 тыс. тон, у тым ліку азотных угнаенняў з 270 да 463 тыс. тон, фосфарных з 119 да 230 тыс. тон, калійных з 462 да 630 тыс. тон<ref name=sg.1 />. У разліку на адзін гектар ворных зямель прырост склаў з 169 да 284 кг<ref name=sg.1 />. Сукупнае ўнясенне арганічных угнаенняў павялічылася з 35,9 да 43,2 млн тон<ref name=sg.1 />. Падрыхтоўкай спецыялістаў у сферы сельскай гаспадаркі займаюцца [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт]] (Мінск), [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]] (горад Горкі, Магілёўская вобласць) і [[Гродзенскі дзяржаўны аграрны ўніверсітэт]], падраздзяленні іншых ВНУ, а таксама шэраг спецыялізаваных сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў. == Праблемы развіцця == У 2005-10 гадах рэалізоўвалася дзяржаўная праграма адраджэння і развіцця вёскі. У рамках гэтай праграмы, напрыклад, у 2007 годзе было выдаткавана 2,5 млрд. долараў, аднак эканамічны эфект быў нязначным, што было прызнана і ўрадам<ref name=afn.1>[http://afn.by/news/i/96855 Сельское хозяйство Беларуси заходит в тупик, несмотря на огромные денежные вливания] {{ref-ru}}</ref>. Тым не менш, праграма не была прыпыненая. Толькі за першыя тры гады яе рэалізацыі ў Беларусі было пабудавана 666 аграгарадкоў з неабходнай інфраструктурай<ref name=afn.1 />. Да 2008 годзе ўзровень датацый у сельскай гаспадарцы дасягнуў 60% пры сусветнай норме ў 20-30%. На 1 снежня 2010 года запазычанасць па крэдытах і пазыках сельскай гаспадаркі склала 18,1 трлн. рублёў (6 млрд. долараў па тагачаснаму курсу)<ref name=nn.1 />. Тым не менш, нягледзячы на значныя датацыі, шэраг экспертаў лічыць беларускую сельскую гаспадарку неэфектыўнай. Былы міністр сельскай гаспадаркі Леанід Русак паведаміў, што значная частка беларускай прадукцыі нават з улікам вялікіх датацый каштуе даражэй, чым еўрапейская, што прыводзіць да стратнасці экспарту<ref name=nav.1>[http://naviny.by/rubrics/economic/2008/05/02/ic_articles_113_156910/ Сельскому хозяйству Беларуси не хватает капитализма] {{ref-ru}}</ref>. Напрыклад, мяса-малочная прадукцыя пастаўляецца ў Расію па коштах, якія не пакрываюць выдаткі на вытворчасць гэтай прадукцыі<ref name=nav.1 />. На вытворчасць аднаго кілаграма мяса ў Беларусі выдаткоўваецца ў 8-10 разоў больш электраэнергіі, чым у развітых краінах, а вытворчасць аднолькавай колькасці малака і ялавічыны патрабуе значна большай колькасці кармоў<ref name=nav.1 />. Яшчэ адной важнай праблемай сельскай гаспадаркі з'яўляецца састарэлая матэрыяльна-тэхнічная база<ref name=nav.1 />. Хоць «Праграма адраджэння і развіцця вёскі» была матывавана тым, што «у ходзе ліберальных рэформ першай паловы 90-х гадоў ХХ стагоддзя многае з дасягнутага было разбурана», ураджай бульбы ў Беларусі так і не дасягнуў узроўню 1993 года, калі быў таксама дасягнуты рэкордны ўзровень вытворчасці мяса<ref name=bp.1>[http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=1565&newsPage=0 Наше дорогое сельское хозяйство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120327093502/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=13&news=1565&newsPage=0 |date=27 сакавіка 2012 }}</ref>. Толькі ў 2004 годзе быў дасягнуты ўзровень ураджайнасці збожжавых 1990 і 1993 гадоў<ref name=bp.1 />. На думку эканаміста Сяргея Балыкіна, адсутнасць прыватнай уласнасці на зямлю таксама перашкаджае развіццю сельскай гаспадаркі<ref name=afn.2>[http://afn.by/news/i/42589 Никакие льготы не сделают инвестиции в сельское хозяйство привлекательными, пока не будет решен самый главный вопрос - о земле] {{ref-ru}}</ref>. На яго думку, зрабіць сельскую гаспадарку больш эфектыўнай мог бы пачатак банкруцтва стратных прадпрыемстваў, што, аднак, не робіцца кіраўніцтвам краіны па ідэалагічных меркаваннях<ref name=afn.2 />. Эканаміст Міхаіл Залескі прыводзіць прыклад, што прыватныя гаспадаркі забяспечваюць вялікую частку вытворчасці бульбы і гародніны. Гэта сведчыць аб высокай эфектыўнасці развіцця фермерскіх гаспадарак у Беларусі<ref name=nav.1 />. Перад сельскай гаспадаркай існуе план: да 2015 года атрымаць 7 млрд. долараў ад экспарту<ref name=nn.1>[http://nn.by/?c=ar&i=50472 Мясніковіч: Сельская гаспадарка знаходзіцца ў жудасным стане]</ref>. == Статыстыка == === Статыстыка Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН пра Беларусь === Паводле статыстыкі Харчовай і сельскагаспадарчай арганізацыі ААН (ФАО), Беларусь знаходзіцца на другім месцы ў свеце пасля Польшчы па плошчы сельскагаспадарчай зямлі, якая засеяна [[трыцікале]] (516,6 тыс. га), і на чацвёртым месцы па яго зборы (1,78 млн тон супраць 2 млн у Францыі, 2,5 млн у Германіі і 5,2 млн у Польшчы)<ref name=fao>{{Cite web |url=http://faostat.fao.org/site/567/default.aspx |title=FAO Statistics |access-date=29 верасня 2011 |archive-date=7 красавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407180211/http://faostat.fao.org/site/567/default.aspx |url-status=dead }}</ref>. Беларусь знаходзіцца на пятым месцы ў свеце па плошчы сельскагаспадарчай зямлі пад жытам (448 тыс. га) і на чацвёртым месцы ў свеце па яго зборы (1,2 млн тон супраць 4,3 млн у Расіі і Германіі і 3,7 млн у Польшчы)<ref name=fao />. Беларусь таксама знаходзіцца на восьмым месцы ў свеце па плошчы сельскагаспадарчай зямлі пад бульбай і на дзесятым месцы па яе зборы (7,1 млн тон супраць 73,3 млн у лідара, Кітая)<ref name=fao />. Сярэдняя ўраджайнасць у беларускай сельскай гаспадарцы звычайна знаходзіцца на прыблізна аднолькавым узроўні з ураджайнасцю ў суседніх краінах. Тым не менш, Беларусь значна саступае ва ўраджайнасці ў параўнанні з краінамі Заходняй Еўропы і ЗША (а ў шэрагу выпадкаў — і з краінамі Лацінскай Амерыкі і Азіі). Па ўраджайнасці кукурузы Беларусь знаходзіцца на шостым месцы з канца ў Еўропе, ураджайнасць бульбы ўтрая ніжэй аналагічнага ўзроўню ў ЗША, ураджайнасць жыта і ячменю ў 2-3 разы ніжэй за аналагічны ўзровень Вялікабрытаніі, Германіі, Швецыі, Францыі, Бельгіі, Нідэрландаў<ref name=fao />. === Агульныя паказчыкі === * '''Вытворчасць галоўных сельскагаспадарчых культур на душу насельніцтва''' {| class="wikitable" |- ! Культура ! 1989 ! 1995 ! 2000 ! 2005 ! 2008 ! 2009 ! 2010<ref>[https://web.archive.org/web/20120518022248/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/agriculture.php Продукция сельского хозяйства по категориям хозяйств] {{ref-ru}}</ref> |- | Бульба | 1082 | 932 | 871 | 837 | 904 | 737 | 825 |- | Збожжа | 720 | 540 | 485 | 657 | 931 | 881 | 737 |- | Гародніна | 87 | 101 | 138 | 205 | 237 | 239 | 246 |- | Мяса | 116 | 64 | 60 | 79 | 87 | 95 | 102 |- | Малако | 723 | 497 | 449 | 581 | 643 | 681 | 698 |- | Яйкі, шт. | 354 | 331 | 329 | 317 | 342 | 355 | 373 |} * '''Сярэдняя ўраджайнасць збожжавых культур''', ц/га<ref name=sg.1 />: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:800 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40 ScaleMajor = unit:year increment:10 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1945 from:0 till:6 bar:1950 from:0 till:8 bar:1955 from:0 till:5 bar:1960 from:0 till:8 bar:1965 from:0 till:11 bar:1970 from:0 till:15 bar:1975 from:0 till:17 bar:1980 from:0 till:13 bar:1985 from:0 till:21 bar:1988 from:0 till:26 bar:1989 from:0 till:32 bar:1990 from:0 till:27 bar:1995 from:0 till:21 bar:1996 from:0 till:22 bar:1997 from:0 till:24 bar:1998 from:0 till:19 bar:1999 from:0 till:15 bar:2000 from:0 till:19 bar:2001 from:0 till:20 bar:2002 from:0 till:25 bar:2003 from:0 till:24 bar:2004 from:0 till:30 bar:2005 from:0 till:28 bar:2006 from:0 till:25 bar:2007 from:0 till:29 bar:2008 from:0 till:35 bar:2009 from:0 till:33 bar:2010 from:0 till:28 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1945 at: 1 text: 6,1 shift:(-5) bar:1950 at: 1 text: 7,9 shift:(-5) bar:1955 at: 1 text: 5,1 shift:(-5) bar:1960 at: 1 text: 8,3 shift:(-5) bar:1965 at: 1 text: 10,8 shift:(-10) bar:1970 at: 1 text: 15,2 shift:(-10) bar:1975 at: 1 text: 17,3 shift:(-10) bar:1980 at: 1 text: 13,1 shift:(-10) bar:1985 at: 1 text: 20,6 shift:(-10) bar:1988 at: 1 text: 25,8 shift:(-10) bar:1989 at: 1 text: 31,6 shift:(-10) bar:1990 at: 1 text: 27,2 shift:(-10) bar:1995 at: 1 text: 21,1 shift:(-10) bar:1996 at: 1 text: 22,0 shift:(-10) bar:1997 at: 1 text: 23,9 shift:(-10) bar:1998 at: 1 text: 19,1 shift:(-10) bar:1999 at: 1 text: 15,0 shift:(-10) bar:2000 at: 1 text: 19,4 shift:(-10) bar:2001 at: 1 text: 19,9 shift:(-10) bar:2002 at: 1 text: 24,7 shift:(-10) bar:2003 at: 1 text: 24,2 shift:(-10) bar:2004 at: 1 text: 29,6 shift:(-10) bar:2005 at: 1 text: 28,1 shift:(-10) bar:2006 at: 1 text: 24,9 shift:(-10) bar:2007 at: 1 text: 28,5 shift:(-10) bar:2008 at: 1 text: 35,2 shift:(-10) bar:2009 at: 1 text: 33,3 shift:(-10) bar:2010 at: 1 text: 27,7 shift:(-10) </timeline> |} * '''Агульная пасяўная плошча''', тыс. га<ref name=sg.1 />: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:600 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:6500 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:27 align:left bar:1940 from:0 till:5212 bar:1945 from:0 till:3845 bar:1950 from:0 till:4913 bar:1955 from:0 till:5453 bar:1960 from:0 till:5664 bar:1965 from:0 till:6034 bar:1970 from:0 till:6047 bar:1975 from:0 till:6174 bar:1980 from:0 till:6308 bar:1985 from:0 till:6241 bar:1990 from:0 till:6126 bar:1995 from:0 till:6150 bar:2000 from:0 till:6155 bar:2005 from:0 till:5473 bar:2010 from:0 till:5600 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1940 at: 120 text: 5212 shift:(-12) bar:1945 at: 120 text: 3845 shift:(-12) bar:1950 at: 120 text: 4913 shift:(-12) bar:1955 at: 120 text: 5453 shift:(-12) bar:1960 at: 120 text: 5664 shift:(-12) bar:1965 at: 120 text: 6034 shift:(-12) bar:1970 at: 120 text: 6047 shift:(-12) bar:1975 at: 120 text: 6174 shift:(-12) bar:1980 at: 120 text: 6308 shift:(-12) bar:1985 at: 120 text: 6241 shift:(-12) bar:1990 at: 120 text: 6126 shift:(-12) bar:1995 at: 120 text: 6150 shift:(-12) bar:2000 at: 120 text: 6155 shift:(-12) bar:2005 at: 120 text: 5473 shift:(-12) bar:2010 at: 120 text: 5600 shift:(-12) </timeline> |} * '''Пасяўная плошча паводле абласцей''', тыс. га<ref name=sg.1 />: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:600 height:250 PlotArea = left:100 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:horizontal AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:1500 ScaleMajor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1 from:0 till:880 bar:2 from:0 till:911 bar:3 from:0 till:864 bar:4 from:0 till:808 bar:5 from:0 till:1293 bar:6 from:0 till:845 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1 at: 120 text: Брэсцкая_-_879,6 shift:(-12) bar:2 at: 120 text: Віцебская_-_910,8 shift:(-12) bar:3 at: 120 text: Гомельская_-_863,5 shift:(-12) bar:4 at: 120 text: Гродзенская_-_807,6 shift:(-12) bar:5 at: 120 text: Мінская_-_1292,8 shift:(-16) bar:6 at: 120 text: Магілёўская_-_845,2 shift:(-12) </timeline> |} * '''Пасяўная плошча пад розныя культуры''' (чырвоны — збожжавыя, залаты — бульба, зялёны — кармавыя, шэры — іншыя)<ref name=sg.1 />: {| class="wikitable" style="text-align:left" |- |<timeline> ImageSize = width:600 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:yellow2 value:rgb(0.9,0.9,0.2) id:r2 value:rgb(0.5,0.5,0.5) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:6500 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey PlotData = color:cobar width:27 align:left bar:1940 from:0 till:3476 bar:1940 from:3476 till:4405 color:yellow2 bar:1940 from:4405 till:4838 color:green bar:1940 from:4838 till:5212 color:r2 bar:1945 from:0 till:2829 bar:1945 from:2829 till:3575 color:yellow2 bar:1945 from:3575 till:3694 color:green bar:1945 from:3694 till:3845 color:r2 bar:1950 from:0 till:3392 bar:1950 from:3392 till:4267 color:yellow2 bar:1950 from:4267 till:4569 color:green bar:1950 from:4569 till:4913 color:r2 bar:1955 from:0 till:3313 bar:1955 from:3313 till:4294 color:yellow2 bar:1955 from:4294 till:5072 color:green bar:1955 from:5072 till:5453 color:r2 bar:1960 from:0 till:2591 bar:1960 from:2591 till:3619 color:yellow2 bar:1960 from:3619 till:5294 color:green bar:1960 from:5294 till:5664 color:r2 bar:1965 from:0 till:2890 bar:1965 from:2890 till:3893 color:yellow2 bar:1965 from:3893 till:5631 color:green bar:1965 from:5631 till:6034 color:r2 bar:1970 from:0 till:2505 bar:1970 from:2505 till:3461 color:yellow2 bar:1970 from:3461 till:5685 color:green bar:1970 from:5685 till:6047 color:r2 bar:1975 from:0 till:2604 bar:1975 from:2604 till:3483 color:yellow2 bar:1975 from:3483 till:5825 color:green bar:1975 from:5825 till:6174 color:r2 bar:1980 from:0 till:3139 bar:1980 from:3139 till:3926 color:yellow2 bar:1980 from:3926 till:5964 color:green bar:1980 from:5964 till:6308 color:r2 bar:1985 from:0 till:2816 bar:1985 from:2816 till:3524 color:yellow2 bar:1985 from:3524 till:5928 color:green bar:1985 from:5928 till:6241 color:r2 bar:1990 from:0 till:2645 bar:1990 from:2645 till:3283 color:yellow2 bar:1990 from:3283 till:5837 color:green bar:1990 from:5837 till:6126 color:r2 bar:1995 from:0 till:2692 bar:1995 from:2692 till:3417 color:yellow2 bar:1995 from:3417 till:5868 color:green bar:1995 from:5868 till:6150 color:r2 bar:2000 from:0 till:2537 bar:2000 from:2537 till:3198 color:yellow2 bar:2000 from:3198 till:5800 color:green bar:2000 from:5800 till:6155 color:r2 bar:2005 from:0 till:2314 bar:2005 from:2314 till:2781 color:yellow2 bar:2005 from:2781 till:5070 color:green bar:2005 from:5070 till:5473 color:r2 bar:2010 from:0 till:2580 bar:2010 from:2580 till:2951 color:yellow2 bar:2010 from:2951 till:5017 color:green bar:2010 from:5017 till:5600 color:r2 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1940 at: 100 text: 3476 shift:(-12) bar:1940 at: 3500 text: 929 shift:(-8) bar:1940 at: 4400 text: 433 shift:(-8) bar:1945 at: 100 text: 3845 shift:(-12) bar:1945 at: 2900 text: 746 shift:(-8) bar:1945 at: 3450 text: 119 shift:(-8) bar:1950 at: 100 text: 3392 shift:(-12) bar:1950 at: 3500 text: 875 shift:(-8) bar:1950 at: 4300 text: 302 shift:(-8) bar:1955 at: 100 text: 3313 shift:(-12) bar:1955 at: 3400 text: 981 shift:(-8) bar:1955 at: 4400 text: 778 shift:(-8) bar:1960 at: 100 text: 2591 shift:(-12) bar:1960 at: 2650 text: 1028 shift:(-12) bar:1960 at: 3900 text: 1675 shift:(-12) bar:1965 at: 100 text: 2890 shift:(-12) bar:1965 at: 2950 text: 1003 shift:(-12) bar:1965 at: 4000 text: 1738 shift:(-12) bar:1970 at: 100 text: 2505 shift:(-12) bar:1970 at: 2600 text: 956 shift:(-8) bar:1970 at: 3600 text: 2224 shift:(-12) bar:1975 at: 100 text: 2604 shift:(-12) bar:1975 at: 2700 text: 879 shift:(-8) bar:1975 at: 3500 text: 2342 shift:(-12) bar:1980 at: 100 text: 3139 shift:(-12) bar:1980 at: 3200 text: 787 shift:(-8) bar:1980 at: 4000 text: 2038 shift:(-12) bar:1985 at: 100 text: 2816 shift:(-12) bar:1985 at: 2900 text: 708 shift:(-8) bar:1985 at: 3650 text: 2404 shift:(-12) bar:1990 at: 100 text: 2645 shift:(-12) bar:1990 at: 2700 text: 638 shift:(-8) bar:1990 at: 3350 text: 2554 shift:(-12) bar:1995 at: 100 text: 2692 shift:(-12) bar:1995 at: 2750 text: 725 shift:(-8) bar:1995 at: 3500 text: 2451 shift:(-12) bar:2000 at: 100 text: 2537 shift:(-12) bar:2000 at: 2600 text: 661 shift:(-8) bar:2000 at: 3300 text: 2602 shift:(-12) bar:2005 at: 100 text: 2314 shift:(-12) bar:2005 at: 2350 text: 467 shift:(-8) bar:2005 at: 2850 text: 2289 shift:(-12) bar:2010 at: 100 text: 2580 shift:(-12) bar:2010 at: 2590 text: 371 shift:(-8) bar:2010 at: 3050 text: 2066 shift:(-12) </timeline> |} {{зноскі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Еўропа паводле тэм|Сельская гаспадарка}} {{Эканоміка Беларусі}} {{Сельская гаспадарка Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка Беларусі| ]] rzlj4qzogt4qa0xct43z68fkywg98mo 0 99398 5166822 5138843 2026-07-17T03:26:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166822 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Скварск |вобласць = Магілёўская |раён = Чавускі |сельсавет = Радамльскі |вышыня цэнтра НП = 154 }} '''Скварск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Skvarsk}}) — [[вёска]] ў [[Чавускі раён|Чавускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Радамльскі сельсавет|Радамльскага сельсавета]]. == Геаграфія == Побач з вёскай рака [[Кашанка]] ўпадае ў [[Проня|Проню]]. На адлегласці 2 км ад вёскі знаходзіцца стары нізкаводны мост праз Проню. Паколькі мост пабудаваны ў 1960 годзе без уліку высокага пад’ёму ўзроўню ракі, то яго рэгулярна залівае вадой падчас вясенніх паводак, адразаючы вёску ад райцэнтра<ref>[http://news.tut.by/society/280992.html?utm_source=news-right-block&utm_medium=multimedia-news&utm_campaign=multimedia-news Проня подтопила низководный мост в Чаусском районе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305025624/http://news.tut.by/society/280992.html?utm_source=news-right-block&utm_medium=multimedia-news&utm_campaign=multimedia-news |date=5 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Каля вёскі знаходзіцца вялікае радовішча тугаплаўкіх глін і радовішча будаўнічых пяскоў. == Назва == Фіксавалася прозвішча Сквар (з літоўскіх [[Дзевянішкі|Дзявенішак]])<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1360%2F1%2F24</ref>. == Гісторыя == Перад вайной у вёсцы жыло 324 чалавекі ў 69 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/4292 Скварск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306143529/http://db.narb.by/search/4292 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. За час снежаньскіх баёў 1943 года на ўчастку Скварск—[[Прылёпаўка]]—[[Пуцькі (Чавускі раён)|Пуцькі]] 290-я і 385-я стралковыя дывізіі страцілі да 1500 салдат. Прыкладна столькі ж стратаў было з боку немцаў. У гісторыю Вялікай Айчыннай вайны гэты эпізод увайшоў пад назвай «[[Прылёпаўскі плацдарм]]»<ref name="КБ">[http://pda.sb.by/post/32247/ Прони кровавые берега] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212533/http://pda.sb.by/post/32247/ |date=25 жніўня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>. У чэрвені 1944 года гітлераўцамі было спалена 69 двароў, забіта 52 чалавека<ref name="Бер"/>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://chausy.info/radomlya/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111117083348/http://chausy.info/radomlya/ |date=17 лістапада 2011 }} {{ref-ru}} {{Радамльскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Радамльскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чавускага раёна]] 3o4gidpj5cevz44m3g3c9gowb0mos4s 10 109204 5166916 4954336 2026-07-17T11:18:47Z Ueschar 151377 Дадаў аштаматчынае запаўненне некаторых палёў з вікіданых 5166916 wikitext text/x-wiki {{Картка |клас_цела = vcard |стыль_цела = width:275px; font-size:90%; |уверсе = {{{Беларуская назва}}} |стыль_уверсе = font-size: larger; text-align: center; padding:0.2em 0; |уверсе2 = {{{Арыгінальная назва<includeonly>|</includeonly>}}} |выява = {{#if:{{{Выява<includeonly>|</includeonly>}}}|[[Выява:{{{Выява<noinclude>|Placeholder.svg</noinclude>}}}|{{{Шырыня|275px}}}]]}} |подпіс = {{{Подпіс выявы<includeonly>|</includeonly>}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = padding:0.3em; text-align:left; vertical-align:middle; line-height:1.1em; |стыль_тэксту = padding:0.3em; text-align:left; line-height:1.2em; vertical-align:middle; |метка1 = Тып |тэкст1 = {{{Тып<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя1 = P31 |метка2 = Месцазнаходжанне |тэкст2 = {{{Месцазнаходжанне<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя2 = P276 |метка3 = <div style="vertical-align:middle;">[[Геаграфічныя каардынаты|Каардынаты]]</div> |тэкст3 = {{{Каардынаты<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя3 = P625 |метка4 = Іншыя назвы |тэкст4 = {{{Іншыя назвы<includeonly>|</includeonly>}}} |метка5 = Перыяд эксплуатацыі |тэкст5 = {{{Перыяд эксплуатацыі<includeonly>|</includeonly>}}} |метка6 = Колькасць&nbsp;зняволеных |тэкст6 = {{{Колькасць зняволеных<includeonly>|</includeonly>}}} |метка7 = Колькасць загінулых |тэкст7 = {{{Колькасць загінулых<includeonly>|</includeonly>}}} |метка8 = Кіруючая <br />арганізацыя |тэкст8 = <div style="vertical-align:middle;">{{{Кіруючая арганізацыя<includeonly>|</includeonly>}}}</div> |вікіданыя8 = P749 |метка9 = Камендант лагера |тэкст9 = {{{Камендант лагера<includeonly>|</includeonly>}}} |метка10 = Каменданты лагера |тэкст10 = {{{Каменданты лагера<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя10 = P1037 |метка11 = Сайт |тэкст11 = {{{Сайт<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя11 = P856 |стыль_унізе = background-color:#EEE;border-top:1px solid #DDD; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя ў Commons<includeonly>|</includeonly>}}}|'''[[:commons:Category:{{{Катэгорыя ў Commons<noinclude>|Ravensbruck concentration camp</noinclude>}}}|{{{Беларуская назва<noinclude>|Равенсбрук</noinclude>}}}]]''' на [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]}} }}<noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Гісторыя]] </noinclude> sxk0cy6f0adjafya1342hdra3yttrb4 0 111440 5166559 5048767 2026-07-16T13:25:26Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5166559 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мей}} {{Пісьменнік}} '''Леў Аляксандравіч Мей''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]], [[драматург]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў збяднелай [[дваранства|дваранскай]] сям’і. Скончыў [[Царскасельскі ліцэй]]. Служыў у канцылярыі маскоўскага генерал-губернатара, пазней выкладаў у [[Другая Маскоўская гімназія|Другой Маскоўскай гімназіі]]. З [[1841 год]]а супрацоўнічаў з часопісам «[[Масквіцянін (часопіс)|Масквіцянін]]», дзе друкаваў вершы, пераклады і драматычныя творы, у тым ліку драму «Царская нявеста». Зблізіўся з [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|Міхаілам Пагодзіным]] і ўдзельнікамі гуртка маладой рэдакцыі «Масквіцяніна», сярод якіх былі [[Апалон Аляксандравіч Грыгор’еў|Апалон Грыгор’еў]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|Аляксандр Астроўскі]]. У [[1853 год]]зе пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]], дзе цалкам прысвяціў сябе літаратурнай працы. Перакладаў на рускую мову творы [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]], [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]], [[П’ер-Жан дэ Беранжэ|П’ера-Жана дэ Беранжэ]], [[Джордж Гордан Байран|Джорджа Гордана Байрана]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Анакрэонт]]а і [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мей Леў Аляксандравіч||260}} {{навігацыя}}{{DEFAULTSORT:Мей Леў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускія драматургі]] [[Катэгорыя:Рускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Царскасельскага ліцэя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Другой Маскоўскай гімназіі]] kos5qffxyf43t4tvbvlxzao0ue6rq3a 5166567 5166559 2026-07-16T13:31:25Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5166567 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мей}} {{Пісьменнік}} '''Леў Аляксандравіч Мей''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[паэт]], [[драматург]] і [[перакладчык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў збяднелай [[дваранства|дваранскай]] сям’і. Скончыў [[Царскасельскі ліцэй]]. Служыў у канцылярыі маскоўскага генерал-губернатара, пазней выкладаў у [[Другая Маскоўская гімназія|Другой Маскоўскай гімназіі]]. З [[1841]] года супрацоўнічаў з часопісам «[[Масквіцянін (часопіс)|Масквіцянін]]», дзе друкаваў вершы, пераклады і драматычныя творы, у тым ліку драму «Царская нявеста». Зблізіўся з [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|Міхаілам Пагодзіным]] і ўдзельнікамі гуртка маладой рэдакцыі «Масквіцяніна», сярод якіх былі [[Апалон Аляксандравіч Грыгор’еў|Апалон Грыгор’еў]] і [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|Аляксандр Астроўскі]]. У [[1853]] годзе пераехаў у [[Санкт-Пецярбург]], дзе цалкам прысвяціў сябе літаратурнай працы. Перакладаў на рускую мову творы [[Фрыдрых Шылер|Фрыдрыха Шылера]], [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]], [[П’ер-Жан дэ Беранжэ|П’ера-Жана дэ Беранжэ]], [[Джордж Гордан Байран|Джорджа Гордана Байрана]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Анакрэонт]]а і [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]]. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Мей Леў Аляксандравіч||260}} {{навігацыя}}{{DEFAULTSORT:Мей Леў Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Паэты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускія драматургі]] [[Катэгорыя:Рускія перакладчыкі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Царскасельскага ліцэя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Другой Маскоўскай гімназіі]] 1jhv3ge7922bqta564lxxbdg3e1pu0h 0 117797 5166631 5166193 2026-07-16T19:20:52Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Назарыцянкі]] у [[Назарэтанкі]] па-над перасылкай: Назва з памылкай правапісу 5166193 wikitext text/x-wiki {{НК}} '''Назарэтанкі''' ({{lang-la|Gongregatio Sororum Sacrae Familiae de Nazareth, С.S.F.N.}} — ''Сёстры Св. Сям’і з Назарэту'') — [[Каталіцтва|каталіцкая]] жаночая манаская [[кангрэгацыя]], заснаваная ў [[Рым]]е ў 1875 годзе польскай манахіняй блаславёнай Францішкай Седліскай. [[Файл:Назарэцянкі.PNG|thumb|справа|180px|Герб кангрэгацыі назарэтанак]] Першапачаткова кангрэгацыя стваралася як чыста сузіральная, але з 1880 года назарэтанкі пачалі весці актыўную дабрачынную і катэхетычную дзейнасць. З 1881 года цэнтрам кангрэгацыі стаў [[Кракаў]], у 1884 годзе прынята канстытуцыя назарэтанак. 1 верасня 1896 года Папа [[Леў XIII]] зацвердзіў канстытуцыю, а канчаткова стварэнне кангрэгацыі было пацверджана Папам [[Бенедыкт XII|Бенедыктам XII]] у 1923 годзе. З самага пачатку манашкі-назарэтанкі пачалі актыўную дзейнасць у розных краінах свету. Першапачаткова гэта былі краіны са шматлікай польскай дыяспарай — [[ЗША]], [[Вялікабрытанія]] і інш., затым геаграфія дзейнасці назарэтанак пашырылася яшчэ больш. У 1918 годзе ў ЗША былі ўтвораны тры правінцыі назарэтанак, колькасць кляштараў у гэтай краіне перавысіла 30. У [[Беларусь|Беларусі]] вядомы манашкі-назарэтанкі, якія былі расстраляныя гітлераўцамі 1 жніўня 1943 каля Навагрудка замест закладнікаў з мясцовага насельніцтва. У 2000 годзе Папа [[Ян Павел II]] беатыфікаваў 11 манашак, якія загінулі ад рук нацыстаў у 1943 годзе. Станам на 2005 год, кангрэгацыя налічвала 1490 законніц у 13 краінах: у [[Італія|Італіі]], [[Польшча|Польшчы]], Беларусі, [[Францыя|Францыі]], [[Англія|Англіі]], [[Ізраіль|Ізраілі]], ЗША, [[Філіпіны|Філіпінах]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Пуэрта-Рыка]] і [[Расія|Расіі]]. Асноўная дзейнасць назарэтанак — галоўным чынам парафіяльная праца: катэхізацыя, праца ў прытулках для сірот, бальніцах, школах і дзіцячых садках. Дэвіз кангрэгацыі — «Хай будзе воля Твая» ({{lang-la|}} Fiat Voluntas Tua). {{Каталіцкія ордэны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каталіцкія ордэны і кангрэгацыі]] [[Катэгорыя:Каталіцтва]] 5qjtdbdqumdd6qp2mxi4adg49o30nwl 100 121975 5166604 5166342 2026-07-16T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5166604 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Віліс Плуданіс|2026-07-16T10:55:01Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Павел Валянцінавіч Лебедзеў|2026-07-16T09:51:18Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Беларускі інстытут у Празе|2026-07-16T08:01:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|П’ер-Жан дэ Беранжэ|2026-07-16T07:33:02Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Яніс Медыньш|2026-07-16T06:33:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Луцыя Гарута|2026-07-16T06:18:40Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алфрэдс Калніньш|2026-07-16T06:03:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Эміль Жак-Далькроз|2026-07-16T05:48:18Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мэгі Грыпенберг|2026-07-16T05:34:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ліля Юр'еўна Брык|2026-07-15T15:33:02Z|Valt3r1861}} {{Новы артыкул|Жак дэ Вітры|2026-07-15T11:01:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вольга Станіславаўна Рацэвіч|2026-07-15T10:59:43Z|ZolaSukhar}} {{Новы артыкул|Міхаіл Канстанцінавіч Балвановіч|2026-07-15T10:56:38Z|Igor Viktorovich Yakhno}} {{Новы артыкул|Альберт Штадэнскі|2026-07-15T10:53:53Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міхаіл Альбертавіч Фёдараў|2026-07-15T04:28:19Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Актаў Крэмазі|2026-07-14T13:05:15Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Віліс Олаўс|2026-07-14T11:48:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Браты Мангальф’е|2026-07-14T11:40:21Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Дэзірэ Арто|2026-07-14T10:43:02Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|She Said She Said|2026-07-14T07:03:34Z|Цімур}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> q8fdrkgtkw1tkhsjcz6jcqg9oh5ygab 0 126023 5166884 5127872 2026-07-17T09:57:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166884 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Смаліца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 31|lat_sec = 21 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 32|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Смаліцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = 208 |насельніцтва = 546 |год перапісу = 2001 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2231 |паштовы індэкс = 213356<ref>[http://zip.belpost.by/street/smolica-mogil-byhovskiy-smolickiy Почтовый индекс населённого пункта Смолица (Могилёвская область, Быховский район, Смолицкий сельсовет)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141021141350/http://zip.belpost.by/street/smolica-mogil-byhovskiy-smolickiy |date=21 кастрычніка 2014 }}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 6 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243042519 }} '''Смалі́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Smalica}}, {{lang-ru|Смолица}}) — аграгарадок у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]], на аўтадарозе Быхаў—[[Трылесіна (Быхаўскі раён)|Трылесіна]]. За 21 кіламетр на ўсход ад горада і чыгуначнай станцыі Быхаў, 54 кіламетры ад [[Магілёў|Магілёва]]. Уваходзіць у склад [[Смаліцкі сельсавет|Смаліцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1865 годзе ў складзе [[Кузькавічы|Кузькавіцкай]] [[Воласць|воласці]] [[Быхаўскі павет|Быхаўскага павету]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 2001, воп. 2, спр. 151</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 987 чалавек у 215 дварах<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/4370 Смолица] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306073736/http://db.narb.by/search/4370 |date=6 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў кастрычніку 1943 года гітлераўцамі было спалена 215 двароў, забіта 140 жыхароў<ref name="Бер" />. == Насельніцтва == * 546 жыхароў, 208 двароў (2001) == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Дом культуры * Бібліятэка == Памятныя мясціны == * Помнік ахвяр нацызму * Помнік землякам, якія загінулі ў часы ВАВ {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Смаліцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Смаліцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] 823ilpb5fnv92rl4tya0z6umto3yfok 0 127155 5166934 5087832 2026-07-17T11:49:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166934 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Сокарава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = Беларусь |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 55|lat_min = 5|lat_sec = 54.48 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 7|lon_sec = 19.11 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Бешанковіцкі |сельсавет = Ульскі |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 2131 |паштовы індэкс = 211373 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243027178 }} '''Со́карава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sokarava}}, {{lang-ru|Сокорово}}) — [[вёска]] ў [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Ульскі сельсавет|Ульскага сельсавета]]. Да [[2004]] года цэнтр [[Сокараўскі сельсавет|Сокараўскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Геаграфія == На паўднёвым беразе возера [[Паўазер’е (возера)|Паўазер’е]], на аўтамабільнай дарозе [[Ула (аграгарадок)|Ула]]—[[Лепель]]. За 32 кіламетры на паўночны захад ад гарадскога пасёлка [[Бешанковічы]], за 82 кіламетры ад [[Віцебск]]а, за 33 км ад чыгуначнай станцыі [[Чашнікі (станцыя)|Чашнікі]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. Перад вайной у вёсцы жыло 322 чалавек у 61 двары<ref name="Бер">[http://db.narb.by/search/4397 Сокорово] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220119161415/http://db.narb.by/search/4397 |date=19 студзеня 2022 }} {{ref-ru}}</ref>. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў чэрвені 1944 года гітлераўцамі было спалена 60 дамоў, забіта 8 чалавек<ref name="Бер"/>. == Насельніцтва == * 416 жыхароў, 177 двароў (2001){{sfn|БелЭн|2002}}. == Інфраструктура == * Клуб * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла. Помнік на воінскім пахаванні (1959 г., рэканструкцыя ў 1983 г.). Усталяваны на брацкай магіле савецкіх воінаў і партызан № 4023. * Брацкая магіла. Помнік на воінскім пахаванні (1964 г., рэканструкцыя ў 2021 г.). Усталяваны на брацкай магіле ахвяр вайны № 7804. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сокарава||78}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ульскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Ульскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бешанковіцкага раёна]] iubt2qolvvifojv32ooe6qrxnksqs1l 4 131069 5166836 5166500 2026-07-17T06:34:00Z Ueschar 151377 /* Конкурс песні Еўрабачанне → Еўрабачанне */ Адказ 5166836 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 312be2bi0y8skpmviksftpdjt2viopb 5166927 5166836 2026-07-17T11:40:33Z Emilia Noah 155537 /* Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў */ Адказ 5166927 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Амедэо Мадыльяні]] → [[Амедэа Мадыльяні]] == Калі не памыляюся, паводле сучаснага правапісу мае быць "Амадэа" (Націск на э). [https://daviedka.bnkorpus.info/pravapis2008/ Правапіс 2008] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:34, 16 ліпеня 2026 (+03) == [[Конкурс песні Еўрабачанне]] → [[Еўрабачанне]] == Прапаную ўніфікаваць назвы артыкулаў, звязаных з конкурсам «Еўрабачанне», зрабіўшы іх больш кароткімі, зразумелымі і паслядоўнымі. Доўгія назвы з паўтарэннем словазлучэння «конкурс песні» можна замяніць на кароткія формы, паколькі назва «Еўрабачанне» ўжо добра вядомая і адназначна асацыюецца з конкурсам. Прапаную наступныя перайменаванні: {| class="wikitable" ! Цяперашняя назва ! Прапанаваная назва |- |Конкурс песні Еўрабачанне |Еўрабачанне |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне |Дзіцячае Еўрабачанне |- |Конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Еўрабачанне-''год'' |- |Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне ''год'' |Дзіцячае Еўрабачанне-''год'' |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Еўрабачанні» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні» |- |Краіна на конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Еўрабачанні-''год''» |- |Краіна на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне ''год'' |Краіна на «Дзіцячым Еўрабачанні-''год''» |} Асноўная мэта прапановы — зрабіць назвы артыкулаў карацейшымі, больш аднастайнымі і зручнымі для пошуку, а таксама прывесці іх да адзінага стылю. [[Удзельнік:Sjjsjskekj|Sjjsjskekj]] ([[Размовы з удзельнікам:Sjjsjskekj|размовы]]) 19:34, 14 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, удакладненне пра "конкурс песні" ўжо, нібыта, збыткоўнае, лепей перанесці на больш ужываную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:34, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне]] → [[Беларускі нацыянальны рух]] == У гістарычных крыніцах бачу выключна варыянт «беларускі нацыянальны рух». Нашае «беларускае нацыянальнае адраджэнне» вядома на якіх прыкладах узнікла, але ёсць адчуванне, што нацыянальнае адраджэнне гэта канкрэтны перыяд, які мае пачатак і канец, аднак са зместу вынікае, што дагэтуль не «адрадзілі». Так што больш карэктным выглядае слова «рух». --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:58, 6 ліпеня 2026 (+03) :Падтрымліваю. Хвалі адраджэння гэта хутчэй перыяды. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:37, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Ліянель Жаспен]] → [[Ліянэль Жаспэн]] == [https://nashaniva.com/391027 Тут], [https://www.svaboda.org/a/24871287.html тут] і [https://nashaniva.com/96339 тут] выкарыстоўваецца форма Ліянэль Жаспэн. Бягучую форму ў крыніцах мне знайсці не ўдалося. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:47, 6 ліпеня 2026 (+03) == [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс]] → [[Нясвіжскі замак]] == Пачварная канструкцыя пры існаванне больш лаканічнай і агульна прынятай назвы. Усе гэтыя сядзібна-паркавыя/замкава-паркавыя комплексы/ансамблі трэба выкарчоўваць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодна з [[Вікіпедыя:Найменне артыкулаў|ВП:НА]] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:06, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але без кампанейшчыны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:55, 6 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} можна, аднак пра паркі вакол замка [[Нясвіжскі_палацава-паркавы_комплекс#Паркавы комплекс|дастаткова напісана]], каб нават вынесці ў асобны артыкул. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 13:34, 12 ліпеня 2026 (+03) == [[Аляксандр Карнаўх]] → [[Аляксандр Карнавух]] == У яго такая хрэнь можа і ў пашпарце, але націск у прозвішчу тут і на «у», бо гэта славянскае прозвішча, дзе другая частка ад «вуха», а не нейкае нямецкае з націскам на апошняе «а». Так што не можа быць пад націскам у нескладовага: або Карнаву́х, або Карнау́х. У Бірылы [https://www.google.lt/books/edition/Belaruskai%CD%A1a_antrapanimii%CD%A1a_2/Xxg-AAAAIAAJ?hl=be&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D1%85%22&printsec=frontcover ёсць] гэтае прозвішча. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 00:34, 4 ліпеня 2026 (+03) ::{{Не пераймяноўваць}}Мы ўжо будзем самі прозьвішча людзей перапісваць на свой лад? :) Тады можа лепш адразу Карнавуха? Бо пайшло ад вуха. Паўсюль [https://bellit.store/%D1%85%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%96-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%85/ напісана] Карнаўх, на кнігах напісана Карнаўх ня ведаю, як можна мяняць у такім разе і ці знойдзе чытач, які шукае аўтара кнігі па зьмененаму прозьвішчу. [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 14:12, 4 ліпеня 2026 (+03) :::Ну калі Домрачава запісвае сябе як Домрач'''Э'''ва, а яшчэ адна адораная патрабуе пісаць сябе выключна як Мар'''і'''я - то так, будзем выпраўляць, бо гэта не адпавядае беларускай мове. Прозвішча гэтага чалавека Карнавух і не належыць прыватна яму, гэта ён сам перапісвае беларускае прозвішча на свой лад. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:18, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Генрых Птушнік]] → [[Генрых І Птушкалоў]] == Адзіная крыніца з падобным імем (Гэнрык І Птушнік), якую я знайшоў — [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB%3A%D0%A1%D1%83%D1%81%D1%8C%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_2.pdf Сусьветная гісторыя] ў перакладзе Луцкевіча. Птушкалоў жа сустракаецца прынамсі ў [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A0%D0%AB%D0%A5-2 БелЭн], [https://files.knihi.com/Knihi/uploaded06/Viktar_Fiadosik_Ihar_Jeutuchou_Andrej_Procharau.Historyja_siarednich_viakou._Zachodniaja_Jeuropa_i_Vizantyja_V_XIII_st._._Castka_1.pdf Гісторыя сярэдніх вякоў], [http://Гісторыя%20сярэднявечнай%20Еўропы%20(V-XV%20стагоддзі)https://pawet.net/library/history/bel_history/trusau/09/%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%8F%D1%80%D1%8D%D0%B4%D0%BD%D1%8F%D0%B2%D0%B5%D1%87%D0%BD%D Гісторыя сярэднявечнай Еўропы (V-XV стагоддзі)] Таму, думаю, трэба перанесці пад больш сучасную і распаўсюджаную назву. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:11, 2 ліпеня 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, шмат крыніц указвае на іншае прозвішча [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:36, 3 ліпеня 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. {{lang-de|Heinrich der Vogeler}} – як я зразумеў <u>па анлайн-перакладчыку</u>, der Vogeler азначае '''птушка/птушыны''', а птушкалоў будзе '''Vogelfänger'''. Магчыма пан Луцкевіч пераклаў больш правільна. Лепш няхай выкажуць сваё меркаванне знаўцы нямецкай мовы. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:29, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Кітайцы]] → [[Ханьцы]] == #У артыкуле гаворка ідзе менавіта пра этнічную групу ханьцаў. Ханьцы, гэта не ўсе кітайцы (можна паглядзець, напрыклад, у рускамоўных артыкулах [[:ru:Хань (народ)|Хань (народ)]] і [[:ru:Китайцы|Китайцы]]). #Міжмоўныя зноскі таксама вядуць на артыкулы на іншых мовах пра ханьцаў, а не кітайцаў (акрамя тарашкевіцы, там тая ж памылка).[[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:53, 28 чэрвеня 2026 (+03) #:Калі ласка, выконвайце рэкамедацыі, якія прапісаны ў раздзеле «Выстаўленне старонкі да перайменавання». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 09:56, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}} Выглядае, як банальны недагляд ці памылка. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:29, 29 чэрвеня 2026 (+03) #:{{Перайменаваць}}, памылка назвы, відаць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:37, 3 ліпеня 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) ::{{Нейтральны}}. Прозвішча [[:en:Rutherford (name)|Rutherford (name)]] мае два [[Корань (мовазнаўства)|кораня]] і два націскі адпаведна. «О» тут знаходзіцца пад націскам – [https://gramota.ru/meta/rezerford Рэ́зерфо́рд]. Незразумела навошта мяняць «О» на «А». [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 22:03, 5 ліпеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} згодна БелЭн, толькі Эрнэст [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:42, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} нямецкія e мы нідзе асабліва праз э не перадаем, не бачу неабходнасці рабіць тое ж з прозвішчам, якое вядомае пры пасродніцтве рускай мовы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:30, 16 чэрвеня 2026 (+03) == [[Акадэмія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) :А чаму мы мусім гэта транслітараваць? Калі гэта ўласная назва, гандлёвая марка, і г.д., то звычайна пакідаем у арыгінальным напісанні. Пакуль што не перакананы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:54, 16 чэрвеня 2026 (+03) ::У першую чаргу трэба выправіць кірлат Akademія. ::Далей можна размаўляць пра назву навучальнай установы. На цяперашні момант WSB нібыта ніяк не расшыфроўваецца, проста застаецца як частка назвы гістарычна, таму мне падаецца лагічным транслітараваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:37, 17 чэрвеня 2026 (+03) :::Кірлат выпраўлены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:23, 18 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. Звярніце ўвагу, што прозвішча [[:en:Burroughs (surname)|Burroughs (surname)]] не англійскае, а французскае. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:28, 5 ліпеня 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Нейтральны}}. WALL-E – гэта абрэвіятура ад Waste Allocation Load Lifter Earth-Class. Засталося разабрацца як правільна транслітэруюцца гэтыя словы на беларускую мову – W праз «В» ці «У», А праз «А» ці «О» і г.д. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:17, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. У англійскім артыкуле выкарыстоўваецца «a ghost-catching business» і «to capture and contain ghosts», слова «hunters» я не знайшоў. Я больш згодны на перайменаванне. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:58, 5 ліпеня 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згаджаюся [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:27, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) :У БелЭн замацавана форма "[https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 Бельск-Падляскі]", таму, лічу, што трэба ўніфікаваць да дадзенага варыянту. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 12:59, 16 чэрвеня 2026 (+03) :: БелЭн крыніца аўтарытэтная, але не адзіная. Уніфікацыя ў БелВікі здзяйсняецца паводле іншых прынцыпаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:14, 16 чэрвеня 2026 (+03) :::Слушна. З тых крыніц, што я знайшоў сітуацыя выглядае наступнай: ::: Бельск-Падляскі — [https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%A1%D0%9A-%D0%9F%D0%90%D0%94%D0%9B%D0%AF%D0%A1%D0%9A%D0%86 БелЭн], [https://verbum.by/pbs/bielsk-podlaski Польска-беларускі слоўнік], [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/165776/4/%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%2037.pdf Беларусіка = Albaruthenika], [https://slounik.org/146870.html Беларускія рэлігійныя дзеячы (XX ст.). Даведнік], часткова [https://www.svaboda.org/a/29005335.html РС], [https://belsat.eu/84527031/niczos-na-eurovision БС] ::: Бельск-Падляшскі — [https://slounik.org/81455.html Беларускія пісьменнікі (1917-1990). Даведнік,] [https://racyja.com/by/?s=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA РР], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3597088%2C%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D1%83%D0%B5%D1%86%D1%86%D0%B0-%D0%B4%D0%B0-%C2%AB%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9-%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%96%C2%BB ПР], [https://niva.bialystok.pl/issue/2017/08/art_07.htm Ніва.Беласток] ::: Бельск Падляшскі — [https://slounik.org/90495.html Драўляныя цэрквы Беласточчыны,] :::Бельск Падляскі — часткова [https://www.svaboda.org/a/32467265.html РС], часткова [https://www.polskieradio.pl/396/7819/artykul/2980699%2C%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C-%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D1%87%D1%83%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%81%D0%BA%D1%96-%E2%80%93-%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B3%D0%B0%D0%B6%D1%8D%D0%B9%D1%88%D1%8B%D1%85-%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%88%D0%B0 ПР] :::Калі нешта забыў ці паблытаў — перапрашаю. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:23, 19 чэрвеня 2026 (+03) :::: Ну пакуль за варыянт "Бельск-Падляскі" крыніцы самыя аўтарытэтныя. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:47, 21 чэрвеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Згодны з прыведзенымі абгрунтаваннямі. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:11, 5 ліпеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) :::::Падтрымліваю лацінскі арыгінал назвы. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:40, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) :Не бачу неабходнасці ў татальнай уніфікацыі, таму што можна натыкнуцца на назвы моў, ад якіх мы не здолеем утварыць адназначна правільны беларускі прыметнік. Але хачу звярнуць увагу, што ў апошніх слоўніках ідыш перастаў быць нескланяльным назоўнікам ([https://verbum.by/?q=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 1], [https://slounik.org/search?dict=nazounik&search=%D1%96%D0%B4%D1%8B%D1%88 2]), так што варта пісаць Пісьменнікі на ідышы. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:25, 16 чэрвеня 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. «Пісьменнікі на ідышы» будзе лепш. [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:15, 5 ліпеня 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 6gzgd80ghnbfcakk8d099chovidtn73 0 133667 5166558 4436025 2026-07-16T13:20:43Z DzBar 156353 5166558 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Мандурыя |арыгінальная назва = Manduria |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 40|lat_min = 24|lat_sec =10 |lon_dir = E|lon_deg = 17|lon_min = 38|lon_sec =3 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Апулія |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Таранта{{!}}Таранта |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 197 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 79 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 31742 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = 163 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 099 |паштовы індэкс = 74024 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 073012 |катэгорыя ў Commons = Manduria |сайт = http://www.comunedimanduria.com/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Dott. Prof. Francesco Saverio Massaro |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Мандурыя''' ({{lang-it|Manduria}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Апулія]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Таранта (правінцыя)|Таранта]]. Насельніцтва складае 31742 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 163 чал./км². Займае плошчу 197 км². Паштовы індэкс — 74024. Тэлефонны код — 099. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[Грыгорый I (Папа Рымскі)|Грыгорый I]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:35000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 8286 bar:1871 from:0 till: 8782 bar:1881 from:0 till: 10291 bar:1901 from:0 till: 13190 bar:1911 from:0 till: 14162 bar:1921 from:0 till: 15583 bar:1931 from:0 till: 17835 bar:1936 from:0 till: 19594 bar:1951 from:0 till: 24835 bar:1961 from:0 till: 26218 bar:1971 from:0 till: 27324 bar:1981 from:0 till: 30608 bar:1991 from:0 till: 31453 bar:2001 from:0 till: 31747 PlotData= bar:1861 at: 8286 fontsize:S text: 8.286 shift:(-8,5) bar:1871 at: 8782 fontsize:S text: 8.782 shift:(-10,5) bar:1881 at: 10291 fontsize:S text: 10.291 shift:(-10,5) bar:1901 at: 13190 fontsize:S text: 13.190 shift:(-10,5) bar:1911 at: 14162 fontsize:S text: 14.162 shift:(-10,5) bar:1921 at: 15583 fontsize:S text: 15.583 shift:(-10,5) bar:1931 at: 17835 fontsize:S text: 17.835 shift:(-10,5) bar:1936 at: 19594 fontsize:S text: 19.594 shift:(-10,5) bar:1951 at: 24835 fontsize:S text: 24.835 shift:(-10,5) bar:1961 at: 26218 fontsize:S text: 26.218 shift:(-10,5) bar:1971 at: 27324 fontsize:S text: 27.324 shift:(-10,5) bar:1981 at: 30608 fontsize:S text: 30.608 shift:(-10,5) bar:1991 at: 31453 fontsize:S text: 31.453 shift:(-10,5) bar:2001 at: 31747 fontsize:S text: 31.747 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Таранта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Таранта]] 47uu1gz3ol61h3jynjp11j8n9g4oyfl 5166566 5166558 2026-07-16T13:31:10Z DzBar 156353 ілюстрацыя 5166566 wikitext text/x-wiki {{НП | статус = Камуна | беларуская назва = Мандурыя | арыгінальная назва = Manduria | падпарадкаванне = | краіна = Італія | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 24 | lat_sec = 10 | lon_dir = E | lon_deg = 17 | lon_min = 38 | lon_sec = 3 | CoordAddon = | CoordScale = | ЯндэксКарта = | памер карты краіны = 280 | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён | рэгіён = Апулія | рэгіён у табліцы = | від раёна = правінцыя | раён = правінцыя Таранта{{!}}Таранта | раён у табліцы = | від абшчыны = | абшчына = | абшчына ў табліцы = | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | дата заснавання = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | статус з = | плошча = 197 | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = 79 | клімат = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 31742 | год перапісу = 2008 | шчыльнасць = 163 | агламерацыя = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | этнахаронім = | часавы пояс = +1 | DST = ёсць | тэлефонны код = 099 | паштовы індэкс = 74024 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = Код ISTAT | лічбавы ідэнтыфікатар = 073012 | катэгорыя ў Commons = Manduria | сайт = http://www.comunedimanduria.com/ | мова сайта = it | мова сайта 2 = | мова сайта 3 = | мова сайта 4 = | мова сайта 5 = | add1n = Мэр камуны | add1 = Dott. Prof. Francesco Saverio Massaro | add2n = Карта | add2 = [[File:Map of comune of Manduria (province of Taranto, region Apulia, Italy).svg|200px]] | add3n = | add3 = }} '''Мандурыя''' ({{lang-it|Manduria}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Апулія]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[Таранта (правінцыя)|Таранта]]. Насельніцтва складае 31742 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 163 чал./км². Займае плошчу 197 км². Паштовы індэкс — 74024. Тэлефонны код — 099. Заступнікам населенага пункта лічыцца святы [[Грыгорый I (Папа Рымскі)|Грыгорый I]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:35000 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 8286 bar:1871 from:0 till: 8782 bar:1881 from:0 till: 10291 bar:1901 from:0 till: 13190 bar:1911 from:0 till: 14162 bar:1921 from:0 till: 15583 bar:1931 from:0 till: 17835 bar:1936 from:0 till: 19594 bar:1951 from:0 till: 24835 bar:1961 from:0 till: 26218 bar:1971 from:0 till: 27324 bar:1981 from:0 till: 30608 bar:1991 from:0 till: 31453 bar:2001 from:0 till: 31747 PlotData= bar:1861 at: 8286 fontsize:S text: 8.286 shift:(-8,5) bar:1871 at: 8782 fontsize:S text: 8.782 shift:(-10,5) bar:1881 at: 10291 fontsize:S text: 10.291 shift:(-10,5) bar:1901 at: 13190 fontsize:S text: 13.190 shift:(-10,5) bar:1911 at: 14162 fontsize:S text: 14.162 shift:(-10,5) bar:1921 at: 15583 fontsize:S text: 15.583 shift:(-10,5) bar:1931 at: 17835 fontsize:S text: 17.835 shift:(-10,5) bar:1936 at: 19594 fontsize:S text: 19.594 shift:(-10,5) bar:1951 at: 24835 fontsize:S text: 24.835 shift:(-10,5) bar:1961 at: 26218 fontsize:S text: 26.218 shift:(-10,5) bar:1971 at: 27324 fontsize:S text: 27.324 shift:(-10,5) bar:1981 at: 30608 fontsize:S text: 30.608 shift:(-10,5) bar:1991 at: 31453 fontsize:S text: 31.453 shift:(-10,5) bar:2001 at: 31747 fontsize:S text: 31.747 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> {{правінцыя Таранта}} {{Заліўка камун Італіі}} [[Катэгорыя:Камуны правінцыі Таранта]] hov0qw7861khbdcmftluck2i6j6oeq4 0 143866 5166843 4549790 2026-07-17T06:45:05Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166843 wikitext text/x-wiki '''Серыя памятных манет «Святы і абрады беларусаў»''' — серыя [[Памятныя манеты Беларусі|беларускіх юбілейных]] [[манета|манет]] [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]], прысвечаная беларускім народным святам і абрадам. Серыя распачата манетай прысвечанай [[Купалле, манета|Купаллю]] [[29 снежня]] [[1998]]. На сённяшні час адчаканены наступныя манеты: * [[Купалле, манета|Купалле]] — [[15 ліпеня]] [[2004]] * [[Каляды, манета|Каляды]] — [[20 студзеня]] [[2004]] * [[Вялікдзень, манета|Вялікдзень]] — [[12 красавіка]] [[2005]] * [[Багач, манета|Багач]] — [[2 жніўня]] [[2005]] * [[Сёмуха, манета|Сёмуха]] — [[7 чэрвеня]] [[2006]] * [[Масленіца, манета|Масленіца]] — [[7 лютага]] [[2007]] * [[Дзяды, манета|Дзяды]] — [[28 кастрычніка]] [[2008]] * [[Спасы, манета|Спасы]] — [[12 жніўня]] [[2009]] == Літаратура == * [http://skarb.khoz.ru/monety/monety-nb-rb/svetlana-zaskevich.-pamjatnye-monety-svjaty-abrady-belarusa-.-referat.-raubichi-2005.html Светлана Заскевич. Памятные монеты "Святы і абрады беларусаў". Реферат.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090821122226/http://skarb.khoz.ru/monety/monety-nb-rb/svetlana-zaskevich.-pamjatnye-monety-svjaty-abrady-belarusa-.-referat.-raubichi-2005.html |date=21 жніўня 2009 }} == Спасылкі == * [http://www.nbrb.by/CoinsBanknotes/CommCoinTheme.asp?id=21 Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090206053741/http://nbrb.by/CoinsBanknotes/CommCoinTheme.asp?id=21 |date=6 лютага 2009 }} [[Катэгорыя:Памятныя манеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] ig0imowkgyzll3nvbtfkp3vuz3tz2w3 0 144227 5166841 4967242 2026-07-17T06:43:22Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166841 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Талака}} [[Файл:Lob Toloka-1.jpg|thumb|Талака на будаўніцтве хаты]] '''Талака́'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ТСБМ|1983}} — у [[Беларусы|беларусаў]], [[Рускія|рускіх]] і іншых [[Славяне|славянскіх]] народаў даўні народны [[звычай]] калектыўнай дапамогі ў гаспадарчых работах. У пераносным сэнсе — група{{sfn|ТСБМ|1983}}. Ад слова «талака» паходзіць назва горада [[Талачын]]{{крыніца?}}. Звычайна на адзін дзень запрашалі сваякоў, суседзяў, аднавяскоўцаў для выканання тэрміновай ці працаёмкай работы (зрубіць хату, скасіць сена, сабраць ураджай, вывезці лес і ін.). Найперш дапамагалі пагарэльцам, удовам, салдаткам, бясконным. Звычайна талака заканчвалася застоллем і спяваннем талочных песень. З талакой звязаны і традыцыйны народны танец «[[Талакуха]]» («Талака»){{sfn|Этнаграфія Беларусі|1989}}. У час дзеяння [[Прыгоннае права|прыгоннага права]] паны выкарыстоўвалі народны звычай і ўводзілі прымусовыя талокі (згоны{{sfn|БелЭн|2002}}) для выканання тэрміновых работ звыш абавязковых павіннасцей. == Гл. таксама == * [[Талочныя песні]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Талака́||397}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Талака́||494—495}} * {{крыніцы/Этнаграфія Беларусі|Талака́, Талаку́ха|старонкі=491}} * Талака́ // {{крыніцы/ТСБМ|5-1|465}} * {{Крыніцы/ЕІУ||Толока}} * Толока́ // Українська радянська енциклопедія : у 12 т. / гол. ред. М. П. Бажан; редкол.: О. К. Антонов та ін. — 2-ге вид. — К. : Головна редакція УРЕ, 1984. — Т. 11, кн. 1 : Стодола — Фітогеографія. — С. 292. — 606, [2] с., [22] арк. іл. : іл., портр., карти с. == Спасылкі == {{Commons|Category:Toloka}} * {{ВТ-ЭСБЕ+|Толока, гуртовая работа|Сумцов Н. Ф.|том=XXXIII}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Польшчы]] [[Катэгорыя:Руская культура]] [[Катэгорыя:Украінская культура]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] gno1a6bffqccthiv7ambxc21b9j13my 0 145330 5166901 4934748 2026-07-17T10:44:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166901 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор|Публікацыя=1894|Асобнае выданне=1894|Мова арыгіналу=беларуская}} '''«Смык белару{{націск}}скі»''' — {{Не перакладзена 5|Паэтычны зборнік|паэтычны зборнік|uk|Збірка віршів}} [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], выдадзены ў [[1894 год у гісторыі літаратуры|1894]] годзе ў [[Познань|Познані]] пад новым псеўданімам «Сымон Рэўка з-пад Барысава». == Крытыка == «Смык беларускі» — вяршыня развіцця беларускай літаратуры ХІХ стагоддзя разам з «[[Дудка беларуская|Дудкай беларускай]]». Для адраджэння беларускай літаратуры і нацыянальнай свядомасці Францішак Багушэвіч у канцы 19 стагоддзя зрабіў тое, што ў чэшскай — геніяльны містыфікатар [[Вацлаў Ганка]] сваім «Краледворскім рукапісам». Багушэвіч ''«жадаў уталіць духоўны голад народа, які чакаў свайго першага хлеба»''<ref>Кісялёў Г. «З думай пра Беларусь». Мн., 1966. С.308.</ref>. == Прадмова да зборніка == Зборнік «Смык беларускі» адкрываецца прадмовай, у якой аўтар назваўся Сымонам Рэўкам з-пад Барысава, згадвае ''«ксёнжачкі… якогась пана [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Марцінкевіча]]»'' і ''«перапісаныя вершыкі якогасьці [[Фелікс Феліксавіч Тапчэўскі|Юркі]]»''. Напісаны яны нашай мовай, ''«але ўсе як бы смеючыся з нашага брата»''. Ёсць шмат друкаваных песняў народа, толькі ''«песні ўсе тыя не надта… харошыя, і нота наша плакучая, аднастайная, і песняў васолых не шмат, ды і тых ужо рэдка пачуць»''. Аўтар асуджае імкненне сучаснікаў да матэрыяльных набыткаў, калі яны становяцца сэнсам жыцця. У канцы Прадмовы аўтар выказвае спадзяванне, што загучыць беларускі паэтычны аркестр: ''«Граю трошкі на скрыпачцы, ну дык няхай і мая ксёнжачка завецца струмантам якім; вот я і назваў яе „Смык“. Смык ёсць, а хтось скрыпку, можа, даробе<ref>трэці зборнік Ф. Багушэвіча меў назву „Скрыпачка беларуская“</ref>, а там была „Дудка“ — вот і мы зробім музыку…»''<ref>{{Cite web |url=http://slovo.ws/izlog/bel/Frantsishak_Bagushevich/05.html |title=Архіўная копія |access-date=16 снежня 2012 |archive-date=14 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121114021149/http://slovo.ws/izlog/bel/Frantsishak_Bagushevich/05.html |url-status=dead }}</ref> == Вершы == Зборнік складаецца з наступных вершаў: «Смык», «Панская ласка», «Афяра», «Скацінная апека», «Балада», «Жыдок», «Не ўсім адна смерць», «Не цурайся», «Панскае ігрышча», «Адказ Юрцы на „Панскае ігрышча“», «Свая зямля», «Свіння і жалуды» і песень «Удава», «Гора», «Песня»(«Аж смяялася сарока»), «Сватаны», «Сватаная», «Песня»(«Чаго бяжыш, мужычок»), «Песня»(«Гарцуй, танцуй, пане»), «Калыханка», «Песня» («Весяліся, рві з капыта»), «Хмаркі». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Францішак Багушэвіч]] [[Катэгорыя:Зборнікі вершаў]] [[Катэгорыя:Кнігі 1894 года]] av5g2oqcg7cxm03kcw99ppqxco9kfa3 0 156404 5166919 4844748 2026-07-17T11:29:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166919 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Сняданне ў Тыфані» |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = [[проза]], сацыяльная [[камедыя]] |Аўтар = [[Трумэн Капотэ]] |Мова арыгіналу = англійская |Напісаны = [[1958]] |Публікацыя = |Электронная версія = http://lib.ru/INPROZ/KAPOTE/capote02.txt }} '''«Сняданне ў Тыфані»''' ({{lang-en|Breakfast at Tiffany's}}) — самы знакаміты раман амерыканскага пісьменніка [[Трумэн Капотэ|Трумэна Капотэ]]<ref name="eldb">{{cite web | url = http://eldb.net/zavtrak-u-tiffani-trumen-kapote1 | title = Роман Т.Капоте “Завтрак у Тиффани” | accessdate = 2013-03-17 | lang = ru | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304140328/http://eldb.net/zavtrak-u-tiffani-trumen-kapote1 | archivedate = 4 сакавіка 2016 | url-status = dead }}</ref>. Упершыню апублікаваны ў 1958 годзе<ref name="academic">{{cite web | author = | date = | url =http://dic.academic.ru/book.nsf/1663733/%D0%BE%D1%82%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D1%8B/1/%D0%97%D0%B0%D0%B2%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BA+%D1%83+%D0%A2%D0%B8%D1%84%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B8 | title =Завтрак у Тиффани | work = | publisher = | accessdate =2013-03-17 | lang = | archive-date =5 сакавіка 2016 | archive-url =https://web.archive.org/web/20160305064535/http://dic.academic.ru/book.nsf/1663733/%D0%BE%D1%82%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D1%8B/1/%D0%97%D0%B0%D0%B2%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BA+%D1%83+%D0%A2%D0%B8%D1%84%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%B8 | url-status =dead }}</ref>. == Сюжэт == Падзеі рамана разгортваюцца ў [[Нью-Ёрк]]у<ref name="academic" />. Маладая 18-19-гадовая дзяўчына Холі Галайтлі на працягу года сябруе і сустракаецца з безыменным апавядальнікам, які жыве па суседству, у яе пад’ездзе. Дзяўчына любіць наведваць свецкія мерапрыемствы ў пошуках багатых і паспяховых мужчын. Холі нярэдка вядзе размовы з апавядальнікам і дзеліцца з ім рознымі падрабязнасцямі свайго жыцця і адкрытымі меркаваннямі пра Нью-Ёрк. Гэтую маладую эксцэнтрычную дзяўчыну вабіць свет багатых людзей, якія могуць сабе дазволіць набываць зіхоткія дыяментавыя калье. Холі кіруецца ў сваіх учынках толькі голасам сэрца, спалучаючы ў сабе чароўнае абаянне сапраўднай жанчыны і дзіцячую наіўнасць і непасрэднасць. Яна нібыта ўвасабляе ў сабе сутнасць Нью-Ёрка — горада, дзе мары і жыццё адгароджаны прыцягальнымі і яркімі вітрынамі крам і кафэ<ref name="eldb" />. == Экранізацыя == У 1961 годзе кніга была [[Сняданне ў Тыфані (фільм)|экранізавана]]. Галоўную ролю выканала актрыса [[Одры Хепбёрн]]<ref name="eldb" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Раманы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Раманы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Кнігі 1958 года]] [[Катэгорыя:Нью-Ёрк у культуры і мастацтве]] 76ugp1podcswm9exm1vlt67uvtg05r5 0 160945 5166684 4452959 2026-07-16T23:02:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166684 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж |Імя = |Арыгінальнае напісанне = |Тлумачэнне імя = |Тып = |Міфалогія = |Пол = |Перыяд жыцця = |Выява = |Памер = |Подпіс = |Імя на іншых мовах = |Грэцкае напісанне = |Лацінскае напісанне = |У іншых культурах = |Мясцовасць = |Занятак = |Паходжанне = |Згадванні = |Дынастыя = |Бацька = |Маці = |Брат = |Сястра = |Муж = |Жонка = |Дзеці = |Месца пахавання = |Звязаныя паняцці = |Звязаныя персанажы = |Звязаныя падзеі = |Атрыбуты = |Характэрныя рысы = |Вахана = |Мантра = |Вікісховішча = }} '''Селе́на''' ({{lang-grc|Σελήνη}}) — багіня ў [[Старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]]. Увасабляла [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]. [[File:Séléné.jpg|thumb|250px|Селена. Гравюра XVII ст.]] Селена лічылася дачкой [[Тытаны|тытанаў]] [[Гіперыён (тытан)|Гіперыёна]] і [[Тэя|Тэі]], сястрой бога Сонца [[Геліяс]]а і багіні ранішняй зары [[Эас]]. Часам Селену атаясамлівалі з [[Артэміда]]й і [[Геката]]й. У рымскай міфалогіі Селене адпавядала [[Дыяна (багіня)|Дыяна]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Селена||305}} == Спасылкі == * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Словарь%20изобразительного%20искусства/Селена/ Селена]{{Недаступная спасылка}} // ''Власов В. Г.'' Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства: В 10 т. — Спб.: Азбука-классика, 2004—2009. {{ref-ru}} * [http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/SELENA.html Селена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121114203855/http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/SELENA.html |date=14 лістапада 2012 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} * [http://slovari.yandex.ru/~книги/Классические%20древности/Селена/ Селена]{{Недаступная спасылка}} // ''Любкер Ф.'' Реальный словарь классических древностей [Пер. с нем.]. — М.: ДиректМедиа Паблишинг, 2009. {{ref-ru}} * {{Commons|Category:Selene}} {{Старажытнагрэчаская міфалогія}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні]] [[Катэгорыя:Багіні месяца]] [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] 3h4gf7k8dxwiqkk3xtnugqjnohplfco 0 166717 5166551 4404928 2026-07-16T12:26:49Z FAREO67 149132 https://bis.nlb.by/ru/documents/128210 5166551 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} {{Цёзкі2|Матусевіч}} '''Іосіф Антонавіч Матусе́віч'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|10|4|1907}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|9|5|1985}}<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|128210|Матусевіч Іосіф Антонавіч}}</ref>) — беларускі [[акцёр]]. [[Народны артыст БССР]] (1972).  == Біяграфія == Скончыў студыю [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]] (1928), у якім доўгі час працаваў. == Творчасць == Іосіф Антонавіч — характэрны, [[Камедыя|камедыйны]] акцёр. Яго мастацтву уласцівы востры пластычны малюнак ролі, жыццёвая праўда і яркасць сцэнічных фарбаў. Талент Іосіфа Матусевіча асабліва выявіўся ў беларускім нацыянальным рэпертуары: Куторга ([[Пінская шляхта (п’еса)|«Пінская шляхта»]] [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), дзядзька Ясіп («Навальніца будзе» па трылогіі [[Якуб Колас|Я. Коласа]] «[[На ростанях]]»), Сымон Рапецька («Бацькаўшчына» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]), Войт («Лявоніха» П. Данілава), Суддзя («Несцерка» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]]), Дзімар («[[Сэрца на далоні]]» [[Іван Пятровіч Шамякін|І. Шамякін]]), Гарошка («Выбачайце, калі ласка» [[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнка]]), поп Ілля («Званы Віцебска» [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]]), дзед Цыбулька («Таблетку пад язык» А. Макаёнка), Граф («Шахматы» [[Станіслаў Граховяк|С. Граховяка]]) і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Матусе́віч Іосіф Антонавіч|469}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Матусевіч Іосіф Антонавіч}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] gmzkuo0j6aptafjzyliitjtk35wsjqs 5166552 5166551 2026-07-16T12:27:28Z FAREO67 149132 https://bis.nlb.by/ru/documents/128210 5166552 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч|Дата нараджэння=10.04.1907}} {{Цёзкі2|Матусевіч}} '''Іосіф Антонавіч Матусе́віч'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|10|4|1907}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|9|5|1985}}<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|128210|Матусевіч Іосіф Антонавіч}}</ref>) — беларускі [[акцёр]]. [[Народны артыст БССР]] (1972).  == Біяграфія == Скончыў студыю [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]] (1928), у якім доўгі час працаваў. == Творчасць == Іосіф Антонавіч — характэрны, [[Камедыя|камедыйны]] акцёр. Яго мастацтву уласцівы востры пластычны малюнак ролі, жыццёвая праўда і яркасць сцэнічных фарбаў. Талент Іосіфа Матусевіча асабліва выявіўся ў беларускім нацыянальным рэпертуары: Куторга ([[Пінская шляхта (п’еса)|«Пінская шляхта»]] [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), дзядзька Ясіп («Навальніца будзе» па трылогіі [[Якуб Колас|Я. Коласа]] «[[На ростанях]]»), Сымон Рапецька («Бацькаўшчына» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]), Войт («Лявоніха» П. Данілава), Суддзя («Несцерка» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]]), Дзімар («[[Сэрца на далоні]]» [[Іван Пятровіч Шамякін|І. Шамякін]]), Гарошка («Выбачайце, калі ласка» [[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнка]]), поп Ілля («Званы Віцебска» [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]]), дзед Цыбулька («Таблетку пад язык» А. Макаёнка), Граф («Шахматы» [[Станіслаў Граховяк|С. Граховяка]]) і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Матусе́віч Іосіф Антонавіч|469}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Матусевіч Іосіф Антонавіч}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] qnhdlo95aqheyjmc1q41sdpmzbfafma 5166553 5166552 2026-07-16T12:28:11Z FAREO67 149132 https://bis.nlb.by/ru/documents/128210 5166553 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч|Дата нараджэння=10.04.1907}} {{Цёзкі2|Матусевіч}} '''Іосіф Антонавіч Матусе́віч'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|10|4|1907}}, {{МН|Мінск}} — {{ДС|29|5|1985}}<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|128210|Матусевіч Іосіф Антонавіч}}</ref>) — беларускі [[акцёр]]. [[Народны артыст БССР]] (1972).  == Біяграфія == Скончыў студыю [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]] (1928), у якім доўгі час працаваў. == Творчасць == Іосіф Антонавіч — характэрны, [[Камедыя|камедыйны]] акцёр. Яго мастацтву уласцівы востры пластычны малюнак ролі, жыццёвая праўда і яркасць сцэнічных фарбаў. Талент Іосіфа Матусевіча асабліва выявіўся ў беларускім нацыянальным рэпертуары: Куторга ([[Пінская шляхта (п’еса)|«Пінская шляхта»]] [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), дзядзька Ясіп («Навальніца будзе» па трылогіі [[Якуб Колас|Я. Коласа]] «[[На ростанях]]»), Сымон Рапецька («Бацькаўшчына» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]), Войт («Лявоніха» П. Данілава), Суддзя («Несцерка» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]]), Дзімар («[[Сэрца на далоні]]» [[Іван Пятровіч Шамякін|І. Шамякін]]), Гарошка («Выбачайце, калі ласка» [[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнка]]), поп Ілля («Званы Віцебска» [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]]), дзед Цыбулька («Таблетку пад язык» А. Макаёнка), Граф («Шахматы» [[Станіслаў Граховяк|С. Граховяка]]) і інш. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Матусе́віч Іосіф Антонавіч|469}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Матусевіч Іосіф Антонавіч}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] i2wupu4d9wqiirn0rpgv5876utr7v5q 5166599 5166553 2026-07-16T14:43:26Z M.L.Bot 261 5166599 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Матусевіч}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Іосіф Антонавіч Матусе́віч'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ВДП}}<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|128210|Матусевіч Іосіф Антонавіч}}</ref>) — беларускі [[акцёр]]. [[Народны артыст БССР]] (1972).  == Біяграфія == Скончыў студыю [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]] (1928), у якім доўгі час працаваў. == Творчасць == Іосіф Антонавіч — характэрны, [[Камедыя|камедыйны]] акцёр. Яго мастацтву уласцівы востры пластычны малюнак ролі, жыццёвая праўда і яркасць сцэнічных фарбаў. Талент Іосіфа Матусевіча асабліва выявіўся ў беларускім нацыянальным рэпертуары: Куторга («[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), дзядзька Ясіп («Навальніца будзе» па трылогіі [[Якуб Колас|Я. Коласа]] «[[На ростанях]]»), Сымон Рапецька («Бацькаўшчына» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]), Войт («Лявоніха» П. Данілава), Суддзя («Несцерка» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]]), Дзімар («[[Сэрца на далоні]]» [[Іван Пятровіч Шамякін|І. Шамякін]]), Гарошка («Выбачайце, калі ласка» [[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнка]]), поп Ілля («Званы Віцебска» [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]]), дзед Цыбулька («Таблетку пад язык» А. Макаёнка), Граф («Шахматы» [[Станіслаў Граховяк|С. Граховяка]]) і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Матусе́віч Іосіф Антонавіч|469}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Матусевіч Іосіф Антонавіч}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] c4400g96n65r73oqv9c30f5m730emiz 5166600 5166599 2026-07-16T14:44:02Z M.L.Bot 261 /* Творчасць */ 5166600 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Матусевіч}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Іосіф Антонавіч Матусе́віч'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ВДП}}<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|128210|Матусевіч Іосіф Антонавіч}}</ref>) — беларускі [[акцёр]]. [[Народны артыст БССР]] (1972).  == Біяграфія == Скончыў студыю [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Беларускага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа]] (1928), у якім доўгі час працаваў. == Творчасць == Іосіф Антонавіч — характарны, [[Камедыя|камедыйны]] акцёр. Яго мастацтву уласцівы востры пластычны малюнак ролі, жыццёвая праўда і яркасць сцэнічных фарбаў. Талент Іосіфа Матусевіча асабліва выявіўся ў беларускім нацыянальным рэпертуары: Куторга («[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), дзядзька Ясіп («Навальніца будзе» па трылогіі [[Якуб Колас|Я. Коласа]] «[[На ростанях]]»), Сымон Рапецька («Бацькаўшчына» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]]), Войт («Лявоніха» П. Данілава), Суддзя («Несцерка» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]]), Дзімар («[[Сэрца на далоні]]» [[Іван Пятровіч Шамякін|І. Шамякін]]), Гарошка («Выбачайце, калі ласка» [[Андрэй Макаёнак|А. Макаёнка]]), поп Ілля («Званы Віцебска» [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|У. Караткевіча]]), дзед Цыбулька («Таблетку пад язык» А. Макаёнка), Граф («Шахматы» [[Станіслаў Граховяк|С. Граховяка]]) і інш. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Матусе́віч Іосіф Антонавіч|469}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Матусевіч Іосіф Антонавіч}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] 4usg8jd4lhtedeovkudyn66wslu9viu 0 168835 5166683 5164398 2026-07-16T23:00:48Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5166683 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Камп’ютарная гульня}} '''Відэагульня́''' — [[электронная гульня]], у якой гульнявы працэс адлюстроўваецца на экране або іншай візуальнай прыладзе, а гулец уплывае на яго праз [[Клавіятура|клавіятуру]], [[Камп'ютарная мыш|мыш]], [[геймпад]], [[сэнсарны экран]], [[джойсцік]] ці іншы сродак уводу. Відэагульні выпускаюцца для [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]], [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]], [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматаў]], [[Смартфон|смартфонаў]], [[Планшэтны камп’ютар|планшэтаў]], партатыўных кансоляў, гарнітур [[Віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]] і воблачных сэрвісаў.<ref name="britannica">{{Cite web|language=en|url=https://www.britannica.com/topic/electronic-game|title=Electronic game|first=Henry E.|last=Lowood|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=1 ліпеня 2026}}</ref> == Асаблівасці == [[Файл:Nintendo-Switch-Console-Docked-wJoyConRB.jpg|міні|[[Nintendo Switch]] — прыклад гібрыднай гульнявой прыстаўкі]] Галоўная прыкмета відэагульні — інтэрактыўнасць. Гулець не толькі назірае за падзеямі, але і змяняе стан гульні сваімі дзеяннямі: перамяшчае персанажа, выбірае рэплікі, будуе аб’екты, кіруе транспартным сродкам, вырашае задачы або ўзаемадзейнічае з іншымі гульцамі. Гульнявая праграма апрацоўвае ўвод, абнаўляе ўнутраны стан і паказвае вынік у выглядзе выявы, гуку, рахунку, змены ўзроўню, перамогі або паразы.<ref name="britannica" /> Спосаб кіравання залежыць ад платформы і жанру. У [[шутар]]ах або [[Стратэгічная відэагульня|стратэгіях]] важная дакладнасць навядзення, таму часта выкарыстоўваюцца мыш і клавіятура; у кансольных гульнях асноўнай прыладай застаецца геймпад; у мабільных гульнях кіраванне перанесена на сэнсарны экран. Для асобных тыпаў гульняў ствараюцца спецыялізаваныя кантролеры: рулі і педалі для [[Сімулятар (жанр відэагульняў)#Паджанры|аўтасімулятараў]], танцавальныя дыванкі, музычныя кантролеры або гарнітуры [[Віртуальная рэальнасць|віртуальнай рэальнасці]]. == Платформы і распаўсюджанне == [[Файл:Playing_with_smartphone.jpg|міні|Гульня на смартфоне]] Першыя камерцыйныя відэагульні з’явіліся разам з [[Аркадны аўтамат|аркаднымі аўтаматамі]]. Такія аўтаматы ўсталёўваліся ў грамадскіх месцах, а кожная гульнявая сесія аплачвалася асобна. З развіццём хатніх прыставак гульнявы працэс перамясціўся ў дамы: прыстаўка падключалася да тэлевізара, а гульні распаўсюджваліся на [[картрыдж]]ах, дысках або праз лічбавыя крамы. Асобны спосаб доступу да гульняў — [[Воблачныя гульні|воблачныя сэрвісы]]. У такім выпадку гульня запускаецца на аддаленым серверы, а карыстальнік бачыць відэатрансляцыю. Такім парадкам цяжкія гульні можна запускаць на слабейшых прыладах, але якасць гульнявога працэсу становіцца залежнай ад хуткасці і стабільнасці злучэння. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя відэагульняў}} [[Файл:Atari_Pong_arcade_game_cabinet.jpg|міні|Аркадны аўтамат ''Pong'']] Пытанне пра першую відэагульню не мае аднаго агульнапрынятага адказу, бо раннія гульні ствараліся на розных тыпах прылад. У 1947 годзе была запатэнтавана [[забаўляльная прылада на аснове электронна-прамянёвай трубкі]] Томаса Голдсміта і Эстла Мана. Яна лічыцца першай прыладай, прызначанай менавіта для гульні, з вывадам на экран, што фармальна робіць яе відэагульнёй.<ref name="cathode">{{Cite web|author=Matt Blitz|last=Blitz|first=Matt|title=The Unlikely Story of the First Video Game|url=https://www.popularmechanics.com/culture/gaming/a20129/the-very-first-video-game/|website=Popular Mechanics|date=2016-03-28|access-date=2024-12-04|lang=en}}</ref> Адной з першых вядомых гульняў з вывадам на экран была ''[[OXO]]'', створаная ў 1952 годзе А. С. Дугласам для камп’ютара [[EDSAC]] у [[Кембрыджскі ўніверсітэт|Кембрыджскім універсітэце]]. Яна імітавала гульню ў «[[крыжыкі-нулікі]]» і выкарыстоўвала экран з [[Электронна-прамянёвая трубка|электронна-прамянёвай трубкай]].<ref name="chm-oxo">{{Cite web|language=en|url=https://www.computerhistory.org/timeline/1952/|title=1952: Alexander Douglas creates OXO|website=Computer History Museum|access-date=1 ліпеня 2026}}</ref> У 1958 годзе фізік [[Уільям Хігінботам]] у [[Брукхэйвенская нацыянальная лабараторыя|Брукхэйвенскай нацыянальнай лабараторыі]] стварыў ''[[Tennis for Two]]'' — электронную гульню ў тэніс для двух чалавек. Яна працавала на аналагавым камп’ютары Donner Model 30 і выкарыстоўвала [[асцылограф]] як экран.<ref name="bnl-tennis">{{Cite web|language=en|url=https://www.bnl.gov/about/history/firstvideo.php|title=The First Video Game?|website=Brookhaven National Laboratory|access-date=1 ліпеня 2026}}</ref> У 1962 годзе ў [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкім тэхналагічным інстытуце]] была створана ''[[Spacewar!]]''. Гульня працавала на [[PDP-1]]. Першую версію напісаў [[Стыў Расэл]]; пазней істотныя паляпшэнні ўнеслі Пітэр Самсан, Дэн Эдвардс і Марцін Грэц.<ref name="chm-spacewar">{{Cite web|language=en|url=https://www.computerhistory.org/pdp-1/spacewar/|title=Spacewar!|website=Computer History Museum|access-date=1 ліпеня 2026}}</ref> [[Файл:Magnavox-Odyssey-Console-Set.png|міні|[[Magnavox Odyssey]] — першая хатняя гульнявая прыстаўка]] У 1972 годзе кампанія [[Magnavox]] выпусціла [[Magnavox Odyssey]] — першую хатнюю гульнявую прыстаўку. Яна была створана на аснове распрацовак [[Ральф Баер|Ральфа Баера]] і падключалася да тэлевізара.<ref name="smithsonian-odyssey">{{Cite web|language=en|url=https://americanhistory.si.edu/collections/nmah_1302004|title=Magnavox Odyssey Video Game Unit, 1972|website=National Museum of American History|publisher=Smithsonian Institution|access-date=1 ліпеня 2026}}</ref> У тым жа годзе [[Atari]] выпусціла аркадны ''[[Pong]]'', які стаў адным з першых камерцыйна паспяховых сімвалаў відэагульнявай індустрыі. У 2000—2010-я гады асабліва хутка вырас сегмент мабільных гульняў. Паводле [[Newzoo]], у 2025 годзе сусветны рынак гульняў дасягнуў 201,6 млрд долараў ЗША; мабільныя гульні былі найбуйнейшым сегментам і прынеслі 113,3 млрд долараў, кансольныя — 44,7 млрд, а ПК-гульні — 43,6 млрд долараў.<ref name="newzoo2026">{{Cite web|language=en|url=https://newzoo.com/resources/blog/global-games-market-q2-2026|title=Global games revenue cracked $200 billion in 2025|website=Newzoo|date=18 чэрвеня 2026|access-date=1 ліпеня 2026}}</ref> == Гл. таксама == * [[Геймплэй]] * [[Гульнявая прыстаўка]] * [[Кіберспорт]] * [[Гульнявы рухавік]] * [[Камп'ютарная гульня]] * [[Спіс відэагульняў з беларускай лакалізацыяй]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Commonscat|Video games}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні]] 7cnoumtdbywf0a05mkb9rt6joeuijx3 0 171727 5166658 5166081 2026-07-16T20:35:28Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5166658 wikitext text/x-wiki {{Аўтадарога | нумар = {{Дарога Беларусі|Р|1}} | назва = [[Мінск]] - [[Дзяржынск]] | назва2 = | выява = | подпіс = | краіна = {{BLR}} | рэгіён = [[Выява:Flag_of_Minsk_Voblast.svg|24px|border]] [[Мінская вобласць]] | частка = | статут = рэспубліканская | уладальнік = дзяржаўная | кіраванне = [[Белаўтадор]] | даўжыня = 25 | пачатак = [[Мінск]] | праз = | канец = [[Дзяржынск]] | пакрыццё = [[асфальт]] | дата = | вікісклад = | тэкст для спасылкі = }} '''Дарога''' {{таблічка-by|Р|1}} — [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння]] ў [[Беларусь|Беларусі]], якая злучае [[Мінск]] і [[Дзяржынск]]. Працягласць — 25 [[км]]. Праходзіць па тэрыторыі [[Мінскі раён|Мінскага]], [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскага]] раёнаў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Маршрут == {| class="wikitable" |- ! Адлегласць<br /><small>(прыкладна)</small> ! ! Назва ! Іншыя дарогі |- | — | [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|24px]] | [[Мінск]] | |- | — | [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24px]] | [[Мінск]] | {{Таблічка-by|М|9}} |- | 2 км | [[Файл:Sinnbild Autokreuzung.svg|24px]] | [[Шчомысліца]] | {{Таблічка-by|Н|9057}} |- | 3 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | [[Шчомысліца]] | |- | 3,5 км | [[Файл:AB-Brücke.svg|24px]] | Мост праз чыгуначны вузел | |- | 4,7 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] | {{Таблічка-by|Н|9071}} |- | 6 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | [[Воўкавічы (Мінскі раён)|Воўкавічы]] | — |- | 6 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | [[Слабодка (Дзяржынскі раён)|Слабодка]] | {{Таблічка-by|Н|8395}} |- | 11 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | [[Васілеўшчына (Фаніпальскі сельсавет)|Васілеўшчына]] | |- | 12 км | [[Файл:Sinnbild Autokreuzung.svg|24px]] | [[Фаніпаль]] | {{Таблічка-by|Н|8364}} |- | 13 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | [[Чаркасы (пасёлак)|Чаркасы]]<br />[[Фаніпаль]] | |- | 14 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | [[Чэчына]]<br />[[Фаніпаль]] | |- | 16 км | [[Файл:Sinnbild Autokreuzung.svg|24px]] | [[Вязань]]<br />[[Фаніпаль]] | {{Таблічка-by|Н|8361}} |- | 18 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | [[Красная Горка (Дзяржынскі раён)|Красная Горка]] | |- | 20 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | | {{Таблічка-by|Н|8387}} |- | 23 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | | {{Таблічка-by|Р|65}} |- | 24 км | [[Файл:AB-Brücke.svg|24px]] | Мост праз раку [[Уса (прыток Нёмана, Уздзенскі раён)|Уса]] | |- | 26 км | [[Файл:AB-Brücke.svg|24px]] | Мост праз чыгуначны вузел | |- | 27 км | [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] | | {{Таблічка-by|М|1}} {{Таблічка-eu|30}} |} == Гл. таксама == * [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі]] == Спасылкі == * [http://www.belavtodor.belhost.by Дэпартамент БЕЛАЎТАДОР] {{Дарогі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Р001}} [[Катэгорыя:Дарогі Беларусі]] tst2g5n0y9bu6nm2s3wqq6pbngnf4du 0 179476 5166774 4625179 2026-07-17T00:15:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166774 wikitext text/x-wiki {{Востраў |Назва = Сент-Кітс |Нацыянальная назва = en/Saint Kitts |Карта = Сент-Кітс і Невіс.svg |Архіпелаг = Малыя Антыльскія астравы |Акваторыя = Карыбскае мора |Краіна = Сент-Кітс і Невіс |Пазіцыйная карта = Вест-Індыя |Рэгіён = |Раён = |UTC = UTC-4 |lat_dir = N |lat_deg = 17 |lat_min = 15 |lat_sec = |lon_dir = W |lon_deg = 62 |lon_min = 40 |lon_sec = |CoordScale = |Плошча = 169 |Вышыня = 1156 |Насельніцтва = 39200 |Год = 2006 |Выява = Panoramic view of St kitts (1254372992).jpg |Подпіс выявы = Панарама ўзбярэжжа |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сент-Кітс''' ({{lang-en|Saint Kitts}}) або '''Сент-Крыстафер''' ({{lang-en|Saint Christopher}}) — [[востраў]] у групе Паўночных Падветраных [[Малыя Антыльскія астравы|Малых Антыльскіх астравоў]]. Частка [[Сент-Кітс і Невіс|Федэрацыі Сент-Кітс і Невіс]]. На востраве размешчана сталіца дзяржавы — [[Бастэр|горад Бастэр]]. Плошча — 169 км². Насельніцтва — 39 200 чал. (2006 г.) == Геаграфія і прырода == [[Файл:Stkitts-view-lookingatsea.jpg|thumb|left|Паўднёва-заходняя частка Сент-Кітс]] Востраў Сент-Кітс знаходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага басейна]]. Уяўляе сабою два кавалкі [[суша|сушы]], выцягнутыя з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход, злучаныя перасмыкам (каля 610 м у шырыню). Паўночна-заходняя частка па плошчы значна пераўзыходзіць паўднёва-ўсходнюю. Агульная даўжыня — 31 км, найбольшая шырыня — 9,2 км. На паўднёвым усходзе Сент-Кітс аддзелены вузкім [[праліў|пралівам]] Нараўс (2,9 км) ад суседняга [[востраў Невіс|вострава Невіс]]. Востраў уяўляе сабою ланцуг [[вулкан]]аў. Найбольш старажытны месціцца на паўднёвым усходзе. Ён [[вывяржэнне вулкана|вывяргаўся]] прыкладна 2,5 млн гадоў таму. Перасмык, які злучае 2 часткі вострава, складаецца з 9 старажытных вулканаў, якія моцна пацярпелі ад [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]]. У выніку пранікнення ў чашы іх [[Кальдэра|кальдэр]] марской [[вада|вады]] ўтварыліся салёныя [[лагуна|лагуны]]. Найбольшай з іх з’яўляецца Грэйт-Солт-Понд ({{lang-en|Great Salt Pond}}, літаральна «Вялікая Салёная сажалка»). Вулканы паўночна-заходняй часткі адносна маладыя (1 — 2 млн гадоў), а таму больш высокія. [[Гара]] Ліамуіга — найвышэйшы пункт вострава Сент-Кітс. Гэта [[стратавулкан]] вышынёй да 1156 м, маладзейшы за 1 млн гадоў. [[Геалогія|Геолагі]] мяркуюць, што апошнія сур’ёзныя вывяржэнні на паўночным захадзе адбыліся больш за 40 тысяч гадоў таму. [[Клімат]] трапічны вільготны. Сярэднегадавая тэмпература — каля +24-27° C. Дзякуючы сталым [[вецер|вятрам]], сапраўды спякотнае надвор’е здараецца рэдка. Горы паўночнага захаду затрымліваюць шмат вільгаці. Тут выпадае да 1524 мм [[дождж|дажджу]] ў год. На ўзбярэжжы — каля 406 мм. На паўднёвым захадзе пераважае [[пустыня|пустынны]] ландшафт з [[ксерафіты|ксерафітнымі]] [[куст|хмызнякамі]]. У гарах растуць [[папарацепадобныя|папарацевыя]] і шырокалісцевыя [[лес|лясы]]. Бераг атачаюць [[пясок|пясчаныя]] [[пляж]]ы і [[каралавыя рыфы]]. [[Фаўна]] вострава прадстаўлена пераважна [[птушкі|птушкамі]], [[казуркі|казуркамі]], [[амфібіі|амфібіямі]] і [[паўзуны|паўзунамі]]. Асаблівую цікавасць для [[экалогія|эколагаў]] маюць [[марскія чарапахі]], якія размножваюцца на мясцовых пляжах. == Гісторыя == [[Файл:Basseterre st georges angl.jpeg|thumb|left|Англіканскі касцёл Св. Георгія ў Бастэры]] Каля 2100 гадоў таму Сент-Кітс быў населены [[індзейцы|індзейцамі]], выхадцамі з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]], якія займаліся [[рыбалоўства]]м і [[паляванне]]м і не ведалі [[кераміка|керамікі]]. У канцы 1 тысячагоддзя н. э. іх выціснулі [[аравакі]]-''ігнеры'', [[культура|культурна]] блізкія да [[таіна]] [[Вялікія Антыльскія астравы|Вялікіх Антыльскіх астравоў]]. Яны развівалі [[сельская гаспадарка|сельскую гаспадарку]]. Незадоўга да прыходу [[Еўропа|еўрапейцаў]] Сент-Кітс заваявалі [[карыбы]]. У [[1493]] г. востраў быў адкрыты [[Хрыстафор Калумб|Хрыстафорам Калумбам]] і атрымаў імя ў гонар [[Святы Хрыстафор|Святога Хрыстафора]]. Фармальна Сент-Кітс быў далучаны да [[Іспанія|Іспаніі]], але з-за супраціўлення карыбаў [[іспанцы]] не спяшаліся з [[Калонія, міграцыя|каланізацыяй]]. У [[1538]] г. на востраве было створана [[Францыя|французскае]] паселішча, аднак яно праіснавала вельмі кароткі час. У [[1623]] г. англічане стварылі на Сент-Кітсе адну са сваіх першых калоній у [[Вест-Індыя|Вест-Індыі]]. У [[1625]] г. французскія [[карсары]] са згоды англічан таксама заснавалі калонію. Аб’яднанне звычайна непрымірымых супернікаў было важным, паколькі яны сумесна ваявалі з карыбамі, што атакавалі еўрапейскія паселішчы з [[гара|гор]]. У [[1627]] г. пасля вынішчэння значнай часткі індзейцаў каланісты заключылі паміж сабой пагадненне аб падзеле Сент-Кітса па горнай градзе. Але ў [[1629]] г. іспанцы разбурылі абедзве калоніі. Пасля [[1630]] г. англічане здолелі вярнуцца. Для абароны сваіх уладанняў яны пабудавалі магутныя ўмацаванні. Асаблівае значэнне мела [[крэпасць Брымстоўн-Хіл]], ператвораная ў наш час у [[нацыянальны парк]]. Да [[1782]] г. востраў некалькі разоў пераходзіў у рукі французаў. Брытанская калонія на Сент-Кітсе доўгі час заставалася адной з найбольш развітых у Вест-Індыі. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. асноўнай галіной [[эканоміка|эканомікі]] стала вырошчванне [[цукровы трыснёг|цукровага трыснягу]] і [[тытуню]]. На створаных англічанамі плантацыях працавалі [[афрыка]]нскія чарнаскурыя [[рабства|рабы]]. У канцы XVIII ст. на Сент-Кітсе таксама мелася [[прамысловасць]] — вытворчасць [[цукар|цукру]] і [[ром]]у, рамонт [[судна]]ў і [[драўніна|драўляных]] [[Бочка|бочак]] для транспартыроўкі грузаў. У [[1783]] г. было адкрыта першае месца для адпачынку [[турызм|турыстаў]] на геатэрмальных крыніцах. Адмена рабства ў [[1834]] г. прывяла да крызісу вытворчасці цукру ў брытанскіх калоніях. Аднак насельнікі Сент-Кітса здолелі захаваць адносна добры [[узровень жыцця|ўзровень жыцця]] дзякуючы шырокаму [[гандаль|гандлю]]. У [[1882]] г. улады [[Метраполія, дзяржава|метраполіі]] аб’ядналі Сент-Кітс, суседнія [[Востраў Невіс|Невіс]] і [[Ангілья|Ангілью]] ў адзіную калонію, якая атрымала ў [[1968]] г. самакіраванне. У [[1971]] г. Ангілья аддзялілася і была пераўтворана ў самастойную заморскую тэрыторыю. [[19 верасня]] [[1983]] г. [[Сент-Кітс і Невіс]] атрымалі незалежнасць. == Культура == Асноўнае насельніцтва Сент-Кітс складаюць кітсіанцы ({{lang-en|Kittitians}}) — прамыя нашчадкі чарнаскурых [[рабства|рабоў]] і [[крэолы|крэолаў]], якія размаўляюць на мясцовым [[дыялект|дыялекце]] [[англійская мова|англійскай мовы]]. Большасць вернікаў — [[пратэстантызм|пратэстанты]], каля 10 % — [[каталіцызм|каталікі]]. Народная культура вострава Сент-Кітс мае крэольскі характар. Яна ўвабрала і перапрацавала [[еўрапейскую]], [[афрыка]]нскую і [[Вест-Індыя|вест-індскую]] традыцыі. Асабліва яркім прыкладам гэтага з’яўляецца маляўнічы [[новы год|навагодні]] [[карнавал]], які налічвае больш за 300 гадоў. Ён арганізуецца ў выглядзе шэсця, якое суправаджаецца [[танец|танцамі]] еўрапейскага, афрыканскага і ўласна карыбскага паходжання. Карнавал звычайна пачынаецца з павольнай кадрылі, якая трапіла на востраў у [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. з [[Францыя|Францыі]], і скончваецца рытмічнымі танцамі тамагаўкаў і ўраджаю, запазычанымі з Афрыкі. Штогод у чэрвені арганізуецца [[музыка|музычны]] фестываль. Сярод кітсіанцаў шмат прыхільнікаў [[цырк]]авога [[мастацтва]], акрабатаў і блазнаў. Папулярныя віды [[спорт]]у — [[футбол]] і [[крыкет]]. У [[2002]] г. на Сент-Кітсе быў адкрыт Нацыянальны музей. Найбольш вядомым помнікам ваеннай [[архітэктура|архітэктуры]] з’яўляецца [[крэпасць Брымстоўн-Хіл]], унесеная [[ЮНЕСКА]] ў спіс [[Сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]]. == Спасылкі == * [http://www.caribbeanvolcanoes.com/stkitts/geology.htm The geology of St. Kitts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130903213633/http://caribbeanvolcanoes.com/stkitts/geology.htm |date=3 верасня 2013 }} * [http://www.bio-diversity-nevis.org/Documents/Biodiversity%20Profile%20of%20SKN.pdf Bruce Horwith, Kevel Lindsay, A Biodiversity Profile of St. Kitts and Nevis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080515072930/http://www.bio-diversity-nevis.org/Documents/Biodiversity%20Profile%20of%20SKN.pdf |date=15 мая 2008 }} * [http://www.bio-diversity-nevis.org/Documents/Vegetation%20Classification%20of%20SKN.pdf Bruce Horwith, Kevel Lindsay, A Vegetation Classification of St. Kitts and Nevis] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080513153531/http://www.bio-diversity-nevis.org/Documents/Vegetation%20Classification%20of%20SKN.pdf |date=13 мая 2008 }} * [http://www.stkittstourism.kn stkittstourism.kn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070409144226/http://www.stkittstourism.kn/ |date=9 красавіка 2007 }} * [http://www.stkittsheritage.com stkittsheritage.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181224234214/http://stkittsheritage.com/ |date=24 снежня 2018 }} * [http://stkitts-guide.info/past.and.present/history/ History of St. Kitts] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131026014504/http://stkitts-guide.info/past.and.present/history/ |date=26 кастрычніка 2013 }} * [http://www.everyculture.com/wc/Rwanda-to-Syria/Kittitians-and-Nevisians.html Kittitians and Nevisians] [[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]] [[Катэгорыя:Малыя Антыльскія астравы]] [[Катэгорыя:Сент-Кітс і Невіс|Сент]] dlwjomipe5rtp1pfobro5ypycovztkn 10 183710 5166554 5166146 2026-07-16T12:57:57Z StarDeg 16311 5166554 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |загаловак = [[Спіс міністраў абароны Украіны|Міністры абароны Украіны]] |колер = |выява = [[Выява:Штандарт Міністра оборони України.svg|60px|Штандар Мінабароны Украіны]] |выява2 = [[Выява:Emblem of the Ministry of Defence of Ukraine.svg|60px|Штандар Мінабароны Украіны]] |утрыманне = {{nobr|[[Канстанцін Пятровіч Марозаў|Канстанцін Марозаў]] •}} {{nobr|[[Іван Васільевіч Біжан|Іван Біжан]] (в.&nbsp;а.) •}} {{nobr|[[Віталь Рыгоравіч Радзецкі|Віталь Радзецкі]] •}} {{nobr|[[Валерый Мікалаевіч Шмароў|Валерый Шмароў]] •}} {{nobr|[[Аляксандр Іванавіч Кузьмук|Аляксандр Кузьмук]] •}} {{nobr|[[Уладзімір Пятровіч Шкідчанка|Уладзімір Шкідчанка]] •}} {{nobr|[[Яўген Кірылавіч Марчук|Яўген Марчук]] •}} {{nobr|[[Аляксандр Іванавіч Кузьмук|Аляксандр Кузьмук]] •}} {{nobr|[[Анатоль Сцяпанавіч Грыцэнка|Анатоль Грыцэнка]] •}} {{nobr|[[Юрый Іванавіч Еханураў|Юрый Еханураў]] •}} {{nobr|[[Валерый Уладзіміравіч Івашчанка|Валерый Івашчанка]] (в.&nbsp;а.) •}} {{nobr|[[Міхаіл Браніслававіч Ежаль|Міхаіл Ежаль]] •}} {{nobr|[[Дзмітрый Альбертавіч Саламацін|Дзмітрый Саламацін]] •}} {{nobr|[[Павел Валянцінавіч Лебедзеў|Павел Лебедзеў]] •}} {{nobr|[[Валерый Віктаравіч Геляцей|Валерый Геляцей]] •}} {{nobr|[[Сцяпан Цімафеевіч Палтарак|Сцяпан Палтарак]] •}} {{nobr|[[Андрэй Паўлавіч Загараднюк|Андрэй Загараднюк]] •}} {{nobr|[[Андрэй Васільевіч Таран|Андрэй Таран]] •}} {{nobr|[[Аляксей Юр’евіч Рэзнікаў|Аляксей Рэзнікаў]] •}} {{nobr|[[Рустэм Энверавіч Умераў|Рустэм Умераў]] •}} {{nobr|[[Дзяніс Анатольевіч Шмыгаль|Дзяніс Шмыгаль]] •}} {{nobr|[[Міхаіл Альбертавіч Фёдараў|Міхаіл Фёдараў]] }} }} <includeonly>[[Катэгорыя:Міністры абароны Украіны]]</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Міністры Украіны|Абароны]] </noinclude> pakikcizcqrrk6zmlhl3o2l55g5eqpe 4 185549 5166668 5082559 2026-07-16T21:22:12Z Ueschar 151377 5166668 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} == З англійскай вікіпедыі == * [[:en:Air-Cobot|Air-Cobot]] [[Air-Cobot]] * [[:en:North Atlantic right whale| North Atlantic right whale]] [[Паўночны гладкі кіт]] * [[:en:Physcomitrella patens| Physcomitrella patens]] [[Physcomitrella patens]] * [[:en:Ag Apolloni|Ag Apolloni]] [[Аг Апалоні]] * [[:en:Energy transition|Energy transition]] [[Энергетычны пераход]] * [[:en:Ardipithecus ramidus|Ardipithecus ramidus]] [[Ardipithecus ramidus]] * [[:en:Andrei Ostapovich|Andrei Ostapovich]] [[Андрэй Астаповіч]] * [[:en:Dangerous Acts Starring the Unstable Elements of Belarus|Dangerous Acts Starring the Unstable Elements of Belarus]] [[Небяспечныя акты з удзелам няўстойлівых элементаў Беларусі]] * [[:en:Messed Up|Messed Up]] [[Messed Up]] * [[:en:List of Intangible Cultural Heritage elements in Iran|List of Intangible Cultural Heritage elements in Iran]] [[Спіс элементаў нематэрыяльнай культурнай спадчыны ў Іране]] == З баскскай вікіпедыі == * [[:eu:Poliziaren gehiegikeria|Poliziaren gehiegikeria]] [[Жорсткасць паліцыі]] == З беларускай (тарашкевіца) вікіпедыі == * [[:be-tarask:Сьпіс вядомых асобаў Пружаншчыны|Сьпіс вядомых асобаў Пружаншчыны]] [[Вядомыя асобы Пружаншчыны]] * [[:be-tarask:Сьпіс вуліц Пружанаў|Сьпіс вуліц Пружанаў]] [[Спіс вуліц Пружанаў]] * [[:be-tarask:Гісторыя Пружанаў|Гісторыя Пружанаў]] [[Гісторыя Пружанаў]]{{Зроблена}} * [[:be-tarask:Шаблён:Зьніклыя беларусы|Зніклыя беларусы]] [[Шаблон:Зніклыя беларусы]]{{Зроблена}} * [[:be-tarask:Хваляваньні ў Менску (1970)|Хваляваньні ў Менску (1970)]] [[Хваляванні ў Мінску (1970)]]{{Зроблена}} * [[:be-tarask:Марш за свабоду (Берасьце, 2020)|Марш за свабоду (Брэст, 2020)]] [[Марш за свабоду (Брэст, 2020)]] * [[:be-tarask:Беларускі народны трыбунал|Беларускі народны трыбунал]] [[Беларускі народны трыбунал]] * [[:be-tarask:Алег Бябенін|Алег Бябенін]] [[Алег Мікалаевіч Бябенін]]{{Зроблена}} * [[:be-tarask:Турма №8|Турма №8]] [[Турма №8]] * [[:be-tarask:Мікіта Ліхавід|Мікіта Ліхавід]] [[Мікіта Ліхавід]] * [[:be-tarask:Катэгорыя:Фігуранты справы аб масавых беспарадках 19 сьнежня 2010 году|Катэгорыя:Фігуранты справы аб масавых беспарадках 19 сьнежня 2010 году]] [[:Катэгорыя:Фігуранты справы аб масавых беспарадках 19 снежня 2010 года]] * [[:be-tarask:Ільля Васілевіч|Ільля Васілевіч]] [[Ілля Васілевіч]] * [[:be-tarask:Станіслаў Асееў|Станіслаў Асееў]] [[Станіслаў Уладзіміравіч Асееў]]{{Зроблена}} * [[:be-tarask:79-я асобная дэсантна-штурмавая брыгада (Украіна)]] [[79-я асобная дэсантна-штурмавая брыгада (Украіна)]]{{Зроблена}} * [[:be-tarask:Tor Band|Tor Band]] [[Tor Band]]{{Зроблена}} == З кітайскай вікіпедыі == == З нямецкай вікіпедыі == == З польскай вікіпедыі == * [[:pl:Szablon:Przejście graniczne infobox|Szablon:Przejście graniczne]] {{ш|Пункт пропуску}} * [[:pl:Ruch Przyszłości|Ruch Przyszłości]] [[Рух Будучыні]] * [[:pl:Mister X|Mister X]] [[Mister X]] == З рускай вікіпедыі == * [[:ru:Free Media Awards|Free Media Awards]] [[Free Media Awards|Free Media Awards (Вольная прэса Усходняй Еўропы)]] * [[:ru:А я сейчас вам покажу, откуда на Беларусь готовилось нападение|А я сейчас вам покажу, откуда на Беларусь готовилось нападение]] [[А зараз я вам пакажу, адкуль рыхтаваўся напад на Беларусь]] * [[:ru:Агентство Телевизионных Новостей|Агентство Телевизионных Новостей]] [[Агенцтва Тэлевізійных Навін]] * [[:ru:Традиции и обычаи Азербайджана|Традиции и обычаи Азербайджана]] [[Традыцыі і звычаі Азербайджана]] * [[:ru:Мир (телерадиокомпания)|Мир (телерадиокомпания)]] [[Мір (тэлерадыёкампанія)]] * [[:ru:ТРК «Брест»|ТРК «Брест»]] [[Брэст (тэлерадыёкампанія)]] * [[:ru:ТРК «Могилёв»|ТРК «Могилёв»]] [[Магілёў (тэлерадыёкампанія)]] * [[:ru:Исчезновения людей в Беларуси|Исчезновения людей в Беларуси]] [[Знікненні людзей у Беларусі]] * [[:ru:Крёстный батька|Крёстный батька]] [[Хросны бацька (2010—2011)|Хросны бацька]] * [[:ru:Биктагирова, Мадина Ульфатовна|Биктагирова, Мадина Ульфатовна]] [[Мадына Ульфатаўна Біктагірава]] * [[:ru:Шмолик, Сергей Петрович|Шмолик Сергей Петрович]] [[Сяргей Пятровіч Шмолік]] * [[:ru:Мурашко, Александр (фигурист)|Мурашко, Александр (фигурист)]] [[Аляксандр Мурашка]] * [[:ru:Депортация украинских детей в Беларусь|Депортация украинских детей в Беларусь]] [[Дэпартацыя ўкраінскіх дзяцей у Беларусь]] * [[:ru:Депортация украинских детей в Россию|Депортация украинских детей в Россию]] [[Дэпартацыя ўкраінскіх дзяцей у Расію]] * [[:ru:Теребов, Сергей Евгеньевич|Теребов, Сергей Евгеньевич]] [[Сяргей Яўгенавіч Церабаў]] * [[:ru:Ковчег (организация)|Ковчег (организация)]] [[Каўчэг (арганізацыя)]] * [[:ru:Кумец, Владимир Владимирович|Кумец, Владимир Владимирович]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумец]] * [[:ru:Хронология протестов в Беларуси (2020—2021)|Хронология протестов в Беларуси (2020—2021)]] [[Храналогія пратэстаў у Беларусі (2020—2021)]] == З украінскай вікіпедыі == * [[:uk:Стецько Ярослав Семенович|Стецько Ярослав Семенович]] [[Яраслаў Сямёнавіч Стэцько]] * [[:uk:Стецько Ярослава Йосипівна|Стецько Ярослава Йосипівна]] [[Яраслава Іосіфаўна Стэцько]] * [[:uk:Катаріна Барлі|Катаріна Барлі]] [[Катарына Барлі]] * [[:uk:PostScriptum|PostScriptum]] [[PostScriptum]] * [[:uk:Новая газета|Новая газета]] [[Новая газета (Расія)]] == З французскай вікіпедыі == {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Службовыя]] 0bttiyz2bwf21fsjm7mvbfijge2zhyp 100 193297 5166605 5163444 2026-07-16T15:51:10Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5166605 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Саркома Капашы|2026-07-16T09:21:43Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Ян Эвангеліста Пуркіне|2026-07-09T08:18:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Рабкі (род птушак)|2026-07-07T11:07:05Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Рабковыя|2026-07-03T13:16:08Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|Зеленагорск (манул)|2026-06-28T16:55:55Z|Biathlon}} {{Новы артыкул|Уладзімір Васілевіч Друшчыц|2026-06-22T19:14:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Высыпка|2026-06-07T18:25:14Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кайданкі|2026-06-07T07:03:16Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Кайданы|2026-06-06T18:18:03Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Сасна веймутава ў сядзібе акадэміка В. В. Пашкевіча|2026-06-05T20:06:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Макадамія|2026-06-03T13:00:41Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Аўсяніца лугавая|2026-06-01T18:05:49Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Лебядзіны заказнік|2026-06-01T17:09:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Падсады (заказнік)|2026-06-01T17:04:19Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дакудаўскі заказнік|2026-06-01T16:42:53Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Салтан Кекезавіч Магаметаў|2026-06-01T14:43:13Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Луі Жан Мары Дабантон|2026-06-01T09:14:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мінскі японскі сад|2026-05-30T10:51:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Пушча|2026-05-25T06:46:19Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> kd2jy2ap58kkcltvu62wxiq19xmfb34 100 193441 5166602 5166340 2026-07-16T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5166602 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дарога Р58|2026-07-15T21:54:33Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Дарога Р43|2026-07-14T23:08:13Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|2-і завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T15:08:36Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T14:43:47Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Помнік Мінаю Піліпавічу Шмырову (Віцебск, вуліца Шмырова)|2026-07-13T19:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Помнік Мінаю Піліпавічу Шмырову (Віцебск, вуліца Чэхава)|2026-07-13T19:33:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Несцерава (Мінск)|2026-07-12T12:56:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|XVIII Рэспубліканскі конкурс на найлепшы архітэктурны твор|2026-07-11T10:41:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Венсан Кальбо|2026-07-11T10:10:17Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Тадэвуш Фурдына|2026-07-11T08:13:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Могілкі Маціса|2026-07-10T11:22:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Могілкі Райніса|2026-07-09T12:18:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Айварс Гулбіс|2026-07-09T11:49:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лясныя могілкі (Рыга)|2026-07-09T11:39:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Канстанцінс Пэкшэнс|2026-07-09T11:26:06Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Энергетычны праезд (Мінск)|2026-07-09T10:41:19Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Карал Пуркіне|2026-07-09T08:33:38Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Ян Эвангеліста Пуркіне|2026-07-09T08:18:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Яніс Алксніс|2026-07-09T06:57:07Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sl6htck6cfcnw9hqicpm8katsmqgi22 100 193443 5166609 5165062 2026-07-16T15:52:05Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5166609 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Вовов|2026-07-16T13:31:08Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|2026-06-29T14:13:44Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|2026-06-29T10:25:06Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|2026-06-29T08:37:38Z|~2026-37208-86}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|2026-06-28T09:20:41Z|~2026-37290-08}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|2026-06-27T17:50:27Z|~2026-36917-71}} {{Новы артыкул|Ураджай (стадыён, Нясвіж)|2026-06-19T08:08:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2wp8yy81thjenmuv6zp3f56pvfenq8t 0 194510 5166577 5057623 2026-07-16T13:50:46Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5166577 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Жонка = Марыя Пятроўна Фет-Шэншына | Бацька = Апанас Неафітавіч Шэншын }} '''Апанас Апанасавіч Фет''' ({{lang-ru|Афанасий Афанасьевич Фет}}; першыя 14 і апошнія 19 гадоў жыцця афіцыйна насіў прозвішча ''Шэншы́н''; {{ДН|5|12|1820|23|11}}, маёнтак Навасёлкі, [[Мцэнскі павет]], [[Арлоўская губерня]] — {{ДС|3|12|1892|21|11}}, [[Масква]]) — рускі [[паэт]]-лірык, [[перакладчык]] і [[мемуарыст]]. == Біяграфія == У [[1844 год]]зе скончыў [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскі ўніверсітэт]]. З [[1845 год]]а знаходзіўся на вайсковай службе, з [[1858 год]]а — у адстаўцы. Першы зборнік вершаў «Лірычны пантэон» выйшаў у [[1840 год]]зе. Творчасць Фета стала новым этапам у рускай [[рамантызм|рамантычнай]] паэзіі. Яго вершы адметныя пранізлівым лірызмам у апісанні дакладных карцін прыроды і імкненняў душы. Яны вылучаюцца музычнасцю, меладычнасцю, разнастайнасцю рытмаў і гукаў. У 1850—1856 гадах выйшлі дзве часткі зборніка «Вершы». З 1860-х гадоў у паэзіі Фета з’явіліся матывы трагізму, дысгармоніі і тугі. У 1883—1891 гадах выйшлі чатыры выпускі зборніка «Вячэрнія агні». Аўтар рэалістычнай аповесці «Сям’я Гольц» (1870), цыклаў нарысаў, апавяданняў і навел «З вёскі» і «Запіскі вольнанаёмнай працы», кніг «Мае ўспаміны» (часткі 1—2, 1890) і «Раннія гады майго жыцця», апублікаванай у 1893 годзе. Перакладаў на [[руская мова|рускую мову]] творы антычных і ўсходніх аўтараў, а таксама «[[Фаўст (трагедыя)|Фаўста]]» [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Іагана Вольфганга фон Гётэ]] (часткі 1—2, 1882—1888), творы [[Генрых Гейнэ|Генрыха Гейнэ]], [[Джордж Гордан Байран|Джорджа Байрана]], [[П’ер-Жан дэ Беранжэ|П’ера-Жана дэ Беранжэ]], [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]], а таксама кнігу [[Артур Шапенгаўэр|Артура Шапенгаўэра]] «[[Свет як воля і ўяўленне]]» (1881). Шматлікія вершы Фета пакладзены на музыку [[Антон Сцяпанавіч Арэнскі|Антонам Арэнскім]], [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|Міліем Балакіравым]], [[Аляксандр Львовіч Гурылёў|Аляксандрам Гурылёвым]], [[Сяргей Васільевіч Рахманінаў|Сяргеем Рахманінавым]], [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|Мікалаем Рымскім-Корсакавым]] і [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|Пятром Чайкоўскім]]. На [[беларуская мова|беларускую мову]] творы Фета перакладалі [[Васіль Жуковіч]], [[Юрась Свірка]], У. Данілаў і П. Макарэвіч. У [[2024 год]]зе выйшаў том выбранай лірыкі ў перакладзе [[Георгій Леанардавіч Ліхтаровіч|Георгія Ліхтаровіча]].<ref>Фет А. ''Выбраная лірыка'' / пер. Г. Ліхтаровіча. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2024. — 110 с. — (Паэты планеты).</ref> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Фет Апанас Апанасавіч||}} == Спасылкі == {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фет Апанас Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Паэты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на рускую мову]] p955nwr4rn799sticdre4jelgn9ane0 0 201866 5166828 4983983 2026-07-17T04:47:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166828 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Скіфія |саманазва = |статус = |гімн = |сцяг = |апісанне_сцяга = |герб = |апісанне_герба = |карта = Scythia-Parthia 100 BC.png |апісанне = Карта Скіфіі і Парфіі ў I ст. да н.э. |p1 = |flag_p1 = |p2 = |flag_p2 = |p3 = |flag_p3 = |p4 = |flag_p4 = |утворана = VIII стагоддзе да н.э. |ліквідавана = III ст. н.э. |s1 = |flag_s1 = |s2 = |flag_s2 = |s3 = |flag_s3 = |s4 = |flag_s4 = |дэвіз = |сталіца = [[Неапаль Скіфскі]] (III стагоддзе да н.э. - III стагоддзе н.э.) |гарады = |мова = |валюта = |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = |насельніцтва = |форма_кіравання = |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 =[[Ішкуза]] (VIII-VII ст. да н.э.) |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |заўв = }} '''Скі́фія''' ({{lang-el|Σκυθία}}) — ва ўяўленні антычнай геаграфіі вобласць рассялення групы народаў, аб'яднаных пад назвай [[Скіфы|скіфаў]] (зборная назва групы іранамоўных качавых і паўкачавых плямёнаў [[1 тысячагоддзе да н.э.|1-га тысячагоддзя да н.э.]] — першых стагоддзяў н.э. у антычных крыніцах). Усходнія скіфы нярэдка згадваюцца пад імем [[Сакі, плямёны|сакаў]]. == Склад народаў і асяроддзе == {{main|Скіфы}} [[Герадот]] са спасылкай на паэму «[[Арыстэй, міфалогія#Арыстэй з Праконеса|Арыстэй з Праконеса]]» адзначаў, што ўласна скіфы жывуць да [[Іседоны|іседонаў]], ад якіх [[Арыстэй, міфалогія|Арыстэй]] і запазычыў асноўныя звесткі. За іседонамі жывуць [[арымаспы]] — аднавокія людзі; за арымаспамі — «якія пільнуюць золата [[грыфы]]», а яшчэ вышэй за імі — [[гіпербарэі]] на мяжы з морам. Усе гэтыя народы, акрамя гіпербарэяў, па словах Арыстэя, увесь час ваявалі з суседзямі, прычым першымі пачалі вайну арымаспы. Вытокі [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейства]], уключаючы скіфаў, у часы прыручэння коней на абшарах на паўноч ад [[Каспійскае мора|Каспія]] і [[Чорнае мора|Чорнага мора]] паказваюць прыхільнікі [[Курганная гіпотэза|курганнай гіпотэзы]]. Паводле адной з гіпотэз, скіфаў злучалі з носьбітамі [[Сеймінска-турбінская культура|сеймінска-турбінскай культуры]], якая існавала да 38 — 35 стагоддзяў назад, аднак у наш час выкарыстоўваецца тэрмін «[[сеймінска-турбінскі феномен]]», паколькі хуткае распаўсюджванне пэўных відаў зброі было надкультурнай і кароткачасовай з'явай, хоць і мела наступства ў еўразійскім рэгіёне. Ёсць і сувязі арымаспа-іседонскай вайны з больш раннімі культурамі. Арымаспы выгналі іседонаў з іх краіны, затым іседоны выцеснілі скіфаў, а [[кімерыйцы]], якія жылі ля Паўднёвага (Чорнага) мора, пад напорам скіфаў пакінулі сваю радзіму. [[Выява:Scythian Warriors.jpg|thumb|300 px|Скіфы. Рэльеф чашы з кургана Куль-Оба ([[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітаж]]).]] З апісанняў Герадота і іншых антычных аўтараў вядома, што ў цэлым Скіфія аб'ядноўвала некалькі дзясяткаў антычных народаў, з якіх да часоў Герадота свае царствы і цароў мелі [[царскія скіфы]], [[саўраматы]], [[Таўры, народ|таўры]], [[масагеты]], [[агафірсы]], [[гелоны]], [[меланхлены]], [[андрафагі]], [[неўры]], [[будзіны]], [[аланы]]. Паўночныя часткі ўласна Скіфіі, якія распасціраліся ўнутр мацерыка і ўверх па [[Дунай|Істры (Дунаі)]], межавалі спачатку з агафірсамі (ім аддаюць тэрыторыю [[Карпаты|Карпат]]), затым з неўрамі (часцей тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]), потым з андрафагамі (часцей звязваюць з [[Балты|балтамі]]) і з [[Меланхлены|меланхленамі]]. Але гэтыя межы ўмоўныя, бо ў сувязі з уварваннем войскаў [[Дарый I|Дарыя I]] каля [[514 да н.э.|514]]-[[512 да н.э.|512 гадоў да н.э.]] усе цары правялі агульны Савет цароў Вялікай Скіфіі (Герадот. Кн. 4.102), што гаворыць пра каардынацыю дзеянняў народаў на велізарнай тэрыторыі. Пазней на тэрыторыі, якую антычныя і візантыйскія аўтары працягвалі зваць Скіфіяй, з'явіліся і іншыя народы: вобласці [[Сарматыя|Сарматыі]], [[Готыя|Готыі]], [[Гунія|Гуніі]], [[Паўночныя архонцтвы|паўночных архонцтваў]] часоў [[Візантыя|Візантыі]] і затым [[Русь|Русі]] ад нізоўяў Дуная<ref>Иванчик А. И. Накануне колонизации. Северное Причерноморье и степные кочевники VIII—VII вв. до н. э. в античной литературной традиции: фольклор, литература и история. Pontus Septentrionalis III. Русское издание Pontus Septentrionalis III. Москва, Берлин: Палеограф ,2005 312 с., в том числе 14 иллюстраций ISBN 5-89526-015-2</ref>. Паводле паведамленняў [[Лаўрэнцеўскі летапіс|Лаўрэнцеўскага]] і [[Густынскі летапіс|Густынскага летапісаў]] (пад [[907]] годам) Вялікая Скіфія (''Вялікая скуфь'') складалася з плямёнаў, якія жылі па [[Паўднёвы Буг|Бугу]] і [[Дняпро|Дняпры]] пры ўпадзенні іх у [[Чорнае мора|мора]]. Таксама згадваецца, што [[Булгары|балгары]] прыходзілі на [[Дунай]] з усходу ад [[Хазары|хазараў]], гэта значыць ад скіфаў. == Геаграфія == [[File:Chaldea - Map - The Countries around Chaldea.png|thumb|350px|left|Скіфія (Scythia) на старажытнай карце]] Герадот у 4 кнізе [[Гісторыя, Герадот|Гісторыі]] пачынае апісанне Скіфіі з ракі [[Дунай|Істр]] («першая рака Скіфіі на захадзе», 48), да скіфскіх прытокаў Істра ён адносіў [[Прут (рака)|Пірэт]], Тыярант ([[Олт]]<ref>[http://www.evpatori.ru/gerodot-o-rekax-skifii.html Герадот пра рэкі Скіфіі]</ref> ці [[Сірэт (рака)|Сірэт]]<ref name="ryb">[http://www.fidel-kastro.ru/history/rossia/rybakov/Skif_ger/scif.htm Герадотава Скіфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110219144335/http://www.fidel-kastro.ru/history/rossia/rybakov/Skif_ger/scif.htm |date=19 лютага 2011 }}</ref>), Арар ([[Сірэт (рака)|Сірэт]]<ref name="uk">[http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1295575909 Паказальнік уласных імёнаў, геаграфічных назваў і этнічных груп]</ref>), Напарыс ([[Яламіца (рака)|Яламіца]]<ref name="uk"/>) і Ордэс ([[Арджэш (рака)|Арджэш]]<ref>[http://discoveries.ru/gerodot-i-fukidid-o-balkanskom-poluostrove-i-sredizemnomore.html Герадот і Фукідыд пра Балканскі паўвостраў і Міжземнамор'е] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130826085936/http://discoveries.ru/gerodot-i-fukidid-o-balkanskom-poluostrove-i-sredizemnomore.html |date=26 жніўня 2013 }}</ref>). На ўсход ад Істра знаходзіцца наступная значная рака Скіфіі — [[Днестр|Тырас]] (51). Затым ідзе [[Паўднёвы Буг|Гіпаніс]] (53), на якім стаяла [[Ольвія]] (18). За Гіпанісам на ўсход ідзе вялікая рака [[днепр|Барысфен]], якая ўпадае ў адзін і той жа ліман з Гіпанісам. Мыс паміж дзвюма рэкамі завецца ''Гіпалая'' (53). Аднак дакладнае месца ўпадзення старажытнага Дняпра ў Чорнае мора з'яўляецца прадметам дыскусій. Адны мяркуюць, што Днепр цёк па рэчышчы ракі [[Сінюха, прыток Паўднёвага Буга|Сінюха]]<ref name="scyf">{{Cite web |url=http://www.istorya.ru/book/skifia/06.php |title=ГЕОГРАФИЯ СКИФИИ ПО ГЕРОДОТУ |access-date=23 чэрвеня 2014 |archive-date=20 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020042513/http://www.istorya.ru/book/skifia/06.php |url-status=dead }}</ref>, іншыя адсоўваюць вусце на поўдзень у раён [[Данузлаў|Данузлава]]. Таксама названы прыток Барысфена ''Пантыкап'' (54). Некаторыя даследчыкі атаясамляюць Пантыкап з [[Інгул]]ам<ref name="scyf"/>, іншыя — з [[рака Інгулец|Інгульцам]]<ref>[http://www.kladina.narod.ru/rusanov/rusanov.htm ТАЙНЫ СКИФСКОГО КВАДРАТА]</ref>, а акадэмік Рыбакоў — з [[Ворскла]]й<ref name="ryb"/>. Пантыкап цячэ з поўначы, праходзіць праз [[Гілея, Скіфія|Гілею]] і ўпадае ў Барысфен у 3 днях шляху (90 км) ад яго вусця на ўсход (18). Затым ідзе зніклая рака ''Гіпакірыс'' (55), якая ўпадала ў мора ў раёне [[Керкінітыда|Керкінітыды]] (гэта значыць [[Еўпаторыя|Еўпаторыі]]). Гіпакірыс выцякае з нейкага возера, але фактычна ён уяўляе сабой пратоку Барысфена праз Гер (56). Ад Пантыкапа да Гера ўжо 10 дзён шляху (19), гэта значыць 300 км. Месца падзелу Барысфена на два рукавы знаходзілася ў раёне горада [[Чаркасы]]<ref name="scyf"/>. Некаторыя даследчыкі атаясамляюць Гіпакірыс з Інгульцам<ref>[http://artkavun.kherson.ua/gorod_na_gipakirise.htm Горад на Гіпакірысе]</ref>. Таксама ёсць меркаванне, што вусце Гіпакірыса размяшчалася ў раёне Данузлава, тады як яе верхняе цячэнне ішло ў рэчышчы [[рака Малочная|ракі Малочнай]]<ref>[http://annales.info/skif/small/onomast.htm Анамастыкон еўрапейскіх скіфаў]</ref>. Акадэмік Рыбакоў атаясамляў раку Гіпакірыс з [[рака Конка|Конкай]], а яе вусце размяшчаў у раёне [[Каркініцкі заліў|Каркініцкага заліва]]<ref name="ryb"/> Паводле Клаўдзія Пталамея, Азіяцкая Скіфія пачынаецца па той бок Меатыды ([[Азоўскае мора|Азоўскага мора]]) і ракі Ра ([[Волга]]) і цягнецца на ўсход да [[Манголія|Манголіі]], [[Тыбет]]а і [[Старажытныя кантакты паміж Кітаем і Міжземнамор’ем|Кітая]] (Серыка), на поўдзень — да [[Сагдыяна|Сагдыяны]] і [[Індыя|Індыі]] і на поўнач — да невядомых земляў. У кірунку з захаду на ўсход Азіяцкую Скіфію падзялялі на тую, што з гэтага боку і па той бок Імая, прычым імем Імая пазначалі розныя горныя хрыбты: [[Уральскія горы|Уральскі]], [[Белуртаг]], [[Гімалайскія горы|Гімалайскі]], часцей за ўсё [[Цянь-Шань]]. Старажытныя ведалі рэкі Азіяцкай Скіфіі: акрамя Ра і Окса ([[Сыр-Дар'я]]) — Парапаміс (верагодна [[Об]]), Даік ([[Урал (рака)|Урал]]) і інш. Пра [[Аральскае мора]] старажытныя мелі толькі самае смутнае ўяўленне: рака Іаксарт ([[Аму-Дар'я]]) упадае, паводле [[Страбон]]а, у [[Каспійскае мора]]. Паводле [[Пліній|Плінія]], сакаў жа звалі [[хазары|хазарамі]]. Ён таксама гаворыць пра Вялікую Скіфію, якая ідзе ад [[Дон]]а на ўсход і на поўнач, і пра Малую Скіфію — ад Дона да Дняпра і далей на захад. Страбон таксама гаворыць пра Вялікую ці Азіяцкую Скіфію. Пра скіфаў ён кажа: «старажытная Гісторыя гэтых народаў дакладна невядомая, таму што пісьменнікі яе складалі з выдумак, бачачы, што нечуваныя пачвары былі ў большым ужыванні і павазе, чым апавяданні сапраўдных здарэнняў». == Гл. таксама == * [[Малая Скіфія]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Агбунов М. В.'' Путешествие в загадочную Скифию / Отв. редакторы: д-р истор. наук И. Т. Кругликова, д-р геогр. наук Н. А. Хотинский; Рецензенты: д.и.н. Д. С. Раевский, к.и.н. А. В. Подосинов; Академия наук СССР; Художник Ф. Б. Левченко. — М.: Наука, 1989. — 192, [16] с. — (Страницы истории нашей Родины). — 50 000 экз. — ISBN 5-02-004620-5 (обл.) * ''[[Ігар Канстанцінавіч Фаменка|Фоменко И. К.]]'' Скифия — Тартария — Московия — Россия — взгляд из Европы. Россия на старинных картах. — М.: ООО «Фирма Актеон», 2008. 812 с., ил. * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скі́фія|Зельскі А. Г.|457}} == Спасылкі == * ''Вернадский Г. В.'' [http://rodstvo.ru/rus/hist/ver1.htm Древняя Русь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090301173543/http://rodstvo.ru/rus/hist/ver1.htm |date=1 сакавіка 2009 }} * ''Бонгард-Левин Г. М., Грантовский Э. А.'' [http://www.biblio.nhat-nam.ru/Sk-Ind.pdf От Скифии до Индии. Древние арии: мифы и история.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120106181349/http://www.biblio.nhat-nam.ru/Sk-Ind.pdf |date=6 студзеня 2012 }} — 2 изд., испр. и доп. — М.: Мысль, 1983. — 206 с. * [http://www.slavlib.ru/downloads.php?cat_id=4&download_id=952В.Я. Петрухин, Д. С. Раевский Очерки истории народов России в древности и раннем средневековье М.: Знак, 2004. — 416 с.]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Скіфія| ]] [[Катэгорыя:Туранскія плямёны]] [[Катэгорыя:Гісторыя Еўразіі]] 9uxiz9cs27cvxh4svmxavwrilgd47qr 0 206238 5166616 4644290 2026-07-16T16:42:47Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5166616 wikitext text/x-wiki {{страва}} [[Файл:Fuente fabada wiki.jpg|міні]] '''Боб чорба''' — нацыянальная [[Балгарыя|балгарская]] страва. Назва перакладаецца як «[[Фасолевы суп|суп з фасолі]]». Гэта суп з сухой [[фасоля|фасолі]], [[цыбуля рэпчатая|цыбулі]], [[памідор]]аў, [[мята|мяты]] і [[морква|морквы]]. Мясцовыя варыянты таксама могуць выключаць моркву ці ўключаюць [[перац]], [[бульба|бульбу]], а некаторыя нават і [[мяса]]. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балгарская кухня]] [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] ftss7l5ziaj6uacwoxhdl52ae5wbb6y 0 211140 5166771 4915635 2026-07-16T23:29:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166771 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Селішча}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва =Селішча |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Selyshthe-Gorodor.JPG |подпіс = Сажалка каля цэнтральнай вуліцы |lat_dir =N|lat_deg =55|lat_min =34|lat_sec =30.7 |lon_dir =E|lon_deg =29|lon_min =43|lon_sec =31.6 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Гарадоцкі |сельсавет = Даўгапольскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = 2010 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = беларуская, руская |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = 88 |год перапісу = 2002 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 2139<ref name="post">[http://zip.belpost.by/street/selische-viteb-gorodokskiy-dolgopolskiy Сайт РУП «Белпошта»]{{Недаступная спасылка}}</ref> |паштовы індэкс = 211542<ref name="post" /> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = }} '''Се́лішча''' ({{Lang-ru|Селище}}) — [[аграгарадок]] (да 2010 — вёска<ref name="pr">[http://www.pravo.by/pdf/2011-80/2011_80_9_42250.pdf Решение Городокского районного Совета депутатов 24 декабря 2009 г. № 146 «О преобразовании сельских населённых пунктов а агрогородки»] {{ref-ru}}</ref>) ў [[Даўгапольскі сельсавет|Даўгапольскім сельсавеце]] [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. На рацэ [[Бярноўка]]. За 21 км ад горада [[Гарадок]], за 20 км ад чыгуначнай станцыі [[Чыгуначная станцыя Бычыха|Бычыха]]<ref name="tur">{{кніга|загаловак=Северная Беларусь: Атлас автотуриста|адказны=Гл. ред. И. Чумак|месца=Мн.|выдавецтва=Квадрограф|год=2010|старонкі=7|старонак=48|isbn=978-985-6434-56-6|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. == Гісторыя == У канцы XVIII ст. [[аграгарадок]] у [[Гарадоцкі павет|Гарадоцкім павеце]] [[Полацкая губерня|Полацкай губерні]]. У 1803—1830 гг. казённы маёнтак Сяліцкі ў валоданні жонкі тайнага саветніка Тарбеева, памешчыцы Гарбачэўскай, памешчыкаў Лукашэвіча, Місуна. У 1831 годзе казной маёнтак перададзены ў кіраванне памешчыку Хлюзінскаму. У сярэдзіне 19 ст. маёнтак, цэнтр Селішчанскага староства ў Гарадоцкім павеце [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У 1863 годзе ў Селішчы дзейнічала сельская школа. З 1860-х гг. цэнтр воласці. Працавалі бібліятэка і народнае вучылішча. З 1923 г. Селішча ў Віраўлянскай воласці [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскага павета]]. З 24 жніўня 1924 г. Селішча — цэнтр [[Селішчанскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|сельсавета]] ў Гарадоцкім раёне [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (з 20.2.1938 г. у Віцебскай вобласці). У 1930-х гг. створаны калгас «Чырвоны металіст», працавалі кузня, маслазавод, шавецкая майстэрня, ільнозавод. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з ліпеня 1941 года вёска акупавана нямецкім войскамі. Вызвалена [[19 снежня]] [[1943]] г. у ходзе [[Гарадоцкая аперацыя|Гарадоцкай аперацыі]]<ref name="vsr">[http://vsr.mil.by/2013/12/11/gorodokskaya-operaciya/ Городокская операция] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140813202808/http://vsr.mil.by/2013/12/11/gorodokskaya-operaciya/ |date=13 жніўня 2014 }} {{ref-ru}} // «Белорусская военная газета. «Во славу Родины»</ref>. З 16 ліпеня 1954 года Селішча — вёска ў Даўгапольскім сельсавеце. У розны час у вёсцы дзейнічалі МТС, [[калгас]] «Металіст», бальніца. Вёска была цэнтрам калгаса «Чырвоны Кастрычнік». == Насельніцтва == * 31 рэвізская душа, 3 двары (1785) * 78 жыхароў, 13 двароў (1885) * 101 жыхар, 23 двары (1926) * 108 жыхароў (1959) * 96 жыхароў (1970) * 231 жыхар, 88 двароў (на 1.1.2002) == Інфрастуктура == У Селішчы дзейнічаюць: * Аддзяленне «Чырвоны Кастрычнік» ААТ «Гарадоцкі Райаграснаб» * Селішчанская сельская бібліятэка-клуб (філіял № 48) сеткі публічных бібліятэк Гарадоцкага раёна<ref>[http://interlib.nlb.by/bb/bb/bb_lib.php?region_id=6&lib_id=2253&ministry_id=1&menu_id=1 Бібліятэкі Рэспублікі Беларусь і замежных краін] {{ref-ru}}</ref> * Селішчанская амбулаторыя ўрачэбнай практыкі Гарадоцкай ЦРБ<ref>[http://www.healthcare.by/instinfo.php?orgnum=11726 Каталог «Здравоохранение Беларуси»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311153621/http://www.healthcare.by/instinfo.php?orgnum=11726 |date=11 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}}</ref> * магазін. == Транспарт == Аўтамабільнымі дарогамі Селішча звязана з Гарадком, аграгарадком [[Віраўля]], аграгарадком і чыгуначнай станцыяй [[Бычыха]], вёскамі [[Сураўні]], [[Пралетарск (Гарадоцкі раён)|Пралетарск]], Кісялі і інш. Праз вёску пралягаюць аўтобусныя маршруты Віцебск—Іванаўка, Гарадок—Іванаўка, Гарадок—Ноўка. == Памятныя мясціны == У вёсцы знаходзяцца брацкія вайсковыя могілкі 543 савецкіх воінаў, загінуўшых у 1943—1944 гг. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Памяць: Гарадоцкі р-н: Гіст.-дак. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|адказны=Укл. С. І. Садоўская: Рэд. кал. Н. А. Бурунова і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч|месца=Мн.|выдавецтва=Беларусь|год=2004|старонкі=212, 393, 680, 869—870|старонак=894|isbn=985-01-0546-1|тыраж=2500}} * {{кніга|загаловак=Северная Беларусь: Атлас автотуриста|адказны=Гл. ред. И. Чумак|месца=Мн.|выдавецтва=Квадрограф|год=2010|старонкі=7|старонак=48|isbn=978-985-6434-56-6|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} {{Даўгапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Гарадоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] ervhiop5qffn1j6ry7ig3002fj728m0 0 212653 5166897 4675817 2026-07-17T10:32:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166897 wikitext text/x-wiki [[Файл:SmogNY.jpg|thumb|Смог у [[Нью-Ёрк]]у, від з вяршыні [[Сусветны гандлёвы цэнтр|Сусветнага гандлёвага цэнтра]], 1988 г.]] '''Смог''' (спалучэнне {{lang-en|smoke}} «[[дым]]» і {{lang-en|fog}} «[[туман]]») — [[аэразоль]], які складаецца з дыму, пылу і туману. Накрывае вялікія плошчы ў буйных населеных пунктах у выніку сістэматычнага [[Забруджванне атмасферы|забруджвання]] гарадскога паветра. Назіраюцца два тыпы: * густы туман з дамешкам дыму альбо газавых адкідаў прамысловасці (напрыклад, [[Лондан]]); * заслона з’едлівых [[газ]]аў і аэразоляў падвышанай канцэнтрацыі (без туману), якая ўзнікае пры ўздзеянні [[ультрафіялет]]авай радыяцыі [[Сонца]] ў паветры ў выніку фотахімічных рэакцый, што адбываюцца ў газавых выкідах [[Аўтамабіль|аўтамашын]] і хімічных прадпрыемстваў (напрыклад, [[Лос-Анджэлес]]). Смог звычайна назіраецца пры слабай [[Турбулентнасць|турбулентнасці]] паветра і, адпаведна, пры ўстойлівым размеркаванні тэмпературы паветра на вышыні, асабліва пры [[Інверсія (метэаралогія)|інверсіях]] тэмпературы, пры слабым [[Вецер|ветры]] ці [[Штыль (надвор’е)|штылі]]. == Гісторыя == Упершыню з гэтай з’явай сутыкнуліся жыхары Лондана. Калі яшчэ ў ХІІІ ст. палілі [[вугаль]], то лонданцаў усур’ёз клапаціў пах дыму — лічылася, што ён можа выклікаць захворванні. Упершыню слова «смог» было ўведзена ў 1905 г. Самым моцным з зафіксаваных прыкладаў смогу, які меў сур’ёзныя наступствы, быў смог у г. [[Данора]] ([[ЗША]]) у 1948 г. На працягу 36 гадзін было зарэгістрыравана каля 20 смярцей, сотні людзей адчувалі сябе вельмі дрэнна. Яшчэ болей трагічным быў «[[Вялікі смог]]» у Лондане 1952 г., калі за некалькі дзён памерла каля 4000 чалавек, каля 100 000 захварэла. На сённяшні дзень у буйных гарадах [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] і ЗША смог зрабіўся часткай мінулага з-за актыўных дзеянняў па ахове навакольнага асяроддзя. 30 кастрычніка 2014 г. значны смог быў упершыню зафіксаваны ў г. [[Мінск]]у ([[Беларусь]]). == Тлумачэнне з’явы == Пры поўным згаранні выкапнёвага паліва (вугалю, [[Вуглевадароды|вуглевадародаў]]) утвараюцца досыць бяскрыўдныя прадукты — [[дыяксід вугляроду]] і [[вада]]. Аднак ва ўмовах недахопу [[кісларод]]у ўтвараецца атрутны [[монааксід вуглерода]]. Калі кіслароду ў сумесі яшчэ менш, сярод прадуктаў згарання з’яўляецца цвёрды [[вуглярод]] (у выглядзе сажы). Пры нізкіх тэмпературах і малой колькасці кіслароду разбурэнне вуглевадародаў можа суправаджацца іх [[ізамерызацыя]]й і [[полікандэнсацыя]]й, якія прыводзяць да ўтварэння поліцыклічных араматычных вуглевадародаў, у тым ліку [[бензапірэн]]у, які валодае канцэрагеннымі ўласцівасцямі. Забруджванне паветра могуць выклікаць і прымесі, якія ўваходзяць у склад паліва, у першую чаргу злучэнні [[Сера|серы]]. Яе натуральная доля ў некаторых вуглях можа складаць 6 %. Пры згаранні такога паліва фарміруецца дыяксід серы. Калі ён раствараецца ў кроплях вады, якія [[Кандэнсацыя|кандэнсуюцца]] вакол часцінак дыму, дыяксід серы істотна зніжае яе [[pH]]. «[[Кіслотны туман]]» небяспечны для здароўя, шкодна ўплывае на расліны і жывёл, разбурае металы і будаўнічыя матэрыялы. Сажа і дыяксід серы, якія ўтвараюцца непасрэдна пры згаранні паліва, з’яўляюцца першаснымі забруджвальнікамі паветра. Ва ўмовах вільгаці і туману, што ўласцівыя зімоваму Лондану, яны зрабіліся прычынай распаўсюджвання доўгатэрміновых смогаў, якія прыводзяць да росту захворванняў лёгкіх. Адной з асноўных крыніц смогаў з’яўляецца распаўсюджанне аўтамабільнага транспарту, а таксама лясныя і [[Тарфяны пажар|тарфяныя пажары]] каля буйных гарадоў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смог||59}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SMOG.html?page=0,1 Смог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304234758/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/SMOG.html?page=0,1 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-ru}} // Энцыклапедыя «[[Кругасвет]]» {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Смог|*]] [[Катэгорыя:Азон]] [[Катэгорыя:Аэразоль]] aii4xsa689323z0pdfk1hv4dj0j0dxp 0 214370 5166778 5156962 2026-07-17T00:41:37Z 5166778 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Беларусь | Родны склон = Беларусі | Назва гімна = Мы, беларусы | Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg | На карце = Europe-Belarus.svg | Дата1 = [[X стагоддзе]] | Дата2 = [[XII стагоддзе]] | Дата3 = [[1236]] | Дата4 = [[1569]] | Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]] | Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]] | Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]] | Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]] | Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]] | Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]] | Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта) | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 0 | Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]] | Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]] | Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Рэч Паспалітая]] | Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]] | Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] | Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]] | Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]] | Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}} (ад [[СССР]]) <br/> | Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}} | Мовы = [[беларуская]] і [[руская]] (дэ-юрэ) [[руская]] (дэ-факта) | Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]<br/><br/> * [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] * Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]] * Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]] | Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>(аспрэчваецца з 23.9.2020) * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] * [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]] * [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] | Месца па плошчы = 84 | Плошча = 207 600 | Працэнт вады = 2,22 % | Этнахронім = [[беларусы]] | Месца па насельніцтву = 97 | Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280 | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446<ref>{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}</ref> | Год перапісу = 2019 | Шчыльнасць насельніцтва = 43,3<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]</ref> | Месца па шчыльнасці = 174 | ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023 | Месца па ВУП (ППЗ) = 73 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016 | ВУП (намінал) = 68,86 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2023 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82 | ІРЧП = {{рост}}0,801 | Год разліку ІРЧП = 2024 | Месца па ІРЧП = 69 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}; {{Lang-ru|Респу́блика Белару́сь}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км. Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы). Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання. [[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}</ref>. На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км. Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]]. Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]]. == Назва == {{main|Белая Русь}} Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956</ref>. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]. Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref>. У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь. [[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''. === Праблема наймення на іншых мовах === З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref>. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''. Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''. Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus<ref>[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]</ref>. У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''. == Геаграфія == [[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]] {{main|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]] Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км. Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}. === Рэльеф === {{main|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]] [[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора. в Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў. === Геалогія і глебы === {{main|Геалогія Беларусі}} {{main|Глебы Беларусі}} У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі. Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні. З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы. === Карысныя выкапні === {{main|Карысныя выкапні Беларусі}} На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш. === Клімат === {{main|Клімат Беларусі}} Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу. Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&nbsp;°C на поўначы да 18,5&nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]]. На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см. На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату. === Гідраграфія === {{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]] У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год. Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху. Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)<ref>[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]</ref>. Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот. <gallery mode="packed"> Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]]. Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]]. Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]]. Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]]. Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]]. Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]]. Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера. </gallery> === Флора і фаўна === {{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]] [[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш. [[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]] Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]]. <gallery mode="packed"> Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня. Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены. Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]]. Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]]. Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]]. Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. </gallery> === Ахоўныя тэрыторыі === {{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}} У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі. Ахоўныя прыродныя тэрыторыі: * [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]], * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]], * [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]], * [[Нарачанскі нацыянальны парк]], * [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], * [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў. === Экалогія === Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі<ref>[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}</ref>. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства. У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.<ref>Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}} === Да з’яўлення чалавека === Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя. === Старажытная гісторыя === {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} [[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]] Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]</ref>, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]</ref>, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]</ref> і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі. З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]</ref>. === Полацкае і Тураўскае княствы === {{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}} [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]] [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]] Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]</ref>. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]]. Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]</ref>. У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{main|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]] [[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]] Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]</ref>. Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар. <gallery mode="packed"> Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг). Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай. Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі. </gallery> === Рэч Паспалітая === {{main|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]] [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]] Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]</ref>. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя. Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы. Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць. Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты. Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны. Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды) </gallery> === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}} [[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]] [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]] [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]] У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года. У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам. [[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш). === Беларуская Народная Рэспубліка === {{main|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]] 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала. === Заходняя Беларусь === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === Савецкая Беларусь === {{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}} [[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]] У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]]. 17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы. У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі. У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху. Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху. Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці. Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца. </gallery> === Рэспубліка Беларусь === {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} 27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь. У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.</ref>. 14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання. 29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»<ref>Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.</ref>. 10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»<ref>Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.</ref> Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму. 4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый. Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі. 11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў. У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]]. == Сімволіка == {{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}} [[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]] У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР. Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту. Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]]. <gallery mode="packed"> Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года). Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года. </gallery> <!--=== Дзяржаўны сцяг === {{main|Сцяг Беларусі}} === Дзяржаўны герб === {{main|Герб Беларусі}} === Дзяржаўны гімн === {{main|Гімн Беларусі}}--> == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін. [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання. 24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці. Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў. 17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар. Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады. Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]]. == Палітычныя партыі == {{main|Палітычныя партыі Беларусі}} На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый<ref>{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}</ref>, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]]. == Міжнароднае становішча і знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]] Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў. На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь.  Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў. {{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !Вобласць||<small>Паштовы<br />індэкс</small>||class="unsortable"|<small>Дата<br />заснавання</small>||<small>Плошча<br />км²<br />(на 1.01.2012<!--<ref name="кадастр 2012"/>-->)</small>||<small>Насельніцтва<br />(на 1.01.2019<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>)</small>||<small>Адміністрацыйны цэнтр</small>||class="unsortable"|<small>Сцяг</small>||class="unsortable"|<small>Карта</small> |- | [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 снежня]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 379 456 | [[Брэст]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь <br />(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]] circle 97 79 10 [[Мінск]] desc none </imagemap> |- | [[Віцебская вобласць]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 164 554 | [[Віцебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Гомельская вобласць]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 405 873 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 верасня]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 036 529 | [[Гродна]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Мінская вобласць]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 432 480 | [[Мінск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 049 326 | [[Магілёў]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфічныя звесткі === [[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]] Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]</ref>. Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %<ref>{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}</ref>. З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася. У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center>'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',<br />тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]</center> ---- {| cellpadding=2 style="background:transparent;" |- | [[Мінск]] | align="right" | 1975 |- | [[Гомель]] | align="right" | 535 |- | [[Магілёў]] | align="right" | 380 |- | [[Віцебск]] | align="right" | 370 |- | [[Гродна]] | align="right" | 369 |- | [[Брэст]] | align="right" | 344 |- | [[Бабруйск]] | align="right" | 218 |- | [[Баранавічы]] | align="right" | 179 |- | [[Барысаў]] | align="right" | 143 |- | [[Пінск]] | align="right" | 138 |} </div> У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8<ref>belstat.gov.by</ref>. Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня): * 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)<ref name="belstat1">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}</ref> * 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)<ref>{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by">{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. * 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек<ref>{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). === Рэлігія === [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]] {{main|Рэлігія ў Беларусі}} Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]]. {{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]] [[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]] [[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]] У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]). У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі. Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў. У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду. <gallery mode="packed"> Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]]. Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]). Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе. </gallery> === Мовы === {{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} {{seealso|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]] [[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]] {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} [[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]] [[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]] Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]<ref>{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца<ref name="svab1995">https://www.svaboda.org/a/24100070.html</ref>. Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=191559</ref>. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску. Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі<ref>Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002</ref><ref>Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.</ref><ref>''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.</ref>, Савецкага Саюза<ref>Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136</ref><ref>Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.</ref><ref>Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96</ref> і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}</ref><ref>''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019</ref>. Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]]. У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы. У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]<ref>https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}</ref>, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]] Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]<ref>[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]</ref>, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]<ref>Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]</ref>. Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %. Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.<ref>https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php</ref> У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)</ref>, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)<ref>[https://web.archive.org/web/20120408220824/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)</ref>, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''</ref>. === Грашовая сістэма === {{main|Беларускі рубель}} Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі. === Банкаўская сістэма === {{main|Банкаўская сістэма Беларусі}} Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў. === Сельская гаспадарка === {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009). === Прамысловая вытворчасць === {{main|Прамысловасць Беларусі}} [[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]] Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы. === IT-тэхналогіі === {{актуальнасць|2020 год}} [[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]] [[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]] У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску. === Энергетыка === {{main|Энергетыка Беларусі}} Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС. Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г<ref>Стратегии развития… 2011—2015 годы.</ref>. Будуецца [[Беларуская АЭС]]. === Міжнародны гандаль === Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд). Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2012 |archive-date=10 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210183155/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |url-status=dead }}</ref>. === Турызм === {{main|Турызм у Беларусі}} [[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]] [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]] На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]<ref name="Эканоміка"/>. Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў<!--2012-2014??--> перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці<ref name="Эканоміка"/>. Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]<ref name="Эканоміка"/>. === Транспарт === 28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну. На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт. Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км<ref name="Эканоміка">[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]</ref>. === Водны транспарт === У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе. === Паветраны транспарт === Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]]. У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]]. === Сувязь і камунікацыі === У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн<ref name="Эканоміка"/>. {{у планах}} {{таксама}} * [[Інтэрнэт у Беларусі]], * [[Байнэт]], * [[.by]], * [[Белпошта]]. === Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі === * [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }}, * [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }}, * [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }}, * [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}. == Культура і грамадства == [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]] Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]]. Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры. === Літаратура === {{main|Беларуская літаратура}} [[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]] [[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]] Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры. Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI). Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш). Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі<ref>{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д. <gallery mode="packed"> Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900). Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916). Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917). Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956). Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983). Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978). Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976). Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984). Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991). Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991). Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995) Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003) Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) </gallery> ==== Сучасная беларуская літаратура ==== Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}</ref>. Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш.. Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш.. <gallery mode="packed"> Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946). Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975). Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958). Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977). Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965). Файл:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973). </gallery> === Выяўленчае мастацтва === {{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}} [[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]] [[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]] У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX). Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}</ref>. Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны. Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]]. Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі. У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў. <gallery mode="packed"> Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600. Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630. Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі». Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884. Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903. Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915. Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916. Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925. Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940. Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна». Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982. Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014. Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак. </gallery> === Архітэктура === {{main|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]] [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]] Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="Архитектура">[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}</ref>. У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]<ref>[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]</ref> ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш). <gallery mode="packed"> Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет. Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў. Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі. Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]]. Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны. </gallery> === Музыка === {{main|Музыка Беларусі}} [[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]] Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)<ref>[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]</ref>. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш<ref>[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]</ref>. Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай). [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]] [[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]] [[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]] [[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]] Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]</ref>. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''». Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя. У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна). [[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]… {{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...<ref>[http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ]</ref>.}} <gallery mode="packed"> Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]]. Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]. Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]. Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]]. Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]]. Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]]. Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]]. Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]]. Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. </gallery> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў. У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва: * «Беларуская музычная восень», * «Мінская вясна», * «[[Залаты шлягер]]», * «Музы Нясвіжа». === Тэатр === [[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]] [[Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]] [[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]] [[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]] ;Вытокі ў фальклоры [[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |title=М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР |access-date=8 мая 2017 |archive-date=12 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612004703/http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |url-status=dead }}</ref>. ;Магнацкія тэатры У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш<ref>[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]</ref>. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі. ;Беларускі тэатр у XX стагоддзі Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя. ;Беларускі тэатр сёння Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]<ref>[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}</ref> і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме<ref>[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]</ref>. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]]. Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя. Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]]. У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце. <gallery mode="packed"> Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]». Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка. Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург. </gallery> === Кінематограф === {{main|Кінематограф Беларусі}} [[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]] [[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]] Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]». Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно. Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным<ref>[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]</ref>. У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2020-01-16}}</ref>. Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]]. === Філасофія === Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714). Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680). Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689). Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651). </gallery> Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя. [[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»<ref>[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}</ref>. === Музеі === [[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]] {{main|Спіс музеяў Беларусі}} {{у планах}} === Бібліятэкі === Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў. Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт<ref>{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}</ref>. Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта. === СМІ === {{main|СМІ Беларусі}} {{у планах}} === Навука === {{main|Навука ў Беларусі}} [[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]] Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі). ;Матэматыка Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]]. ;Гістарычная навука [[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]] Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя. ;Эканамічная навука Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя. ;Этнаграфія Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя. Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя. ;Астраномія У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці. ;Касманаўтыка [[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]] [[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]] Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі<ref>[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]</ref>, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])<ref>[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}</ref>. * [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі. {{нарыхтоўка раздзела}} === Спорт === [[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]] {{main|Спорт у Беларусі}} У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы<ref>http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}</ref>. === Нацыянальныя святы === Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі: * [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]], * [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае), * [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын, * 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]], * [[1 мая]] — Свята працы, * [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]], * [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, * [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, * [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае). === Народныя святы === [[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]] Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў. * 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў. * 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы. * сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі. * 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі. * 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]]. * красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]]. * май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску. * ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі. * пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]</ref>. Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый. === Кухня === [[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian national potato meal "draniki" and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]] {{main|Беларуская кухня}} У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]</ref>. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне<ref>[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]</ref>. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках. [[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня. Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя. === Беларускае народнае адзенне === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]] Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]</ref>. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]]. Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Беларусі}} У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць: * Дашкольная адукацыя, * Агульная сярэдняя адукацыя, * Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі, * Сярэдняя спецыяльная адукацыя, * Вышэйшая адукацыя, * Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. === Ахова здароўя === {{у планах}} === Злачыннасць === У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў<ref name=prest.12 />. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі<ref name=prest.3>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў<ref name=prest.2>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў<ref name=prest.3 />), на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)<ref name=prest.3 /><ref name=prest.10>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]<ref name=prest.11>{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца<ref name=prest.12>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)</ref>. Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)</ref> і раней асуджанымі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)</ref> (47,2 %<ref name=prest.10 />). Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %<ref name=prest.2 />, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %<ref name=prest.1>{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)<ref name=prest.4>[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).</ref>. == Узброеныя сілы == === Армія === {{main|Узброеныя сілы Беларусі}} Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт<!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба-->. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)<ref>Паводле звестак у CIA Factbook 2007.</ref>. === Міліцыя === {{main|Міліцыя Беларусі}} {{у планах}} === Спецслужбы === [[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]] Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года<ref name="Абкамітэце">{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}</ref>. Акрамя КДБ у Беларусі існуюць: * [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку), * [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)<ref name="Абцэнтры">{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>, * [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ), * [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Абтаможне">{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, * [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref>http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}</ref>, * [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>http://gpk.gov.by/</ref><ref name="agentura.ru">{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Абнавіць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-2}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі] * [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку] * [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ] * [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{Усходняе партнёрства}} [[Катэгорыя:Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 0u212b5k76z7akn1iysood5c4fhnawk 5166905 5166778 2026-07-17T10:54:31Z 5166905 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Беларусь | Родны склон = Беларусі | Назва гімна = Мы, беларусы | Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg | На карце = Europe-Belarus.svg | Дата1 = [[X стагоддзе]] | Дата2 = [[XII стагоддзе]] | Дата3 = [[1236]] | Дата4 = [[1569]] | Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]] | Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]] | Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]] | Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]] | Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]] | Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]] | Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта) | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 0 | Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]] | Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]] | Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Рэч Паспалітая]] | Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]] | Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] | Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]] | Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]] | Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}} (ад [[СССР]]) <br/> | Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}} | Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]<br/><br/> * [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] * Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]] * Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]] | Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>(аспрэчваецца з 23.9.2020) * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] * [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]] * [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] | Месца па плошчы = 84 | Плошча = 207 600 | Працэнт вады = 2,22 % | Этнахронім = [[беларусы]] | Месца па насельніцтву = 97 | Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280 | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446<ref>{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}</ref> | Год перапісу = 2019 | Шчыльнасць насельніцтва = 43,3<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]</ref> | Месца па шчыльнасці = 174 | ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023 | Месца па ВУП (ППЗ) = 73 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016 | ВУП (намінал) = 68,86 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2023 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82 | ІРЧП = {{рост}}0,801 | Год разліку ІРЧП = 2024 | Месца па ІРЧП = 69 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}; {{Lang-ru|Респу́блика Белару́сь}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км. Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы). Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання. [[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}</ref>. На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км. Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]]. Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]]. == Назва == {{main|Белая Русь}} Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956</ref>. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]. Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref>. У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь. [[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''. === Праблема наймення на іншых мовах === З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref>. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''. Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''. Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus<ref>[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]</ref>. У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''. == Геаграфія == [[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]] {{main|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]] Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км. Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}. === Рэльеф === {{main|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]] [[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора. в Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў. === Геалогія і глебы === {{main|Геалогія Беларусі}} {{main|Глебы Беларусі}} У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі. Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні. З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы. === Карысныя выкапні === {{main|Карысныя выкапні Беларусі}} На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш. === Клімат === {{main|Клімат Беларусі}} Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу. Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&nbsp;°C на поўначы да 18,5&nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]]. На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см. На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату. === Гідраграфія === {{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]] У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год. Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху. Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)<ref>[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]</ref>. Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот. <gallery mode="packed"> Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]]. Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]]. Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]]. Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]]. Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]]. Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]]. Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера. </gallery> === Флора і фаўна === {{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]] [[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш. [[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]] Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]]. <gallery mode="packed"> Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня. Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены. Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]]. Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]]. Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]]. Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. </gallery> === Ахоўныя тэрыторыі === {{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}} У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі. Ахоўныя прыродныя тэрыторыі: * [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]], * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]], * [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]], * [[Нарачанскі нацыянальны парк]], * [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], * [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў. === Экалогія === Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі<ref>[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}</ref>. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства. У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.<ref>Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}} === Да з’яўлення чалавека === Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя. === Старажытная гісторыя === {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} [[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]] Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]</ref>, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]</ref>, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]</ref> і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі. З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]</ref>. === Полацкае і Тураўскае княствы === {{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}} [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]] [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]] Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]</ref>. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]]. Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]</ref>. У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{main|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]] [[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]] Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]</ref>. Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар. <gallery mode="packed"> Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг). Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай. Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі. </gallery> === Рэч Паспалітая === {{main|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]] [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]] Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]</ref>. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя. Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы. Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць. Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты. Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны. Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды) </gallery> === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}} [[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]] [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]] [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]] У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года. У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам. [[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш). === Беларуская Народная Рэспубліка === {{main|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]] 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала. === Заходняя Беларусь === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === Савецкая Беларусь === {{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}} [[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]] У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]]. 17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы. У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі. У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху. Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху. Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці. Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца. </gallery> === Рэспубліка Беларусь === {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} 27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь. У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.</ref>. 14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання. 29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»<ref>Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.</ref>. 10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»<ref>Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.</ref> Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму. 4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый. Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі. 11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў. У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]]. == Сімволіка == {{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}} [[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]] У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР. Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту. Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]]. <gallery mode="packed"> Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года). Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года. </gallery> <!--=== Дзяржаўны сцяг === {{main|Сцяг Беларусі}} === Дзяржаўны герб === {{main|Герб Беларусі}} === Дзяржаўны гімн === {{main|Гімн Беларусі}}--> == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін. [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання. 24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці. Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў. 17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар. Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады. Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]]. == Палітычныя партыі == {{main|Палітычныя партыі Беларусі}} На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый<ref>{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}</ref>, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]]. == Міжнароднае становішча і знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]] Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў. На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь.  Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў. {{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !Вобласць||<small>Паштовы<br />індэкс</small>||class="unsortable"|<small>Дата<br />заснавання</small>||<small>Плошча<br />км²<br />(на 1.01.2012<!--<ref name="кадастр 2012"/>-->)</small>||<small>Насельніцтва<br />(на 1.01.2019<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>)</small>||<small>Адміністрацыйны цэнтр</small>||class="unsortable"|<small>Сцяг</small>||class="unsortable"|<small>Карта</small> |- | [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 снежня]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 379 456 | [[Брэст]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь <br />(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]] circle 97 79 10 [[Мінск]] desc none </imagemap> |- | [[Віцебская вобласць]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 164 554 | [[Віцебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Гомельская вобласць]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 405 873 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 верасня]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 036 529 | [[Гродна]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Мінская вобласць]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 432 480 | [[Мінск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 049 326 | [[Магілёў]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфічныя звесткі === [[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]] Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]</ref>. Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %<ref>{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}</ref>. З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася. У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center>'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',<br />тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]</center> ---- {| cellpadding=2 style="background:transparent;" |- | [[Мінск]] | align="right" | 1975 |- | [[Гомель]] | align="right" | 535 |- | [[Магілёў]] | align="right" | 380 |- | [[Віцебск]] | align="right" | 370 |- | [[Гродна]] | align="right" | 369 |- | [[Брэст]] | align="right" | 344 |- | [[Бабруйск]] | align="right" | 218 |- | [[Баранавічы]] | align="right" | 179 |- | [[Барысаў]] | align="right" | 143 |- | [[Пінск]] | align="right" | 138 |} </div> У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8<ref>belstat.gov.by</ref>. Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня): * 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)<ref name="belstat1">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}</ref> * 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)<ref>{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by">{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. * 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек<ref>{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). === Рэлігія === [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]] {{main|Рэлігія ў Беларусі}} Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]]. {{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]] [[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]] [[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]] У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]). У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі. Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў. У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду. <gallery mode="packed"> Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]]. Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]). Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе. </gallery> === Мовы === {{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} {{seealso|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]] [[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]] {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} [[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]] [[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]] Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]<ref>{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца<ref name="svab1995">https://www.svaboda.org/a/24100070.html</ref>. Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=191559</ref>. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску. Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі<ref>Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002</ref><ref>Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.</ref><ref>''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.</ref>, Савецкага Саюза<ref>Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136</ref><ref>Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.</ref><ref>Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96</ref> і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}</ref><ref>''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019</ref>. Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]]. У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы. У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]<ref>https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}</ref>, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]] Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]<ref>[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]</ref>, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]<ref>Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]</ref>. Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %. Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.<ref>https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php</ref> У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)</ref>, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)<ref>[https://web.archive.org/web/20120408220824/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)</ref>, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''</ref>. === Грашовая сістэма === {{main|Беларускі рубель}} Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі. === Банкаўская сістэма === {{main|Банкаўская сістэма Беларусі}} Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў. === Сельская гаспадарка === {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009). === Прамысловая вытворчасць === {{main|Прамысловасць Беларусі}} [[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]] Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы. === IT-тэхналогіі === {{актуальнасць|2020 год}} [[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]] [[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]] У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску. === Энергетыка === {{main|Энергетыка Беларусі}} Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС. Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г<ref>Стратегии развития… 2011—2015 годы.</ref>. Будуецца [[Беларуская АЭС]]. === Міжнародны гандаль === Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд). Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.<ref>{{Cite web |url=http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |title=Архіўная копія |access-date=30 лістапада 2012 |archive-date=10 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121210183155/http://belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php |url-status=dead }}</ref>. === Турызм === {{main|Турызм у Беларусі}} [[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]] [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]] На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]<ref name="Эканоміка"/>. Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў<!--2012-2014??--> перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці<ref name="Эканоміка"/>. Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]<ref name="Эканоміка"/>. === Транспарт === 28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну. На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт. Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км<ref name="Эканоміка">[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]</ref>. === Водны транспарт === У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе. === Паветраны транспарт === Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]]. У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]]. === Сувязь і камунікацыі === У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн<ref name="Эканоміка"/>. {{у планах}} {{таксама}} * [[Інтэрнэт у Беларусі]], * [[Байнэт]], * [[.by]], * [[Белпошта]]. === Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі === * [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }}, * [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }}, * [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }}, * [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}. == Культура і грамадства == [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]] Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]]. Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры. === Літаратура === {{main|Беларуская літаратура}} [[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]] [[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]] Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры. Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI). Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш). Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі<ref>{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д. <gallery mode="packed"> Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900). Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916). Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917). Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956). Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983). Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978). Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976). Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984). Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991). Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991). Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995) Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003) Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) </gallery> ==== Сучасная беларуская літаратура ==== Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}</ref>. Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш.. Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш.. <gallery mode="packed"> Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946). Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975). Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958). Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977). Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965). Файл:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973). </gallery> === Выяўленчае мастацтва === {{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}} [[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]] [[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]] У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX). Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}</ref>. Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны. Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]]. Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі. У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў. <gallery mode="packed"> Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600. Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630. Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі». Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884. Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903. Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915. Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916. Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925. Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940. Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна». Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982. Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014. Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак. </gallery> === Архітэктура === {{main|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]] [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]] Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="Архитектура">[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}</ref>. У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]<ref>[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]</ref> ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш). <gallery mode="packed"> Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет. Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў. Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі. Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]]. Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны. </gallery> === Музыка === {{main|Музыка Беларусі}} [[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]] Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)<ref>[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]</ref>. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш<ref>[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]</ref>. Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай). [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]] [[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]] [[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]] [[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]] Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]</ref>. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''». Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя. У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна). [[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]… {{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...<ref>[http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ]</ref>.}} <gallery mode="packed"> Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]]. Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]. Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]. Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]]. Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]]. Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]]. Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]]. Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]]. Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. </gallery> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў. У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва: * «Беларуская музычная восень», * «Мінская вясна», * «[[Залаты шлягер]]», * «Музы Нясвіжа». === Тэатр === [[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]] [[Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]] [[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]] [[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]] ;Вытокі ў фальклоры [[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы<ref>{{Cite web |url=http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |title=М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР |access-date=8 мая 2017 |archive-date=12 чэрвеня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170612004703/http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 |url-status=dead }}</ref>. ;Магнацкія тэатры У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш<ref>[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]</ref>. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі. ;Беларускі тэатр у XX стагоддзі Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя. ;Беларускі тэатр сёння Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]<ref>[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}</ref> і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме<ref>[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]</ref>. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]]. Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя. Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]]. У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце. <gallery mode="packed"> Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]». Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка. Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург. </gallery> === Кінематограф === {{main|Кінематограф Беларусі}} [[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]] [[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]] Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]». Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно. Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным<ref>[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]</ref>. У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2020-01-16}}</ref>. Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]]. === Філасофія === Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714). Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680). Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689). Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651). </gallery> Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя. [[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»<ref>[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}</ref>. === Музеі === [[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]] {{main|Спіс музеяў Беларусі}} {{у планах}} === Бібліятэкі === Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў. Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт<ref>{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}</ref>. Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта. === СМІ === {{main|СМІ Беларусі}} {{у планах}} === Навука === {{main|Навука ў Беларусі}} [[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]] Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі). ;Матэматыка Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]]. ;Гістарычная навука [[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]] Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя. ;Эканамічная навука Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя. ;Этнаграфія Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя. Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя. ;Астраномія У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці. ;Касманаўтыка [[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]] [[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]] Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі<ref>[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]</ref>, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])<ref>[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}</ref>. * [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі. {{нарыхтоўка раздзела}} === Спорт === [[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]] {{main|Спорт у Беларусі}} У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы<ref>http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}</ref>. === Нацыянальныя святы === Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі: * [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]], * [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае), * [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын, * 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]], * [[1 мая]] — Свята працы, * [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]], * [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, * [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, * [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае). === Народныя святы === [[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]] Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў. * 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў. * 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы. * сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі. * 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі. * 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]]. * красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]]. * май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску. * ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі. * пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]</ref>. Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый. === Кухня === [[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian national potato meal "draniki" and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]] {{main|Беларуская кухня}} У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]</ref>. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне<ref>[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]</ref>. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках. [[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня. Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя. === Беларускае народнае адзенне === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]] Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]</ref>. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]]. Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Беларусі}} У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць: * Дашкольная адукацыя, * Агульная сярэдняя адукацыя, * Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі, * Сярэдняя спецыяльная адукацыя, * Вышэйшая адукацыя, * Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. === Ахова здароўя === {{у планах}} === Злачыннасць === У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў<ref name=prest.12 />. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі<ref name=prest.3>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў<ref name=prest.2>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў<ref name=prest.3 />), на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)<ref name=prest.3 /><ref name=prest.10>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]<ref name=prest.11>{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца<ref name=prest.12>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)</ref>. Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)</ref> і раней асуджанымі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)</ref> (47,2 %<ref name=prest.10 />). Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %<ref name=prest.2 />, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %<ref name=prest.1>{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)<ref name=prest.4>[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).</ref>. == Узброеныя сілы == === Армія === {{main|Узброеныя сілы Беларусі}} Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт<!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба-->. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)<ref>Паводле звестак у CIA Factbook 2007.</ref>. === Міліцыя === {{main|Міліцыя Беларусі}} {{у планах}} === Спецслужбы === [[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]] Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года<ref name="Абкамітэце">{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}</ref>. Акрамя КДБ у Беларусі існуюць: * [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку), * [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)<ref name="Абцэнтры">{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>, * [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ), * [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Абтаможне">{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, * [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref>http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}</ref>, * [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>http://gpk.gov.by/</ref><ref name="agentura.ru">{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Абнавіць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-2}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі] * [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку] * [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ] * [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{Усходняе партнёрства}} [[Катэгорыя:Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] lmogn2dqhhm7sa2kdc5yadk1v12zzjj 0 230732 5166803 5098660 2026-07-17T01:42:31Z 5166803 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Мацкевіч|Уладзімір}} {{Філосаф |імя = Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч |арыгінал імя = |партрэт = Matskevich Uladzimir.jpg |памер = |подпіс = |імя пры нараджэнні = |псеўданімы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{USSR}}→ {{BLR}} |падданства = |мова = |школа = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскі метадалагічны гурток|ru|Московский методологический кружок}} |кірунак = |перыяд = |інтарэсы = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-метадалогія|ru|Московский методологический кружок}}, [[філасофія]], [[культурная палітыка (праграма)|культурная палітыка]], [[гуманітарныя тэхналогіі]] |ідэі = [[«Думаць Беларусь» (тэзіс)]], [[«Мы адзін народ!» (тэзіс)]] |папярэднікі = |паслядоўнікі = |прэміі = |узнагароды = |роспіс = |lib = |сайт = [http://methodology.by Methodology.by] |вікікрыніцы = |вікіцытатнік = }} {{Вікіцытатнік|Уладзімір Мацкевіч (палітолаг)}} '''Уладзі́мір Уладзі́міравіч Мацке́віч''' ({{ДН|14|5|1956}} года, {{МН|Чарамхова|у Чарамхове|}}, [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]], [[РСФСР]]), беларускі [[філосаф]] і {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}}<ref>Об авторах // Вопросы методологии. — Ежеквартальный журнал по системо-мыследеятельностной методологии. — 1996. — № 1-2. — {{ISSN|0869-3919}}.</ref>, грамадска-палітычны дзеяч<ref name="Имена ЕБ">Имена [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/names/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505071410/http://eurobelarus.info/names/ |date=5 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, тэлевядучы<ref name="Белсат">Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430013015/http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Заснавальнік і кіраўнік [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (Мінск)<ref>Владимир Мацкевич [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=598, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Першы кіраўнік Рады [[ЕўраБеларусь|Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь»]] (2011—2016)<ref name="Имена ЕБ" />. Заснавальнік праграмы стварэння сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі «[[Лятучы ўніверсітэт]]»<ref name="Про ЛУ">Пра нас [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/pra-nas {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113631/http://fly-uni.org/pra-nas/ |date=23 лютага 2022 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. == Сям’я, некаторыя факты біяграфіі == Продкі — праваслаўныя сяляне, якія жылі ў в. [[Машталеры (Гродзенскі раён)|Машталеры]] ([[Гродзенскі раён]])<ref name="Telegraf.by">''Гацак М.'' Персона. Владимир Мацкевич: страна на военном положении [Электронный ресурс] // Telegraf.by. — Веб-сайт Агентства новостей «Телеграф». — 17.11.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220219010433/https://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii |date=19 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Абодва дзеда (Касьян Мацкевіч — па бацьку, Карп Лазавік — па маці) з [[Другая сусветная вайна|пачаткам ваеннай агрэсіі супраць Польшчы ў верасні 1939 года]] былі мабілізаваныя ў [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскае]], трапілі ў савецкі палон. Потым пры фарміраванні [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]] ўступілі ў яе, ваявалі ў Егіпце, Італіі і Францыі (Касьян Мацкевіч за ўдзел у {{нп3|Бітва пад Монтэ-Касіна|бітве пад Монтэ-Касіна|be-x-old|Бітва пад Монтэ-Касына}} быў узнагароджаны брытанскім ваенным ордэнам). У 1948 годзе абодва вярнуліся ў Беларусь (Касьян Мацкевіч — з Францыі, Карп Лазавік — з Вялікабрытаніі) і праз некалькі гадоў разам з сем’ямі былі дэпартаваныя ў [[Сібір]]. Бацька і маці У. У. Мацкевіча пазнаёміліся ў ссылцы, якую адбывалі ў г. [[Чарамхова]] ([[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]]), там жа пабраліся шлюбам і абзавяліся дзецьмі<ref name="Telegraf.by" /><ref>''Нехамкин С.'' ГУЛАГ под Парижем [Электронный ресурс] // Известия. — Веб-сайт газеты. — 23.09.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://izvestia.ru/news/281655, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Сага об учителях">Вместо предисловия. Сага об учителях (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 7-13 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Томкович">Уладзімір Мацкевіч // ''Тамковiч А. Л.'' Арытмiя, альбо Код супрацiву. — Смаленск, 2012. — С. 121—126 [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Навінавы партал Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — Дата доступу: 16.05.2015. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104955/http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf |date=18 мая 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Уся сям’я вярнулася ў Беларусь у кастрычніку 1966 года і пасялілася ў [[Гродна|Гродне]]<ref name="Telegraf.by" />. У 1973 годзе У. У. Мацкевіч скончыў сярэднюю школу і, не паступіўшы з першай спробы ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (ЛДУ), да прызыву ў войска працаваў фрэзероўшчыкам на [[Белкард, ААТ|Гродзенскім заводзе карданных валаў]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik">Мацкевич В. В. // Спецпроекты: Кто есть кто [Электронный ресурс] // BelarusToday. — Веб-сайт газеты. — 27.11.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://belarustoday.info/?pid=648, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1974—1976 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў [[Савецкая армія|Савецкай арміі]], служыў у г. [[Хуст|Хусце]] ([[Закарпацкая вобласць|Закарпацкая вобл.]], Украіна)<ref name="Telegraf.by" />. У 1976—1982 гадах, а таксама ў 1983—1987 гадах вучыўся, працаваў і жыў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]], у 1982—1983 гадах — у [[Вільнюс]]е, у 1987—1992 гадах — у [[Ліепая|Ліепаі]] і [[Рыга|Рызе]], у 1992—1994 гадах — у [[Масква|Маскве]]. У красавіку 1994 года канчаткова вярнуўся ў Беларусь, пасяліўся ў [[Мінск]]у і праз год атрымаў грамадзянства Рэспублікі Беларусь<ref name="Telegraf.by" />. Па веравызнанні — [[Кальвінізм|кальвініст]]<ref name="О четверояком корне">О четверояком корне культурной политики (2008 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 135—147 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Жанаты, мае сына і дзвюх дачок<ref name="worvik" />. == Вучоба == Дэмабілізаваўшыся з войска, паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (ЛДУ) і ў 1977 годзе стаў студэнтам факультэта псіхалогіі ЛДУ, пасля заканчэння вучобы абараніў дыплом па спецыяльнасці «Інжынерная псіхалогія»<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У гады студэнцтва наведваў лекцыі {{нп3|Леў Маркавіч Векер|Л. М. Векера|ru|Веккер, Лев Маркович}}, [[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Л. М. Гумілёва]], [[Юрый Міхайлавіч Лотман|Ю. М. Лотмана]], [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|С. С. Аверынцава]], [[Манфрэд Форверг|М. Форверга]], {{нп3|Карл Роджэрс|К. Роджэрса|en|Carl Rogers}} ды інш., у межах студэнцкага абмену ездзіў у [[Лейпцыгскі ўніверсітэт]]<ref name="Сага об учителях" /><ref>КГБ в маленькой суверенной стране (из беседы с человеком со стороны) [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 28.01.2008. — Дата доступа: 18.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/45902.html?thread=271438#t271438, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1982 годзе пасля заканчэння ЛДУ па размеркаванні быў накіраваны ў Вільнюс<ref name="Telegraf.by" />, дзе дзякуючы {{нп3|Аўшра Аўгусцінавічутэ|Аўшры Аўгусцінавічутэ|lt|Aušra Augustinavičiūtė}} пазнаёміўся з урачом-псіхіятрам і псіхатэрапеўтам {{нп3|Аляксандр Яфімавіч Аляксейчык|А. Я. Аляксейчыкам|lt|Aleksandras Alekseičikas Kirinovas}}<ref>'''Аляксейчык Аляксандр Яфімавіч''' — урач-псіхіятр, псіхатэрапеўт, загадчык псіхатэрапеўтычным аддзяленнем Цэнтра псіхалагічнага здароўя (Вільнюс, Літва), стваральнік унікальнай методыкі групавой тэрапіі — «інтэнсіўнае тэрапеўтычнае жыццё» (ІТЖ).</ref>, семінары якога наведваў на працягу 8 гадоў, пачынаючы з 1985 года. Называе А. Я. Аляксейчыка ў ліку сваіх настаўнікаў<ref name="Сага об учителях" /><ref name="О четверояком корне" />. == Удзел у метадалагічным руху == [[Файл:GP VV.jpg|thumb|{{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкі|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і У. У. Мацкевіч.<br /><br />АДГ-63: «Змест і метады ВНУ-падрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі інжынераў-энергетыкаў» (Обнінскі інстытут атамнай энергетыкі, чэрвень 1988 года).]] З’яўляецца вучнем філосафа і метадолага {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}}<ref name="Сага об учителях" /><ref name="О четверояком корне" /><ref>''Рублевская Л.'' «Думать Беларусь». Дискуссия в конференц-зале «СБ» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 25.01.2005. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.sb.by/obshchestvo/article/dumat-belarus.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, належыць да «генерацыі 1980-х гадоў» удзельнікаў {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскага метадалагічнага гуртка|ru|Московский методологический кружок}} (ММГ)<ref name="Доклад на съезде">Доклад В. В. Мацкевича // Стенограмма V Методологического съезда (Москва, 17-18 января 1993 г.) [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623235025/http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, называецца ў ліку лідараў метадалагічнага руху<ref name="Строжев">Строжев Марк Федорович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623234439/http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Мазур Сергей Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623233151/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Знаёмства з СМД-метадалогіяй і ўваходжанне ў ММГ === Пазнаёміўся з {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходам|ru|Московский методологический кружок}} і яго распрацоўшчыкамі яшчэ ў гады студэнцтва<ref name="Сага об учителях" /><ref name="Доклад на съезде" /><ref name="Хорошо быть молодым">Хорошо быть молодым! СМД-подход в культурной политике, или Культурная политика в метаподходе (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 102—113 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана; ''Мацкевич В. В.'' СМД-подход в культурной политике или культурная политика в метаподходе [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 13.08.2007. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> У 1978 годзе на адной з студэнцкіх канферэнцый адбылося знаёмства з {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, ад якога атрымаў запрашэнне прыняць удзел у зімовай студэнцкай школе Маскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, у межах гэтай школы завязаў знаёмства з {{нп3|Юрый Вячаслававіч Грамыка|Ю. В. Грамыкам|ru|Громыко, Юрий Вячеславович}} <ref name="Хорошо быть молодым" />. Быў запрошаны на чацвярговы семінар «Камісіі па мысленню» ў НДІ агульнай і педагагічнай псіхалогіі АПН СССР, які праходзіў у снежні 1978 года. На гэтым семінары пазнаёміўся ўласна з {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і шэрагам іншых сталых удзельнікаў ММГ<ref name="Хорошо быть молодым" />. Пасля гэтага пачаў наведваць метадалагічныя семінары ў Маскве, чытаць кнігі і стэнаграмы семінараў<ref name="Сага об учителях" />, падражаючы маскоўскаму метадалагічнаму семінару, разам з аднакурснікамі арганізаваў семінар на псіхфаку [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]]<ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ">…лучше там, где никто не бывал [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 26.11.2013. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/358001.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref> Студэнцкі дыплом пісаў на тэму, у якой разгортваў ідэі, узятыя з кнігі В. Я. Дуброўскага і Л. П. Шчадравіцкага «Проблемы системного инженерно-психологического проектирования» (М., 1971)<ref name="Доклад на съезде" />. === Перыяд «навучэнства ў ГП» === Сталым удзельнікам ММГ становіцца, пачынаючы з 1988 года, ужо ў «гульнявы перыяд» развіцця метадалагічнага руху<ref name="worvik" /><ref name="Доклад на съезде" />. Гэтаму ў тым ліку паспрыяў змест лекцый пра метад {{нп3|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнасных гульняў|ru|Игровое сообщество}} (АДГ) і {{нп3|Гульнёвая супольнасць|гульнятэхнічную практыку|ru|Игровое сообщество}}, якія пачуў у [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскім педагагічным інстытуце]] восенню 1987 года<ref name="Строжев" />. У 1988 годзе ўзяў удзел у АДГ-60 «Эксперыменты і эксперыментаванне ў падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў» ([[Калінінград]], кір. Г. П. Шчадравіцкі)<ref name="Гита">Выпускники ШКП: Гита Паспарнэ [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/13 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924101347/http://www.shkp.ru/people/graduate/13 |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, пасля якой атрымаў запрашэнне ад {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} ўдзельнічаць у наступных АД-гульнях у складзе каманды гульнятэхнікаў. У чарговай АДГ удзельнічаў як памочнік {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, пасля гэтага стаў пастаянным удзельнікам мерапрыемстваў, якія ладзіліся бацькам і сынам Шчадравіцкімі<ref name="Хорошо быть молодым" />. З’яўляючыся выкладчыкам Ліепайскага педінстытута, увёў у прастору СМД-метадалогіі ўдзельнікаў дзеючага інстытуцкага семінара<ref name="Строжев" /><ref name="Гита" />, у межах семінара аформілася праектная група, якая занялася распрацоўкай праектаў у сферы адукацыі, прыняла ўдзел у рэарганізацыі службы быту г. [[Ліепая]], распрацавала праект па развіцці гэтага горада<ref name="Гита" />. === Удзел у дзейнасці ШКП === Браў удзел (на канцэптуальным узроўні) у стварэнні [http://www.shkp.ru/ Школы культурнай палітыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524231933/http://www.shkp.ru/ |date=24 мая 2015 }} (ШКП, Масква)<ref name="Хорошо быть молодым" />, быў удзельнікам АДГ па тэме [[Перабудова|перабудовы]] і развіцця савецкага кінематографа (кір. П. Г. Шчадравіцкі, 1988), па выніках якой у 1989 годзе ў П. Г. Шчадравіцкага атрымалася стварыць пры Союзе кінематаграфістаў СССР падраздзяленне, атрымаўшае назву «Школа культурнай палітыкі і менеджэраў культуры»<ref name="Хорошо быть молодым" /><ref name="Куликов">''Куликов Д.'' Что я могу сказать о проекте «ШКП 1989—1995» [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 27.12.2003. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://circleplus.ru/archive/n/30/9 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234359/http://circleplus.ru/archive/n/30/9 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У. У. Мацкевіч браў удзел у дзейнасці ШКП у якасці эксперта-кансультанта<ref>''Щедровицкий П. Г.'' …Я не хочу быть потерянным поколением… // «Кентавр». — 1994. — № 2 [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/lib/publications/29 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234334/http://www.shkp.ru/lib/publications/29 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Мацнев">Выпускники ШКП: Димитрий Мацнев [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234454/http://www.shkp.ru/people/graduate/8 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Рыбалкина Наталия Викторовна [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150525013523/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 |date=25 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З 1989 года працаваў у лабараторыі метадалогіі ўпраўлення Заходняга філіяла УНДІ эканомікі рыбнай гаспадаркі (УНДІЭРГ), браў удзел у правядзенні стратэгічных мерапрыемстваў (АДГ і ўпраўленчыя сесіі)<ref name="Строжев" /><ref>Ярнов Борис Михайлович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093043/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Злотников Игорь Волдемарович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423172015/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 |date=23 красавіка 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1990 годзе заснаваў Рыжскае аддзяленне Школы культурнай палітыкі<ref name="Хорошо быть молодым" /><ref name="Куликов" /><ref name="Мацнев" /> з мэтай рэалізацыі ідэі стварэння Калегіума ў сферы адукацыі Латвіі<ref name="Гита" />. Арганізаваў і правёў 9 АД-гульняў (у тым ліку некалькі для Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]])<ref name="Гита" />. Некаторыя тэмы, якія распрацоўваліся і абмяркоўваліся ў межах Рыжскага аддзялення ШКП, знайшлі сваё адлюстраванне ў кнізе [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc «Полемические этюды об образовании»]{{Недаступная спасылка}} (Ліепая, 1993; Мінск, 2008, ISBN 978-985-6783-44-2)<ref name="Гита" />. === Праграма культурнай палітыкі для Беларусі: абвяшчэнне і рэалізацыя === [[Файл:Kulturnaya politika N 0.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Культурная палітыка», № 0, 1994.<br /><br />Часопіс быў заснаваны: [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій], [[Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў|НІСЭПД]], Фінансава-інвестыцыйнай кампаніяй «ФІКО», [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскім]], М. К. Пліскам.<br /><br />Галоўны рэдактар — У. У. Мацкевіч.<br /><br />Рэг. нумар: 960 ад 07.09.1994.]] {{Загатоўка раздзела}} == Навуковая і педагагічная дзейнасць, дзейнасць у сферы рэформы адукацыі == === 1982—1987 гады === З 1982 года — член Таварыства псіхолагаў СССР<ref name="worvik" /> У 1982 годзе, пасля заканчэння [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]], па размеркаванні быў накіраваны на Вільнюскі радыётэхнічны завод, працаваў у бюро тэхнічнай эстэтыкі, але ж праз 8 месяцаў вымушаны быў звольніцца, бо з-за адмовы ў прадастаўленні доступу да сакрэтнай дакументацыі далей не меў магчымасці працаваць па спецыяльнасці на заводзе, які адносіўся да прадпрыемстваў ваеннага прызначэння<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. Вярнуўся ў Ленінград, пасля 7 месяцаў беспрацоўя, быў прыняты на працу ў [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (ЛІІЧТ) на новаўтвораную кафедру прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі, якую арганізаваў і ўзначаліў {{нп3|Віктар Міхайлавіч Алахвердаў|В.М. Алахвердаў|ru|Аллахвердов, Виктор Михайлович}}<ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. Гэтая кафедра з’яўлялася першай гуманітарнай кафедрай у тэхнічных ВНУ СССР <ref>Кафедра «Прикладная психология» [Электронный ресурс] // Петербургский государственный университет путей сообщения императора Александра I. — Веб-сайт ПГУПС. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093856/http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, была ўтворана на базе бюро (лабараторыі) канкрэтных сацыяльных даследаванняў ЛІІЧТ, з якім У. У. Мацкевіч супрацоўнічаў яшчэ ў студэнцкія гады<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. У ЛІІЧТ рыхтаваў дыспетчарскі персанал для метрапалітэна, пасля — працаваў старшым навуковым супрацоўнікам, загадчыкам бюро (лабараторыяй) канкрэтных сацыяльных даследаванняў, загадчыкам кафедры прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. За час працы ў ЛІІЧТ падрыхтаваў кандыдацкую дысертацыю, але да яе абароне дапушчаны не быў па прычыне нежадання ўступаць у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]<ref name="Томкович" />. === 1987—1993 гады === У 1987 годзе разам з першай жонкай, латышкай па нацыянальнасці, па запрашэнні Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] перайшоў на працу ў [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскі педагагічны інстытут]], прапрацаваў у ім да 1989 года<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" />. На момант пачатку [[Перабудова|перабудовы]] ўжо шчыльна займаўся праблемамі адукацыі і пытаннямі яе рэфармавання, падрыхтаваў новую дысертацыю па гэтай тэматыцы, аднак яе таксама не ўдалося абараніць<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. У 1988 годзе ў межах наватарскага руху ў адукацыі арганізаваў у Ліепайскім педінстытуце філасофска-метадалагічны семінар, які вельмі хутка ператварыўся ў праектную групу, якая працавала над праектамі ў сферы адукацыі і канкрэтна над рэарганізацыяй Ліепайскага педінстытута<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Гита" />. Таксама браў удзел у дзейнасці семінара па праблемах адукацыі ў Рызе<ref>Зельцерман Бронислав Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093045/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У сваёй дзейнасці актыўна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі ЛатССР<ref name="Гита" />. Пасля здабыцця Латвіяй незалежнасці аказваў дапамогу ў правядзенні рэформ міністру адукацыі першага ўрада [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]] [[Андрыс Піебалгс|Андрысу Піебалгсу]]<ref name="Telegraf.by" />. У пач. 1990-х гадоў супрацоўнічаў у пытаннях рэформы адукацыі з першым міністрам адукацыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] {{нп3|Эдуард Дзмітрыевіч Дняпроў|Э. Д. Дняпровым|ru|Днепров, Эдуард Дмитриевич}}<ref name="Telegraf.by" />. === 1993—2004 гады === Пачынаючы з 1993 года, уключыўся ў працу па распрацоўцы праграмы рэформы адукацыі ў Беларусі, на пачатковым этапе шчыльна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь<ref name="Telegraf.by" />. У траўні 1993 года атрымаў запрашэнне прачытаць у Мінску лекцыі па тэме стандартызацыі і тэхналагізацыі адукацыі, пасля — пачаў праводзіць пастаянна дзеючы семінар для аспірантаў у Інстытуце павышэння кваліфікацыі (з 1997 года — Акадэмія паслядыпломнай адукацыі, Мінск)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская">''Водолажская Т.'' Что необходимо знать и понимать для освоения программы культурной политики? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.04.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=2079 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=2079 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Крупник">''Мацкевич С. А.'' История и актуалии гражданского образования в Беларуси [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — 20.09.2007. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523224419/http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html |date=23 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У межах гэтага семінара было прачытана некалькі курсаў лекцый, а таксама падрыхтаваны і праведзены шэраг мерапрыемстваў і работ, накіраваных на асэнсаванне і рэфармаванне сістэмы адукацыі ў Беларусі: * У чэрвені 1993 года для Міністэрства адукацыі была складзена службовая запіска па праблеме распрацоўкі стандартаў адукацыі<ref name="Водолажская" />; * У снежні 1993 года ў Мінску была праведзена міжнародная канферэнцыя «Адукацыя і павышэнне кваліфікацыі работнікаў адукацыі: метадалагічныя, упраўленчыя і псіхолага-педагагічныя аспекты»<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />; * У кастрычніку 1994 года па замове міністра адукацыі [[Васіль Іванавіч Стражаў|В. І. Стражава]] была праведзена ўпраўленчая сесія-семінар (у фармаце АД-гульні) «Развіццё сістэмы школьнай адукацыі: стан і перспектывы» з удзелам кіруючага складу Міністэрства адукацыі, кіраўнікоў усіх дзяржаўных навукова-даследчых інстытутаў адукацыі (Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі, Інстытута павышэння кваліфікацыі, Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы, Нацыянальнага інстытута адукацыі), прадстаўнікоў мясцовых органаў улады (абласных, раённых і гарадскіх аддзелаў народнай адукацыі), дырэктараў дзяржаўных і прыватных школ, рэктараў ВНУ, прадстаўнікоў акадэмічнай супольнасці, шэрагу грамадскіх аб’яднанняў і фондаў, СМІ. Па выніках сесіі-семінара была падрыхтавана брашура «О реформе образования в Беларуси образца 1994 года» (т.зв. «Зялёны сшытак»; Мн., 1994), дзе былі прадстаўлены асноўныя вынікі-ацэнкі аб’ёму работ, неабходных для правядзення рэформы адукацыі, пазначаныя асноўныя праблемныя кропкі, намечаны чарнавы план работ<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование">''Мацкевич В.'', ''Крупник С.'', ''Жбанков М.'' Обзор проектов, идей и концепций реформирования образования в Беларуси // Беларусь. Сценарий реформ / Фонд им. Стефана Батория. — Варшава, 2003. — С. 263—275 [Электронный ресурс] // Kamunikat.org. — Беларуская інтэрнэт-бібліятэка. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522113246/http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Аднак гэтыя рэкамендацыі беларускім Міністэрствам адукацыі прынятыя не былі<ref name="Telegraf.by" />. Па выніках дзейнасці метадалагічнага семінара ў рамках {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходу|ru|Московский методологический кружок}} была абаронена кандыдацкая дысертацыя на тэму «Праектаванне дзейнасных сістэм адукацыі: метадолага-педагагічныя аспекты» (С. А. Крупнік, 1997), а таксама падрыхтаваныя да абароны доктарскія дысертацыі па тэмах: «Мадэляванне дзейнасці спецыяліста-прафесіянала» (А. Д. Лашук) і «Тэорыя і практыка падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі» (С. А. Мацкевіч), акрамя гэтага на акадэмічным узроўні былі сфармаваныя і ўкаранёныя ў навучальны працэс новыя для Беларусі навуковыя прадметы: «Дзейнасная педагогіка», «Праектаванне і праграмаванне ў адукацыі», «Тэорыя сістэм і дзейнасці»<ref name="Крупник" />. У 1996 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь у складзе экспертнай групы падрыхтаваў альтэрнатыўны афіцыйнаму «Оргпраект рэформы адукацыі ў Беларусі» (Оргпроект реформы образования Республики Беларусь. — Мн., 1995. — УДК 37.014.3(476)(083.9))<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Складзены праект таксама не быў прыняты да рэалізацыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />, а кафедра ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі, якая складала аснову для рэалізацыі падрыхтаванага праекта рэформ, стала падвяргацца ціску з боку Міністэрства адукацыі<ref name="Водолажская" />. Працягнуў распрацоўку праекта рэформы адукацыі самастойна ў межах «Праграмы абнаўлення гуманітарнай адукацыі» {{нп3|Інстытут «Адкрытае грамадства»|Фонда Сораса|ru|Институт «Открытое общество»}} ў Беларусі, у выніку чаго ў 1997 годзе з’явілася «Канцэпцыя абнаўлення гуманітарнай адукацыі» (з кон. 1996 года рамкі гэтай канцэпцыі былі пашыраныя, і яна стала разглядацца як канцэпцыя рэформы нацыянальнай адукацыі цалкам)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Праца над канцэпцыяй уключала ў сябе: канцэптуальна-тэарэтычную і метадалагічную распрацоўку; стварэнне Асацыяцыі інавацыйных школ; выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі (выдаваўся да 1999 года). Асноўныя ідэі канцэпцыі прасоўваліся праз удзел У. У. Мацкевіча ў працы парламенцкай камісіі (рабочай групы) над Законам «Аб адукацыі» (да разгону [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] 13-га склікання ўвосень 1996 года)<ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />.. У 1997 годзе, пасля выгнання Фонда Сораса з Беларусі, стварыў Асацыяцыю абнаўлення гуманітарнай адукацыі, якая працягнула працу над канцэпцыяй, выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі, а таксама праводзіла семінары, лекцыі і канферэнцыі з інавацыйнымі школамі, якія ўваходзілі ў Асацыяцыю інавацыйных школ. У 2000 годзе Асацыяцыя спыніць сваю дзейнасцьь<ref name="Водолажская" />. У 1997—2001 гадах узначальваў лабараторыю (аддзел) метадалогіі Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі (РІПА)<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 1998 годзе пад кіраўніцтвам У. У. Мацкевіча быў распрацаваны і запушчаны курс падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі з мэтай падрыхтоўкі кадраў для рэформы адукацыі: спачатку — у РІПА (адбылося 2 выпускі), а затым — у Акадэміі паслядыпломнай адукацыі (Мінск) і Інстытуце павышэння кваліфікацыі (Гродна) (курс праводзіўся да 2005 года)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. У 1999 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь кіраваў падрыхтоўкай альтэрнатыўнага краінавага дакладу для [[ЮНЕСКА]] аб стане спраў у сферы адукацыі «Праблемы функцыянальнай граматнасці ў Беларусі» (Функциональная грамотность в системе образования Беларуси. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0), які быў прадстаўлены на штогадовай канферэнцыі ЮНЕСКА ў Варшаве ў 2000 годзе<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Распрацоўка тэмы «Функцыянальная граматнасць» таксама ажыццяўлялася ў рамках рэалізацыі «Оргпроекта рэформы адукацыі ў Беларусі»: з 1997 года — у лабараторыі метадалогіі прафесійнай адукацыі РІПА, затым — у аддзеле аналітычнай і прававой работы Міністэрства адукацыі і аддзеле сацыялогіі АПА (там, дзе працавалі эксперты і стажоры [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]])<ref name="ФБ-образование" />. === Пасля 2004 года === З 2004 года з прычыны дзейнасці апазіцыйнай да [[Рэжым Лукашэнкі|палітычнага рэжыму]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] фактычна Мацкевіч знаходзіцца пад {{нп3|Забарона на прафесію|забаронай на прафесію|en|Berufsverbot}} — пазбаўлены магчымасці выкладаць у беларускіх ВНУ і працаваць у дзяржаўных установах і арганізацыях<ref name="Telegraf.by" />. У 2006—2008 гадах ажыццяўляў канцэптуальную працу ў сферы грамадзянскай адукацыі, вынікам якой стала з’яўленне [http://methodology.by/?p=1053 «Канцэпцыі грамадзянскай адукацыі ў Беларусі»] і афармленне яе ў навучальны курс<ref name="Водолажская" />. З 2009 года разгарнуў дзейнасць па стварэнні ў Беларусі сучаснага ўніверсітэта, у межах якой былі запушчаны: * серыя семінараў па канцэптуалізацыі ідэі ўніверсітэта (вынікам стала выданне зборніка [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf «Университет: дискуссия об основаниях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} (Мінск, 2011, ISBN 978-985-6991-64-9)); * праграма «[[Лятучы ўніверсітэт]]»<ref name="Про ЛУ" /><ref name="Водолажская" />. Уваходзіць у склад Калегіума Лятучага ўніверсітэта<ref>Калегіум [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/collegium {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150816161002/http://fly-uni.org/collegium |date=16 жніўня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. У межах Лятучага ўніверсітэта чытае аўтарскія курсы: «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2011—2014)<ref>Введение в теорию систем (февраль-апрель, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOJwz-wTw_ggCSx_10J8yVzS, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (октябрь-ноябрь, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL14F68ACFACC52AD5, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (2012—2013) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOIns_T0j6jRWk9WdsLfv64T, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOK9KWhA1r_pi5wu4HS0r5JT, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, «Педагогіка як практычная філасофія» (2012)<ref>Педагогика как практическая философия (апрель-июнь, 2012) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL223B2D75FF662207, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, «Асабістая адукацыйная і кар’ерная траекторыя» (2013—2014)<ref>Личная образовательная и карьерная траектория (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOLGIFkcDScHMr_TpiUm_d_F, свободный. — Загл. с экрана.</ref> і інш., вядзе семінар па дыдактыцы курса «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2014—2015)<ref>Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150624012955/http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich |date=24 чэрвеня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Таксама чытае лекцыі ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім калегіуме]]<ref>Філасофія/літаратура [Электронны рэсурс] // Беларускі калегіюм. — Вэб-сайт Беларускага калегіюма. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://belcollegium.org/departments/philosophy/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160122181646/http://belcollegium.org/departments/philosophy/ |date=22 студзеня 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. [[Файл:Think belarus.jpg|thumb|Тацяна Вадалажская і Уладзімір Мацкевіч думаюць Беларусь.]] == Кансалтынгавая дзейнасць == {{Загатоўка раздзела}} З кон. 1980-х гадоў займаецца арганізацыйным і бізнес-{{нп3|Кансалтынг|кансалтынгам|ru|Консалтинг}}. У 1988—1994 гадах працаваў у [[Рыга|Рызе]], [[Масква|Маскве]], [[Краснаярск]]у, [[Находка|Находцы]], [[Цвер]]ы, [[Калінінград]]зе ды інш. рэгіёнах былога [[СССР]], у пач. 1990-х гадоў дзейнасць галоўным чынам была звязана з удзелам у развіцці {{нп3|Свабодная эканамічная зона|свабодных эканамічных зон|ru|Особая экономическая зона}}, у 1993—1994 гадах працаваў з адміністрацыямі [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] і [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобл.]] Пасля пераезду ў Мінск кансультаваў шэраг мясцовых бізнес-праектаў<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Плиско" />. У 1995 годзе ўдзельнічаў у кансультацыях адносна аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]], [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]], [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]], [[Беларуская аграрная партыя|Аграрнай партыі]] і [[Беларуская партыя «Зялёныя»|Беларускай партыі «Зялёны свет»]] і стварэнні на іх базе [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У тым жа годзе кансультаваў і ўдзельнічаў у падрыхтоўцы Форума маладзёжных арганізацый, ініцыяванага Радай маладзёжных арганізацый<ref name="Водолажская" />. У 1998—1999 гадах супрацоўнічаў з незалежнымі прафсаюзамі: быў кансультантам [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў|Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў]] (БКДП), удзельнічаў у стварэнні газеты «Рабочы», распрацаваў «Канцэпцыю дзейнасці свабодных прафсаюзаў» (1998)<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 2000—2003 гадах быў кансультантам сумеснага прадпрыемства «Альпіна-Кансалт», прымаў удзел у яго стварэнні<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 2001 годзе ажыццяўляў вывад з сітуацыі банкруцтва і санацыі прыватнай гімназіі «Альтасфера»<ref name="Водолажская" />. З’яўляецца ініцыятарам створанай у 2011 годзе [http://orgconsulting.by/ Біржы арганізацыйнага развіцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524215143/http://orgconsulting.by/ |date=24 мая 2015 }} [[Некамерцыйная арганізацыя|НКА]] ў якасці аднаго з кірункаў рэалізацыі [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]<ref>''Столярова О.'' Истории успеха: Владимир Мацкевич: «Я иду своей дорогой через препятствия, конфликты, теряя друзей. Кто хочет — может идти со мной!» [Электронный ресурс] // ORGCONSULTING.BY. — Веб-сайт Биржи организационного развития. — 28.02.2014. — Дата доступа: 20.05.2015. — Режим доступа: http://orgconsulting.by/news/id/2953/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524214434/http://orgconsulting.by/news/id/2953/ |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У старэйшых класах школы захапляўся [[Хіпі|рухам хіпі]], быў удзельнікам «[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродна|дэманстрацыі хіпі]]» ў [[Гродна|Гародне]] ў жніўні 1971 года<ref name="Томкович" /><ref>У жніўні 1971 года гродзенскія ўдзельнікі [[Хіпі|руху хіпі]] і прыехаўшыя іх падтрымаць хіпі з [[Вільнюс]]а, [[Талін]]а, [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] і [[Масты|Мастоў]] учынілі дэманстрацыю ў цэнтры [[Гродна]], пратэстуючы супраць пераследу з боку савецкіх і партыйных уладаў (гл. больш падрабязнасцей па [http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ спасылцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140726172403/http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ |date=26 ліпеня 2014 }}).</ref>. === Гады перабудовы і аднаўлення Латвіяй незалежнасці === У гады [[Перабудова|перабудовы]] прымаў актыўны ўдзел у дэмакратычных пераўтварэннях у [[Ліепая|Ліепае]], падтрымаў вяртанне [[Латвія]]й незалежнасці, працаваў у цесным кантакце з [[Народны фронт Латвіі|Народным фронтам Латвіі]] і рускамоўным {{нп3|Руская партыя (Латвія)|Цэнтрам дэмакратычных ініцыятыў|ru|Русская партия (Латвия)}}, аказваў прафесійную дапамогу першаму ўраду Латвійскай Рэспублікі ў адбудоўванні дзяржаўных інстытутаў, запуску рэформы сістэмы адукацыі (супрацоўнічаў з міністрам адукацыі [[Андрыс Піебалгс|Андрысам Піебалгсам]], у 1991—1992 гадах быў дарадцай у Дэпартаменце па нацыянальных пытаннях латвійскага ўрада)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="Плиско">''Плиско М.'' «Только коллективное сотрудничество может привести к успеху». Интервью главного редактора журнала «Адкрытае грамадства» Михаила Плиско с методологом и гуманитарным технологом Владимиром Мацкевичем // «Адкрытае грамадства». Iнфамацыйна-аналiтычны бюлетэнь. — 2001. — № 1(10) [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/gumani.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Удзел у кампаніі па выбарах першага прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 1994 годзе === Уключэнне ў грамадска-палітычнае жыццё Беларусі ў пер. пал. 1990-х гадоў, па словах У. У. Мацкевіча, было звязана з жаданнем запусціць працэс рэформы адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь, выкарыстоўваючы для гэтага сітуацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першых прэзідэнцкіх выбараў у краіне]]: {{цытата|Мы пазнаёміліся з усім складам міністэрства, і я вымушаны быў прыйсці да высновы, што той склад быў не здольны да рэфармавання. Яны нічога не маглі зрабіць: не так арганізавана міністэрства, і людзі, якія займалі там высокія пасады, былі не здольныя да рэфармавання. Як казалі ў папярэдні перыяд, яны не перастроіліся. А прыбраць іх са сваіх пастоў было немагчыма, такая была сістэма адбору кадраў. Тады, у снежні 1993 года, напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, я прапанаваў аказаць пасільную дапамогу кандыдату, які, з нашага пункту гледжання, мог бы перамагчы і стаць першым прэзідэнтам Беларусі, які б павёў яе па шляху нармальнага развіцця. Аказаўшы гэтую дапамогу, мы разлічвалі дамагацца таго, каб і міністр адукацыі быў бы рэфарматарам, каб міністэрства адукацыі змагло праводзіць рэформы. То бок я ішоў на гэта дзеля рэформы адукацыі<ref name="Telegraf.by" />.}} Атрымаўшы адмову ад лідара [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняка]], звярнуўся ў лютым 1994 года з той жа самай прапановай да экс-спікера [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. С. Шушкевіча]], які даў згоду на ўключэнне У. У. Мацкевіча ў свой перадвыбарчы штаб для забеспячэння {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналагічнай|ru|Политтехнолог}} падтрымкі. Аднак ужо ў траўні 1994 года з-за ўзніклых рознагалоссяў па іміджавых і змястоўных пытаннях перадвыбарчай кампаніі супрацоўніцтва было спынена<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. === Удзел у парламенцкіх выбарах 1995 года === Працягнуў супрацоўніцтва з [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыяй]] (АДПБ), якую ачольваў [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскі]], праводзіў для членаў партыі навучанне і семінары, атрымаў прапанову ад кіраўніцтва АДПБ балатавацца ў дэпутаты на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах 1995 года]]. Па словах У. У. Мацкевіча, ён скарыстаўся гэтай прапановай дзеля даследавання дзеяннем палітычнага поля Беларусі: {{цытата|Я не збіраўся абавязкова стаць дэпутатам. Мне трэба было на ўласным досведзе даследаваць выбарчую сістэму, пагутарыць з выбаршчыкамі. Я адмыслова папрасіў тады партыйнае кіраўніцтва, каб мяне выставілі ў якой-небудзь вельмі складанай акрузе з вельмі вядомым чалавекам. Я хацеў, каб маімі супернікамі былі вядомыя людзі кшталту Шушкевіча ці Пазняка, час якіх, як я лічыў, на той момант ужо прайшло. Я хацеў паказаць, што патрэбныя новыя лідары, патрэбныя новыя праграмы і трэба перамагаць гэтых людзей з іх састарэлымі падыходамі<ref name="Telegraf.by" />.}} Балатаваўся па Ангарскай выбарчай акрузе г. Мінска, па адной акрузе з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняком]], абраны не быў, аднак досвед удзелу ў выбарах быў абагульнены і прадстаўлены на старонках кнігі «Беларусская демократия: вопреки очевидности» (Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476); СПб., 2006. — ISBN 5-94716-032-3 ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4])) — адной з першых у Беларусі кніг, прысвечаных апісанню актуальнай палітычнай сітуацыі, зыходзячы з аналізу эмпірычнага матэрыялу<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />. === Удзел у стварэнні і дзейнасці АГП === У 1995 годзе ў якасці {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналага|ru|Политтехнолог}} прымаў удзел у стварэнні [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref name="БелГазета">''Иващенко М.'' Визави: Я — легенда! [Электронный ресурс] // «БелГазета». — Информационно-аналитический ежедневник. — 02.12.2012. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623232128/http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>: у чэрвені пад выглядам журналісцкага інтэрв’ю сустракаўся з кіраўніком [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацбанка Беларусі]] [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічам]], чыя кандыдатура разглядалася ў якасці лідара новай партыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />; пачынаючы з ліпеня, кансультаваў працэс аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]] (АДПБ), [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />; быў абраны ў склад Нацыянальнага камітэта АГП на Устаноўчым з’ездзе партыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. Займаўся арганізацыяй прэс-цэнтра АГП, з’яўляўся яго кіраўніком у перыяд [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|кампаніі па давыбарах у Вярхоўны Савет 13-га склікання]] (кастрычнік-снежань 1995 года)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="Водолажская" />. Па словах У. У. Мацкевіча, быў зняты з пасады за змест прэс-рэліза, які не спадабаўся кіраўніцтву партыі: {{цытата|У 1995 годзе Багданкевіч звольніў мяне з прэс-сакратароў АГП за тое, што я назваў дэпутатаў АГП «апазіцыяй у Вярхоўным Савеце». Ён сказаў, што гэта будзе канструктыўная апазіцыя <...>, якая будзе супрацоўнічаць з прэзідэнтам у тым, што ёсць добрага<ref name="ВызМолча">Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — С. 38.</ref>.}} Ходам стварэння АГП прапаноўваў свае версіі партыйнай праграмы<ref name="Telegraf.by" />, а таксама ў якасці партыйнай дактрыны [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрыну беларускага кансерватызму»], сфармуляваную ў працэсе рэфлексіі досведу свайго ўдзелу ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах у траўні 1995 года]]<ref>Эпилог // Вопреки очевидности: Сборник / ''В. В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — С. 169—175 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, аднак гэтыя прапановы не знайшлі падтрымкі ў партыйным асяродку<ref name="Водолажская" /><ref name="Водолажская-2">''Водолажская Т.'' Введение в культурную политику. Семинар 5. На чем стоим? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.02.2011. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=1785, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Третий путь">В. Мацкевич: Вера и гражданская позиция [Электронный ресурс] // «Третий путь». — Либеральная дискуссионная площадка. — 02.08.2006. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522085614/http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1997—1998 гадах уваходзіў у склад Палітсавета АГП<ref name="worvik" /><ref name="БелГазета" /><ref name="БелаПАН-1998">''Третьяков В.'' Член Политсовета ОГП В. Мацкевич заявил, что не собирается вступать в гражданство Союза Беларуси и России // БелаПАН. — 28.10.1998 [Электронный ресурс] // ByMedia.Net. — Информационно-образовательный портал. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304074918/http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 |date=4 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У сакавіку 1997 года на III з’ездзе АГП выстаўляў сваю кандыдатуру ў лідары партыі ў якасці альтэрнатывы [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічу]], набраў 10 % галасоў<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Имя">''Халип И.'' Тренер начинает подготовку к чемпионату // «Имя». — 28.03.1997. — № 93 [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/thinkbel/trener.htm, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Гэты свой учынак У. У. Мацкевіч патлумачыў жаданнем [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|у сітуацыі вострага палітычнага крызісу ў краіне]] паўплываць на змяненне стратэгіі і тактыкі партыі, а таксама ўнутрыпартыйных адносін<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Имя" />: {{цытата|Калі ў снежні [1996 года] я падаў запіску Багданкевічу і яшчэ некалькім кіраўнікам з нагоды таго, што чакае апазіцыю да вясны [1997 года], ніхто не звярнуў на гэта ўвагі. Таму я прынёс на з’езд усе свае артыкулы і раздаў іх удзельнікам. Яны схавалі іх у партфелі і ўткнуліся ў зусім пустыя рэзалюцыі. Але пасля таго, як быў разыграны мой дывертысмент, усе дасталі гэтыя копіі артыкулаў і пачалі чытаць. Гэта і было маёй галоўнай задачай — дамагчыся таго, каб людзі ўспрымалі ўсур’ёз тое, што я ім кажу<ref name="Имя" />.}} Не дабіўшыся жаданага выніку, у кон. 1998 года пакінуў склад Палітсавета АГП і спыніў далейшае супрацоўніцтва з партыяй<ref name="Telegraf.by" /><ref name="БелГазета" />. === Удзел у стварэнні «Хартыі’97» === У 1997 годзе ўдзельнічаў у стварэнні грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя’97]]» у якасці аўтара задумы і суарганізатара на першых этапах дзейнасці, уваходзіў у склад аргкамітэта<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="Плиско" /><ref name="Хартии’97">10 лет Хартии’97 [Электронный ресурс] // «Хартии’97». — Белорусский информационный портал. — 10.11.2007. — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://charter97.eu/ru/news/2007/11/10/1445, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, аднак афіцыйна з яе не выходзіў<ref>''Цыганкоў В.'' У. Мацкевіч: «У АГП дэфіцыт лідараў і ідэяў» [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 21.04.2008. — Дата доступу: 25.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/1107582.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З’яўляецца аўтарам тэксту дэкларацыі [http://charter97.eu/be/news/2007/11/10/1445 «Хартыя’97»], якая атрымала сваю назву па аналогіі з [[Чэхаславакія|чэхаславацкай]] «[[Хартыя 77|Хартыяй 77]]» і дала імя новай ініцыятыве<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У тэкст былі закладзеныя асноўныя дактрынальныя палажэнні [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]<ref name="Водолажская-2" />. «Хартыя’97» была абнародавана 10 лістапада 1997 года ў вядучых незалежных газетах Беларусі: «Имя», «[[Белорусская деловая газета|БДГ]]», «[[Народная Воля (1995)|Народная воля]]», «[[Свабода (1990)|Свабода]]», «Свободные новости» і інш. Першымі пад тэкстам дакумента паставілі подпісы 100 вядомых беларускіх палітыкаў, грамадскіх і культурных дзеячаў, журналістаў, пазней пад ім падпісалася яшчэ больш 100.000 грамадзян Рэспублікі Беларусь<ref name="Томкович" /><ref name="Хартии’97" />. Праз тры месяцы выйшаў з аргкамітэта «Хартыі’97», бо развіццё гэтай грамадзянскай ініцыятывы пайшло па шляху стварэння структуры, кшталту партыйнай, а не па шляху фарміравання шырокага [[Грамадскі рух|грамадска-палітычнага руху]], як тое прапаноўвалася У. У. Мацкевічам ад самага пачатку<ref name="Водолажская" /><ref name="Плиско" /><ref name="Водолажская-2" />. === Удзел у «дыялогу грамадска-палітычных сіл» у 1999—2000 годзе === У 1999—2000 годзе прымаў удзел у якасці эксперта ў дыялогу грамадска-палітычных сіл Беларусі, які праводзіўся пры садзейнічанні Кансультацыйна-назіральнай групы (КНГ) [[АБСЕ]], працаваў у складзе экспертнай групы № 4 «Стратэгія развіцця грамадзянскай супольнасці»<ref name="Водолажская" /><ref>Гл.: Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Па выніках удзелу напісаў вострапалемічную кнігу «Вопиющее молчание» (у 2007 годзе кніга была выдадзена пад назвай [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf «Вызывающее молчание»])<ref name="Водолажская" />. === Удзел у стварэнні хрысціянскай палітычнай партыі === Пачынаючы з 2003 года, удзельнічаў у ініцыятыве [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|П. К. Севярынца]] па стварэнню ў Беларусі [[Хрысціянская дэмакратыя|хрысціянска-дэмакратычнай]] партыі — «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]» (БХД); выйшаў са складу аргкамітэта ў 2005 годзе па прычыне таго, што не было дасягнута згоды з астатнімі ўдзельнікамі аб прынцыпе далейшага развіцця ініцыятывы (аргструктура або рух)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref>''Грицанов А.'' Еще один «второй фронт» [Электронный ресурс] // «Наше мнение». — Сайт экспертного сообщества Беларуси. — 16.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://nmnby.eu/news/analytics/669.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="INV">Владимир Мацкевич ответил на все вопросы веб-конференции [Электронный ресурс] // INVICTORY.COM. — Мегапортал христианских ресурсов. — 28.04.2008. — Дата доступа: 26.05.2015. — Режим доступа: http://www.invictory.com/news/story-15640.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526235218/http://www.invictory.com/news/story-15640.html |date=26 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана;</ref>, тым не менш, прапанаваная У. У. Мацкевічам у якасці ідэалагічнай асновы БХД [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрына беларускага кансерватызму»] была часткова прынятая, асноўныя яе палажэнні ўключаныя ў праграмны дакумент партыі<ref>[http://bchd.info/program.html Праект праграмы БЕЛАРУСКАЙ ХРЫСЬЦІЯНСКАЙ ДЭМАКРАТЫІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526002132/http://bchd.info/program.html |date=26 мая 2015 }}</ref><ref name="Водолажская" /><ref name="Водолажская-2" />. У 2005—2007 гадах у межах [http://methodology.by/?page_id=16 «Рушэньня»] выступаў з ініцыятывай стварэння хрысціянскай палітычнай партыі з працоўнай назвай «Партыя Закона» на базе пратэстанцкіх цэркваў Беларусі, аднак дзейнасць па стварэнню партыі была спынена, у якасці асноўнай прычыны называлася немагчымасць у актуальных беларускіх палітычных умовах займацца партыйнай дзейнасцю<ref name="Третий путь" /><ref name="INV" /><ref>''Кулік В.'' У Беларусі ствараецца хрысьціянская партыя [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 28.11.2005. — Дата доступу: 23.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/802944.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>''Горевой М.'' Более 100 человек голодают в Минске в поддержку церкви «Новая жизнь» [Электронный ресурс] // Naviny.by. — Интернет-газета БелаПАН. — 09.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/09/ic_articles_116_148277/, свободный. — Загл. с экрана;</ref>. === Перыяд «Рушэньня» === {{У планах}} === Удзел у акцыі «Пост-галадоўка» === {{У планах}} === Удзел у стварэнні і дзейнасці «ЕўраБеларусі» === {{У планах}} === Удзел у стварэнні і дзейнасці Беларускай нацыянальнай платформы Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства === {{У планах}} == Праца на тэлебачанні == У 1994—1997 гадах быў распрацоўшчыкам, аўтарам і вядучым трох цыклавых перадач на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускім тэлебачанні]] (БТ)<ref name="worvik" />: * у пач. 1994 года тэлекампанія «ФІТ» сумесна з [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій] прыступілі да вытворчасці інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Праспект», першы выпуск якой выйшаў на наступны дзень пасля першага тура прэзідэнцкіх выбараў і быў прысвечаны яго аналізу; вядучым перадачы быў [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская"/>; * пачынаючы з 1995 года, на БТ выходзілі: перадача аб асноўных паняццях рынкавай эканомікі «Гэта мы не праходзілі», а таксама перадачы «Студыя 600» і «Сталіца»<ref name="Водолажская" />. У 1995 годзе атрымаў прапанову стаць вядучым новай інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Рэзананс» на БТ, аднак супраць яго кандыдатуры выступілі ў Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="Томкович" />. З’яўляўся першым кіраўніком і вядучым ток-шоу {{нп3|Выбор (АНТ)|«Выбар»|ru|Выбор (ток-шоу)}} на тэлеканале [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]] (кан. 2002 года — сакавік 2003 года)<ref>''Шадрина А.'' Ваш «Выбор» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 08.02.2003. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://tv.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/vash-vybor-2.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Технология выбора [Электронный ресурс] // «Спецназ». — Веб-сайт журнала. — 05.04.2003. — Дата доступа: 14.05.2015. — Режим доступа: http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924104354/http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, паспеў падрыхтаваць 8 выпускаў ток-шоу, быў звольнены напярэдадні памятнага красавіцкага семiнара кiраўнiкоў рэспублiканскiх i мясцовых дзяржаўных органаў па пытаннях удасканалення iдэалагiчнай работы<ref>''Соусь Г.'' Чаму ў ток-шоў «Выбар» зьмяніўся вядучы? [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 08.04.2003. — Дата доступу: 22.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/24847952.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З 2012 года — вядучы праграмы «Размова дня» тэлеканала «[[БелСат|Белсат]]»<ref name="Белсат" /><ref>Размова [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430022001/http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>"Студыя «Белсат» — новая якасць каналу [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — 03.09.2012. — Дата доступу: 14.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/articles/9808/, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. == Палітычны пераслед == ===2016=== 9 сакавіка 2016 года Мацкевіч атрымаў позву ў [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|суд Цэнтральнага раёна Мінска]] з прадпісаннем з’явіцца ў якасці асобы, у дачыненні да якой вядзецца адміністрацыйны працэс за ўдзел у адбыўшымся 15 лютага таго ж года ў цэнтры Мінска несанкцыянаваным мітынгу індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>''Дашчынскі А.'' Уладзімір Мацкевіч атрымаў позву ў суд за ўдзел у акцыі, на якой ён ня быў [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі RFE/RL. — 09.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/uladzimier-mackievic-atrymau-pozvu-u-sud-za-udziel-u-akcyi-na-jakoj-jon-nia-byu/27600969.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. 15 сакавіка 2016 года ходам судовага разбіральніцтва тры супрацоўнікі міліцыі, якія выступалі ў якасці сведкаў, упэўнена апазналі ва У. У. Мацкевічу чалавека, які прымаў удзел у мітынгу, што таксама, па іх словах, нібыта пацвярджаецца матэрыяламі ажыццяўляўшайся фотаздымкі, на падставе якіх і быў складзены пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні. У сваю чаргу, У. У. Мацкевічам суду былі прадстаўлены доказы таго, што 15 лютага 2016 года ён не толькі не прысутнічаў на мітынгу, але і наогул знаходзіўся за межамі краіны: адзнакі ў пашпарце аб перасячэнні мяжы і авіябілеты, згодна з якімі ён паляцеў з Мінска ў Варшаву 14 лютага і вярнуўся назад 16 лютага. У выніку суд прыняў рашэнне вярнуць пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні ў [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнае РУУС Мінска]] на дапрацоўку<ref>''Лукашук З.'' Міліцыянер на судзе: Мацкевіча не ведаю, але на акцыі яго пазнаў! [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/milicyyaner-na-sudze-mackevicha-ne-vedayu-ale-na-akcyi-yago-paznau, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Адразу пасля суда Мацкевіч заявіў пра намер прыцягнуць міліцыянераў, якія сведчылі супраць яго, да адказнасці за ілжэсведчанне, у тым ліку каб звярнуць увагу на падобную практыку пераследу грамадзян, незадаволеных дзеючым у Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|палітычным рэжымам]]<ref>''Юрич А.'' Владимир Мацкевич: Тотальная ложь стала судебной практикой, которая несет угрозу каждому гражданину [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — 16.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113915/https://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>''Лукашук З.'' Справу Мацкевіча адправілі ў РУУС на дапрацоўку [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/spravu-mackevicha-adpravili-u-ruus-na-dapracouku, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. 30 сакавіка 2016 года У. У. Мацкевіч падаў заяву ў пракуратуру з просьбай даць прававую ацэнку сітуацыі<ref>Философ Мацкевич подал заявление в прокуратуру после суда за акцию, на которой его не было [Электронный ресурс] // TUT.BY. — Интернет-портал. — 31.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://news.tut.by/politics/490687.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403030623/http://news.tut.by/politics/490687.html |date=3 красавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. 5 красавіка 2016 года міністр унутраных спраў [[Ігар Анатолевіч Шуневіч|І. А. Шуневіч]], адказваючы на пытанні журналістаў, акрэдытаваных у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], прызнаў памылку, дапушчаную супрацоўнікамі міліцыі ў дачыненні да У. У. Мацкевіча: {{цытата|«Адназначна магу заявіць, што супрацоўнікі міліцыі дапусцілі памылку ў ідэнтыфікацыі асобы чалавека. Падставай для памылкі стала яго досыць сур'ёзнае візуальнае падабенства з удзельнікам гэтага мерапрыемства. Гэта я сам асабіста правяраў»<ref>''Лукашук З.'' Шуневич — о деле Мацкевича: Сотрудники милиции допустили ошибку [Электронный ресурс] // «Европейское радио для Беларуси». — Веб-сайт радиостанции. — 05.04.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://euroradio.fm/ru/shunevich-o-dele-mackevicha-sotrudniki-milicii-dopustili-oshibku, свободный. — Загл. с экрана.</ref>.}} ===2021–2025=== 4 жніўня 2021 года пасля ператрусу арыштаваны [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] па падазрэнні ў арганізацыі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|title=Философ в неволе. Кто такой Владимир Мацкевич и в чем его подозревают?|first=Арина|last=Ползик|date=2021-08-12|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812112135/https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-12}}</ref>. 6 жніўня сумеснай заявай васьмі арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], быў прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|title=Правозащитники Беларуси признали философа Мацкевича политзаключенным|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808064317/https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|archive-date=2021-08-08|website=[[Deutsche Welle]]|first=Павел|last=Мыльников|date=2021-08-06|access-date=2021-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|language=be|url=http://spring96.org/be/news/104589|title=Заява аб прызнанні Таццяны Вадалажскай і Уладзіміра Мацкевіча палітзняволенымі|date=2021-08-06|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809075551/https://spring96.org/be/news/104589|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-12}}</ref>, а група «[[Хрысціянская візія]]» [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] звярнулася да беларускай і сусветнай хрысціянскай супольнасці з заклікам выступіць у ягоную падтрымку<ref>{{Cite web|title=Заявление группы Координационного совета «Христианское видение» по поводу уголовного преследования христианско-реформатского интеллектуала Владимира Мацкевича|url=https://belarus2020.churchby.info/zayavlenиe-gruppy-koordиnaczиonnogo-soveta-hrиstиanskoe-vиdenиe-po-povodu-ugolovnogo-presledovanиya-hrиstиansko-reformatskogo-иntelle/|author=Група "Хрысціянская візія"|date=2021-10-10|lang=ru|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі}}</ref>. 23 чэрвеня 2022 года [[Мінскі абласны суд]] прыгаварыў Уладзіміра Мацкевіча да 5 гадоў узмоцненага рэжыму па трох артыкулах Крымінальнага кодэксу: ч. 1 арт. 342 (актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за «Марш Народнага Ультыматуму» 25 кастрычніка 2020 года, ч. 1 арт. 361-1 (стварэнне экстрэмісцкага фармавання) за платформу «Сход», а таксама ч. 1 арт. 368 (абраза Лукашэнкі) за відэазапіс на [[YouTube]]-канале<ref>[https://www.dw.com/ru/v-belarusi-filosofa-mackevicha-prigovorili-k-5-godam-usilennogo-rezhima/a-62237626 В Беларуси философа Мацкевича приговорили к 5 годам колонии]</ref>. 11 верасня 2025 года быў вызвалены з турмы пасля сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376739|title=Вызвалілі філосафа Уладзіміра Мацкевіча|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя 52 палітвязні. Мікола Статкевіч на свабодзе!|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref>. == Публіцыстычная дзейнасць. Бібліяграфія == {{Загатоўка раздзела}} Быў ініцыятарам і ўдзельнікам «Менскага філязофскага кола» — творчага аб’яднання мінскіх гуманітарыяў, якое дзейнічала ў др. пал. 1990-х — пач. 2000-х гадоў і ставіла перад сабой задачу падрыхтоўкі і выдання корпуса гуманітарна-філасофскіх слоўнікаў, хрэстаматый i вучэбных дапаможнікаў<ref name="worvik" /><ref>''Грыцанаў А.'', ''Абушэнка У.'', ''Мацкевіч У.'' Менскае філязофскае кола // Фрагмэнты. — 1999. — № 3-4 [Электронны рэсурс] Беларуская палічка. — Беларуская электронная бібліятэка. — Дата доступу: 19.05.2015. — Рэжым доступу: http://knihi.com/storage/frahmenty/frahmenty7.htm, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Удзельнічаў у працы над складаннем выданняў: [http://www.philosophi-terms.ru/ «Новейший философский словарь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150520072656/http://www.philosophi-terms.ru/ |date=20 мая 2015 }} (Мн., 1999. — ISBN 985-6235-17-0) и «Всемирная энциклопедия: Философия» (Мн., 2001. — ISBN 5-17-007278-3) <ref name="Хорошо быть молодым" />. З’яўляецца аўтарам артыкулаў: [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Антропотехника»]{{Недаступная спасылка}}, [http://methodology.by/?p=682 «Деятельность»], [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 «Идеальных типов метод»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304224443/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 |date=4 сакавіка 2016 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C «Мыследеятельность»]{{Недаступная спасылка}}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 «Мышление»]{{Недаступная спасылка}}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie «Образование»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154651/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika «Педагогика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154643/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 «Подход»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417203800/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 |date=17 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Практика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418194021/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F «Проблематизация»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418101600/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F «СМД-методология»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521032812/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F |date=21 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema «Схема»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154645/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika «Техника»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154647/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost «Функциональная грамотность»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154649/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 «Щедровицкий Г. П.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060150/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |date=5 сакавіка 2012 }}. Пачынаючы з 2003 года, вёў працу над складаннем энцыклапедычнага слоўніка «СМД-методология Московского методологического кружка. 1954—2004 годы», які аднак не быў выдадзены. Планавалася, што кніга пабачыць свет у чацвёртым квартале 2004 года<ref>''Реут Д. В.'' Пятьдесят лет спустя [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/chteniya/x/pub/0, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Рыхтуецца да выдання аўтарскі цыкл лекцый [http://methodology.by/?p=4335 «Уводзіны ў філасофію»], які быў прачытаны У. У. Мацкевічам у рамках Мінскага метадалагічнага семінара ў 2008—2009 годзе<ref name="ВВ-ВВФ">Владимир Мацкевич. Введение в философию: Лекция 1 [Электроннй ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104743/https://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З’яўляецца аўтарам вялікай колькасці публіцыстычных артыкулаў і каля 50 навуковых прац па пытаннях палітыкі, культуры і трансфармацыі адукацыі<ref name="worvik" />. Найбольш важныя з іх: * [http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf Беларусь для пачаткоўцаў: ад разумення да дзеяння: зборнік нарысаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104637/http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Ул. Мацкевіч'', ''Т. Вадалажская'', ''А. Ягораў''; пераклад на беларускую мову. — Мн., 2012. — (Серыя «Беларусь для пачаткоўцаў»). — ISBN 978-985-562-048-9. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/DE_SOVIETIZATION_ru.pdf Десоветизация в контексте трансформации беларусского общества: Сборник статей] / Под ред. ''В. Мацкевича''. — Вильнюс, 2012. — УДК 316.42:303.425.2(476)(062). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Matskevich_Dialog_ru.pdf Общественный диалог в Беларуси: от народовластия к гражданскому участию] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2012. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-562-018-2. * [http://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf Public dialog in Belarus: from grass-roots democracy to civic participation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201224105/https://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf |date=1 снежня 2021 }} / ''Uladzimir Matskevich''. — Minsk, 2012. — (Belarus for beginners). — ISBN 978-985-562-019-9. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf Не думайте о рыжем и слепом утконосе: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }} ([http://eurobelarus.info/files/File/Utkonos-intro.pdf начало книги]) / ''В. Мацкевич''; Редколлегия: ''Т. Водолажская'' (гл. редактор) и др. — Мн., 2011. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-985-6991-31-1. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf Университет: дискуссия об основаниях: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''П. Барковский''; Под ред. ''Т. Водолажской''. — Мн., 2011. — (Серия «Universitas Ludens»). — ISBN 978-985-6991-64-9. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf The quality and way of life in Belarus: evolution and possibilities of transformation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104742/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2011. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Life_Quality_rus.pdf Качество и образ жизни в Беларуси: эволюция и возможности трансформации] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 304.3:303.425.2(476)(091)"19/20". * [http://eurobelarus.info/files/22/86/History_and_culture.pdf Переоценка ценностей в культуре и истории Беларуси] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-6991-03-8. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf The infancy of a civil nation in Belarus. From allegiance to citizenship] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104724/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Uladzimir Matskevich'', ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. — Vilnius, 2009. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf Становление нации в Беларуси: от подданства к гражданству: заметки к концепции гражданского образования в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104703/http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''А. Егоров'', ''Т. Водолажская''. — Мн., 2008. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 342.71.01(476)+37.017.4(476). * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf Communities building and development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104709/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2008. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Community.pdf Становление и развитие сообществ] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2007. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 316.3(476). * Функциональная грамотность в системе образования Беларуси / ''С. А. Крупник'', ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0. * Вопиющее молчание / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2000 (Першае друкаванае выданне: [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf Вызывающее молчание] / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-5-903360-10-9). * ''Мацкевич В.'' [http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 Москва должна быть разрушена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 |date=23 лютага 2022 }}. — 1998. * Беларусская демократия: вопреки очевидности / ''В. Мацкевич''. — Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476) (Перавыданне: Вопреки очевидности: Сборник ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4]) / ''В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 5-94716-032-3). * Оргпроект реформы образования Республики Беларусь / ''В. В. Мацкевич'', ''Б. В. Пальчевский'', ''Л. С. Фридман'', ''С. А. Крупник'', ''Г. Н. Петровский''. — Мн., 1996. — УДК 37.014.3(476)(083.9). * [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc Полемические этюды об образовании]{{Недаступная спасылка}} / ''В. Мацкевич''. — Лиепая, 1993 (Переиздание: Об образовании: полемические этюды / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-6783-44-2). * ''Мацкевич В.'' [http://worvik.narod.ru/thinkbel/poc-1993.htm Чего не хватает, чтобы ответить на вопрос: «Как нам обустроить Россию?»] // Бизнес и политика. — 1995. — № 1(2). * О реформе образования в Беларуси образца 1994 года (Зеленая тетрадь). — Мн., 1994. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/uladzimir-mackevicz Старонка Уладзіміра Мацкевіча на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] mjaor36tgc5iu0kh64j2b0xv2h4a3im 5166804 5166803 2026-07-17T01:42:53Z 5166804 wikitext text/x-wiki {{Іншыя ПІБ|Мацкевіч|Уладзімір}} {{Філосаф |імя = Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч |арыгінал імя = |партрэт = Matskevich Uladzimir.jpg |памер = |подпіс = |імя пры нараджэнні = |псеўданімы = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = {{USSR}}→ {{BLR}} |падданства = |мова = |школа = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскі метадалагічны гурток|ru|Московский методологический кружок}} |кірунак = |перыяд = |інтарэсы = {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-метадалогія|ru|Московский методологический кружок}}, [[філасофія]], [[культурная палітыка (праграма)|культурная палітыка]], [[гуманітарныя тэхналогіі]] |ідэі = [[«Думаць Беларусь» (тэзіс)]], [[«Мы адзін народ!» (тэзіс)]] |папярэднікі = |паслядоўнікі = |прэміі = |узнагароды = |роспіс = |lib = |сайт = [http://methodology.by Methodology.by] |вікікрыніцы = |вікіцытатнік = }} {{Вікіцытатнік|Уладзімір Мацкевіч (палітолаг)}} '''Уладзі́мір Уладзі́міравіч Мацке́віч''' ({{ДН|14|5|1956}} года, {{МН|Чарамхова|у Чарамхове|}}, [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]], [[РСФСР]]), беларускі [[філосаф]] і {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}}<ref>Об авторах // Вопросы методологии. — Ежеквартальный журнал по системо-мыследеятельностной методологии. — 1996. — № 1-2. — {{ISSN|0869-3919}}.</ref>, грамадска-палітычны дзеяч<ref name="Имена ЕБ">Имена [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/names/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150505071410/http://eurobelarus.info/names/ |date=5 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, тэлевядучы<ref name="Белсат">Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430013015/http://belsat.eu/be/about/people/vladimir-mackevich/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Заснавальнік і кіраўнік [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (Мінск)<ref>Владимир Мацкевич [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=598, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Першы кіраўнік Рады [[ЕўраБеларусь|Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь»]] (2011—2016)<ref name="Имена ЕБ" />. Заснавальнік праграмы стварэння сучаснага ўніверсітэта ў Беларусі «[[Лятучы ўніверсітэт]]»<ref name="Про ЛУ">Пра нас [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/pra-nas {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113631/http://fly-uni.org/pra-nas/ |date=23 лютага 2022 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. == Сям’я, некаторыя факты біяграфіі == Продкі — праваслаўныя сяляне, якія жылі ў в. [[Машталеры (Гродзенскі раён)|Машталеры]] ([[Гродзенскі раён]])<ref name="Telegraf.by">''Гацак М.'' Персона. Владимир Мацкевич: страна на военном положении [Электронный ресурс] // Telegraf.by. — Веб-сайт Агентства новостей «Телеграф». — 17.11.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220219010433/https://telegraf.by/2011/11/persona-vladimir-mackevich-strana-na-voennom-polojenii |date=19 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Абодва дзеда (Касьян Мацкевіч — па бацьку, Карп Лазавік — па маці) з [[Другая сусветная вайна|пачаткам ваеннай агрэсіі супраць Польшчы ў верасні 1939 года]] былі мабілізаваныя ў [[Узброеныя сілы Польшчы|Войска Польскае]], трапілі ў савецкі палон. Потым пры фарміраванні [[Армія Андэрса|Арміі Андэрса]] ўступілі ў яе, ваявалі ў Егіпце, Італіі і Францыі (Касьян Мацкевіч за ўдзел у {{нп3|Бітва пад Монтэ-Касіна|бітве пад Монтэ-Касіна|be-x-old|Бітва пад Монтэ-Касына}} быў узнагароджаны брытанскім ваенным ордэнам). У 1948 годзе абодва вярнуліся ў Беларусь (Касьян Мацкевіч — з Францыі, Карп Лазавік — з Вялікабрытаніі) і праз некалькі гадоў разам з сем’ямі былі дэпартаваныя ў [[Сібір]]. Бацька і маці У. У. Мацкевіча пазнаёміліся ў ссылцы, якую адбывалі ў г. [[Чарамхова]] ([[Іркуцкая вобласць|Іркуцкая вобл.]]), там жа пабраліся шлюбам і абзавяліся дзецьмі<ref name="Telegraf.by" /><ref>''Нехамкин С.'' ГУЛАГ под Парижем [Электронный ресурс] // Известия. — Веб-сайт газеты. — 23.09.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://izvestia.ru/news/281655, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Сага об учителях">Вместо предисловия. Сага об учителях (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 7-13 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Томкович">Уладзімір Мацкевіч // ''Тамковiч А. Л.'' Арытмiя, альбо Код супрацiву. — Смаленск, 2012. — С. 121—126 [Электронны рэсурс] // EuroBelarus.Info. — Навінавы партал Службы інфармацыі «ЕўраБеларусі». — Дата доступу: 16.05.2015. — Рэжым доступу: http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104955/http://eurobelarus.info/files/22/86/Arytmia_albo_kod_supratsivu___A.Tamkovich.pdf |date=18 мая 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Уся сям’я вярнулася ў Беларусь у кастрычніку 1966 года і пасялілася ў [[Гродна|Гродне]]<ref name="Telegraf.by" />. У 1973 годзе У. У. Мацкевіч скончыў сярэднюю школу і, не паступіўшы з першай спробы ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (ЛДУ), да прызыву ў войска працаваў фрэзероўшчыкам на [[Белкард, ААТ|Гродзенскім заводзе карданных валаў]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik">Мацкевич В. В. // Спецпроекты: Кто есть кто [Электронный ресурс] // BelarusToday. — Веб-сайт газеты. — 27.11.2003. — Дата доступа: 15.05.2015. — Режим доступа: http://belarustoday.info/?pid=648, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1974—1976 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў [[Савецкая армія|Савецкай арміі]], служыў у г. [[Хуст|Хусце]] ([[Закарпацкая вобласць|Закарпацкая вобл.]], Украіна)<ref name="Telegraf.by" />. У 1976—1982 гадах, а таксама ў 1983—1987 гадах вучыўся, працаваў і жыў у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]], у 1982—1983 гадах — у [[Вільнюс]]е, у 1987—1992 гадах — у [[Ліепая|Ліепаі]] і [[Рыга|Рызе]], у 1992—1994 гадах — у [[Масква|Маскве]]. У красавіку 1994 года канчаткова вярнуўся ў Беларусь, пасяліўся ў [[Мінск]]у і праз год атрымаў грамадзянства Рэспублікі Беларусь<ref name="Telegraf.by" />. Па веравызнанні — [[Кальвінізм|кальвініст]]<ref name="О четверояком корне">О четверояком корне культурной политики (2008 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 135—147 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Жанаты, мае сына і дзвюх дачок<ref name="worvik" />. == Вучоба == Дэмабілізаваўшыся з войска, паступіў на падрыхтоўчае аддзяленне [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (ЛДУ) і ў 1977 годзе стаў студэнтам факультэта псіхалогіі ЛДУ, пасля заканчэння вучобы абараніў дыплом па спецыяльнасці «Інжынерная псіхалогія»<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У гады студэнцтва наведваў лекцыі {{нп3|Леў Маркавіч Векер|Л. М. Векера|ru|Веккер, Лев Маркович}}, [[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Л. М. Гумілёва]], [[Юрый Міхайлавіч Лотман|Ю. М. Лотмана]], [[Сяргей Сяргеевіч Аверынцаў|С. С. Аверынцава]], [[Манфрэд Форверг|М. Форверга]], {{нп3|Карл Роджэрс|К. Роджэрса|en|Carl Rogers}} ды інш., у межах студэнцкага абмену ездзіў у [[Лейпцыгскі ўніверсітэт]]<ref name="Сага об учителях" /><ref>КГБ в маленькой суверенной стране (из беседы с человеком со стороны) [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 28.01.2008. — Дата доступа: 18.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/45902.html?thread=271438#t271438, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1982 годзе пасля заканчэння ЛДУ па размеркаванні быў накіраваны ў Вільнюс<ref name="Telegraf.by" />, дзе дзякуючы {{нп3|Аўшра Аўгусцінавічутэ|Аўшры Аўгусцінавічутэ|lt|Aušra Augustinavičiūtė}} пазнаёміўся з урачом-псіхіятрам і псіхатэрапеўтам {{нп3|Аляксандр Яфімавіч Аляксейчык|А. Я. Аляксейчыкам|lt|Aleksandras Alekseičikas Kirinovas}}<ref>'''Аляксейчык Аляксандр Яфімавіч''' — урач-псіхіятр, псіхатэрапеўт, загадчык псіхатэрапеўтычным аддзяленнем Цэнтра псіхалагічнага здароўя (Вільнюс, Літва), стваральнік унікальнай методыкі групавой тэрапіі — «інтэнсіўнае тэрапеўтычнае жыццё» (ІТЖ).</ref>, семінары якога наведваў на працягу 8 гадоў, пачынаючы з 1985 года. Называе А. Я. Аляксейчыка ў ліку сваіх настаўнікаў<ref name="Сага об учителях" /><ref name="О четверояком корне" />. == Удзел у метадалагічным руху == [[Файл:GP VV.jpg|thumb|{{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкі|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і У. У. Мацкевіч.<br /><br />АДГ-63: «Змест і метады ВНУ-падрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі інжынераў-энергетыкаў» (Обнінскі інстытут атамнай энергетыкі, чэрвень 1988 года).]] З’яўляецца вучнем філосафа і метадолага {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}}<ref name="Сага об учителях" /><ref name="О четверояком корне" /><ref>''Рублевская Л.'' «Думать Беларусь». Дискуссия в конференц-зале «СБ» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 25.01.2005. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.sb.by/obshchestvo/article/dumat-belarus.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, належыць да «генерацыі 1980-х гадоў» удзельнікаў {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|Маскоўскага метадалагічнага гуртка|ru|Московский методологический кружок}} (ММГ)<ref name="Доклад на съезде">Доклад В. В. Мацкевича // Стенограмма V Методологического съезда (Москва, 17-18 января 1993 г.) [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623235025/http://www.fondgp.ru/lib/congress/conventions/4/5-j_sezd_metodologov_1993.doc |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, называецца ў ліку лідараў метадалагічнага руху<ref name="Строжев">Строжев Марк Федорович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623234439/http://www.fondgp.ru/mmk/personalia/1980/106 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Мазур Сергей Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623233151/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/18 |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Знаёмства з СМД-метадалогіяй і ўваходжанне ў ММГ === Пазнаёміўся з {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходам|ru|Московский методологический кружок}} і яго распрацоўшчыкамі яшчэ ў гады студэнцтва<ref name="Сага об учителях" /><ref name="Доклад на съезде" /><ref name="Хорошо быть молодым">Хорошо быть молодым! СМД-подход в культурной политике, или Культурная политика в метаподходе (2001 г.) // ''Мацкевич В. В.'' Не думайте о рыжем и слепом утконосе: сб. статей / ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2011. — С. 102—113 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана; ''Мацкевич В. В.'' СМД-подход в культурной политике или культурная политика в метаподходе [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 13.08.2007. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/communicarium/people/memoirs/3 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref> У 1978 годзе на адной з студэнцкіх канферэнцый адбылося знаёмства з {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, ад якога атрымаў запрашэнне прыняць удзел у зімовай студэнцкай школе Маскоўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, у межах гэтай школы завязаў знаёмства з {{нп3|Юрый Вячаслававіч Грамыка|Ю. В. Грамыкам|ru|Громыко, Юрий Вячеславович}} <ref name="Хорошо быть молодым" />. Быў запрошаны на чацвярговы семінар «Камісіі па мысленню» ў НДІ агульнай і педагагічнай псіхалогіі АПН СССР, які праходзіў у снежні 1978 года. На гэтым семінары пазнаёміўся ўласна з {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г.П. Шчадравіцкім|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} і шэрагам іншых сталых удзельнікаў ММГ<ref name="Хорошо быть молодым" />. Пасля гэтага пачаў наведваць метадалагічныя семінары ў Маскве, чытаць кнігі і стэнаграмы семінараў<ref name="Сага об учителях" />, падражаючы маскоўскаму метадалагічнаму семінару, разам з аднакурснікамі арганізаваў семінар на псіхфаку [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]]<ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ">…лучше там, где никто не бывал [Электронный ресурс] // Warwick Logoinkvisitor. — Блог Владимира Мацкевича в «Живом журнале». — 26.11.2013. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.livejournal.com/358001.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref> Студэнцкі дыплом пісаў на тэму, у якой разгортваў ідэі, узятыя з кнігі В. Я. Дуброўскага і Л. П. Шчадравіцкага «Проблемы системного инженерно-психологического проектирования» (М., 1971)<ref name="Доклад на съезде" />. === Перыяд «навучэнства ў ГП» === Сталым удзельнікам ММГ становіцца, пачынаючы з 1988 года, ужо ў «гульнявы перыяд» развіцця метадалагічнага руху<ref name="worvik" /><ref name="Доклад на съезде" />. Гэтаму ў тым ліку паспрыяў змест лекцый пра метад {{нп3|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнасных гульняў|ru|Игровое сообщество}} (АДГ) і {{нп3|Гульнёвая супольнасць|гульнятэхнічную практыку|ru|Игровое сообщество}}, якія пачуў у [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскім педагагічным інстытуце]] восенню 1987 года<ref name="Строжев" />. У 1988 годзе ўзяў удзел у АДГ-60 «Эксперыменты і эксперыментаванне ў падрыхтоўцы і павышэнні кваліфікацыі кадраў» ([[Калінінград]], кір. Г. П. Шчадравіцкі)<ref name="Гита">Выпускники ШКП: Гита Паспарнэ [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/13 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924101347/http://www.shkp.ru/people/graduate/13 |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, пасля якой атрымаў запрашэнне ад {{нп3|Георгій Пятровіч Шчадравіцкі|Г. П. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Георгий Петрович}} ўдзельнічаць у наступных АД-гульнях у складзе каманды гульнятэхнікаў. У чарговай АДГ удзельнічаў як памочнік {{нп3|Пётр Георгіевіч Шчадравіцкі|П. Г. Шчадравіцкага|ru|Щедровицкий, Пётр Георгиевич (младший)}}, пасля гэтага стаў пастаянным удзельнікам мерапрыемстваў, якія ладзіліся бацькам і сынам Шчадравіцкімі<ref name="Хорошо быть молодым" />. З’яўляючыся выкладчыкам Ліепайскага педінстытута, увёў у прастору СМД-метадалогіі ўдзельнікаў дзеючага інстытуцкага семінара<ref name="Строжев" /><ref name="Гита" />, у межах семінара аформілася праектная група, якая занялася распрацоўкай праектаў у сферы адукацыі, прыняла ўдзел у рэарганізацыі службы быту г. [[Ліепая]], распрацавала праект па развіцці гэтага горада<ref name="Гита" />. === Удзел у дзейнасці ШКП === Браў удзел (на канцэптуальным узроўні) у стварэнні [http://www.shkp.ru/ Школы культурнай палітыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524231933/http://www.shkp.ru/ |date=24 мая 2015 }} (ШКП, Масква)<ref name="Хорошо быть молодым" />, быў удзельнікам АДГ па тэме [[Перабудова|перабудовы]] і развіцця савецкага кінематографа (кір. П. Г. Шчадравіцкі, 1988), па выніках якой у 1989 годзе ў П. Г. Шчадравіцкага атрымалася стварыць пры Союзе кінематаграфістаў СССР падраздзяленне, атрымаўшае назву «Школа культурнай палітыкі і менеджэраў культуры»<ref name="Хорошо быть молодым" /><ref name="Куликов">''Куликов Д.'' Что я могу сказать о проекте «ШКП 1989—1995» [Электронный ресурс] // «Кентавр». — Сетевой методологический журнал. — 27.12.2003. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://circleplus.ru/archive/n/30/9 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234359/http://circleplus.ru/archive/n/30/9 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У. У. Мацкевіч браў удзел у дзейнасці ШКП у якасці эксперта-кансультанта<ref>''Щедровицкий П. Г.'' …Я не хочу быть потерянным поколением… // «Кентавр». — 1994. — № 2 [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/lib/publications/29 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234334/http://www.shkp.ru/lib/publications/29 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Мацнев">Выпускники ШКП: Димитрий Мацнев [Электронный ресурс] // Школа культурной политики. — Веб-сайт ШКП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.shkp.ru/people/graduate/8 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524234454/http://www.shkp.ru/people/graduate/8 |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Рыбалкина Наталия Викторовна [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150525013523/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1990/22 |date=25 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З 1989 года працаваў у лабараторыі метадалогіі ўпраўлення Заходняга філіяла УНДІ эканомікі рыбнай гаспадаркі (УНДІЭРГ), браў удзел у правядзенні стратэгічных мерапрыемстваў (АДГ і ўпраўленчыя сесіі)<ref name="Строжев" /><ref>Ярнов Борис Михайлович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093043/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/127 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Злотников Игорь Волдемарович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150423172015/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/39 |date=23 красавіка 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1990 годзе заснаваў Рыжскае аддзяленне Школы культурнай палітыкі<ref name="Хорошо быть молодым" /><ref name="Куликов" /><ref name="Мацнев" /> з мэтай рэалізацыі ідэі стварэння Калегіума ў сферы адукацыі Латвіі<ref name="Гита" />. Арганізаваў і правёў 9 АД-гульняў (у тым ліку некалькі для Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]])<ref name="Гита" />. Некаторыя тэмы, якія распрацоўваліся і абмяркоўваліся ў межах Рыжскага аддзялення ШКП, знайшлі сваё адлюстраванне ў кнізе [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc «Полемические этюды об образовании»]{{Недаступная спасылка}} (Ліепая, 1993; Мінск, 2008, ISBN 978-985-6783-44-2)<ref name="Гита" />. === Праграма культурнай палітыкі для Беларусі: абвяшчэнне і рэалізацыя === [[Файл:Kulturnaya politika N 0.jpg|thumb|Вокладка часопіса «Культурная палітыка», № 0, 1994.<br /><br />Часопіс быў заснаваны: [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій], [[Незалежны інстытут сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў|НІСЭПД]], Фінансава-інвестыцыйнай кампаніяй «ФІКО», [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскім]], М. К. Пліскам.<br /><br />Галоўны рэдактар — У. У. Мацкевіч.<br /><br />Рэг. нумар: 960 ад 07.09.1994.]] {{Загатоўка раздзела}} == Навуковая і педагагічная дзейнасць, дзейнасць у сферы рэформы адукацыі == === 1982—1987 гады === З 1982 года — член Таварыства псіхолагаў СССР<ref name="worvik" /> У 1982 годзе, пасля заканчэння [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЛДУ]], па размеркаванні быў накіраваны на Вільнюскі радыётэхнічны завод, працаваў у бюро тэхнічнай эстэтыкі, але ж праз 8 месяцаў вымушаны быў звольніцца, бо з-за адмовы ў прадастаўленні доступу да сакрэтнай дакументацыі далей не меў магчымасці працаваць па спецыяльнасці на заводзе, які адносіўся да прадпрыемстваў ваеннага прызначэння<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. Вярнуўся ў Ленінград, пасля 7 месяцаў беспрацоўя, быў прыняты на працу ў [[Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт шляхоў зносін|Ленінградскі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] (ЛІІЧТ) на новаўтвораную кафедру прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі, якую арганізаваў і ўзначаліў {{нп3|Віктар Міхайлавіч Алахвердаў|В.М. Алахвердаў|ru|Аллахвердов, Виктор Михайлович}}<ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. Гэтая кафедра з’яўлялася першай гуманітарнай кафедрай у тэхнічных ВНУ СССР <ref>Кафедра «Прикладная психология» [Электронный ресурс] // Петербургский государственный университет путей сообщения императора Александра I. — Веб-сайт ПГУПС. — Дата доступа: 16.05.2015. — Режим доступа: http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093856/http://www.pgups.ru/nash_univer/facult/economic/fps/ |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, была ўтворана на базе бюро (лабараторыі) канкрэтных сацыяльных даследаванняў ЛІІЧТ, з якім У. У. Мацкевіч супрацоўнічаў яшчэ ў студэнцкія гады<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. У ЛІІЧТ рыхтаваў дыспетчарскі персанал для метрапалітэна, пасля — працаваў старшым навуковым супрацоўнікам, загадчыкам бюро (лабараторыяй) канкрэтных сацыяльных даследаванняў, загадчыкам кафедры прыкладной псіхалогіі, сацыялогіі і педагогікі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="ЖЖ-ЛИИЖТ" />. За час працы ў ЛІІЧТ падрыхтаваў кандыдацкую дысертацыю, але да яе абароне дапушчаны не быў па прычыне нежадання ўступаць у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]]<ref name="Томкович" />. === 1987—1993 гады === У 1987 годзе разам з першай жонкай, латышкай па нацыянальнасці, па запрашэнні Міністэрства адукацыі [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] перайшоў на працу ў [[Ліепайскі ўніверсітэт|Ліепайскі педагагічны інстытут]], прапрацаваў у ім да 1989 года<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" />. На момант пачатку [[Перабудова|перабудовы]] ўжо шчыльна займаўся праблемамі адукацыі і пытаннямі яе рэфармавання, падрыхтаваў новую дысертацыю па гэтай тэматыцы, аднак яе таксама не ўдалося абараніць<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. У 1988 годзе ў межах наватарскага руху ў адукацыі арганізаваў у Ліепайскім педінстытуце філасофска-метадалагічны семінар, які вельмі хутка ператварыўся ў праектную групу, якая працавала над праектамі ў сферы адукацыі і канкрэтна над рэарганізацыяй Ліепайскага педінстытута<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Гита" />. Таксама браў удзел у дзейнасці семінара па праблемах адукацыі ў Рызе<ref>Зельцерман Бронислав Александрович [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518093045/http://www.fondgp.ru/gp/personalia/1980/38 |date=18 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У сваёй дзейнасці актыўна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі ЛатССР<ref name="Гита" />. Пасля здабыцця Латвіяй незалежнасці аказваў дапамогу ў правядзенні рэформ міністру адукацыі першага ўрада [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]] [[Андрыс Піебалгс|Андрысу Піебалгсу]]<ref name="Telegraf.by" />. У пач. 1990-х гадоў супрацоўнічаў у пытаннях рэформы адукацыі з першым міністрам адукацыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] {{нп3|Эдуард Дзмітрыевіч Дняпроў|Э. Д. Дняпровым|ru|Днепров, Эдуард Дмитриевич}}<ref name="Telegraf.by" />. === 1993—2004 гады === Пачынаючы з 1993 года, уключыўся ў працу па распрацоўцы праграмы рэформы адукацыі ў Беларусі, на пачатковым этапе шчыльна супрацоўнічаў з Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь<ref name="Telegraf.by" />. У траўні 1993 года атрымаў запрашэнне прачытаць у Мінску лекцыі па тэме стандартызацыі і тэхналагізацыі адукацыі, пасля — пачаў праводзіць пастаянна дзеючы семінар для аспірантаў у Інстытуце павышэння кваліфікацыі (з 1997 года — Акадэмія паслядыпломнай адукацыі, Мінск)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская">''Водолажская Т.'' Что необходимо знать и понимать для освоения программы культурной политики? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.04.2011. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=2079 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104627/http://methodology.by/?p=2079 |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Крупник">''Мацкевич С. А.'' История и актуалии гражданского образования в Беларуси [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — 20.09.2007. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523224419/http://eurobelarus.info/news/archive/2007/09/20/istoriya-i-aktualii-grazhdanskogo-obrazovaniya-v-belarusi.html |date=23 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У межах гэтага семінара было прачытана некалькі курсаў лекцый, а таксама падрыхтаваны і праведзены шэраг мерапрыемстваў і работ, накіраваных на асэнсаванне і рэфармаванне сістэмы адукацыі ў Беларусі: * У чэрвені 1993 года для Міністэрства адукацыі была складзена службовая запіска па праблеме распрацоўкі стандартаў адукацыі<ref name="Водолажская" />; * У снежні 1993 года ў Мінску была праведзена міжнародная канферэнцыя «Адукацыя і павышэнне кваліфікацыі работнікаў адукацыі: метадалагічныя, упраўленчыя і псіхолага-педагагічныя аспекты»<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />; * У кастрычніку 1994 года па замове міністра адукацыі [[Васіль Іванавіч Стражаў|В. І. Стражава]] была праведзена ўпраўленчая сесія-семінар (у фармаце АД-гульні) «Развіццё сістэмы школьнай адукацыі: стан і перспектывы» з удзелам кіруючага складу Міністэрства адукацыі, кіраўнікоў усіх дзяржаўных навукова-даследчых інстытутаў адукацыі (Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі, Інстытута павышэння кваліфікацыі, Рэспубліканскага інстытута вышэйшай школы, Нацыянальнага інстытута адукацыі), прадстаўнікоў мясцовых органаў улады (абласных, раённых і гарадскіх аддзелаў народнай адукацыі), дырэктараў дзяржаўных і прыватных школ, рэктараў ВНУ, прадстаўнікоў акадэмічнай супольнасці, шэрагу грамадскіх аб’яднанняў і фондаў, СМІ. Па выніках сесіі-семінара была падрыхтавана брашура «О реформе образования в Беларуси образца 1994 года» (т.зв. «Зялёны сшытак»; Мн., 1994), дзе былі прадстаўлены асноўныя вынікі-ацэнкі аб’ёму работ, неабходных для правядзення рэформы адукацыі, пазначаныя асноўныя праблемныя кропкі, намечаны чарнавы план работ<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование">''Мацкевич В.'', ''Крупник С.'', ''Жбанков М.'' Обзор проектов, идей и концепций реформирования образования в Беларуси // Беларусь. Сценарий реформ / Фонд им. Стефана Батория. — Варшава, 2003. — С. 263—275 [Электронный ресурс] // Kamunikat.org. — Беларуская інтэрнэт-бібліятэка. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522113246/http://pdf.kamunikat.org/1777-1.pdf |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Аднак гэтыя рэкамендацыі беларускім Міністэрствам адукацыі прынятыя не былі<ref name="Telegraf.by" />. Па выніках дзейнасці метадалагічнага семінара ў рамках {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-падыходу|ru|Московский методологический кружок}} была абаронена кандыдацкая дысертацыя на тэму «Праектаванне дзейнасных сістэм адукацыі: метадолага-педагагічныя аспекты» (С. А. Крупнік, 1997), а таксама падрыхтаваныя да абароны доктарскія дысертацыі па тэмах: «Мадэляванне дзейнасці спецыяліста-прафесіянала» (А. Д. Лашук) і «Тэорыя і практыка падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі» (С. А. Мацкевіч), акрамя гэтага на акадэмічным узроўні былі сфармаваныя і ўкаранёныя ў навучальны працэс новыя для Беларусі навуковыя прадметы: «Дзейнасная педагогіка», «Праектаванне і праграмаванне ў адукацыі», «Тэорыя сістэм і дзейнасці»<ref name="Крупник" />. У 1996 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь у складзе экспертнай групы падрыхтаваў альтэрнатыўны афіцыйнаму «Оргпраект рэформы адукацыі ў Беларусі» (Оргпроект реформы образования Республики Беларусь. — Мн., 1995. — УДК 37.014.3(476)(083.9))<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Складзены праект таксама не быў прыняты да рэалізацыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />, а кафедра ў Інстытуце павышэння кваліфікацыі, якая складала аснову для рэалізацыі падрыхтаванага праекта рэформ, стала падвяргацца ціску з боку Міністэрства адукацыі<ref name="Водолажская" />. Працягнуў распрацоўку праекта рэформы адукацыі самастойна ў межах «Праграмы абнаўлення гуманітарнай адукацыі» {{нп3|Інстытут «Адкрытае грамадства»|Фонда Сораса|ru|Институт «Открытое общество»}} ў Беларусі, у выніку чаго ў 1997 годзе з’явілася «Канцэпцыя абнаўлення гуманітарнай адукацыі» (з кон. 1996 года рамкі гэтай канцэпцыі былі пашыраныя, і яна стала разглядацца як канцэпцыя рэформы нацыянальнай адукацыі цалкам)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Праца над канцэпцыяй уключала ў сябе: канцэптуальна-тэарэтычную і метадалагічную распрацоўку; стварэнне Асацыяцыі інавацыйных школ; выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі (выдаваўся да 1999 года). Асноўныя ідэі канцэпцыі прасоўваліся праз удзел У. У. Мацкевіча ў працы парламенцкай камісіі (рабочай групы) над Законам «Аб адукацыі» (да разгону [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] 13-га склікання ўвосень 1996 года)<ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />.. У 1997 годзе, пасля выгнання Фонда Сораса з Беларусі, стварыў Асацыяцыю абнаўлення гуманітарнай адукацыі, якая працягнула працу над канцэпцыяй, выданне бюлетэня абнаўлення гуманітарнай адукацыі, а таксама праводзіла семінары, лекцыі і канферэнцыі з інавацыйнымі школамі, якія ўваходзілі ў Асацыяцыю інавацыйных школ. У 2000 годзе Асацыяцыя спыніць сваю дзейнасцьь<ref name="Водолажская" />. У 1997—2001 гадах узначальваў лабараторыю (аддзел) метадалогіі Рэспубліканскага інстытута прафесійнай адукацыі (РІПА)<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 1998 годзе пад кіраўніцтвам У. У. Мацкевіча быў распрацаваны і запушчаны курс падрыхтоўкі менеджэраў адукацыі з мэтай падрыхтоўкі кадраў для рэформы адукацыі: спачатку — у РІПА (адбылося 2 выпускі), а затым — у Акадэміі паслядыпломнай адукацыі (Мінск) і Інстытуце павышэння кваліфікацыі (Гродна) (курс праводзіўся да 2005 года)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. У 1999 годзе па замове Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь кіраваў падрыхтоўкай альтэрнатыўнага краінавага дакладу для [[ЮНЕСКА]] аб стане спраў у сферы адукацыі «Праблемы функцыянальнай граматнасці ў Беларусі» (Функциональная грамотность в системе образования Беларуси. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0), які быў прадстаўлены на штогадовай канферэнцыі ЮНЕСКА ў Варшаве ў 2000 годзе<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="ФБ-образование" />. Распрацоўка тэмы «Функцыянальная граматнасць» таксама ажыццяўлялася ў рамках рэалізацыі «Оргпроекта рэформы адукацыі ў Беларусі»: з 1997 года — у лабараторыі метадалогіі прафесійнай адукацыі РІПА, затым — у аддзеле аналітычнай і прававой работы Міністэрства адукацыі і аддзеле сацыялогіі АПА (там, дзе працавалі эксперты і стажоры [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]])<ref name="ФБ-образование" />. === Пасля 2004 года === З 2004 года з прычыны дзейнасці апазіцыйнай да [[Рэжым Лукашэнкі|палітычнага рэжыму]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] фактычна Мацкевіч знаходзіцца пад {{нп3|Забарона на прафесію|забаронай на прафесію|en|Berufsverbot}} — пазбаўлены магчымасці выкладаць у беларускіх ВНУ і працаваць у дзяржаўных установах і арганізацыях<ref name="Telegraf.by" />. У 2006—2008 гадах ажыццяўляў канцэптуальную працу ў сферы грамадзянскай адукацыі, вынікам якой стала з’яўленне [http://methodology.by/?p=1053 «Канцэпцыі грамадзянскай адукацыі ў Беларусі»] і афармленне яе ў навучальны курс<ref name="Водолажская" />. З 2009 года разгарнуў дзейнасць па стварэнні ў Беларусі сучаснага ўніверсітэта, у межах якой былі запушчаны: * серыя семінараў па канцэптуалізацыі ідэі ўніверсітэта (вынікам стала выданне зборніка [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf «Университет: дискуссия об основаниях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} (Мінск, 2011, ISBN 978-985-6991-64-9)); * праграма «[[Лятучы ўніверсітэт]]»<ref name="Про ЛУ" /><ref name="Водолажская" />. Уваходзіць у склад Калегіума Лятучага ўніверсітэта<ref>Калегіум [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/collegium {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150816161002/http://fly-uni.org/collegium |date=16 жніўня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. У межах Лятучага ўніверсітэта чытае аўтарскія курсы: «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2011—2014)<ref>Введение в теорию систем (февраль-апрель, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOJwz-wTw_ggCSx_10J8yVzS, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (октябрь-ноябрь, 2011) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL14F68ACFACC52AD5, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (2012—2013) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOIns_T0j6jRWk9WdsLfv64T, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Введение в системный подход (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOK9KWhA1r_pi5wu4HS0r5JT, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, «Педагогіка як практычная філасофія» (2012)<ref>Педагогика как практическая философия (апрель-июнь, 2012) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PL223B2D75FF662207, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, «Асабістая адукацыйная і кар’ерная траекторыя» (2013—2014)<ref>Личная образовательная и карьерная траектория (2013—2014) [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Канал Летучего университета в YouTube. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: https://www.youtube.com/playlist?list=PLBAnu4YEjPOLGIFkcDScHMr_TpiUm_d_F, свободный. — Загл. с экрана.</ref> і інш., вядзе семінар па дыдактыцы курса «Уводзіны ў сістэмны падыход» (2014—2015)<ref>Уладзімір Мацкевіч [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150624012955/http://fly-uni.org/content/uladzimir-mackevich |date=24 чэрвеня 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Таксама чытае лекцыі ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім калегіуме]]<ref>Філасофія/літаратура [Электронны рэсурс] // Беларускі калегіюм. — Вэб-сайт Беларускага калегіюма. — Дата доступу: 12.05.2015. — Рэжым доступу: http://belcollegium.org/departments/philosophy/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160122181646/http://belcollegium.org/departments/philosophy/ |date=22 студзеня 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. [[Файл:Think belarus.jpg|thumb|Тацяна Вадалажская і Уладзімір Мацкевіч думаюць Беларусь.]] == Кансалтынгавая дзейнасць == {{Загатоўка раздзела}} З кон. 1980-х гадоў займаецца арганізацыйным і бізнес-{{нп3|Кансалтынг|кансалтынгам|ru|Консалтинг}}. У 1988—1994 гадах працаваў у [[Рыга|Рызе]], [[Масква|Маскве]], [[Краснаярск]]у, [[Находка|Находцы]], [[Цвер]]ы, [[Калінінград]]зе ды інш. рэгіёнах былога [[СССР]], у пач. 1990-х гадоў дзейнасць галоўным чынам была звязана з удзелам у развіцці {{нп3|Свабодная эканамічная зона|свабодных эканамічных зон|ru|Особая экономическая зона}}, у 1993—1994 гадах працаваў з адміністрацыямі [[Краснаярскі край|Краснаярскага краю]] і [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобл.]] Пасля пераезду ў Мінск кансультаваў шэраг мясцовых бізнес-праектаў<ref name="Telegraf.by" /><ref name="worvik" /><ref name="Плиско" />. У 1995 годзе ўдзельнічаў у кансультацыях адносна аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]], [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]], [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]], [[Беларуская аграрная партыя|Аграрнай партыі]] і [[Беларуская партыя «Зялёныя»|Беларускай партыі «Зялёны свет»]] і стварэнні на іх базе [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У тым жа годзе кансультаваў і ўдзельнічаў у падрыхтоўцы Форума маладзёжных арганізацый, ініцыяванага Радай маладзёжных арганізацый<ref name="Водолажская" />. У 1998—1999 гадах супрацоўнічаў з незалежнымі прафсаюзамі: быў кансультантам [[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў|Беларускага кангрэса дэмакратычных прафсаюзаў]] (БКДП), удзельнічаў у стварэнні газеты «Рабочы», распрацаваў «Канцэпцыю дзейнасці свабодных прафсаюзаў» (1998)<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 2000—2003 гадах быў кансультантам сумеснага прадпрыемства «Альпіна-Кансалт», прымаў удзел у яго стварэнні<ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" />. У 2001 годзе ажыццяўляў вывад з сітуацыі банкруцтва і санацыі прыватнай гімназіі «Альтасфера»<ref name="Водолажская" />. З’яўляецца ініцыятарам створанай у 2011 годзе [http://orgconsulting.by/ Біржы арганізацыйнага развіцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524215143/http://orgconsulting.by/ |date=24 мая 2015 }} [[Некамерцыйная арганізацыя|НКА]] ў якасці аднаго з кірункаў рэалізацыі [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]<ref>''Столярова О.'' Истории успеха: Владимир Мацкевич: «Я иду своей дорогой через препятствия, конфликты, теряя друзей. Кто хочет — может идти со мной!» [Электронный ресурс] // ORGCONSULTING.BY. — Веб-сайт Биржи организационного развития. — 28.02.2014. — Дата доступа: 20.05.2015. — Режим доступа: http://orgconsulting.by/news/id/2953/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150524214434/http://orgconsulting.by/news/id/2953/ |date=24 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Грамадска-палітычная дзейнасць == У старэйшых класах школы захапляўся [[Хіпі|рухам хіпі]], быў удзельнікам «[[Дэманстрацыя хіпі ў Гродна|дэманстрацыі хіпі]]» ў [[Гродна|Гародне]] ў жніўні 1971 года<ref name="Томкович" /><ref>У жніўні 1971 года гродзенскія ўдзельнікі [[Хіпі|руху хіпі]] і прыехаўшыя іх падтрымаць хіпі з [[Вільнюс]]а, [[Талін]]а, [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] і [[Масты|Мастоў]] учынілі дэманстрацыю ў цэнтры [[Гродна]], пратэстуючы супраць пераследу з боку савецкіх і партыйных уладаў (гл. больш падрабязнасцей па [http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ спасылцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140726172403/http://www.belgazeta.by/ru/2003_08_11/arhiv_bg/6184/ |date=26 ліпеня 2014 }}).</ref>. === Гады перабудовы і аднаўлення Латвіяй незалежнасці === У гады [[Перабудова|перабудовы]] прымаў актыўны ўдзел у дэмакратычных пераўтварэннях у [[Ліепая|Ліепае]], падтрымаў вяртанне [[Латвія]]й незалежнасці, працаваў у цесным кантакце з [[Народны фронт Латвіі|Народным фронтам Латвіі]] і рускамоўным {{нп3|Руская партыя (Латвія)|Цэнтрам дэмакратычных ініцыятыў|ru|Русская партия (Латвия)}}, аказваў прафесійную дапамогу першаму ўраду Латвійскай Рэспублікі ў адбудоўванні дзяржаўных інстытутаў, запуску рэформы сістэмы адукацыі (супрацоўнічаў з міністрам адукацыі [[Андрыс Піебалгс|Андрысам Піебалгсам]], у 1991—1992 гадах быў дарадцай у Дэпартаменце па нацыянальных пытаннях латвійскага ўрада)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="Плиско">''Плиско М.'' «Только коллективное сотрудничество может привести к успеху». Интервью главного редактора журнала «Адкрытае грамадства» Михаила Плиско с методологом и гуманитарным технологом Владимиром Мацкевичем // «Адкрытае грамадства». Iнфамацыйна-аналiтычны бюлетэнь. — 2001. — № 1(10) [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/gumani.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. === Удзел у кампаніі па выбарах першага прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у 1994 годзе === Уключэнне ў грамадска-палітычнае жыццё Беларусі ў пер. пал. 1990-х гадоў, па словах У. У. Мацкевіча, было звязана з жаданнем запусціць працэс рэформы адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь, выкарыстоўваючы для гэтага сітуацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першых прэзідэнцкіх выбараў у краіне]]: {{цытата|Мы пазнаёміліся з усім складам міністэрства, і я вымушаны быў прыйсці да высновы, што той склад быў не здольны да рэфармавання. Яны нічога не маглі зрабіць: не так арганізавана міністэрства, і людзі, якія займалі там высокія пасады, былі не здольныя да рэфармавання. Як казалі ў папярэдні перыяд, яны не перастроіліся. А прыбраць іх са сваіх пастоў было немагчыма, такая была сістэма адбору кадраў. Тады, у снежні 1993 года, напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, я прапанаваў аказаць пасільную дапамогу кандыдату, які, з нашага пункту гледжання, мог бы перамагчы і стаць першым прэзідэнтам Беларусі, які б павёў яе па шляху нармальнага развіцця. Аказаўшы гэтую дапамогу, мы разлічвалі дамагацца таго, каб і міністр адукацыі быў бы рэфарматарам, каб міністэрства адукацыі змагло праводзіць рэформы. То бок я ішоў на гэта дзеля рэформы адукацыі<ref name="Telegraf.by" />.}} Атрымаўшы адмову ад лідара [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|БНФ]] [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняка]], звярнуўся ў лютым 1994 года з той жа самай прапановай да экс-спікера [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. С. Шушкевіча]], які даў згоду на ўключэнне У. У. Мацкевіча ў свой перадвыбарчы штаб для забеспячэння {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналагічнай|ru|Политтехнолог}} падтрымкі. Аднак ужо ў траўні 1994 года з-за ўзніклых рознагалоссяў па іміджавых і змястоўных пытаннях перадвыбарчай кампаніі супрацоўніцтва было спынена<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. === Удзел у парламенцкіх выбарах 1995 года === Працягнуў супрацоўніцтва з [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыяй]] (АДПБ), якую ачольваў [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. А. Дабравольскі]], праводзіў для членаў партыі навучанне і семінары, атрымаў прапанову ад кіраўніцтва АДПБ балатавацца ў дэпутаты на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах 1995 года]]. Па словах У. У. Мацкевіча, ён скарыстаўся гэтай прапановай дзеля даследавання дзеяннем палітычнага поля Беларусі: {{цытата|Я не збіраўся абавязкова стаць дэпутатам. Мне трэба было на ўласным досведзе даследаваць выбарчую сістэму, пагутарыць з выбаршчыкамі. Я адмыслова папрасіў тады партыйнае кіраўніцтва, каб мяне выставілі ў якой-небудзь вельмі складанай акрузе з вельмі вядомым чалавекам. Я хацеў, каб маімі супернікамі былі вядомыя людзі кшталту Шушкевіча ці Пазняка, час якіх, як я лічыў, на той момант ужо прайшло. Я хацеў паказаць, што патрэбныя новыя лідары, патрэбныя новыя праграмы і трэба перамагаць гэтых людзей з іх састарэлымі падыходамі<ref name="Telegraf.by" />.}} Балатаваўся па Ангарскай выбарчай акрузе г. Мінска, па адной акрузе з [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. С. Пазняком]], абраны не быў, аднак досвед удзелу ў выбарах быў абагульнены і прадстаўлены на старонках кнігі «Беларусская демократия: вопреки очевидности» (Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476); СПб., 2006. — ISBN 5-94716-032-3 ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4])) — адной з першых у Беларусі кніг, прысвечаных апісанню актуальнай палітычнай сітуацыі, зыходзячы з аналізу эмпірычнага матэрыялу<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />. === Удзел у стварэнні і дзейнасці АГП === У 1995 годзе ў якасці {{нп3|Паліттэхнолаг|паліттэхналага|ru|Политтехнолог}} прымаў удзел у стварэнні [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|Аб’яднанай грамадзянскай партыі]] (АГП)<ref name="БелГазета">''Иващенко М.'' Визави: Я — легенда! [Электронный ресурс] // «БелГазета». — Информационно-аналитический ежедневник. — 02.12.2012. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150623232128/http://www.belgazeta.by/ru/2012_11_26/right/25353/ |date=23 чэрвеня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>: у чэрвені пад выглядам журналісцкага інтэрв’ю сустракаўся з кіраўніком [[Нацыянальны Банк Рэспублікі Беларусь|Нацбанка Беларусі]] [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічам]], чыя кандыдатура разглядалася ў якасці лідара новай партыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />; пачынаючы з ліпеня, кансультаваў працэс аб’яднання [[Аб’яднаная дэмакратычная партыя Беларусі|Аб’яднанай дэмакратычнай партыі]] (АДПБ), [[Грамадзянская партыя|Грамадзянскай партыі]] і [[Сацыял-дэмакратычная партыя Народнай Згоды|Партыі народнай згоды]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" />; быў абраны ў склад Нацыянальнага камітэта АГП на Устаноўчым з’ездзе партыі<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" />. Займаўся арганізацыяй прэс-цэнтра АГП, з’яўляўся яго кіраўніком у перыяд [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|кампаніі па давыбарах у Вярхоўны Савет 13-га склікання]] (кастрычнік-снежань 1995 года)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="Водолажская" />. Па словах У. У. Мацкевіча, быў зняты з пасады за змест прэс-рэліза, які не спадабаўся кіраўніцтву партыі: {{цытата|У 1995 годзе Багданкевіч звольніў мяне з прэс-сакратароў АГП за тое, што я назваў дэпутатаў АГП «апазіцыяй у Вярхоўным Савеце». Ён сказаў, што гэта будзе канструктыўная апазіцыя <...>, якая будзе супрацоўнічаць з прэзідэнтам у тым, што ёсць добрага<ref name="ВызМолча">Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — С. 38.</ref>.}} Ходам стварэння АГП прапаноўваў свае версіі партыйнай праграмы<ref name="Telegraf.by" />, а таксама ў якасці партыйнай дактрыны [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрыну беларускага кансерватызму»], сфармуляваную ў працэсе рэфлексіі досведу свайго ўдзелу ў [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (1995)|парламенцкіх выбарах у траўні 1995 года]]<ref>Эпилог // Вопреки очевидности: Сборник / ''В. В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — С. 169—175 [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, аднак гэтыя прапановы не знайшлі падтрымкі ў партыйным асяродку<ref name="Водолажская" /><ref name="Водолажская-2">''Водолажская Т.'' Введение в культурную политику. Семинар 5. На чем стоим? [Электронный ресурс] // Methodology.by. — Веб-сайт АГТ-ЦСИ. — 09.02.2011. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://methodology.by/?p=1785, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="Третий путь">В. Мацкевич: Вера и гражданская позиция [Электронный ресурс] // «Третий путь». — Либеральная дискуссионная площадка. — 02.08.2006. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150522085614/http://3dway.org/publications/persona/v-matskevich-vera-i-grazhdanskaya-pozitsiya |date=22 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 1997—1998 гадах уваходзіў у склад Палітсавета АГП<ref name="worvik" /><ref name="БелГазета" /><ref name="БелаПАН-1998">''Третьяков В.'' Член Политсовета ОГП В. Мацкевич заявил, что не собирается вступать в гражданство Союза Беларуси и России // БелаПАН. — 28.10.1998 [Электронный ресурс] // ByMedia.Net. — Информационно-образовательный портал. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304074918/http://news.bymedia.net/news.article.php?articleID=342773 |date=4 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У сакавіку 1997 года на III з’ездзе АГП выстаўляў сваю кандыдатуру ў лідары партыі ў якасці альтэрнатывы [[Станіслаў Антонавіч Багданкевіч|С. А. Багданкевічу]], набраў 10 % галасоў<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Имя">''Халип И.'' Тренер начинает подготовку к чемпионату // «Имя». — 28.03.1997. — № 93 [Электронный ресурс] // worvik.com. — Персональный сайт Владимира Мацкевича. — Дата доступа: 21.05.2015. — Режим доступа: http://worvik.narod.ru/thinkbel/trener.htm, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Гэты свой учынак У. У. Мацкевіч патлумачыў жаданнем [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|у сітуацыі вострага палітычнага крызісу ў краіне]] паўплываць на змяненне стратэгіі і тактыкі партыі, а таксама ўнутрыпартыйных адносін<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Имя" />: {{цытата|Калі ў снежні [1996 года] я падаў запіску Багданкевічу і яшчэ некалькім кіраўнікам з нагоды таго, што чакае апазіцыю да вясны [1997 года], ніхто не звярнуў на гэта ўвагі. Таму я прынёс на з’езд усе свае артыкулы і раздаў іх удзельнікам. Яны схавалі іх у партфелі і ўткнуліся ў зусім пустыя рэзалюцыі. Але пасля таго, як быў разыграны мой дывертысмент, усе дасталі гэтыя копіі артыкулаў і пачалі чытаць. Гэта і было маёй галоўнай задачай — дамагчыся таго, каб людзі ўспрымалі ўсур’ёз тое, што я ім кажу<ref name="Имя" />.}} Не дабіўшыся жаданага выніку, у кон. 1998 года пакінуў склад Палітсавета АГП і спыніў далейшае супрацоўніцтва з партыяй<ref name="Telegraf.by" /><ref name="БелГазета" />. === Удзел у стварэнні «Хартыі’97» === У 1997 годзе ўдзельнічаў у стварэнні грамадзянскай ініцыятывы «[[Хартыя'97|Хартыя’97]]» у якасці аўтара задумы і суарганізатара на першых этапах дзейнасці, уваходзіў у склад аргкамітэта<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Томкович" /><ref name="worvik" /><ref name="Водолажская" /><ref name="Плиско" /><ref name="Хартии’97">10 лет Хартии’97 [Электронный ресурс] // «Хартии’97». — Белорусский информационный портал. — 10.11.2007. — Дата доступа: 22.05.2015. — Режим доступа: http://charter97.eu/ru/news/2007/11/10/1445, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, аднак афіцыйна з яе не выходзіў<ref>''Цыганкоў В.'' У. Мацкевіч: «У АГП дэфіцыт лідараў і ідэяў» [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 21.04.2008. — Дата доступу: 25.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/1107582.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З’яўляецца аўтарам тэксту дэкларацыі [http://charter97.eu/be/news/2007/11/10/1445 «Хартыя’97»], якая атрымала сваю назву па аналогіі з [[Чэхаславакія|чэхаславацкай]] «[[Хартыя 77|Хартыяй 77]]» і дала імя новай ініцыятыве<ref name="Томкович" /><ref name="worvik" />. У тэкст былі закладзеныя асноўныя дактрынальныя палажэнні [[Культурная палітыка (праграма)|праграмы культурнай палітыкі]]<ref name="Водолажская-2" />. «Хартыя’97» была абнародавана 10 лістапада 1997 года ў вядучых незалежных газетах Беларусі: «Имя», «[[Белорусская деловая газета|БДГ]]», «[[Народная Воля (1995)|Народная воля]]», «[[Свабода (1990)|Свабода]]», «Свободные новости» і інш. Першымі пад тэкстам дакумента паставілі подпісы 100 вядомых беларускіх палітыкаў, грамадскіх і культурных дзеячаў, журналістаў, пазней пад ім падпісалася яшчэ больш 100.000 грамадзян Рэспублікі Беларусь<ref name="Томкович" /><ref name="Хартии’97" />. Праз тры месяцы выйшаў з аргкамітэта «Хартыі’97», бо развіццё гэтай грамадзянскай ініцыятывы пайшло па шляху стварэння структуры, кшталту партыйнай, а не па шляху фарміравання шырокага [[Грамадскі рух|грамадска-палітычнага руху]], як тое прапаноўвалася У. У. Мацкевічам ад самага пачатку<ref name="Водолажская" /><ref name="Плиско" /><ref name="Водолажская-2" />. === Удзел у «дыялогу грамадска-палітычных сіл» у 1999—2000 годзе === У 1999—2000 годзе прымаў удзел у якасці эксперта ў дыялогу грамадска-палітычных сіл Беларусі, які праводзіўся пры садзейнічанні Кансультацыйна-назіральнай групы (КНГ) [[АБСЕ]], працаваў у складзе экспертнай групы № 4 «Стратэгія развіцця грамадзянскай супольнасці»<ref name="Водолажская" /><ref>Гл.: Вызывающее молчание / ''В. Мацкевич''. — М., 2007 [Электронный ресурс] // Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Па выніках удзелу напісаў вострапалемічную кнігу «Вопиющее молчание» (у 2007 годзе кніга была выдадзена пад назвай [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf «Вызывающее молчание»])<ref name="Водолажская" />. === Удзел у стварэнні хрысціянскай палітычнай партыі === Пачынаючы з 2003 года, удзельнічаў у ініцыятыве [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|П. К. Севярынца]] па стварэнню ў Беларусі [[Хрысціянская дэмакратыя|хрысціянска-дэмакратычнай]] партыі — «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]» (БХД); выйшаў са складу аргкамітэта ў 2005 годзе па прычыне таго, што не было дасягнута згоды з астатнімі ўдзельнікамі аб прынцыпе далейшага развіцця ініцыятывы (аргструктура або рух)<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская" /><ref>''Грицанов А.'' Еще один «второй фронт» [Электронный ресурс] // «Наше мнение». — Сайт экспертного сообщества Беларуси. — 16.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://nmnby.eu/news/analytics/669.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="INV">Владимир Мацкевич ответил на все вопросы веб-конференции [Электронный ресурс] // INVICTORY.COM. — Мегапортал христианских ресурсов. — 28.04.2008. — Дата доступа: 26.05.2015. — Режим доступа: http://www.invictory.com/news/story-15640.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526235218/http://www.invictory.com/news/story-15640.html |date=26 мая 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана;</ref>, тым не менш, прапанаваная У. У. Мацкевічам у якасці ідэалагічнай асновы БХД [http://worvik.narod.ru/beldemo/EPILOG.htm «Дактрына беларускага кансерватызму»] была часткова прынятая, асноўныя яе палажэнні ўключаныя ў праграмны дакумент партыі<ref>[http://bchd.info/program.html Праект праграмы БЕЛАРУСКАЙ ХРЫСЬЦІЯНСКАЙ ДЭМАКРАТЫІ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150526002132/http://bchd.info/program.html |date=26 мая 2015 }}</ref><ref name="Водолажская" /><ref name="Водолажская-2" />. У 2005—2007 гадах у межах [http://methodology.by/?page_id=16 «Рушэньня»] выступаў з ініцыятывай стварэння хрысціянскай палітычнай партыі з працоўнай назвай «Партыя Закона» на базе пратэстанцкіх цэркваў Беларусі, аднак дзейнасць па стварэнню партыі была спынена, у якасці асноўнай прычыны называлася немагчымасць у актуальных беларускіх палітычных умовах займацца партыйнай дзейнасцю<ref name="Третий путь" /><ref name="INV" /><ref>''Кулік В.'' У Беларусі ствараецца хрысьціянская партыя [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 28.11.2005. — Дата доступу: 23.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/802944.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>''Горевой М.'' Более 100 человек голодают в Минске в поддержку церкви «Новая жизнь» [Электронный ресурс] // Naviny.by. — Интернет-газета БелаПАН. — 09.10.2006. — Дата доступа: 23.05.2015. — Режим доступа: http://naviny.by/rubrics/society/2006/10/09/ic_articles_116_148277/, свободный. — Загл. с экрана;</ref>. === Перыяд «Рушэньня» === {{У планах}} === Удзел у акцыі «Пост-галадоўка» === {{У планах}} === Удзел у стварэнні і дзейнасці «ЕўраБеларусі» === {{У планах}} === Удзел у стварэнні і дзейнасці Беларускай нацыянальнай платформы Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства === {{У планах}} == Праца на тэлебачанні == У 1994—1997 гадах быў распрацоўшчыкам, аўтарам і вядучым трох цыклавых перадач на [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Беларускім тэлебачанні]] (БТ)<ref name="worvik" />: * у пач. 1994 года тэлекампанія «ФІТ» сумесна з [http://methodology.by/ Агенцтвам гуманітарных тэхналогій] прыступілі да вытворчасці інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Праспект», першы выпуск якой выйшаў на наступны дзень пасля першага тура прэзідэнцкіх выбараў і быў прысвечаны яго аналізу; вядучым перадачы быў [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]]<ref name="Telegraf.by" /><ref name="Водолажская"/>; * пачынаючы з 1995 года, на БТ выходзілі: перадача аб асноўных паняццях рынкавай эканомікі «Гэта мы не праходзілі», а таксама перадачы «Студыя 600» і «Сталіца»<ref name="Водолажская" />. У 1995 годзе атрымаў прапанову стаць вядучым новай інфармацыйна-аналітычнай перадачы «Рэзананс» на БТ, аднак супраць яго кандыдатуры выступілі ў Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь<ref name="Томкович" />. З’яўляўся першым кіраўніком і вядучым ток-шоу {{нп3|Выбор (АНТ)|«Выбар»|ru|Выбор (ток-шоу)}} на тэлеканале [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]] (кан. 2002 года — сакавік 2003 года)<ref>''Шадрина А.'' Ваш «Выбор» [Электронный ресурс] // «СБ. Беларусь сегодня». — Веб-сайт газеты Администрации президента Республики Беларусь. — 08.02.2003. — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://tv.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/vash-vybor-2.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>Технология выбора [Электронный ресурс] // «Спецназ». — Веб-сайт журнала. — 05.04.2003. — Дата доступа: 14.05.2015. — Режим доступа: http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924104354/http://www.specnaz.sb.by/v-poiskakh-utrachennogo/article/tekhnologiya-vybora.html |date=24 верасня 2015 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>, паспеў падрыхтаваць 8 выпускаў ток-шоу, быў звольнены напярэдадні памятнага красавіцкага семiнара кiраўнiкоў рэспублiканскiх i мясцовых дзяржаўных органаў па пытаннях удасканалення iдэалагiчнай работы<ref>''Соусь Г.'' Чаму ў ток-шоў «Выбар» зьмяніўся вядучы? [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі. — 08.04.2003. — Дата доступу: 22.05.2015. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/article/24847952.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З 2012 года — вядучы праграмы «Размова дня» тэлеканала «[[БелСат|Белсат]]»<ref name="Белсат" /><ref>Размова [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — Дата доступу: 17.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150430022001/http://belsat.eu/be/programs/razmova-dnia/ |date=30 красавіка 2015 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref><ref>"Студыя «Белсат» — новая якасць каналу [Электронны рэсурс] // Belsat TV. — Вэб-сайт тэлеканала. — 03.09.2012. — Дата доступу: 14.05.2015. — Рэжым доступу: http://belsat.eu/be/articles/9808/, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. == Палітычны пераслед == ===2016=== 9 сакавіка 2016 года Мацкевіч атрымаў позву ў [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|суд Цэнтральнага раёна Мінска]] з прадпісаннем з’явіцца ў якасці асобы, у дачыненні да якой вядзецца адміністрацыйны працэс за ўдзел у адбыўшымся 15 лютага таго ж года ў цэнтры Мінска несанкцыянаваным мітынгу індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>''Дашчынскі А.'' Уладзімір Мацкевіч атрымаў позву ў суд за ўдзел у акцыі, на якой ён ня быў [Электронны рэсурс] // Радыё «Свабода». — Вэб-сайт беларускай рэдакцыі радыёстанцыі RFE/RL. — 09.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://www.svaboda.org/content/uladzimier-mackievic-atrymau-pozvu-u-sud-za-udziel-u-akcyi-na-jakoj-jon-nia-byu/27600969.html, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. 15 сакавіка 2016 года ходам судовага разбіральніцтва тры супрацоўнікі міліцыі, якія выступалі ў якасці сведкаў, упэўнена апазналі ва У. У. Мацкевічу чалавека, які прымаў удзел у мітынгу, што таксама, па іх словах, нібыта пацвярджаецца матэрыяламі ажыццяўляўшайся фотаздымкі, на падставе якіх і быў складзены пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні. У сваю чаргу, У. У. Мацкевічам суду былі прадстаўлены доказы таго, што 15 лютага 2016 года ён не толькі не прысутнічаў на мітынгу, але і наогул знаходзіўся за межамі краіны: адзнакі ў пашпарце аб перасячэнні мяжы і авіябілеты, згодна з якімі ён паляцеў з Мінска ў Варшаву 14 лютага і вярнуўся назад 16 лютага. У выніку суд прыняў рашэнне вярнуць пратакол аб адміністрацыйным правапарушэнні ў [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнае РУУС Мінска]] на дапрацоўку<ref>''Лукашук З.'' Міліцыянер на судзе: Мацкевіча не ведаю, але на акцыі яго пазнаў! [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/milicyyaner-na-sudze-mackevicha-ne-vedayu-ale-na-akcyi-yago-paznau, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Адразу пасля суда Мацкевіч заявіў пра намер прыцягнуць міліцыянераў, якія сведчылі супраць яго, да адказнасці за ілжэсведчанне, у тым ліку каб звярнуць увагу на падобную практыку пераследу грамадзян, незадаволеных дзеючым у Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|палітычным рэжымам]]<ref>''Юрич А.'' Владимир Мацкевич: Тотальная ложь стала судебной практикой, которая несет угрозу каждому гражданину [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Службы информации «ЕвроБеларуси». — 16.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223113915/https://eurobelarus.info/news/society/2016/03/16/vladimir-matskevich-total-naya-lozh-stala-sudebnoy-praktikoy.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref>''Лукашук З.'' Справу Мацкевіча адправілі ў РУУС на дапрацоўку [Электронны рэсурс] // «Еўрапейскае радыё для Беларусі». — Вэб-сайт радыёстанцыі. — 15.03.2016. — Дата доступу: 05.04.2016. — Рэжым доступу: http://euroradio.fm/spravu-mackevicha-adpravili-u-ruus-na-dapracouku, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. 30 сакавіка 2016 года У. У. Мацкевіч падаў заяву ў пракуратуру з просьбай даць прававую ацэнку сітуацыі<ref>Философ Мацкевич подал заявление в прокуратуру после суда за акцию, на которой его не было [Электронный ресурс] // TUT.BY. — Интернет-портал. — 31.03.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://news.tut.by/politics/490687.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160403030623/http://news.tut.by/politics/490687.html |date=3 красавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. 5 красавіка 2016 года міністр унутраных спраў [[Ігар Анатолевіч Шуневіч|І. А. Шуневіч]], адказваючы на пытанні журналістаў, акрэдытаваных у [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаце прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], прызнаў памылку, дапушчаную супрацоўнікамі міліцыі ў дачыненні да У. У. Мацкевіча: {{цытата|«Адназначна магу заявіць, што супрацоўнікі міліцыі дапусцілі памылку ў ідэнтыфікацыі асобы чалавека. Падставай для памылкі стала яго досыць сур'ёзнае візуальнае падабенства з удзельнікам гэтага мерапрыемства. Гэта я сам асабіста правяраў»<ref>''Лукашук З.'' Шуневич — о деле Мацкевича: Сотрудники милиции допустили ошибку [Электронный ресурс] // «Европейское радио для Беларуси». — Веб-сайт радиостанции. — 05.04.2016. — Дата доступа: 05.04.2016. — Режим доступа: http://euroradio.fm/ru/shunevich-o-dele-mackevicha-sotrudniki-milicii-dopustili-oshibku, свободный. — Загл. с экрана.</ref>.}} ===2021–2025=== 4 жніўня 2021 года пасля ператрусу арыштаваны [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] па падазрэнні ў арганізацыі [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|title=Философ в неволе. Кто такой Владимир Мацкевич и в чем его подозревают?|first=Арина|last=Ползик|date=2021-08-12|publisher=[[Deutsche Welle]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812112135/https://www.dw.com/ru/v-chem-podozrevajut-filosofa-mackevicha-vlasti-belarusi/a-58833178|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-12}}</ref>. 6 жніўня сумеснай заявай васьмі арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], быў прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|title=Правозащитники Беларуси признали философа Мацкевича политзаключенным|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808064317/https://www.dw.com/ru/pravozashhitniki-belarusi-priznali-filosofa-mackevicha-politzakljuchennym/a-58788513|archive-date=2021-08-08|website=[[Deutsche Welle]]|first=Павел|last=Мыльников|date=2021-08-06|access-date=2021-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|language=be|url=http://spring96.org/be/news/104589|title=Заява аб прызнанні Таццяны Вадалажскай і Уладзіміра Мацкевіча палітзняволенымі|date=2021-08-06|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809075551/https://spring96.org/be/news/104589|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-12}}</ref>, а група «[[Хрысціянская візія]]» [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] звярнулася да беларускай і сусветнай хрысціянскай супольнасці з заклікам выступіць у ягоную падтрымку<ref>{{Cite web|title=Заявление группы Координационного совета «Христианское видение» по поводу уголовного преследования христианско-реформатского интеллектуала Владимира Мацкевича|url=https://belarus2020.churchby.info/zayavlenиe-gruppy-koordиnaczиonnogo-soveta-hrиstиanskoe-vиdenиe-po-povodu-ugolovnogo-presledovanиya-hrиstиansko-reformatskogo-иntelle/|author=Група "Хрысціянская візія"|date=2021-10-10|lang=ru|work=Царква і палітычны крызіс у Беларусі}}</ref>. 23 чэрвеня 2022 года [[Мінскі абласны суд]] прыгаварыў Уладзіміра Мацкевіча да 5 гадоў узмоцненага рэжыму па трох артыкулах Крымінальнага кодэксу: ч. 1 арт. 342 (актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак) за «Марш Народнага Ультыматуму» 25 кастрычніка 2020 года, ч. 1 арт. 361-1 (стварэнне экстрэмісцкага фармавання) за платформу «Сход», а таксама ч. 1 арт. 368 (абраза Лукашэнкі) за відэазапіс на [[YouTube]]-канале<ref>[https://www.dw.com/ru/v-belarusi-filosofa-mackevicha-prigovorili-k-5-godam-usilennogo-rezhima/a-62237626 В Беларуси философа Мацкевича приговорили к 5 годам колонии]</ref>. 11 верасня 2025 года быў вызвалены з турмы пасля сустрэчы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнка]] з прадстаўніком [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] [[Джон Коўл|Джонам Коўлам]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376739|title=Вызвалілі філосафа Уладзіміра Мацкевіча|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/376738|title=Вызваленыя 52 палітвязні. Мікола Статкевіч на свабодзе!|website=Наша Ніва|date=2025-09-11|access-date=2025-09-11}}</ref>. == Публіцыстычная дзейнасць. Бібліяграфія == {{Загатоўка раздзела}} Быў ініцыятарам і ўдзельнікам «Менскага філязофскага кола» — творчага аб’яднання мінскіх гуманітарыяў, якое дзейнічала ў др. пал. 1990-х — пач. 2000-х гадоў і ставіла перад сабой задачу падрыхтоўкі і выдання корпуса гуманітарна-філасофскіх слоўнікаў, хрэстаматый i вучэбных дапаможнікаў<ref name="worvik" /><ref>''Грыцанаў А.'', ''Абушэнка У.'', ''Мацкевіч У.'' Менскае філязофскае кола // Фрагмэнты. — 1999. — № 3-4 [Электронны рэсурс] Беларуская палічка. — Беларуская электронная бібліятэка. — Дата доступу: 19.05.2015. — Рэжым доступу: http://knihi.com/storage/frahmenty/frahmenty7.htm, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Удзельнічаў у працы над складаннем выданняў: [http://www.philosophi-terms.ru/ «Новейший философский словарь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150520072656/http://www.philosophi-terms.ru/ |date=20 мая 2015 }} (Мн., 1999. — ISBN 985-6235-17-0) и «Всемирная энциклопедия: Философия» (Мн., 2001. — ISBN 5-17-007278-3) <ref name="Хорошо быть молодым" />. З’яўляецца аўтарам артыкулаў: [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%90%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Антропотехника»]{{Недаступная спасылка}}, [http://methodology.by/?p=682 «Деятельность»], [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 «Идеальных типов метод»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304224443/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%98%D0%B4%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D1%82%D0%B8%D0%BF%D0%BE%D0%B2%20%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4 |date=4 сакавіка 2016 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C «Мыследеятельность»]{{Недаступная спасылка}}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9C%D1%8B%D1%88%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5 «Мышление»]{{Недаступная спасылка}}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie «Образование»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154651/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/obrazovanie |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika «Педагогика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154643/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/pedagogika |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 «Подход»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120417203800/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D0%BE%D0%B4%D1%85%D0%BE%D0%B4 |date=17 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 «Практика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418194021/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F «Проблематизация»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418101600/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F |date=18 красавіка 2012 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F «СМД-методология»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521032812/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A1%D0%BC%D0%B4-%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F |date=21 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema «Схема»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154645/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/shema |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika «Техника»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154647/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/tehnika |date=23 мая 2015 }}, [http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost «Функциональная грамотность»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523154649/http://voluntary.ru/dictionary/568/word/funkcionalnaja-gramotnost |date=23 мая 2015 }}, [http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 «Щедровицкий Г. П.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120305060150/http://www.philosophi-terms.ru/word/%D0%A9%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9 |date=5 сакавіка 2012 }}. Пачынаючы з 2003 года, вёў працу над складаннем энцыклапедычнага слоўніка «СМД-методология Московского методологического кружка. 1954—2004 годы», які аднак не быў выдадзены. Планавалася, што кніга пабачыць свет у чацвёртым квартале 2004 года<ref>''Реут Д. В.'' Пятьдесят лет спустя [Электронный ресурс] // Некоммерческий научный Фонд «Институт развития им. Г. П. Щедровицкого». — Веб-сайт Фонда ГП. — Дата доступа: 12.05.2015. — Режим доступа: http://www.fondgp.ru/lib/chteniya/x/pub/0, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. Рыхтуецца да выдання аўтарскі цыкл лекцый [http://methodology.by/?p=4335 «Уводзіны ў філасофію»], які быў прачытаны У. У. Мацкевічам у рамках Мінскага метадалагічнага семінара ў 2008—2009 годзе<ref name="ВВ-ВВФ">Владимир Мацкевич. Введение в философию: Лекция 1 [Электроннй ресурс] // EuroBelarus.Info. — Новостной портал Службы информации «ЕвроБеларуси». — Дата доступа: 19.05.2015. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104743/https://eurobelarus.info/news/society/2013/12/29/vladimir-matskevich-vvedenie-v-filosofiyu-lektsiya-1.html |date=23 лютага 2022 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З’яўляецца аўтарам вялікай колькасці публіцыстычных артыкулаў і каля 50 навуковых прац па пытаннях палітыкі, культуры і трансфармацыі адукацыі<ref name="worvik" />. Найбольш важныя з іх: * [http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf Беларусь для пачаткоўцаў: ад разумення да дзеяння: зборнік нарысаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104637/http://eurobelarus.info/files/22/86/BdP.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Ул. Мацкевіч'', ''Т. Вадалажская'', ''А. Ягораў''; пераклад на беларускую мову. — Мн., 2012. — (Серыя «Беларусь для пачаткоўцаў»). — ISBN 978-985-562-048-9. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/DE_SOVIETIZATION_ru.pdf Десоветизация в контексте трансформации беларусского общества: Сборник статей] / Под ред. ''В. Мацкевича''. — Вильнюс, 2012. — УДК 316.42:303.425.2(476)(062). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Matskevich_Dialog_ru.pdf Общественный диалог в Беларуси: от народовластия к гражданскому участию] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2012. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-562-018-2. * [http://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf Public dialog in Belarus: from grass-roots democracy to civic participation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211201224105/https://en.eurobelarus.info/files/File/maket_new_eng.pdf |date=1 снежня 2021 }} / ''Uladzimir Matskevich''. — Minsk, 2012. — (Belarus for beginners). — ISBN 978-985-562-019-9. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf Не думайте о рыжем и слепом утконосе: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150518104428/http://eurobelarus.info/files/22/86/Utkonos.pdf |date=18 мая 2015 }} ([http://eurobelarus.info/files/File/Utkonos-intro.pdf начало книги]) / ''В. Мацкевич''; Редколлегия: ''Т. Водолажская'' (гл. редактор) и др. — Мн., 2011. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-985-6991-31-1. * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf Университет: дискуссия об основаниях: Сборник статей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220130102855/http://eurobelarus.info/files/22/86/Universitet_Diskussiya.pdf |date=30 студзеня 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''П. Барковский''; Под ред. ''Т. Водолажской''. — Мн., 2011. — (Серия «Universitas Ludens»). — ISBN 978-985-6991-64-9. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf The quality and way of life in Belarus: evolution and possibilities of transformation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104742/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Life_Quality_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2011. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Life_Quality_rus.pdf Качество и образ жизни в Беларуси: эволюция и возможности трансформации] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 304.3:303.425.2(476)(091)"19/20". * [http://eurobelarus.info/files/22/86/History_and_culture.pdf Переоценка ценностей в культуре и истории Беларуси] / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2010. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — ISBN 978-985-6991-03-8. * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf The infancy of a civil nation in Belarus. From allegiance to citizenship] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104724/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Citizenship_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Uladzimir Matskevich'', ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Andrei Yahorau''. — Vilnius, 2009. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf Становление нации в Беларуси: от подданства к гражданству: заметки к концепции гражданского образования в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104703/http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Citizenship_rus.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''В. Мацкевич'', ''А. Егоров'', ''Т. Водолажская''. — Мн., 2008. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 342.71.01(476)+37.017.4(476). * [http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf Communities building and development] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104709/http://eurobelarus.info/old/images/stories/library/Book_Community_eng.pdf |date=23 лютага 2022 }} / ''Tatiana Vadalazhskaya'', ''Uladzimir Matskevich''. — 2008. — (Belarus for beginners). * [http://eurobelarus.info/files/22/86/Book_Community.pdf Становление и развитие сообществ] / ''Т. Водолажская'', ''В. Мацкевич''. — Мн., 2007. — (Серия «Беларусь для начинающих»). — УДК 316.3(476). * Функциональная грамотность в системе образования Беларуси / ''С. А. Крупник'', ''В. В. Мацкевич''. — Мн., 2003. — ISBN 985-6643-57-0. * Вопиющее молчание / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2000 (Першае друкаванае выданне: [http://eurobelarus.info/files/22/86/vyz_molch.pdf Вызывающее молчание] / ''В. Мацкевич''. — М., 2007. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 978-5-903360-10-9). * ''Мацкевич В.'' [http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 Москва должна быть разрушена] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220223104624/http://www.circleplus.ru/content/reflexum/6 |date=23 лютага 2022 }}. — 1998. * Беларусская демократия: вопреки очевидности / ''В. Мацкевич''. — Мн., 1996. — УДК 321.7(476)+342.83(476)+323(476) (Перавыданне: Вопреки очевидности: Сборник ([http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_1.pdf ч. 1], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_2.pdf ч. 2], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_3.pdf ч. 3], [http://eurobelarus.info/files/File/Vopreki%20ochevidnosti_4.pdf ч. 4]) / ''В. Мацкевич''. — СПб., 2006. — (Серия «Культурная политика»). — ISBN 5-94716-032-3). * Оргпроект реформы образования Республики Беларусь / ''В. В. Мацкевич'', ''Б. В. Пальчевский'', ''Л. С. Фридман'', ''С. А. Крупник'', ''Г. Н. Петровский''. — Мн., 1996. — УДК 37.014.3(476)(083.9). * [http://distance.fly-uni.org/pluginfile.php/1708/mod_resource/content/1/%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%8D%D1%82%D1%8E%D0%B4%D1%8B%20%D0%BE%D0%B1%20%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B8.doc Полемические этюды об образовании]{{Недаступная спасылка}} / ''В. Мацкевич''. — Лиепая, 1993 (Переиздание: Об образовании: полемические этюды / ''В. Мацкевич''. — Мн., 2008. — ISBN 978-985-6783-44-2). * ''Мацкевич В.'' [http://worvik.narod.ru/thinkbel/poc-1993.htm Чего не хватает, чтобы ответить на вопрос: «Как нам обустроить Россию?»] // Бизнес и политика. — 1995. — № 1(2). * О реформе образования в Беларуси образца 1994 года (Зеленая тетрадь). — Мн., 1994. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://prisoners.spring96.org/be/person/uladzimir-mackevicz Старонка Уладзіміра Мацкевіча на сайце Праваабарончага цэнтра «Вясна»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мацкевіч Уладзімір Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] qxhyfsq3ztppvc49q22kubn858jyud5 0 230874 5166888 5000514 2026-07-17T10:16:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166888 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Смедарава |арыгінальная назва = {{lang-sr|Смедерево/Smederevo }} |краіна = Сербія |шырыня герба = |герб = Smederevo coat of arms.gif |шырыня сцяга = |сцяг = |карта = |lat_dir =N|lat_deg = 44|lat_min = 39|lat_sec = 48 |lon_dir =E|lon_deg = 20|lon_min = 55|lon_sec = 44 |CoordAddon = type:city(191405)_region:CS |CoordScale = |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/?text=Сербія%2C%20Смедерево&sll=20.934115%2C44.660564&sspn=1.406223%2C0.752718&l=map |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Падунайская акруга |рэгіён у табліцы = |від раёна = |раён = |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = абшчына Смедарава |абшчына ў табліцы =абшчына Смедарава{{!}}Смедарава |унутраны падзел = |від главы = |глава = Прэдраг Умічавіч (на сакавік 2009) |дата заснавання = |першае згадванне = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = [[Умераны кантынентальны клімат]] |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 77 808 |год перапісу = 2002 |шчыльнасць = |агламерацыя = 109 809 |нацыянальны склад = [[сербы]] (93%)<br /> [[цыгане]] (3%)<br /> [[чарнагорцы]] (1%) |канфесійны склад= праваслаўе |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = |тэлефонны код = +381 26 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = SD |афіцыйны сайт = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Smederevo |сайт = http://www.smederevo.org.rs/ |мова сайта = sr }} {{значэнні}} '''Сме́дарава''' ({{lang-sr|Смедерево}}) — [[горад]] у [[Сербія|Сербіі]], размешчаны пры зліцці [[Марава (ніжні прыток Дуная)|Маравы]] і [[Дунай|Дуная]], за 50 км ад [[Бялград]]а. З'яўляецца адміністрацыйным цэнтрам акругі [[Падунайская акруга|Падунаўе]] і абшчыны [[абшчына Смедарава|Смедарава]]. == Гісторыя == [[Выява:Smederevo water trench 2.jpg|thumb|left|200px|[[Смедараўская крэпасць]], краявід на [[Дунай]] са сцен крэпасці.]] У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] горад быў сталіцай і самым буйным горадам Сербіі. [[Смедараўская крэпасць]], пабудаваная ў [[XV]] стагоддзі, у наш час з'яўляецца адной з галоўных славутасцей горада. У [[1458]] годзе горад быў цалкам захоплены [[Асманская імперыя|Асманскай імперыяй]] і ў [[1459]] годзе ператвораны ў [[Бялградскі пашалык|Санджак Смедарава]]. У [[1805]] годзе падчас [[Першае сербскае паўстанне|Першага сербскага паўстання]] [[Карагеоргій]] прыняў капітуляцыю ў турэцкага каменданта, але ў [[1813]] годзе паўстанне было падушана. [[5 чэрвеня]] [[1941]] года выбух нямецкіх боепрыпасаў панёс жыцці каля 3000 чалавек і амаль цалкам разбурыў горад. Была моцна пашкоджана крэпасць. == Насельніцтва == [[Файл: Смедерево (город) этносы.jpg|thumb|left|200px|Этнічны склад насельніцтва горада Смедарава (2002)]] {{Wikidata/Population}} Колькасць насельніцтва 77 808 чал. (перапіс [[2002]]). Этнічны склад насельніцтва горада: тут пражывае 58,2 тыс. [[сербы|сербаў]] (93 %), 1,6 тыс. [[цыгане|цыган]] (3 %) і 0,5 тыс. [[чарнагорцы|чарнагорцаў]] (1 %) == Эканоміка == Смедарава — адзін з галоўных прамысловых цэнтраў [[Сербія|Сербіі]]. Тут знаходзіцца найбуйнейшы сталеплавільны завод краіны [[SARTID]]. Таксама прадстаўлена вытворчасць будаўнічых машын і іншыя галіны [[машынабудаванне|машынабудавання]]. Развіта [[харчовая прамысловасць]], перш за ўсё вінаробная і мукамольная. Смедарава — буйны прамысловы [[порт]] на [[Дунай|Дунаі]]. == Спорт == У горадзе існуе футбольны клуб [[ФК Смедарава|«Смедарава»]]. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.smederevo.org.rs/ Афіцыйная старонка]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120913064018/http://smederevo.org.rs/ |date=13 верасня 2012 }} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Сербіі}} {{Населеныя пункты на Дунаі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Сербіі]] [[Катэгорыя:Смедарава| ]] tvfbp14e9hrmsy9p6c50bca8atpieoy 0 231426 5166790 5158929 2026-07-17T01:27:15Z 5166790 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = ДПК РБ |тэкст_поля_краіна = [[Рэспубліка Беларусь]] |эмблема = |подпіс эмблемы = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = Valadarskaha street (Minsk, Belarus) p04.jpg |шырыня выявы = |подпіс выявы = |дата стварэння = [[15 студзеня]] [[1992]] |папярэднік1 = [[Пагранічныя войскі КДБ СССР]] |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра = 220050, [[Мінск]], [[Вуліца Валадарскага (Мінск)|вул. Валадарскага]], д.&nbsp;24 |lat_dir = |lon_dir = |region_code = BY |супрацоўнікаў = 12 000 <small>(2017<ref>[https://42.tut.by/586750 Больше полумиллиарда долларов. Военные расходы Беларуси выросли] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190829182536/https://42.tut.by/586750 |date=29 жніўня 2019 }} // Tut.by, 28 марта 2018</ref>)</small> |бюджэт = |імя главы1 = [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]] |пасада главы1 = Старшыня |імя главы2 = |пасада главы2 = |дакумент1 = |сайт = http://www.gpk.gov.by |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Дзяржа́ўны паграні́чны камітэ́т Рэспу́блікі Белару́сь''' (''Дзяржпагранкамітэт'') — рэспубліканскі орган дзяржаўнага кіравання, які праводзіць дзяржаўную пагранічную палітыку, забяспечвае пагранічную бяспеку, ажыццяўляе рэгуляванне і кіраванне ў гэтай сферы, каардынуе дзейнасць дзяржаўных органаў і іншых арганізацый у галіне правядзення дзяржаўнай пагранічнай палітыкі і арганізацыі пагранічнай бяспекі. Дзяржпагранкамітэт падпарадкоўваецца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]]. З 30 мая 2023 года пасаду старшыні Камітэта займае [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]]<ref>[https://www.belta.by/president/view/novym-predsedatelem-gospogrankomiteta-naznachen-konstantin-molostov-569223-2023/ Новым председателем Госпогранкомитета назначен Константин Молостов]</ref>. == Гісторыя == 20 верасня 1991 года [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]] прыняў Пастанову «Аб падпарадкаванні пагранічных войскаў Камітэта дзяржаўнай бяспекі Саюза ССР, якія дыслакуюцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь» [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. 15 студзеня 1992 года Пастановай Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь створанна Галоўнае ўпраўленне Пагранічных войскаў пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь. 19 лютага 1992 года камандуючым гэтымі войскамі быў прызначаны [[генерал-маёр]] [[Яўгеній Міхайлавіч Бачароў|Яўгеній Бачароў]]. У 1992 годзе былі прыняты Закон «Аб Дзяржаўнай граніцы Рэспублікі Беларусь» і Закон «Аб Пагранічных войсках Рэспублікі Беларусь». Да верасня 1992 года ў рэспубліку ўдалося вярнуць 1400 беларусаў-пагранічнікаў<ref>Нарысы гісторыі Беларусі: У 2 ч. / АН Беларусі, Інстытут гісторыі; Рэдкал.: М. П. Касцюк (гал. рэд.) і інш. Ч. 2. — Мінск: Беларусь, 1995. — 359, [1] с.: іл. — С. 480. — ISBN 5-338-01083-6.</ref>. Для аховы Дзяржаўнай мяжы з [[Літва|Літвой]] і [[Латвія]]й былі створаны [[Полацкі пагранічны атрад|Полацкі]] (24 верасня 1992 года) і [[Смаргонская пагранічная група|Смаргонскі]] (23 кастрычніка 1992 года) пагранічныя атрады. 31 мая 1993 года сфарміравана спецпадраздзяленне пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь – [[АСАМ]]. 11 чэрвеня 1993 года Пастановай Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь беларускай граніцы з Расійскай Федэрацыяй, Украінай, Літоўскай Рэспублікай і Латвійскай Рэспублікай быў нададзены прававы статус [[Дзяржаўная граніца Беларусі|Дзяржаўнай граніцы Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160304072842/http://pravo.newsby.org/belarus/postanov28/pst267.htm Постановление Верховного Совета Республики Беларусь от 11.06.1993 №2379-XII «О придании границе Республики Беларусь с Российской Федерацией, Украиной, Литовской Республикой и Латвийской Республикой правового статуса Государственной границы»]{{ref-ru}}</ref> 19 жніўня 1993 года прынята Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь «Аб стварэнні частак Пагранічных войскаў Рэспублікі Беларусь». 25 кастрычніка 1993 года ўтворана асобная верталётная эскадрылля, 3 студзеня 1994 года — [[Пінскі пагранічны атрад]]. 15 сакавіка 1994 года паміж Урадам Рэспублікі Беларусь і [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урадам Расійскай Федэрацыі]] было падпісана пагадненне «Аб супрацоўніцтве па пагранічных пытаннях». 25 жніўня 1997 года быў утвораны [[Лідскі пагранічны атрад]]. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 31 Ліпеня 1997 № 419 «Аб мерах па ўзмацненню аховы Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь» Чырванасцяжны пагранічны атрад імя Ф. Э. Дзяржынскага і атрад пагранічнага кантролю «Брэст» былі рэарганізаваны ў [[Брэсцкая пагранічная група|Чырванасцяжную пагранічную групу імя Ф. Э. Дзяржынскага]] з месцам дыслакацыі ў г. [[Брэст|Брэсце]] і быў сфармаваны [[Гомельская пагранічная група|Гомельскі пагранічны атрад]]. 25 верасня 2007 года Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 448 Пагранічныя войскі былі пераўтвораны ў Органы пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь. Дзяржаўны камітэт пагранічных войскаў Рэспублікі Беларусь быў перайменаваны ў Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь<ref>[https://100.gpk.gov.by/history/ Кароткая гісторыя памежнай службы Рэспублікі Беларусь]</ref>. 18 лістапада 2014 года Прэзідэнт Беларусі прыняў рашэнне па фарміраванні новага тэрытарыяльнага органа пагранічнай службы — [[Мазырскі пагранічны атрад|Мазырскага пагранічнага атрада]] з месцам дыслакацыі ў п. [[Прудок (Мазырскі раён)|Прудок]] [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]]. Новы атрад створаны на базе аддзела пагранічнай службы «Прудок» Гомельскай пагранічнай групы<ref>http://gpk.gov.by/news/gpk/15471/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305151704/http://gpk.gov.by/news/gpk/15471/ |date=5 сакавіка 2016 }} Мазырскі пагранічны атрад 5 студзеня прыступіць да аховы дзяржаўнай мяжы</ref>. Пасля пачатку [[Міграцыйны крызіс на мяжы паміж Беларуссю і Еўрапейскім саюзам (2021)|міграцыйнага крызісу]] кіраўніцтва Дзяржпагранкамітэта, у тым ліку яго тагачасны старшыня [[Анатоль Пятровіч Лапо|Анатоль Лапо]], 2 снежня 2021 года трапіла пад санкцыі Еўрапейскага саюза<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281293|title=ЕС прыняў пяты пакет санкцый супраць Беларусі ў сувязі з міграцыйным крызісам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|accessdate=2021-12-23}}</ref>, ЗША<ref>{{cite web|title=ЗША, Канада і Брытанія ўвялі новыя санкцыі супраць Беларусі|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281292|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|accessdate=2021-12-11}}</ref> і Канады<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|accessdate=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref>. 20 снежня да санкцый ЕС далучылася Швейцарыя<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>, а 22 снежня — Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Сербія, Чарнагорыя<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=282093|title=Яшчэ некалькі еўрапейскіх краін далучыліся да пятага санкцыйнага пакета Еўразвязу, у тым ліку прарасійская Сербія|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-23|accessdate=2021-12-23}}</ref><ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/12/22/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-12-22|accessdate=2021-12-23|language=en}}</ref>. == Структура == У склад Дзяржпагранкамітэта ўваходзяць: * Цэнтральны апарат у г. [[Мінск]]у ** [[АСАМ|Асобная служба актыўных мерапрыемстваў (АСАМ)]] ** Брэсцкая Чырвонасцяжная пагранічная група імя Ф. Э. Дзяржынскага ** Гомельская пагранічная група ** Гродзенская пагранічная група ** Лідскі пагранічны атрад ** Мазырскі пагранічны атрад ** Пінскі пагранічны атрад ** Полацкі пагранічны атрад ** Смаргонская пагранічная група ** Кіналагічны цэнтр ОПС ** Атрад пагранічнага кантролю «Мінск» ** [[Інстытут пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь|Інстытут пагранічнай службы]] ** Цэнтр падрыхтоўкі спецыялістаў пагранічнага кантролю ў Брэсце ** Група матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння ОПС ** ДУ «1 ваенны шпіталь ОПС» ** Група сувязі і забеспячэння == Задачы == Асноўныя задачы Дзяржпагранкамітэта: * правядзенне дзяржаўнай пагранічнай палітыкі і забеспячэнне пагранічнай бяспекі; * арганізацыя аховы Дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Беларусь (далей — Дзяржаўная мяжа); * ажыццяўленне кіраўніцтва органамі пагранічнай службы; * арганізацыя ўзаемадзеяння і каардынацыя дзейнасці дзяржаўных органаў і іншых арганізацый у галіне правядзення дзяржаўнай пагранічнай палітыкі і арганізацыі пагранічнай бяспекі; * удзел у вырашэнні задач па абароне Рэспублікі Беларусь; * арганізацыя пропуску праз Дзяржаўную мяжу фізічных асоб, а таксама ў межах сваёй кампетэнцыі транспартных сродкаў; * папярэджанне і спыненне правапарушэнняў, якія ствараюць пагрозу пагранічнай бяспекі; * усебаковае забеспячэнне аператыўна-службовай і іншай дзейнасці органаў пагранічнай службы; * рэалізацыя дзяржаўнай палітыкі ў галіне ідэалогіі і працы з кадрамі ў органах пагранічнай службы; * выкананне іншых задач, прадугледжаных заканадаўчымі актамі. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://gpk.gov.by Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь] * [http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=p30700448&p2={NRPA} Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 25 верасня 2007 г. № 448 «Аб некаторых пытаннях органаў пагранічнай службы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150523153936/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=p30700448&p2=%7BNRPA%7D |date=23 мая 2015 }}{{ref-ru}} {{Старшыні Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі}} {{Выканаўчая ўлада Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя камітэты Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] [[Катэгорыя:Пагранічныя войскі]] i0m3a0ww6vhl53eu8hrpyx0aqk30cwl 0 235074 5166708 5142459 2026-07-16T23:20:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166708 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Селівоўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 11|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 18|lon_sec = 32 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Тулаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043821 }} '''Селіво́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sielivoŭščyna}}, {{lang-ru|Селивовщина}}) — былая [[вёска]] ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Тулаўскі сельсавет (Віцебскі раён)|Тулаўскага сельсавета]]. Да 10 красавіка 1965 года вёска ўваходзіла ў склад [[Варонаўскі сельсавет|Варонаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 красавіка 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 18 (1098).</ref>, да 1972 года — у склад [[Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)|Акцябрскага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>, да 27 снежня 1990 года — у склад [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкага сельсавета]]. Скасавана ў 2011 годзе<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref>, увайшла ў склад горада [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Віцебска}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 2uabkjlpwwxr9pkv9afw6qjyz05upqy 0 238453 5166628 5103443 2026-07-16T18:42:26Z Için warum 153459 5166628 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рум}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рум |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 47|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 06|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Альбрэхтаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026678 }} '''Рум'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rum}}, {{lang-ru|Рум}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Альбрэхтаўскі сельсавет|Альбрэхтаўскага сельсавета]]. Да 2004 года ўваходзіла ў склад [[Дварышчанскі сельсавет (Расонскі раён)|Дварышчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. У 2004—2005 гадах у складзе [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117/2005-117(003-085).pdf&oldDocPage=76 Решение Витебского областного Совета депутатов от 23 июня 2005 г. № 132 Об изменении границ сельсоветов Россонского и Ушачского районов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210810030316/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117%2F2005-117%28003-085%29.pdf&oldDocPage=76 |date=10 жніўня 2021 }}</ref>. == Назва == На думку [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкіна]], назва вёскі Рум паходзіць ад тэрміна ''рум'' «месца на беразе ракі, куды звозяць зімой бярвенне для сплаву і дзе вясной нарыхтаваны лес вяжуць у плыты», «складаванне бярвенняў у штабелі, якія вывезены з лесу» і да т. п.<ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 585-586.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Рум утворана ад тэрміна ''рум'' «месца каля рэчкі, дзе складваюць штабелі дроў», які запазычаны з нямецкай мовы<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 329.</ref>. = Іншае = Фіксавалася прозвішча Рум з-пад Ліды, шчучынскае Румэйка, жалудоцкае Румоўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89FL-SZF9?i=75&cat=2325345 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BH-G7GW-2?i=900&cat=2325345 https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004125621008452#00044</ref>. Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад ''рум'' рэг. «месца сплаву лесу на беразе ракі», укр. «сухапуцце» паходзяць прозвішчы ''Рум, Румко, Румкін, Румоўскі'', ад ''рума'' рэг. «плакса» — ''Рума, Румко, Румоўскі'' і інш., ад ''румак'' укр. «аргамак, баявы конь» — ''Румак''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 355.</ref>. Ёсць латышскае ''Rums,'' ''Rūms''<ref>https://uzvardi.lv/surname/735069 https://uzvardi.lv/surname/812292</ref>, літоўскае ''Rumeika''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=8821031ac3368b519c4df5ba6b046ed5</ref>. Аснова ''Rum''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 130.</ref>. Ёсць англійскае прозвішча ''Рум (Room, Roome)''<ref>Рыбакин. Словарь английских фамилий. Москва, 2000. С. 389</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Rümke''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/31305/1 Rümke // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Rümcke''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/408458/1 Rümcke // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Альбрэхтаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Альбрэхтаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] mwqpw7fun65n79ll0z733sbgzxhvr6e 5166857 5166628 2026-07-17T07:15:58Z JerzyKundrat 174 5166857 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рум}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рум |вобласць = Віцебская |раён = Расонскі |сельсавет = Альбрэхтаўскі }} '''Рум'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rum}}, {{lang-ru|Рум}}) — [[вёска]] ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Альбрэхтаўскі сельсавет|Альбрэхтаўскага сельсавета]]. Да 2004 года ўваходзіла ў склад [[Дварышчанскі сельсавет (Расонскі раён)|Дварышчанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. У 2004—2005 гадах у складзе [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117/2005-117(003-085).pdf&oldDocPage=76 Решение Витебского областного Совета депутатов от 23 июня 2005 г. № 132 Об изменении границ сельсоветов Россонского и Ушачского районов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210810030316/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117%2F2005-117%28003-085%29.pdf&oldDocPage=76 |date=10 жніўня 2021 }}</ref>. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]], [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкін]] назву [[Рум]] звязваюць з месцам ля ракі, дзе складвалі бярвенне для сплаву<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 329.</ref><ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 585—586.</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Альбрэхтаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Альбрэхтаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Расонскага раёна]] bbo2gs3e2i82me40n71ig36bbcz9tr8 0 239429 5166641 4937086 2026-07-16T19:34:10Z Siliyiw 169172 5166641 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Акцябрскі}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Акцябрскі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 52|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 20|lon_sec = 22 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Чашніцкі |сельсавет2 = Альшанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Жаранкі |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 242979062 }} '''Акця́брскі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Akciabrski}}, {{lang-ru|Октябрьский}}) — [[пасёлак]] у [[Чашніцкі раён|Чашніцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Альшанскі сельсавет (Чашніцкі раён)|Альшанскага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак размяшчаецца за 12 км у напрамку на ўсход ад горада [[Чашнікі]] за 80 км ад [[Віцебск]]а, за 15 км ад чыгуначнай станцыі [[Чашнікі (станцыя)|Чашнікі]]<ref name="bel1">{{Крыніцы/БелЭн|1к}}</ref>. За 1,2 км на паўночны захад знаходзіцца Міцькаўскае радовішча пяскоў<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|3}}</ref>, лінзападобны паклад звязаны з [[озы|озавымі]] адкладамі [[паазерскае зледзяненне|паазерскага ледавіка]]. Ва ўскрышы супескі, торф, пяскі. == Гісторыя == Утвораны ў 1967 годзе на базе рабочага пасёлка торфапрадпрыемства «1 Мая»<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб аднясенні пасёлка торфапрадпрыемства «1 Мая» Чашніцкага раёна Віцебскай вобласці да катэгорыі рабочых пасёлкаў і прысваенні яму назвы Акцябрскі ад 22 жніўня 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 24 (1182).</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v36700006&q_id=6346939|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 22 августа 1967 года "Об отнесении поселка торфопредприятия «1 Мая» Чашникского района Витебской области к категории рабочих поселков и присвоении ему наименования Октябрьский"}}</ref>, існаваўшага з 1949 года. Да 2004 года з’яўляўся цэнтрам [[Акцябрскі пассавет|Акцябрскага пассавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == * [[1994]] год — 310 жыхароў, 141 двор<ref name="bel1" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1}} — С. 223. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=28}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. И. Н. Шлык|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=26|старонак=36|isbn=978-985-508-049-8|тыраж=5000|мова=ru}} * Ліст карты N-35-47. Выданне 1991 г. Стан мясцовасці на 1987 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Альшанскі сельсавет, Чашніцкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Альшанскі сельсавет (Чашніцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чашніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] 2hd5fhwe1f9167wdldreubu2quc54kd 0 244094 5166772 5007484 2026-07-16T23:33:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166772 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Селішча (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Селішча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Селище Сластёновское2.JPG |подпіс = Выгляд на Селішча з боку вёскі [[Кіркоры]] |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 59|lat_sec = 57.5 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 47|lon_sec = 57.3 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Чавускі |сельсавет2 = Каменскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 213206 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Sielišča (Čavusy District) |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243045997 }} '''Се́лішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sielišča}}, {{lang-ru|Селище}}) — [[вёска]] ў [[Чавускі раён|Чавускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Каменскі сельсавет (Чавускі раён)|Каменскага сельсавета]]. == Геаграфія == Каля вёскі працякае рака [[Бася]]. == Гісторыя == У 1738 годзе згадваецца як вёска ў [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]].<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1817, воп. 1, спр. 77, с. 231</ref> Да 13 лістапада 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сухарэўскі сельсавет|Сухарэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 13 лістапада 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>, да 16 мая 1960 года — у склад [[Варварынскі сельсавет|Варварынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 13.</ref>, да 25 снежня 1964 года — у склад [[Сухарэўскі сельсавет|Сухарэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 снежня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 4 (1084).</ref>, да 23 снежня 2009 года — у склад [[Цемравіцкі сельсавет|Цемравіцкага сельсавета]], да 20 лістапада 2013 года — у склад [[Сласцёнаўскі сельсавет|Сласцёнаўскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=18|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://chausy.info/kamenka/ Город Чаусы и Чаусский район. Неофициальный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305061816/http://chausy.info/kamenka/ |date=5 сакавіка 2016 }}{{ref-ru}} * {{Commons|Category:Sielišča (Čavusy District)}} {{Каменскі сельсавет (Чавускі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каменскі сельсавет (Чавускі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чавускага раёна]] 5zyaar3row0vwyvbrpkjlqgdj76odua 0 244095 5166854 5140520 2026-07-17T07:13:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166854 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сласцёны}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Сласцёны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Сластёны2.JPG |подпіс = Помнік землякам |lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 58|lat_sec = 50.0 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 47|lon_sec = 57.3 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Чавускі |сельсавет2 = Каменскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1604<ref name="chausy">[http://chausy.info/slastyony/ Агрогородок Сластёны // Город Чаусы и Чаусский район. Неофициальный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160926052120/http://chausy.info/slastyony/ |date=26 верасня 2016 }}{{ref-ru}}</ref> |ранейшыя імёны = |статус з = 2009 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 213205 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Slastyony, Čavusy District |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243045991 }} '''Сласцёны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Slasciony}}, {{lang-ru|Сластёны}}) — [[аграгарадок]] (да 2009 — [[вёска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911m0040405&q_id=5846362|title=РЕШЕНИЕ ЧАУССКОГО РАЙОННОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 27 февраля 2009 г. № 21-9 О преобразовании деревень Чаусского района в агрогородки|url-status=dead}}</ref>) ў [[Чавускі раён|Чавускім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Каменскі сельсавет (Чавускі раён)|Каменскага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 13 лістапада 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сухарэўскі сельсавет|Сухарэўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 13 лістапада 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>, да 16 мая 1960 года — у склад [[Варварынскі сельсавет|Варварынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 13.</ref>, да 25 снежня 1964 года — у склад Сухарэўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 снежня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 4 (1084).</ref>, да 23 снежня 2009 года — у склад [[Цемравіцкі сельсавет|Цемравіцкага сельсавета]]. З 23 снежня 2009 года па 20 лістапада 2013 года — цэнтр [[Сласцёнаўскі сельсавет|Сласцёнаўскага сельсавета]]<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39(003-014).pdf |title=Решение Могилевского областного Совета депутатов от 23 декабря 2009 г. № 17-16 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области |access-date=23 верасня 2023 |archive-date=24 лістапада 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124111409/http://www.pravo.by/pdf/2010-39/2010-39%28003-014%29.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Славутасці == * Помнік землякам<ref>{{крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|5|2105|Помнік землякам|аўтар=|старонкі=362}}</ref> == Галерэя == <gallery> Сластёны21.JPG Сластёны23.JPG Сластёны25.JPG Сластёны3.JPG Сластёны22.JPG </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mogilev-region.gov.by/news/v_mogilevskoi_oblasti_uprazdneny_16_selsovetov В Могилёвской области упразднены 16 сельсоветов // Афіцыйны партал Магілёўскага аблвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180412085141/http://mogilev-region.gov.by/news/v_mogilevskoi_oblasti_uprazdneny_16_selsovetov |date=12 красавіка 2018 }} {{Каменскі сельсавет (Чавускі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каменскі сельсавет (Чавускі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чавускага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Магілёўскай вобласці]] 3tk5oi2hc0hm0t5mxb1wxz4aoqez8xt 0 247864 5166678 5158892 2026-07-16T22:16:15Z IshaBarnes 124956 дапаўненне 5166678 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Кручполле |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 06|lat_sec = 10 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 51|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рагачоўскі |сельсавет2 = Дварэцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041517 }} '''Кручпо́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Кручпо́ле'''</ref> ({{lang-be-trans|Kručpollie}}, {{lang-ru|Кручполье}}) — былы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0146905|title=Решение Рогачевского районного Совета депутатов от 23 июня 2026 года № 160 «Об упразднении сельского населенного пункта Рогачёвского района»|website=pravo.by}}</ref> [[пасёлак]] у [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Дварэцкі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Дварэцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Пасёлак знаходзіўся за 16 км на захад ад горада і чыгуначнай станцыі [[Рагачоў]] (на лініі [[Магілёў]]—[[Жлобін]]), за 137 км ад Гомеля. Транспартныя сувязі па прасёлачнай, потым аўтадарозе {{Таблічка-by|Р|43}} ([[Доўск]]—[[Слаўгарад]]).<ref name="hvb">{{Крыніцы/ГВБ|2-2}}</ref> == Гісторыя == Пасёлак заснаваны ў пачатку 1920-х гадоў перасяленцамі з суседніх вёсак на былых памешчыцкіх землях. У 1931 годзе пасялкоўцы ўступілі ў калгас. У складзе калгаса «Ленінскае жыццё» (цэнтр — вёска [[Кашара (Рагачоўскі раён)|Кашара]]).<ref name="hvb" /> 27 чэрвеня 2026 года пасёлак скасаваны<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * [[1959]] год — 56 жыхароў. * [[2004]] год — 2 жыхары, 2 гаспадаркі.<ref name="hvb" /> == Вядомыя асобы == * [[Міхаіл Міхайлавіч Расолаў]] (1948—2013) — рускі пісьменнік, прафесар, доктар юрыдычных навук.<ref name="hvb" /> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} 73up1r3qxu0g6ad55voe75omywjqpak 0 261186 5166860 4939458 2026-07-17T07:44:44Z Emilia Noah 155537 Перагружанасць выявамі ў картцы, іх можна вынесці ў асноўны тэкст артыкула 5166860 wikitext text/x-wiki {{Гульнявая сістэма |logo = [[Файл:NES logo.svg|147px|Official Nintendo Entertainment System logo]] |image = [[Файл:NES-Console-Set.png|140px|Nintendo Family Computer (Famicom)]] |releasedate = [[15 ліпеня]] [[1983]] ([[Японія]])<br />[[18 кастрычніка]] [[1985]] ([[ЗША]])<br />[[1 верасня]] [[1986]] ([[Еўропа]])<br />[[1987]] (Еўропа/[[Аўстралія]]) |discontinued = [[1995]] ([[ЗША]])<ref name="Museum">{{cite web|url=http://classicgaming.gamespy.com/View.php?view=ConsoleMuseum.Detail&id=26&game=5|title=Nintendo Entertainment System (NES) – 1985–1995|work=Classic Gaming|publisher=IGN|access-date=2010-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311200731/http://classicgaming.gamespy.com/View.php?view=ConsoleMuseum.Detail&id=26&game=5|archive-date=11 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref><br /> [[25 верасня]] [[2003]] ([[Японія]])<ref>L’Histoire de Nintendo volume 3 p. 113 (Ed. Pix’n Love, 2011)</ref> |media = [[гульнява картрыдж|Картрыдж]] |topgame = ''[[Super Mario Bros.]]'' (40,24 млн экз.)<br />''[[Super Mario Bros. 3]]'' (17,28 млн экз.) }} '''«Nintendo Entertainment System»''' ('''NES''') у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і [[Еўропа|Еўропе]], '''Famicom''' (ад '''FAMI'''ly '''COM'''puter — сямейны камп’ютар) у [[Японія|Японіі]], '''Hyundai Comboy''' у [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвая Карэі]] — васімібітная [[гульнявая кансоль]], папулярная ў другой палове [[1980-я|1980-х]] і пачатку [[1990-я|1990-х]] гадоў. На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]] больш вядома пад назвай '''[[Dendy]]''', найбольш вядомага [[Апаратныя клоны NES|неафіцыйнага клона]]. Упершыню кансоль з’явілася на японскім рынку ў [[1983]] годзне пад назвай '''Famicom''', а потым, перайменаваная ў NES, выйшла ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[ЗША]] ў [[1985]] годзе. Навінка аказалася надзвычай удалай, і здолела заваяваць амаль увесь амерыканскі і японскі рынак. Кансоль выйшла адразу з вялікай колькасцю гульняў, сярод якіх самым вядомым і прадаваным стала сямейства гульняў [[Super Mario Bros.]] [[Марыа]] стаў талісманам карпарацыі [[Nintendo]]. Усяго паводле афіцыйных звестак было прададзена больша за 60 млн прыставак і больш за 500 млн носьбітаў з гульнямі.<ref name="consolidatedsales">{{cite web |url = http://www.nintendo.co.jp/ir/library/historical_data/pdf/consolidated_sales_e0806.pdf |format = PDF |title = Consolidated Sales Transition by Region |access-date = 26 снежня 2009 |date = 2008-07-30 |archive-url = https://www.webcitation.org/618wvuqQZ?url=http://www.nintendo.co.jp/missing.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> Паколькі выхад кансолі адбыўся неўзабаве пасля [[Крызіс індустрыі камп'ютарных гульняў 1983 года|крызісу гульнявой індустрыі]], многія крытыкі менавіта ёй прыпісваюць адраджэнне гульнявога рынку і адкрыццё [[Трэцяе пакаленне гульнявых сістэм|трэцяга пакалення відэапрыставак]], бо ўдалыя апаратныя характарыстыкі і багатая бібліятэка гульняў выклікалі цікаўнасць як спажыўцоў, так і распрацоўшчыкаў, якія ўжо амаль адвярнуліся ад гульнявой індустрыі пасля краху.<ref>{{cite web |author = D.S. Cohen |url = http://classicgames.about.com/od/history/tp/History-of-Video-Games-Part-4.htm |title = The History of Classic Video Games - The Industry Crash and Rebirth |publisher = About.com |access-date = 2009-03-04 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/618wwmLLo?url=http://classicgames.about.com/od/history/tp/History-of-Video-Games-Part-4.htm |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> З пачатку [[1990-я|1990-х]] гадоў папулярнасць NES пачала няўхільна зніжацца праз з’яўленне больш дасканалых [[Чацвёртае пакаленне гульнявых сістэм|16-бітных прыставак]], найперш [[Sega]] [[Sega Mega Drive|Mega Drive]] і наступнага пакалення кансоляў ад самой [[Nintendo]] — [[Super Nintendo Entertainment System|SNES/Super Famicom]]. Тем не менш выпуск кансолі працягваўся аж да 2003 года.<ref>{{cite web |url = http://www.gamespot.com/news/6029220.html |title = Nintendo to end Famicom and Super Famicom production |author = Hirohiko Niizumi |publisher = [[GameSpot]] |date = 30 мая 2003 |access-date = 27 лютага 2009 |archive-url = https://www.webcitation.org/618wxG7mb?url=http://www.gamespot.com/news/6029220.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> Вытворчасць прыстаўкі была афіцыйна спынена ў [[1995]] годзе. Тем не менш, гульнявая бібліятэка NES даступная карыстальнікам большасці сучасных камп’ютарных сістэм праз [[эмулятар]]ы. Таксама ў гульні NES можна гуляць у [[Wii]] [[Virtual Console]]. == Гісторыя == === Запуск у вытворчасць === Пасля выпуску некалькіх папулярных аркадных аўтаматаў на пачатку [[1980-я|1980-х]] гадоў, фірма Nintendo прыняла рашэнне аб выпуску ўласнай кансолі, што будзе працаваць на зменных [[гульнявы картрыдж|картрыджах]]. Эфектыўнасць у напісанні гульняў і нізкі кошт вытворчасці кансолі палягалі ў тым, што атрыманне даных у NES адбывалася без праверкі, запыту, і дбайнай перадачы ў аператыўную памяць, што было у іншых прыстаўках таго часу. З-за новай тэхналогіі і імгненнай загрузкі з картрыджу можна было дасягнуць добрай графікі, анімацыі і гуку. Спраектаваная [[Масаюкі Уэмура]] і выпушчаная ў [[Японія|Японіі]] [[15 ліпеня]] [[1983]], '''Nintendo Family Computer''' ('''Famicom''') папулярызавалася павольна: у першы год свайго існавання прыстаўка часта крытыкавалася як ненадзейная, схільная да збояў і памылак праграмавання.<ref>{{cite web |author = Liedholm, Marcus and Mattias |title = The Famicom rules the world! - (1983-89) |work = Nintendo Land |url = http://www.nintendoland.com/home2.htm?history/hist3.htm |format = http |access-date = 26 лютага 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20010413230235/http://www.nintendoland.com/home2.htm?history%2Fhist3.htm |archive-date = 13 красавіка 2001 |url-status = dead}}</ref> Пасля адклікання прадукту і паўторнага выпуску з перапрацаванай [[мацярынская плата|мацярынскай платай]], папулярнасць прыстаўкі рэзка вырасла — на прыканцы [[1984]] году Famicom стала найбольш прадаванай гульнявой кансоллю ў Японіі (было прададзена больш за 2,5 мільёны кансоляў), апярэдзіўшы свайго бліжэйшага канкурэнта, [[Sega SG-1000]].<ref name="goldberg">{{cite web |author = Goldberg, Marty |title = Nintendo Entertainment System 20th Anniversary |year = 2005 |work = ClassicGaming.com |url = http://www.classicgaming.com/features/articles/nes20th/ |format = http |access-date = 29 сакавіка 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060212145028/http://www.classicgaming.com/features/articles/nes20th/ |archive-date = 12 лютага 2006 |url-status = dead }}</ref> Пашыраючы рынак збыту, Nintendo звярнула сваю ўвагу на рынкі [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Nintendo ўступіла ў перамовы з [[Atari]] для сумеснага прасоўвання кансолі на [[ЗША|паўночнаамерыканскі]] рынак пад назвай «Nintendo Enhanced Video System». Угода сарвалася — Atari парвала зносіны з Nintendo ў адказ на абнародаваную заяву [[Coleco]], у якім паведамлялася аб неліцэнзійным порце гульні ''Donkey Kong'' для іх [[Coleco Adam]]. Хоць гульня была выпушчана без дазволу і падтрымкі Nintendo, Atari ўспрыняла гэта як знак таго, што Nintendo супрацоўнічае з адным з галоўных канкурэнтаў Atari.<ref name="goldberg" /> Atari вырашыла сканцэнтраваць намаганні на сваёй уласнай васьмібітнай кансолі наступнага пакалення — [[Atari 7800]].<ref>{{cite web|title=Гісторыя NES/Famicom|author=Nintendo Land|url=http://www.nintendoland.com/home2.htm?nes/history.htm|access-date=12 лютага 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20040607134337/http://www.nintendoland.com/home2.htm?nes%2Fhistory.htm|archive-date=7 чэрвеня 2004|url-status=dead}}</ref> Наступныя планы Nintendo па самастойнаму прасоўванню кансолі Famicom у Паўночнай Амерыцы з уключанай у камплект клавіятурай, касетным магнітафонам, бяздротавым [[геймпад]]ам і спецыяльным картрыджам з мовай праграмавання [[BASIC]] таксама мелі рэальнага выніку. У рэшце рэшт, у чэрвені [[1985]] Nintendo прэзентавала амерыканскую версію Famicom на [[Consumer Electronics Show]] (CES). === Залатыя гады === З цалкам перапрацаваным корпусам і новай назвай, Nintendo Entertainment System, прыстаўка апынулася настолькі ж папулярнай у Амерыцы, наколькі Famicom была папулярнай у Японіі, і адыграла важнейшую ролю ў адраджэнні цікаўнасці да індустрыі відэагульняў. Першапачаткова Nintendo выпусціла ў продаж 50`000 прыставак у [[Нью-Ёрк]]у, потым, на хвалі попыту, прыстаўкі NES паступілі ў продаж па ўсёй краіне. Выпуск сістэм у Нью-Ёрку адбыўся [[18 кастрычніка]] 1985, а выпуск на астатняй тэрыторыі ЗША — у лютым наступнага году.<ref>{{cite book |аўтар = ван Бёрнхэм |год = 2001 |загаловак = Supercade: A Visual History of the Videogame Age, 1971–1984 |выдавецтва = MIT Press |isbn = 0-262-52420-1 }}</ref> Да сканчэння дзесяцігоддзя Nintendo была бясспрэчным лідарам на амерыканскім і японскім гульнявых рынках, а яе гульні білі ўсе рэкорды продажаў. Аднак кансоль не атрымала таго ж узроўню папулярнасці ў іншых заходніх краінах, пераважна з-за таго, што да пачатку [[1990-я|1990-х]] гадоў недастаткова рэкламавалася. Сітуацыя ўскладнялася кіраўніцкімі праблемамі ў [[Канада|Канадзе]], а еўрапейскае аддзяленне Nintendo аж да 1990 года не існавала ўвогуле: распаўсюджваннем прыстаўкі займаліся незалежныя кампаніі. Гэта дазволіла іх канкурэнту, кампаніі [[Sega]], са сваёй прыстаўкай [[Sega Master System]], абысці Nintendo ў ва многіх краінах. Тем не менш, пасля [[1990]] года, NES стала найбольш прадаванай кансоллю за ўсю гісторыю відэагульняў. {{clear|left}} === Закат папулярнасці === З пачатку 1990-х гадоў канкурэнцыя з боку тэхнічна дасканалейшых сістем, такіх як 16-бітная [[Sega Mega Drive]], паклала канец панаванню NES. Новая кансоль [[Чацвёртае пакаленне гульнявых сістэм|чацвёртага пакалення]] — [[Super Nintendo Entertainment System]] (SNES) зацямніла сабой NES, і колькасць карыстальнікаў апошняй стала паступова змяншацца. Першую палову дзесяцігоддзя Nintendo працягвала падтрымліваць NES у Амерыцы і нават выпусціла новую версію кансолі, што павінна было вырашыць недахопы арыгінальнай апаратнай часткі NES. Пасля [[1995]] году, на фоне памяньшэння продажаў і недахопу новых гульняў, амерыканскае аддзяленне Nintendo афіцыйна спыніла падтрымку NES. Нягледзячы на гэта, японскае аддзяленне Nintendo працягвала выпуск консоляў Famicom невялікімі тыражамі да кастрычніка [[2003]] году. Паводле афіцыйных звестак, за ўсю гісторыю продажаў NES было прададзена каля 60 мільёнаў кансоляў і 500 мільёнаў носьбітаў гульняў.<ref name="consolidatedsales" /> У 2007 годзе японское аддзяленне Nintendo паведаміла, што Famicom больш не будуць рамантавацца праз недахоп патрэбных дэталяў.<ref>{{cite news |title=Nintendo's classic Famicom faces end of road |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jAJfrC1k8lDKLOCGJu4VonjOYxBg |format=Reprint |publisher=[[Agence France-Presse|AFP]] |date=31 кастрычніка 2007 |access-date=26 лютага 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609092458/http://afp.google.com/article/ALeqM5jAJfrC1k8lDKLOCGJu4VonjOYxBg |archive-date=9 чэрвеня 2007 |url-status=dead}}</ref> === Адраджэнне NES праз эмуляцыю === З распрацоўкай эмулятараў з’явілася магчымасць гуляць у відэагульні на сваіх персанальных камп’ютарах, а пасля і на іншых кансолях. Для гэтага патрэбна мець праграму-эмулятар і адпаведны вобраз картрыджу ПЗП (вядомыя эмулятары: [[Nestopia]], [[Jnes]], [[VirtuaNES]], [[FCE Ultra]]). Акрамя таго, сучасныя тэхналогіі дазваляюць эмуляваць гульні на мабільных тэлефонах (эмулятары [[vNES]], [[vNES J2ME]], [[Nescube]]). Паралельна з ростам цікаўнасці да эмуляцыі, вырасла цікаўнасць і да [[моддынг]]у кансолі. Людзі, захопленыя гэтым хоббі, змяшчалі вантробы NES у іншы корпус ці проста разбіралі прыстаўку на часткі для ўласнага задавальнення. Гульнявыя кантролеры былі асаблівай мэтай для модынгу: іх часта далучалі да [[комп'ютар]]а праз [[паралельны порт|паралельны]] альбо [[USB]]-порт. Некаторыя моддэры пераўтваралі кансоль у партатыўную сістэму, выкарыстоўваючы для гэтага АА-батарэйкі і [[LED]] ці [[вадкакрысталічны экран]].<ref name="portable">{{cite web|author=TigheKLory|title=NESp|url=http://nestable.classicgaming.gamespy.com/|access-date=10 снежня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20051207033525/http://nestable.classicgaming.gamespy.com/|archive-date=7 снежня 2005|url-status=live}}</ref><ref name="portable2">{{cite web |title = Game Grrl |url = http://www.ladyada.net/make/gamegrrl/make.html |work = [http://www.ladyada.net/ Ladyada] |format = html |access-date = 10 снежня 2007 |archive-url = https://www.webcitation.org/618x0Skcp?url=http://www.ladyada.net/make/gamegrrl/make.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> Апроч моддынгу таксама меў распаўсюджанне [[ромхакінг]] — працэс унясення мадыфікацый у ROM-вобразы відэагульняў з мэтай змянення гульнявой графікі, тэксту, узроўняў і іншых складнікаў. У 2005 годзе Nintendo анансавала планы па стварэнні сэрвісу для сцягвання і запуску класічных гульняў NES у [[Wii]]. Першапачаткова на сэрвісе, што атрымаў назву [[Virtual Console]], былі выкладзены ''[[Mario Bros.]]'', ''[[The Legend of Zelda]]'' і ''[[Donkey Kong]]'',<ref name="uswiivirtualconsole">{{cite web |title = IGN: Wii: 62 Games in First Five Weeks |work = IGN Wii |url = http://wii.ign.com/articles/742/742962p1.html |format = http |access-date = 3 лістапада 2006 |archive-url = https://www.webcitation.org/618x13OvE?url=http://wii.ign.com/articles/742/742962p1.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> пазней з’явіліся хіты мінулага ''[[Super Mario Bros.]]'', ''[[Mike Tyson's Punch-Out!!|Punch-Out!!]]'' і ''[[Metroid]]''.<ref>{{cite web |title = Nintendo: Virtual Console |work = Nintendo |url = http://wii.nintendo.com/virtualconsole.jsp |format = http |access-date = 14 жніўня 2007 |archive-url = https://www.webcitation.org/6HyoOLlWo?url=http://www.nintendo.com/wii |archive-date = 9 ліпеня 2013 |url-status = dead }}</ref> На сённяшні дзень існуе мноства сайтаў, дзе можна сцягнуць вобразы ROM-аў для гульні ў эмулятары. Апроч гульні на камп’ютары, эмулятары можна сустрэць на мабільных тэлефонах, КПК і кішэнных гульнявых кансолях. Некаторые кансолі, такія як [[Dingoo A320]] прапануюць эмуляцыю NES у якасці асноўнага функцыяналу, дазваляючы гуляць на маленькім экране з разрозненнем 320×240 (якое вельмі блізкае да роднага разознення арыгінальнай NES). Дзякуючы малому кошту такіх кансоляў, наяўнасці мноства эмулятараў і ромаў для гульні — NES застаецца папулярнай сярод энтузіастаў. == Рэгіянальныя адрозненні == Хоць японская Famicom і міжнародная NES амаль не адрозніваліся апаратна, але ў іх былі некаторыя прынцыповыя адрозненні: * ''Розны дызайн карпусоў''. Для Famicom былі характэрныя: верхні раздым для картрыджаў; 15-кантактны порт пашырэння спераду, прызначаны для далучэння аксэсуараў; неадлучальныя [[геймпад]]ы, выведзеные ззаду; чырвона-белая афарбоўка корпуса. Дызайн корпусу NES адрозніваўся кардынальна: раздым для картрыджаў змешчаны спераду, чымсці падобны на франтальную загрузку VHS-відэакасет; порт пашырэння знізу; адлучальныя геймпады, шэра-белая афарбоўка. * ''60-кантактныя картрыджы супраць 72-кантактных''. Арыгінальная Famicom і выпушчаныя пазней [[AV Family Computer]] выкарыстоўвалі 60-кантактныя картрыджы, што мелі трошкі меншы памер, чым картрыджы для NES (і [[NES 2]]), у якіх быў 72-кантактны раздым. У міжнароднай версіі прыстаўкі ў раздым былі даданы дзесяць кантактаў, праз якія картрыджы далучаліся наўпрост да порта пашырэння, змешчанага знізу прыстаўкі, а таксама выдалены два кантакты, якія дазвалялі картрыджам мець уласныя чыпы для пашырэння гукавых магчымасцяў прыстаўкі — рашэнне, вартае шкадавання. Яшчэ чатыры дадных кантакты ўжываліся для чыпа блакавання [[10NES]].<ref>{{cite web | author=Hernandez, Christopher | title=Nintendo NES / Famicom | format=http | work=Dark Watcher's Console History | url=http://darkwatcher.psxfanatics.com/console/nes.htm | date=January 5 | year=2005 | access-date=31 ліпеня 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20050209013856/http://darkwatcher.psxfanatics.com/console/ | archive-date=9 лютага 2005 | url-status=dead }}</ref> Многія раннія гульні (напрыклад, ''StackUp''), выпушчаныя ў Паўночнай Амерыцы, былі наўпрост картрыджамі Famicom, далучанымі да адаптару (тыпу [[T89 Cartridge Converter]]), што дазваляла ўстаўляць іх у раздым NES. Nintendo пайшла на гэта, каб зменшыць выдаткі, выкарыстоўваючы аднолькавыя платы картрыджаў як для Амерыкі, так і для Японіі. * ''Розныя наборы перыферыйных прылад''. Для Famicom было выпушчана некаторая колькасць перыферыйных прылад і набораў праграм. Большасць з іх прызначалась для продажаў выключна ў Японіі і ніколі не выпускаліся за яе межамі. ** ''[[Famicom Disk System]] (FDS)''. Не пастаўляўся ў камплекце з арыгінальнай сістэмай, папулярны дыскавод для гнуткіх дыскаў быў выпушчаны толькі ў Японіі. Nintendo ніколі не выпускала Famicom Disk System за межамі Японіі, баючыся незаконнага капіявання іх гульняў. Сярод вядомых гульняў для FDS былі [[Doki Doki Panic]], спецыяльнае выданне [[Metroid]] і арыгінальны [[Super Mario Bros.: The Lost Levels|Super Mario Bros. 2]].<ref>Многія гульні, выпушчаныя для Famicom Disk System, потым былі партаваныя ў фармат картрыджаў для міжнароднага рэлізу. Такімі гульнямі былі ''Doki Doki Panic'' (перайменаваная ў ''[[Super Mario Bros. 2]]'') і серыя [[Castlevania]] фірмы [[Konami]]. Арыгінальная версія [[Super Mario Bros.: The Lost Levels|Super Mario Bros. 2]] была выпушчана для FDS у Японіі, і ўвайшла ў міжнароднае выданне ''[[Super Mario All-Stars]]'' для Super Nintendo Entertainment System, дзе была перайменавана ў ''Super Mario Bros.: The Lost Levels''.</ref> ** ''[[Famicom BASIC]]'' быў рэалізацыяй [[Мова праграмавання|мовы праграмавання]] BASIC для Famicom. Пасля дадання прываду для дыскет Famicom Disk System і клавіятуры, сістэма магла выкарыстоўвацца ў якасці камп’ютара. Таксама гэта дазваляла карыстальнікам ствараць свае ўласныя гульні. ** ''[[Мадэм Famicom]]'' — [[мадэм]], які дазваляў далучацца да сервера Nintendo, які прапаноўваў такі матэрыял, як [[анекдот]]ы, навіны (пераважна аб Nintendo), парады да гульняў, прагноз надвор’я ў Японіі, а таксама дазваляў сцягваць невялікую колькасць праграм. * ''Вонкавыя гукавыя чыпы''. Картрыджы Famicom мелі два кантакты, дазваляючы гульням пашыраць гучанне прыстаўкі. Першапачаткова яны былі прызначаны для таго, каб дадаць да Famicom Disk System вонкавую [[гукавая картка|гукавую картку]]. У картрыджаў NES гэтыя кантакты былі выдалены і перасунуты ў слот пашырэння. У выніку вонкавыя картрыджы не маглі ўжываць гэты функцыянал, і многія лакалізацыі гульняў пакутвалі ад нізкаякаснага гуку ў параўнанні са сваімі аналагамі для Famicom. [[Castlevania III: Dracula's Curse]], што выкарыстоўвала гукавы чып [[Konami VRC6]], была адным з найбольш яскравых таму прыкладаў.<ref>{{cite web |author = Jeremy Parish |title = Maezawa's Greatest Hits: Castlevania III |url = http://www.1up.com/do/blogEntry?bId=8978687&publicUserId=5379721 |access-date = 6 мая 2009 |archive-url = https://www.webcitation.org/618x4D750?url=http://www.1up.com/do/blogEntry?bId=8978687 |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> * ''Неадлучальныя кантролеры''. Арыгінальны Famicom меў неадлучальныя кантролеры. Пры гэтым у другі кантролер быў убудаваны [[мікрафон]], які ўжываўся ў некаторых гульнях. Пазней была выпушчана версія кансолі AV Famicom, дзе кантролеры і мікрафон былі адлучальнымі: яны ўключаліся ў два сямікантактных раздымы на пярэдняй панэлі. У NES такая схема далучэння выкарыстоўвалася з самога пачатку. * ''Схема блакавання''. У Famicom не было чыпа блакавання, таму неліцэнзійныя картрыджы ў Японіі і на Дальнім Усходзе былі паўсюднымі. Арыгінальная NES (але не NES 2 з раздымам зверху) мела чып блакавання 10NES, што значна ўскладняла жыццё распрацоўнікам неліцэнзійнай прадукцыі. У наступгыя гады хатнія ўмельцы выявілі, што калі разабраць прыстаўку і перакусіць чацвёрты штырок чыпу (цяпер, пасля заканчэння тэрміну патэнта на NES, гэта аперацыя стала законнай), то чып будзе абесточаны, что выключада яго прысутнасць, і дазваляла запускаць на прыстаўцы як ліцэнзійныя, так і пірацкія альбо імпартныя гульні. * ''Аўдыё/відэа выхад''. У Famicom для аўдыё/відэа выхаду меўся раздым RF-мадулятара, у той час як у NES былі кабелі як RF-мадулятара, так і [[Кампазітнае відэа|кампазітнага]] [[RCA (раздым)|RCA]]. У AV Famicom быў толькі кампазітны RCA-выхад, а ў NES з раздымам для картрыджаў зверху быў толькі выхад праз RF-мадулятар. == Гульнявыя кантролеры == Кантролеры, што ужываліся ў NES і Famicom, мелі форму прамавугольніка (пры поглядзе зверху) з простым змяшчэннем пяці кнопак: дзве круглыя кнопкі, пазначаныя як '''A''' і '''B''', кнопка ''Start'', кнопка ''Select'', і крыжавіна. [[Геймпад]]ы былі спраектаваныя [[Гумпэй Ёкой|Гумпэем Ёкой]] замест больш масіўных [[джойстык]]аў, якія выкарыстоўваліся ў ранейшых гульнявых сістэмах. Першапачатковая версія геймпада, што выпускалася да адклікання кансолі ў 1984 годзе, мела квадратныя кнопкі '''A''' і '''B'''. [[Файл:Famicom controllers.jpg|thumb|right|175px|Кантролеры Famicom мелі просты знешні выгляд, хоць у іх былі і некаторыя адметнасці, якіх не было ў геймпадах для NES, напрыклад мікрафон.]] Першапачаткова арыгінальная мадэль Famicom мела два кантролеры, з прыпаянымі кабелямі ззаду ў кансолі. У другога кантролера не было кнопак ''Start'' і ''Select'', але меўся невялікі [[мікрафон]], які выкарыстоўваўся ў невялікай колькасці гульняў. У NES геймпады можна было свабодна аддзяліць: на пярэдняй панэлі кансолі мелася два сямікантактных раздымы для кантролераў. Геймпады, што ўваходзілі ў камплект з NES (дзве штукі), былі амаль аднолькавыя — у другога геймпада не было мікрафона, але меліся кнопкі ''Start'' і ''Select''. Для сістэмы было выпушчана некалькі дадатковых кантролераў, створаных для кіравання ў некаторых спецыфічных гульнях, хоць трошкі папулярнымі з такіх кантролераў сталі толькі некаторыя. Сярод іх былі: [[NES Zapper]] ([[светлавы пісталет]]), [[Power Pad]], [[R.O.B.]] (робат, які пачынаў варушыць рукамі, калі яго паварачвалі тварам да тэлевізара) і пальчатка-геймпад [[Power Glove]]. Famicom мела порт пашырэння [[DB-15]], размешчаны спераду кансолі і прызначаны для падключэння большасці дапаможных прылад. На NES гэтыя адмысловыя кантролеры звычайна падключаліся да аднаго з двух партоў, размешчаных спераду прыстаўкі. Пад канец жыцця NES, з выпускам AV Famicom і NES 2 са слотам для картрыджа наверсе, вонкавы выгляд гульнявых кантролераў крыху змяніўся. Хоць раскладка кнопак засталася той жа, замест прамавугольнай формы выкарыстоўваўся крыху зручнейшы выгнуты дызайн, кантролеры сталі нагадваць кантролеры для SNES. Акрамя таго, фірма Nintendo адмовілася ад прыпаяных кантролераў на карысць аддзяляльных. Як і ў NES, кантролеры AV Famicom мелі эрганамічную форму, але шнур у іх быў карацейшым: адзін метр супраць двух у NES. У тыя гады геймпад NES стаў адным з найбольш пазнавальных сімвалаў сістэмы. Кампанія Nintendo скапіравала вонкавы выгляд кантролера ў некаторых пазнейшых прадуктах, ад разнастайнах сувенірнай прадукцыі да спецыяльнай версіі партатыўнай гульнявой кансолі [[Game Boy Micro]], якая выпускалася абмежаваным тыражом. Вонкавы выгляд геймпада мая шмат агульнага з выглядам кішэнных электронных гульняў [[Nintendo Game&Watch]], якія таксама распрацоўваў Гумпэй Ёкой. == Недахопы апаратнай часткі == Пры выпуску NES у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах]] дызайн прыстаўкі быў знарок зроблены адрозным ад іншых кансоляў того часу. Распрацоўнікі Nintendo хацелі, каб кансоль адрознівалася ад прадукцыі канкурэнтаў, часткова для таго, каб пазбегнуць дрэннай рэпутацыі, якую гульнявыя кансолі заслужылі пасля [[Крызіс відэагульнявой індустрыі 1983 года|абвалу відэагульняў у 1983 годзе]]. Адным з вынікаў такой філасофіі стаў раздым для картрыджаў [[zero insertion force|ZIF]] з франтальнай загрузкай, спраектаваны так, каб нагадваць механізм загрузкі касет у [[відэамагнітафон]]аў. ZIF-раздым працаваў вельмі добра, пакуль яго кантакты заставаліся чыстымі і без вокіслаў. Нажаль, ZIF-раздым ({{lang-en|zero insertion force}}, «устаўка без высілкаў») был такім толькі паводле назвы. Калі карыстальнік устаўляў картрыдж, пад уздзеяннем прыкладзенай сілы кантакты крыху згібаліся, а плата картрыджа ўдаўлівалася назад у корпус. Паўторныя ўстаўкі і выманні картрыджаў адносна хутка сціралі кантакты, да того ж ZIF быў больш схільны да замыканняў праз бруд і пыл, чым [[нажавы раздым]]<ref>{{cite web |author = Benj Edwards |title = No More Blinkies: Replacing the NES’s 72-Pin Cartridge Connector |url = http://www.vintagecomputing.com/index.php/archives/13 |access-date = 27 лютага 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110902145445/http://www.vintagecomputing.com/index.php/archives/13 |archive-date = 2 верасня 2011 |url-status = dead }}</ref> фактычна прамысловага стандарту. Nintendo зрабіла сур’ёзную памылку ў выбары матэрыялу для раздыма: канэктар, у які ўстаўляліся картрыджы, быў зроблены з таннага [[сплаў|сплаву]], надзвычай схільнага да [[карозія|карозіі]]. Дадатковыя аксэсуары, накшталт папулярнага чыт-картрыджу [[Game Genie]] (які ўстаўляўся ''паміж'' картрыджам з гульнёй і раздымам) пагаршалі прамблему, згібаючы механізм пярэдняй загрузкі падчас гульні. [[Файл:10nes.JPG|thumb|Чып блакавання 10NES]] Праз чып блакавання 10NES часта ўзнікала адна з найбольш сур’ёзных праблем: мігаючы індыкатар сілкавання — прыстаўка няспынна ўключалася і выключалася. Чып блакавання быў вельмі пераборлівы, патрабаваў дакладнай сінхранізацыі для загрузкі сістэмы. Забруджванне, старыя і пагнутыя кантакты часта парушалі сінхранізацыю, так што прыстаўка пачынала няспынна перагружацца. Карыстальнікі спрабавалі рашыць гэтую праблему рознымі шляхамі: некаторыя прадувалі кантакты, іншыя пасля ўстаўкі картрыджа хлопалі прыстаўку збоку. Акрамя такго, многія карыстальнікі ўстаўлялі картрыдж у механізм загрузкі не да канца, што забяспечвала крыху лепшы кантактак, альбо прыціскалі ўжо ўстаўлены картрыдж рознымі пракладкамі. Многія з найчасцейшых спроб рашэння праблемы прыводзілі да рызыкі пашкоджання картрыджа ці прыстаўкі. Прадуванне кантактаў картрыджа дапамагала не болей, чым выцягванне і паўторная ўстаўка картрыджа, да таго ж гэта паскарала [[акісленне]], якое прыводзіла ў выніку да пашкоджання [[друкаваная плата|друкаванай платы]]. Плясканне па боку кансолі пасля ўстаўкі картрыджа магло прывесці да яе пашкоджання. Найбольш бяспечным і надзейным шляхам рашэння праблемы мільгаючага індыкатара сілкавання была замена канэктара альбо чыстка з выкарыстаннем [[ізапрапілавы спірт|ізапрапілавага спірту]] і [[вата|ватных]] палачак. У [[1989]] Nintendo выпусціла афіцыйны камплект для чысткі, каб дапамагчы карыстальнікам збойных картрыджаў і прыставак. Бліжэй да канца жыцця прыстаўкі Nintendo выпусціла NES 2 з загрузкай зверху, у якой праблема была вырашана праз выкарыстанне стандартнага нажавога канэктара і выдалення чыпа блакавання. Усе сістэмы Famicom выкарыстоўвалі стандартны нажавы канэктар, як і наступныя [[Super Nintendo Entertainment System]] і [[Nintendo 64]]. У адказ на недахопы праектавання прыстаўкі па ўсім Злучаным Штатам разгарнуліся «Аўтарызаваныя Рамонтныя Цэнтры Nintendo». Згода запэўненням Nintendo, праграма аўтарызацыі была створана для таго, каб упэўніцца, што прыстаўкі рамантаваліся належным чынам. Nintendo пастаўляла запасныя часткі толькі тым крамам, якія ўступілі ў праграму аўтарызацыі. На практыцы працэс аўтарызацыі складаўся не больш чым з выплаты выдаткаў Nintendo пэўнай сумы грошай. == Зносіны Nintendo з староннімі распрацоўнікамі == Займаючы амаль манапольны стан на рынку відэагульняў, Nintendo рабіла на індустрыю нават большы ўплыў, чым Atari ў часы свайго росквіту на пачатку 1980-х. У адрозненні ад Atari, якая дайшла да таго, што падала ў суд на [[Activision]], патрабуючы спыніць выпуск гульняў для [[Atari 2600]], Nintendo ўсяляк заахвочвала ўдзел іншых распрацоўнікаў у напісанні гульняў для іх прыстаўкі, але толькі згодна сваёй ліцэзіі і на сваіх умовах. Каб скончыць з неліцэнзійнымі гульнямі, у кожную кансоль міжнароднай версіі і кожны афіцыйна ліцэнзаваны картрыдж быў змешчаны чып аўтарызацыі 10NES. Калі чып кансолі не мог выявіць чып у картрыджу, то гульня не запускалася. Nintendo сумяшчала гэтую палітыку з маркетынгавай кампаніяй, у якой папулярызавала [[Пячатка Якасці Nintendo]]. У рэкламных роліках апрануты ў пурпурную мантыю чараўнік навучаў спажыўцоў, што Пячатка Якасці Nintendo — адзіная гарантыя таго, што гульня добрая, і адпаведна, што любая гульня без пячаткі якасці — кепская. На самой справе пячатка значыла, што распрацоўнік заплаціў ліцэнзійныя адлічэнні; датычна якасці гульні пячатка не гарантавала нічога. Камерцыйнымі наступствамі такога падыходу стала тое, што распрацоўнікі фактычна трапілі ў залежнасць ад кампаніі. Яны былі вымушаны плаціць ліцэнзійныя адлічэнні Nintendo, каб удзельнічаць у працэсе гарантыі якасці Nintendo, купляць камплекты распрацоўкі ў Nintendo, а таксама заказваць у Nintendo выраб усіх картрыджаў і ўпаковак. Nintendo тэставала і вырабляла ўсе гульні на сваім уласным абсталяванні (ці за частку адлічаных ёй грошай, ці за дадатковую плату), пакідаючы за сабой права дыктавать цэны, налагала цэнзуру на матэрыял, які лічыла непрымальным, рашала, колькі картрыджаў з той ці іншай гульнёй яна выпусціць, указвала кампаніям-выдавецтвам, колькі яны могуць выпусціць гульняў за пэўны перыяд часу (пяць у год). Апошняе абмежаванне прывяло да таго, што выдавецтвы сталі адкрываць філіялы, каб абысці абмежаванне (напрыклад, Konami адкрыла філіял [[Ultra Games]], а [[Acclaim Entertainment]] — філіял [[LJN]]). Гэтыя метады былі ўведзены не толькі дзеля таго, каб трымаць распрацоўнікаў на кароткім ланцугу, але і для маніпулявання рынкам: у [[1988]] годзе Nintendo стала наўмысна ствараць перабоі з пастаўкай гульняў, каб павялічыць спажывецкі попыт. Спасылаючыся на практыку «кіравання запасамі», названую так Пітарам Мэйнам, PR-дырэктарам [[Nintendo of America]], Nintendo магда адмовіцца ад задаволення ўсяго існуючага попыту. Рознічныя прадаўцы, многія з якіх атрымалі вялікі працэнт свайго даходу ад продажы тэхнікі і [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]] Nintendo (напрыклад, [[Toys "R" Us]] паведамляла, што 17 % продажаў і 22 % даходу былі ад продажы тавару Nintendo), амаль не маглі супрацьстаяць такой палітыцы кампаніі. У 1988 годзе ў Злучаных Штатах было прададзена больш за 33 мільёны картрыджаў NES, але па падлікам вынікала, што ў рэчаіснасці было запатрабавана каля 45 мільёнаў. Паколькі Nintendo кантралявала вытворчасць усіх картрыджаў, яна магла такім чынам паступаць і з прадукцыяй старонніх распрацоўнікаў. Такая абмежаваная палітыка вытворчасці наносіла шкоду невялікім кампаніям: якім бы высокім ні быў попыт на іх гульні, яны маглі атрымаць столькі прыбытку, колькі дазваляла Nintendo.<ref>{{cite web|author=GaZZwa|title=Гісторыя відэагульняў (частка 2)|work=Gaming World|url=http://www.gamingw.net/articles/74|access-date=7 студзеня 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20040302033704/http://www.gamingw.net/articles/74|archive-date=2 сакавіка 2004|url-status=live}}</ref> Некаторыя кампаніі пасля атрымання адмовы ад Nintendo сталі выпускаць неліцэнзійныя гульні, альбо адмаўляліся плаціць ліцэнзійныя выплаты, альбо выпускалі ўласныя картрыджы. Большасць з гэтых кампаній стваралі электрычная схемы, якія паралізавалі чып блакавання NES з дапамогай скоку напружання. [[Atari Games]] стварыла шэраг прадуктаў NES з імем [[Tengen]], выкарыстоўваючы іншы падыход: кампанія атрымала апісанне чыпа блакавання ад [[Установа ЗША па патэнтам і гандлёвым знакам|Установы ЗША па патэнтам і гандлёвым знакам]], фальшыва заявіўшы, што апісанне было патрэбна ёй для судовай абароны ў справе аб парушэнні патэнтнага заканадаўства. Потым Tengen выкарыстала гэтыя дакументы для стварэння свайго чыпу, які дубляваў функцыі 10NES. За гэтыя дзеянні Nintendo прад’явіла Tengen пазоў за махлярскае ўжыванне апублікавага патэнту, і Tengen прайгралу судовы працэс. Tengen, у сваю чаргу, прад’явіла пазоў Nintendo, абвінаваціўшы яе ў парушэнні [[антыманапольнае заканадаўства|антыманапольнага заканадаўства]]. Паводле гэтавй позвы так і не было вынесена канчатковага рашэння.<ref>{{cite web |author = Фэдэральны апеляцыйный суд ЗША |datepublished = 1992 |title = Atari Games Corp. v. Nintendo of America Inc. |work = Digital Law Online |url = http://digital-law-online.info/cases/24PQ2D1015.htm |access-date = 30 марта 2005 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110808062812/http://digital-law-online.info/cases/24PQ2D1015.htm |archive-date = 8 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> Некаторыя неліцэнзійныя гульні, выпушчаныя ў Еўропе і Аўстраліі, мелі два раздымы. Першым яны далучаліся ў прыстаўку, а ў другі ўстаўляўся ліцэнзійны картрыдж. Такі чынам, гульня магла выкарыстоўваць чып блакавання ліцэнзійнага картрыджа для ідэнтыфікацыі. Хоць судовая барацьба супраць такіх кампаній вялася з пераменным поспехам (так, у справе Lewis Galoob Toys, Inc. супраць Nintendo of America, Inc., суд вынес пастанову на карысць Galoob і распаўсюджванай імі прылады ''Game Genie''), у рэшце рэшт выдаткі на працяглыя судовыя цяжбы прымусілі большасць кампаній зачыніцца ці спыніць вытворчасці неліцэнзійных гульняў. Адметным выключэннем была [[Color Dreams]], якая выпускала гульні на рэлігійну тэматыку пад імем свайго філіяла [[Wisdom Tree]]. Ім Nintendo, баючыся адмоўнай рэакцыі шырокай публікі, ніколі не прад’яўляла судовых позваў. Пасля таго, як Sega прэзентавала сваю паспяховую прыстаўку [[Sega Genesis]], Nintendo сустрэла ў іх асобе сур’ёзнага канкурэнта. І на пачатку 1990-х Nintendo давялося перагледзіць сваё стаўленне да распрацоўнікаў, многія з якіх пачалі пераходзіць на іншыя сістэмы. Пасля таго як кансоль была перавыпушчана ў выглядзе NES 2, з яе быў выкінуты чып 10NES. Сярод кампаній, што выраблялі неліцэнзійныя гульні ці аксэсуары для заходняга рынку, былі: * [[Active Enterprises]] * [[American Game Cartridges]] * [[American Video Entertainment]] * [[Camerica]] * [[Color Dreams]] * [[Galoob]] * [[Home Entertainment Suppliers]] * [[Panesian]] * [[S.E.I.]] * [[Tengen (company)|Tengen]] * [[Wisdom Tree]] == Апаратныя клоны == {{main|Апаратные клоны NES}} У перыяд росквіту папулярнасці кансолі расквітнеў рынак неліцэнзійных апаратных клонаў NES. Ён працягваў існаваць, і нават развівацца, і пасля спынення выпуску самой NES. Гэтыя клоны працягваюць прадавацца і на сённяшні дзень. Але, са згасаннем памяці аб NES, гэты сістэмы пачалі нагадваць выглядам найбольш папулярныя сучасныя кансолі. Выпускаліся клоны, што нагадвалі [[Sega Genesis]], [[Super Nintendo Entertainment System]], і нават такія сістэмы, як [[Nintendo GameCube]], [[PlayStation 2|Sony PlayStation 2]] і [[Microsoft Xbox]]. Некаторыя экзатычныя клоны пераўзышлі функцыянальнасцю арыгінальную платформу — напрыклад, кішэнная сістэма з LCD экранам [[Pocket Famicom]]. Іншыя выпускаліся з накіраваннем на спецыялізаваныя рынкі. Сярод такіх сістэм былі разнастайныя «навучальныя камп’ютарныя пакеты», якія ўключалі ў сябе копіі некаторых навучальных картрыджаў NES і дапаўняліся клонамі BASIC-клавіятуры Famicom, што ператварала прыстаўку ў даволі прымітыўны персаналны камп’ютар.<ref>{{cite web |author = Майкл Дэвідсан |title = Famicom-клоны / Пірацкія мультыкарткі і іншыя вар'яцтвы |work = Obscure Pixels |url = http://homepages.ihug.co.nz/~pinwhiz/famicom.htm |access-date = 5 студзеня 2005 |archive-url = https://www.webcitation.org/618x6bMgF?url=http://homepages.ihug.co.nz/~pinwhiz/famicom.htm |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref> Як і ў выпадку з неліцэнзійнымі гульнямі, Nintendo звычайна звярталася ў суд, каб забараніць выраб і продаж неліцэнзійных апаратных клонаў. Многія вытворцы клонаў уключалі ўбудаваныя копіі ліцэнзійных гульняў фірмы Nintendo, што ў большасці краін з’яўляецца парушэннем аўтарскага права. У [[2004]] годзе амерыканскае прадстаўніцтва Nintendo падало позву ў суд супраць вытворцаў [[Power Player Super Joy III]], клона NES, які прадаваўся ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Еўропа|Еўропе]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]. Хоць большасць клонаў з’яўляліся неліцэнзійнымі, існавала і адно выключэнне — [[Famicom Twin]], выпушчаны [[Sharp Corporation]]. Famicom Twin была сумяшчальнай і з картрыджамі Famicom, і з дыскетамі Famicom Disk System. Яна была даступная ў разнастайных колерах; у ёй ужываліся такія ж неадлучальныя геймпады, як і ў Famicom, але з іншым дызайнам корпуса. На тэрыторыі [[СНД]] Famicom прадавалася ў выглыдзе клона з назвай [[Dendy]] фірмай [[Steepler]]. За аснову быў узяты японскі фармат кансолі і картрыджы адпаведнага тыпу. Прыстаўка Dendy Junior II цалкам паўтарала арыгінал, іншыя мадэлі мелі некаторыя адрозненні: у мадэляў Classic, Classic II, Junior і Junior 4 геймпады можна было далучаць да стандартнага паслядоўнага парта [[D-subminiature|DE-9]], які ўжываўся ў прыстаўках [[Atari 2600]] і васьмібітных камп’ютарах Atari.<ref>{{cite web |title = Dendy |work = tsr's NES archive |url = http://www.atarihq.com/tsr/odd/pirate/dendy.html |format = http |access-date = 26 лютага 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110718003525/http://www.atarihq.com/tsr/odd/pirate/dendy.html |archive-date = 18 ліпеня 2011 |url-status = dead }}</ref> Мадэлі Classic і Classic II мелі іншы выгляд (больш абцякальная форма, што нагадвала [[Sega Mega Drive]]). Мадэль Classic пастаўлялася толькі з 1 геймпадам, а мадэль Junior 4 мела ў камплекце светлавы пісталет. == Тэхнічныя характарыстыкі == [[Файл:Famicom hardware.JPG|thumb|Японскі Famicom унутры]] * [[Працэсар]]: 8-бітны [[Ricoh]], аснаваны на ядры [[MOS Technology 6502|6502]], змяшчае ў адным крышталі таксама заказны гукавы працэсар і абмежаваны кантролер [[DMA]]. ** Рэгіянальныя адрозненні: *** [[NTSC]]-версія, названая [[RP2A03]], працуе на частаце 1,79 [[Мегагерц|МГц]], гэты працэсар таксама ўжываўся ў [[PlayChoice-10]] і [[Nintendo Vs. Series]]; *** [[PAL]] версія, названая [[RP2A07]], працуе на частаце 1,66 [[Мегагерц|МГц]]<ref name="pal_clock">{{cite web |title = NES Documentation |author = Nesdev |url = http://nesdev.parodius.com/NESDoc.pdf |access-date = 28 снежня 2006 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110930163140/http://nesdev.parodius.com/NESDoc.pdf |archive-date = 30 верасня 2011 |url-status = dead }}</ref>; ** Асноўная ([[АЗП]]): 2 [[Кілабайт|КБ]], магчымасці выкарыстання дадатковай памяці, змешчанай на картрыджы. ** [[Пастаянная запамінальная прылада|ПЗП]] картрыджа: да 49 128 байт (каля 48 КБ) для ПЗП, пашыранага АЗП, і ўваходу/выхаду картрыджа; магчыма выкарыстанне вялікага аб’ёму памяці з дапамогай прылад кіравання пашыранай памяццю (маппераў). ** Гук: пяціканальны [[Мікрасхемы гукагенератараў|гукагенератар]] *** Два частотных каналы з прамавугольнай формай сігналу, з пераменнай [[прагальнасць|прагальнасцю]] (12.5 %, 25 %, 50 %, 75 %), 16 узроўнямі гучнасці, убудаванай падцяжкай вышыні ноты, дыяпазон частот ад 54 Гц да 28 кГц. *** Адзін частотны канал з трохвугольнай формай сігналу, з фіксаванай гучнасцю, які падтрымлівае частоты ад 27 Гц да 56 кГц. *** 1 канал белага шуму, з 16-цю ўзроўнямі гучнасці, які падтрымлівае два рэжымы на 16-ці загадзя запраграмаваных частотах. *** 1 канал Дэльта-[[Лічбава-аналагавы пераўтваральнік|ЛАП]] з разраднасцю ў 6 біт, што ўжывае аднабітны фармат кадавання на адной з 16 [[частата дыскрэтызацыі|частот дыскрэтызацый]] ад 4,2 кГц да 33,5 кГц. Таксама дазвадяе выводзіць адвольныя лічбавыя даныя разраднасцю ў 7 біт праз роўныя прамежкі часу. * [[Picture processing unit]] (PPU): заказны відэакантроллер вытворчасці Ricoh. ** Рэгіянальныя адрозненні: *** [[NTSC]]-версія, [[RP2C02]], працуе на частаце 5,37 МГц і выводзіць кампазітнае відэа. *** [[PAL]]-версія, [[RP2C07]], працуе на частаце 5,32 МГц і выводзіць кампазітнае відэа. *** Версія для PlayChoice-10, названая [[RP2C03]], працуе на частаце 5,37 МГц і выводзіць RGB відэа (на частотах NTSC). *** Версіі Nintendo Vs. Series, названыя [[RP2C04]] і [[RP2C05]], працуюць на частаце 5,37 МГц і выводзяць RGB-відэа (на частотах NTSC), выкарыстоўваюцца нестандартныя колерныя палітры для прадухілення лёгкай змены ROM-аў гульняў. ** Палітра: 48 колераў і 5 адценняў шэрага ў базавай палітры; чырвоны, зялёны і сіні могуць быць асобна зацемнены ў пэўных абласцях экрану, з дапамогай дакладна сінхранізаванага з унутранымі таймерамі коду. ** Колькасць бачных адначасова колераў: 25 у адным радку (колер фона + 4 палітры для фону па 3 колеры кожная + 4 палітры для спрайтаў па 3 колеры), без уліку колернай карэкцыі. ** Падтрымліваюцца апаратна [[Спрайт, камп'ютарная графіка|спрайты]]. *** Максімальная колькасць спрайтаў на экране: 64 (пры ўмове нязменнасці спрайтаў падчас фармавання кадру). *** Памеры спрайтаў: 8×8 альбо 8×16 пікселяў (выбіраецца глабальна для ўсіх спрайтаў). *** Максімальная колькасць спрайтаў у адным радку: 8, ігнараванне дадатковы спрайтаў, кантралюецца адмысловым флагам (что дазваляе праграмам мяняць прыярытэты спрайтаў, утвараючы [[мільгаценне]]). ** Відэапамяць: 2 кілабайты (не ўлічваючы буфер відэапрацэсара), дадатковая памяць можа быць прадастаўлена картрыджам. ** Унутраная памяць PPU: 256 байт памяці пазіцый/атрыбутаў, палітры (дазваляе выбіраць колеры фону і спрайтаў) на розных шынах PPU. ** Вонкавая памяць PPU: 2 кілабайты АЗП для апісання фонавай выявы на плаце самой NES, і дадаткова — 8 кілабайт ПЗП ці АЗП на картрыджы (патэнцыйна — любая колькасць, праз выкарыстанне [[Пераключэнне банкаў|пераключэння банкаў]] памяці). ** [[Паралаксная пракрутка]]: аднаслойная, хоць параметры гарызантальнай пракруткі можна змяняць у кожным радку рагорткі (з пэўным навыкам праграмавання можна кіраваць і вертыкальнай разгорткай). ** [[Разрозненне экрана]]: 256×240 пікселяў, хоць NTSC-гульні ўжываюць толькі 256×224, бо на большасці тэлевізараў верхнія і ніжнія 8 ліній разгорткі не бачныя; для павелічэння прапускной здольнасці відэапамяці існавала магчымасць адключаць візуалізацыю до завяршэння абнаўлення экрану. ** Відэавыхад: *** '''Арыгінальная NES''': кампазітны і антэнны відэавыхады. *** '''Арыгінальныя Famicom і NES 2''': толькі антэнны відэавыхад. *** '''AV Famicom''': толькі кампазітны відэавыхад, праз 12-штырковы «мультывыхад», які з’явіўся ў прыстаўках Super Famicom і Super NES. *** '''PlayChoice 10''': інвертаваны RGB відэавыхад. == Хітовыя Гульні == Дваццаць найбольш прадаваных гульняў для NES/Famicom:<ref>[http://www.vgchartz.com/platform/12/nintendo-entertainment-system/ The top-selling Nintendo Entertainment System games — VGChartz.com]</ref> * [[Super Mario Bros.]] * [[Duck Hunt]] * [[Super Mario Bros. 3]] * [[Super Mario Bros. 2]] * [[The Legend of Zelda]] * [[Tetris]] * [[Dr. Mario]] * [[Zelda II: The Adventure of Link]] * [[Teenage Mutant Ninja Turtles]] * [[Excitebike]] * [[Golf]] * [[Dragon Quest III]] * [[Yie Ar Kung-Fu]] * [[Baseball]] * [[Dragon Quest IV]] * [[World Class Track Meet]] * [[Mike Tyson's Punch-Out!!]] * [[Metroid]] * [[Super Mario Bros.: The Lost Levels]] * [[Dragon Quest II]] == Цікавыя факты == У 1989 годзе быў зняты фільм [[Чараўнік, фільм, 1989|Чараўнік]], які па сутнасці рэкламуе NES. Так, напрыклад, у фільме былі паказаны агулам 12 розных гульняў для NES. == Гл. таксама == * [[Апаратныя клоны NES]] * [[Dendy]] * [[Спіс гульняў для NES]] * [[Спіс эмулятараў NES]] * [[Спіс гульняў для Family Computer]] * [[Спіс гульняў для Family Computer Disk System]] {{зноскі|2}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.classicgaming.com/museum/nes/ ClassicGaming.com’s Museum — Nintendo Entertainment System (NES) — 1985—1995] * {{US patent|D294,020}}, {{US patent|D292,399}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Nintendo}} {{Асноўныя гульнявыя прыстаўкі}} [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] [[Катэгорыя:Nintendo Entertainment System| ]] [[Катэгорыя:Nintendo]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1983 годзе]] r6hranyuzumlue4rhuzwbhjf0m6bqre 0 265457 5166629 3843691 2026-07-16T18:53:01Z JerzyKundrat 174 5166629 wikitext text/x-wiki '''Рум''' — прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Андрэй Уладзіміравіч Рум]] (нар. 2002) — беларускі футбаліст. == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Рум (Валожынскі раён)|Рум]] — вёска ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]]. * [[Рум (Расонскі раён)|Рум]] — вёска ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]]. {{Неадназначнасць}} f3xqka1psxrgnq6vdfketbihvxre4bt 5166856 5166629 2026-07-17T07:15:24Z JerzyKundrat 174 5166856 wikitext text/x-wiki '''Рум''' — прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Андрэй Уладзіміравіч Рум]] (нар. 2002) — беларускі футбаліст. Фіксавалася прозвішча Рум з-пад Ліды, шчучынскае Румэйка, жалудоцкае Румоўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89FL-SZF9?i=75&cat=2325345 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BH-G7GW-2?i=900&cat=2325345 https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004125621008452#00044</ref>. Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад ''рум'' рэг. «месца сплаву лесу на беразе ракі», укр. «сухапуцце» паходзяць прозвішчы ''Рум, Румко, Румкін, Румоўскі'', ад ''рума'' рэг. «плакса» — ''Рума, Румко, Румоўскі'' і інш., ад ''румак'' укр. «аргамак, баявы конь» — ''Румак''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 355.</ref>. Ёсць латышскае ''Rums,'' ''Rūms''<ref>https://uzvardi.lv/surname/735069 https://uzvardi.lv/surname/812292</ref>, літоўскае ''Rumeika''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=8821031ac3368b519c4df5ba6b046ed5</ref>. Аснова ''Rum''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 130.</ref>. Ёсць англійскае прозвішча ''Рум (Room, Roome)''<ref>Рыбакин. Словарь английских фамилий. Москва, 2000. С. 389</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Rümke''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/31305/1 Rümke // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Rümcke''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/408458/1 Rümcke // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Рум (Валожынскі раён)|Рум]] — вёска ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]]. * [[Рум (Расонскі раён)|Рум]] — вёска ў [[Расонскі раён|Расонскім раёне]]. На думку [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкіна]], назва вёскі Рум паходзіць ад тэрміна ''рум'' «месца на беразе ракі, куды звозяць зімой бярвенне для сплаву і дзе вясной нарыхтаваны лес вяжуць у плыты», «складаванне бярвенняў у штабелі, якія вывезены з лесу» і да т. п.<ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 585-586.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Рум утворана ад тэрміна ''рум'' «месца каля рэчкі, дзе складваюць штабелі дроў», які запазычаны з нямецкай мовы<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 329.</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Неадназначнасць}} qyh9teew6nfyyir4akalefhmq20ftyw 0 278105 5166625 5105817 2026-07-16T18:29:26Z Için warum 153459 /* Назва */ няпраўда, у ЭСБМ ёсць слова рум з такім значэннем 5166625 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рум}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рум |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет2 = Валожынскі }} '''Рум'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rum}}, {{lang-ru|Рум}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)|Валожынскага сельсавета]]. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]] звязваў тапонім з нямецкім ''Rumpf'' «штабель (дроў)»<ref>Жучкевич ''В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 329.</ref>. З іншага боку, фіксавалася прозвішча Рум з-пад Ліды, шчучынскае Румэйка, жалудоцкае Румоўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89FL-SZF9?i=75&cat=2325345 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BH-G7GW-2?i=900&cat=2325345 https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004125621008452#00044</ref>. Ёсць латышскае ''Rums,'' ''Rūms''<ref>https://uzvardi.lv/surname/735069 https://uzvardi.lv/surname/812292</ref>, літоўскае ''Rumeika''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=8821031ac3368b519c4df5ba6b046ed5</ref>. Аснова ''Rum''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 130.</ref>. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах вёска была цэнтрам [[Белакорацкі сельсавет|Румскага сельсавета]], у 1954—1976 гадах — у складзе [[Белакорацкі сельсавет|Белакорацкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валожынскі сельсавет, Валожынскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] p0kdaauwu0mfto9x7jwulgzhzz8nf6z 5166627 5166625 2026-07-16T18:37:51Z Için warum 153459 5166627 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рум}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рум |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет2 = Валожынскі }} '''Рум'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rum}}, {{lang-ru|Рум}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)|Валожынскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкіна]], назва вёскі Рум паходзіць ад тэрміна ''рум'' «месца на беразе ракі, куды звозяць зімой бярвенне для сплаву і дзе вясной нарыхтаваны лес вяжуць у плыты», «складаванне бярвенняў у штабелі, якія вывезены з лесу» і да т. п.<ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 585-586.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Рум утворана ад тэрміна ''рум'' «месца каля рэчкі, дзе складваюць штабелі дроў», які запазычаны з нямецкай мовы<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 329.</ref>. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах вёска была цэнтрам [[Белакорацкі сельсавет|Румскага сельсавета]], у 1954—1976 гадах — у складзе [[Белакорацкі сельсавет|Белакорацкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Іншае == Фіксавалася прозвішча Рум з-пад Ліды, шчучынскае Румэйка, жалудоцкае Румоўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89FL-SZF9?i=75&cat=2325345 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BH-G7GW-2?i=900&cat=2325345 https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004125621008452#00044</ref>. Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад ''рум'' рэг. «месца сплаву лесу на беразе ракі», укр. «сухапуцце» паходзяць прозвішчы ''Рум, Румко, Румкін, Румоўскі'', ад ''рума'' рэг. «плакса» — ''Рума, Румко, Румоўскі'' і інш., ад ''румак'' укр. «аргамак, баявы конь» — ''Румак''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 355.</ref>. Ёсць латышскае ''Rums,'' ''Rūms''<ref>https://uzvardi.lv/surname/735069 https://uzvardi.lv/surname/812292</ref>, літоўскае ''Rumeika''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=8821031ac3368b519c4df5ba6b046ed5</ref>. Аснова ''Rum''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 130.</ref>. Ёсць англійскае прозвішча ''Рум (Room, Roome)''<ref>Рыбакин. Словарь английских фамилий. Москва, 2000. С. 389</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Rümke''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/31305/1 Rümke // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Rümcke''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/408458/1 Rümcke // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валожынскі сельсавет, Валожынскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] btrzh6ust1c11qx1ffgepfqpihm7in4 5166659 5166627 2026-07-16T20:42:07Z M.L.Bot 261 5166659 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рум}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рум |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет2 = Валожынскі }} '''Рум'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rum}}, {{lang-ru|Рум}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)|Валожынскага сельсавета]]. == Назва == На думку [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкіна]], назва вёскі Рум паходзіць ад тэрміна ''рум'' «месца на беразе ракі, куды звозяць зімой бярвенне для сплаву і дзе вясной нарыхтаваны лес вяжуць у плыты», «складаванне бярвенняў у штабелі, якія вывезены з лесу» і да т. п.<ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 585—586.</ref>. На думку [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва вёскі Рум утворана ад тэрміна ''рум'' «месца каля рэчкі, дзе складваюць штабелі дроў», які запазычаны з нямецкай мовы<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 329.</ref>. Фіксавалася прозвішча Рум з-пад Ліды, шчучынскае Румэйка, жалудоцкае Румоўскі<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89FL-SZF9?i=75&cat=2325345 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BH-G7GW-2?i=900&cat=2325345 https://kolekcijos.biblioteka.vu.lt/objects/990004125621008452#00044</ref>. Паводле [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], ад ''рум'' рэг. «месца сплаву лесу на беразе ракі», укр. «сухапуцце» паходзяць прозвішчы ''Рум, Румко, Румкін, Румоўскі'', ад ''рума'' рэг. «плакса» — ''Рума, Румко, Румоўскі'' і інш., ад ''румак'' укр. «аргамак, баявы конь» — ''Румак''<ref>М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 355.</ref>. Ёсць латышскае ''Rums,'' ''Rūms''<ref>https://uzvardi.lv/surname/735069 https://uzvardi.lv/surname/812292</ref>, літоўскае ''Rumeika''<ref>https://pavardes.lki.lt/?pv=8821031ac3368b519c4df5ba6b046ed5</ref>. Аснова ''Rum''- выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 130.</ref>. Ёсць англійскае прозвішча ''Рум (Room, Roome)''<ref>Рыбакин. Словарь английских фамилий. Москва, 2000. С. 389</ref>. Ёсць нямецкія прозвішчы ''Rümke''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/31305/1 Rümke // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>, ''Rümcke''<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/408458/1 Rümcke // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах вёска была цэнтрам [[Белакорацкі сельсавет|Румскага сельсавета]], у 1954—1976 гадах — у складзе [[Белакорацкі сельсавет|Белакорацкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валожынскі сельсавет, Валожынскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] 0vj7c5kwp721kg57twegjqybsxx5r74 5166855 5166659 2026-07-17T07:15:04Z JerzyKundrat 174 5166855 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Рум}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Рум |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет2 = Валожынскі }} '''Рум'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rum}}, {{lang-ru|Рум}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)|Валожынскага сельсавета]]. == Назва == [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. Жучкевіч]], [[Іван Якаўлевіч Яшкін|І. Яшкін]] назву [[Рум]] звязваюць з месцам ля ракі, дзе складвалі бярвенне для сплаву<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 329.</ref><ref>І. Я. Яшкін. Слоўнік беларускіх мясцовых геаграфічных тэрмінаў: Тапаграфія. Гідралогія. Мінск, 2005. С. 585—586.</ref>. == Гісторыя == З 1939 года ў БССР. У 1940—1954 гадах вёска была цэнтрам [[Белакорацкі сельсавет|Румскага сельсавета]], у 1954—1976 гадах — у складзе [[Белакорацкі сельсавет|Белакорацкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валожынскі сельсавет, Валожынскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валожынскі сельсавет (Валожынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] ivj1evq445ypmqk3allvmkhzye98pcx 0 278174 5166910 4248394 2026-07-17T11:11:01Z JerzyKundrat 174 /* Насельніцтва */ 5166910 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Малая Дайноўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 08|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 27|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет = Гародзькаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242997596 }} '''Мала́я Дайно́ўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Malaja Dajnoŭka}}, {{lang-ru|Малая Дайновка}}) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гародзькаўскі сельсавет|Гародзькаўскага сельсавета]]. Да [[30 кастрычніка]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Забрэзскі сельсавет|Забрэзскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf |date=28 чэрвеня 2021 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гародзькаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гародзькаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] twdvsnrjlimh2vhzwi98r9pagzf3a2r 0 283207 5166917 5140545 2026-07-17T11:28:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166917 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Снусцік |выява = |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |OpenStreetMap = 243022328 }} '''Сну́сцік'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Snuscik}}, {{lang-ru|Снустик}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У XVIII стагоддзі ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], магнацкая ўласнасць<ref name="atlas">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 126—127.</ref>. Сустракаецца назва Снусціца. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Пагарэльская воласць|Пагарэльскай воласці]] Ігуменскага павета. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1923 годзе пабудаваны паравы млын з лесапілкай. У 1930-я гады праведзена прымусовая калектывізацыя. На 1933 год у калгасе «Ільіч», былі паравы млын, лесапілка і кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1943—1944 гадах у наваколлі базіраваўся штаб савецкай [[Партызанская брыгада «Полымя»|партызанскай брыгады «Полымя»]]. У сакавіку 1944 года ў ходзе нямецкай карнай аперацыі спалена 18 дамоў (да вайны было 36), забіты 2 чалавекі<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8823|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-08-29|archive-date=14 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814205809/http://db.narb.by/search/8823|url-status=dead}}</ref>. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 «Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района»]{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 8 двароў, 60 жыхароў * 1897 год — 12 двароў, 92 жыхары * 1917 год — 18 двароў, 124 жыхары * 1926 год — 23 двары, 124 жыхары * 1960 год — 120 жыхароў * 2002 год — 4 двары, 4 жыхары * 2009 год — 1 жыхар * 2019 год — 2 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-08-29|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Сымон Аляксеевіч Хурсік]] (1902—1972) — беларускі празаік і перакладчык. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Снусцік|184}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Артыкул|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/14365/edition/13703?language=pl|аўтар=Józef i Maria Maroszek|загаловак=Opisy parafii diecezji wileńskiej z 1784 roku T. 2. Dekanat Mińsk|год=2009|выданне=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] kf4lby0zq4ljoeptsh6j6ijgmy5bx5s 0 283241 5166825 4932337 2026-07-17T04:12:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166825 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Скрыль |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Скрыль.jpg |подпіс = Дарога Н9347 |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015819 }} '''Скрыль'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Skryĺ}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Месціцца за 14 км на захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 65 км ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У XVIII стагоддзі ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У канцы XVIII стагоддзя [[сяльцо]] Скрыле (Скрылі) у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], 7 мяшчан-яўрэяў, прыватная ўласнасць. У 1800 годзе вёска і [[фальварак]] Скрылі, шляхецкая ўласнасць, было 2 млыны і сукнавальня на рацэ [[Цітаўка (прыток Свіслачы)|Цітаўка]], адносіліся да [[Дамен (зямля)|дамена]] [[Цітва]]. У 1857 годзе ўласнасць [[Аўгуст Янішэўскі|Аўгуста Янішэўскага]], [[Ігуменскія павятовыя маршалкі|маршалка шляхты Ігуменскага павета]], з таго ж года дзейнічае фундаваная Янішэўскім царква Святога Яна Златавуста. У той час былі аднайменныя маёнтак і сяло. Пасля 1861 года ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] Ігуменскага павета. У другой палове XIX стагоддзя Скрыль адносіўся да каталіцкай парафіі [[Блонь]], праваслаўнай Цітва. У 1863 годзе Аўгуст Янішэўскі памёр, маёнтак перайшоў да яго дзяцей{{Sfn|SgKP|1889|с=721}}. У 1885 годзе была адкрыта школа, у якой ў 1890 годзе вучылася 16 хлопчыкаў. У 1889 годзе маёнткам валодаў дваранін рыма-каталіцкага веравызнання [[Януарый Янішэўскі]], сын Аўгуста, было 2145 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=98}}. Паводле перапісу 1897 года ў сяле быў [[хлебазапасны магазін]] і царква, у маёнтку крухмальны завод, было аднайменнае [[Урочышча|ўрочышча]]. У 1910 годзе адкрыта земскае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. Паводле перапісу 1917 года ў маёнтку быў нафтавы млын{{sfn|ГВБ|2013|с=182}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Уласнасць маёнтка была нацыяналізавана, там заснаваны пасёлак [[Падвілле]]. Народнае вучылішча пераўтворана ў школу 1-й ступені, у 1922 годзе было 35 вучняў. У 1933 годзе праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Світанак камуны», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У траўні 1944 года вёска была часткова спалена<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5627|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-06-06|archive-date=18 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220818101500/http://db.narb.by/search/5627|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. == Насельніцтва == * 1800 год — 31 двор, 221 жыхар * 1858 год — 363 жыхары * 1897 год — сяло, 88 двароў, 647 жыхароў; маёнтак, 6 двароў, 51 жыхар; урочышча, 8 жыхароў * 1908 год — сяло, 83 двары, 502 жыхары; маёнтак, 1 двор, 9 жыхароў * 1917 год — сяло, 100 двароў, 502 жыхары; маёнтак, 64 жыхары * 1960 год — 229 жыхароў * 2002 год — 39 двароў, 74 жыхары * 2009 год — 43 жыхары * 2019 год — 26 жыхароў == Страчаная спадчына == * Царква Святога Яна Златавуста, або Іаана Прадцечы (1857, месцілася на могілках, разабрана паміж 2005 і 2008 гадамі<ref>{{Cite web|url=https://globustut.by/skrylskaya/index.htm|title=Скрыльская Слобода|website=globustut.by|access-date=2024-06-09}}</ref>) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Скрыль|182}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10|721|Skryl|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] ezcp5wl5n2rbvyc6rrgvembq6nyw71f 0 283242 5166826 4824247 2026-07-17T04:15:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166826 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Скрыль-Слабада |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Скрыльская_Слобода.jpg |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Скрыль-Слабада́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Скрыльска́я Слабада́'''</ref> ({{lang-be-trans|Skryĺ-Slabada}}, {{lang-ru|Скрыль-Слобода}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Месціцца за 11,5 км на захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 63,5 км ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У другой палове XIX стагоддзя вёска ў [[Цітвянская воласць|Цітвянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1870 годзе вёскі Люцэй-Слабодка і [[Скрыль]]. Паводле перапісу 1897 года вёска Слабодка, у 1908 годзе Слабодка-Скрыльская. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1930-х праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Залог 2-й пяцігодкі», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У траўні 1944 года была спалена бальшыня дамоў вёскі, забіта 13 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5623|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-06-07|archive-date=12 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812182635/http://db.narb.by/search/5623|url-status=dead}}</ref>. Пасля вайны вёска адноўлена. == Насельніцтва == * 1897 год — 17 двароў, 113 жыхароў * 1908 год — 32 двары, 188 жыхароў * 1917 год — 43 двары, 125 жыхароў * 1960 год — 169 жыхароў * 2002 год — 28 двароў, 56 жыхароў * 2009 год — 43 жыхары * 2019 год — 19 жыхароў == Славутасці == * Помнік на месцы забойства жыхароў Слабады і [[Скрыль|Скрыля]] ў Другую сусветную вайну, брацкая магіла савецкіх воінаў. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Скрыль-Слабада|182—183}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] imd06l3m4pvo7lz5688espc3s8rdp67 0 283479 5166777 4453158 2026-07-17T00:39:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166777 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сераднякі}} {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = пасёлак |беларуская назва = Сераднякі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет2 = Знаменскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Сераднякі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sieradniaki}}, {{lang-ru|Середняки}}) — былы [[пасёлак]] у [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіў у склад [[Знаменскі сельсавет (Слуцкі раён)|Знаменскага сельсавета]]. Ліквідаваны ў 2012 годзе<ref>[http://www.pravoby.info/reg/20/205.htm Решение Слуцкого районного Совета депутатов от 20.12.2012 N 197 "Об упразднении поселка Середняки Знаменского сельсовета Слуцкого района"]{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заліўка НП-Беларусь}} g7cjz8bspdtfcbg05xtp709slyf1mgp 0 283613 5166829 5152206 2026-07-17T04:50:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166829 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Слабада}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Слабада |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Азярыцкая Слабада. Смалявіцкі раён (03).jpg |подпіс = вуліца Машэрава |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет = Азярыцкаслабадскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = }} '''Слабада́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Азяры́цкая Слабада́'''</ref> ({{lang-be-trans|Slabada}}, {{lang-ru|Слобода}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015278&q_id=107337|title=Решение Смолевичского районного Совета депутатов от 5 марта 2008 года № 66 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803110456/https://etalonline.by/document/?regnum=d908n0015278&q_id=107337|archive-date=3 жніўня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Азярыцкаслабадскі сельсавет|Азярыцкаслабадскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 12 км у напрамку на захад ад горада [[Смалявічы]], за 25 км ад [[Мінск]]а, за 4 км ад чыгуначнага прыпыначнага пункта [[Слабада (прыпыначны пункт)|Слабада]]{{sfn|БелЭн|2002}}, каля скрыжавання аўтамабільных дарог {{таблічка-by|М|2}}, {{таблічка-by|Р53|}}, {{таблічка-by|Р80|}}. == Насельніцтва == * [[2001]] год — 1729 жыхароў, 594 двары{{sfn|БелЭн|2002}}. == Помнікі гісторыі і культуры == [[Файл:Азярыцкая Слабада. Смалявіцкі раён (04).jpg|міні|злева|Свята-Пакроўская царква|196x196пкс]] * [[Свята-Пакроўская царква (Азярыцкая Слабада)|Свята-Пакроўская царква]] * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў. * За 0,5 км ад аграгарадка знаходзіцца мемарыяльны комплекс «[[Курган Славы (мемарыяльны комплекс)|Курган Славы]]»{{sfn|БелЭн|2002}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Слабада||484}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=19|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-68. Выданне 1988 года. Стан мясцовасці на 1984 год. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азярыцкаслабадскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Азярыцкаслабадскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Слабада (Азярыцкаслабадскі сельсавет)| ]] 3h3aqny5e3a5gbmxyofodfzhu95x9wj 0 293808 5166795 5074137 2026-07-17T01:32:38Z 5166795 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Аляксандр Канюк | жанчына = | выява = | памер = | подпіс = | тытул = [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь]] | сцяг = Flag_of_Belarus.svg | сцяг2 = Bel proc.gif | перыядпачатак = [[20 верасня]] [[2011]] | перыядканец = [[9 верасня]] [[2020]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Міхаіл Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Кабякоў]] | папярэднік = [[Рыгор Васілевіч]] | пераемнік = [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]] | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэм'ер-міністр_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | нацыянальнасць = | назва_палітычнай_арганізацыі = | партыя = | сужэнец = | дзеці = | адукацыя = | рэлігія = | бацька = | маці = | аўтограф = | узнагароды = |званне={{РБ, Дзяржаўны саветнік юстыцыі 1 класа}}Дзяржаўны саветнік юстыцыі 1 класа|парадак=8}} '''Алякса́ндр Уладзі́міравіч Каню́к''' ({{ДН|11|7|1960}}, {{МН|Гродна||}}, [[Беларусь|БССР]]) — беларускі дзяржаўны службовец, [[Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь]] (2011—2020), дзяржаўны саветнік юстыцыі 1-га класа<ref>http://prokuratura.gov.by/main.aspx?guid=10002 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160908095324/http://www.prokuratura.gov.by/main.aspx?guid=10002 |date=8 верасня 2016 }}] // Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь{{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 ліпеня 1960 года ў Гродне. Скончыў сярэднюю школу № 7 г. Гродна<ref>[https://veteranygrodno.grsu.by/2018/05/07/%D0%BE-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8-%D0%B8%D0%B7-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D1%85-%D1%83%D1%81%D1%82-%D0%BD%D0%B5/ О военной профессии – из первых уст]</ref>. У 1982 годзе скончыў юрыдычны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Правазнаўства». З 1982 па 1984 год — камандзір мотастралковага [[узвод|ўзвода]] 3-га гвардзейскага танкавага [[полк|палка]] 3-й гвардзейскай танкавай [[дывізія|дывізіі]] 7-й танкавай [[армія|арміі]] [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]<ref>[http://blr.belta.by/personi/view/kanjuk-aljaksandr-1141/ Біяграфія на сайце belta.by]</ref>. З 1984 года працаваў на розных пасадах у ваенных трыбуналах. У 1993—1997 гадах быў суддзёй [[Беларускі ваенны суд|Беларускага ваеннага суда]]. З 1997 года — старшыня Мінскага міжгарнізоннага ваеннага суда. З 2006 па 2009 год працаваў суддзёй і старшынёй Беларускага ваеннага суда. З красавіка 2009 года быў суддзёй і намеснікам старшыні [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда]]. 20 верасня 2011 года Аляксандр Канюк быў прызначаны Генеральным пракурорам Рэспублікі Беларусь<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/politic/2011/09/20/ic_news_112_376601|title=Александр Конюк назначен генеральным прокурором вместо Григория Василевича|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427115956/http://naviny.by/rubrics/politic/2011/09/20/ic_news_112_376601|archive-date=2017-04-27|work=[[Naviny.by]]|url-status=dead|language=ru}}</ref>. 9 верасня 2020 года [[Аляксандр Лукашэнка]] вызваліў Аляксандра Канюка ад пасады Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000340&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 9 сентября 2020 года № 340 «Об А. В. Конюке»]</ref>. 19 лістапада 2020 года прызначаны амбасадарам Беларусі ў Арменіі<ref>{{cite web|url=https://reform.news/181112-konjuk-i-ravkov-otpravleny-poslami-armeniju-i-azerbajdzhan|title=Конюк и Равков отправлены послами в Армению и Азербайджан|work=[[Reform.news]]|lang=ru}}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == 31 жніўня 2020 года Аляксандр Канюк быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30812996.html|title=Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-08-31}}</ref>. 2 кастрычніка 2020 года было аб’яўлена, што Канюк трапіў у [[Чорны спіс Еўрасаюза|санкцыйны спіс]] [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title= 40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс |url= https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. Акрамя ЕС, яго ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher=[[Swissinfo]]|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html |title=SECO: Ordinance on measures against Belarus |date=2020-10-13|publisher=Staatssekretariat für Wirtschaft|access-date=2020-09-13|url-status=live}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. == Узнагароды == * ордэн «[[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|За бездакорную службу]]» І ступені, * ордэн «[[За службу Радзіме ва Узброеных сілах СССР]]» трэцяй ступені ([[1986]]), * 9 медалёў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Генеральныя пракуроры Беларусі}} {{Паслы Беларусі ў Арменіі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канюк Аляксандр Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Генеральныя пракуроры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Суддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Суддзі Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Арменіі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За бездакорную службу» 1 ступені]] 6jggb02euubw3l65jld60bbuhbay4t3 0 342469 5166806 4831322 2026-07-17T01:43:57Z 5166806 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь (НАК Беларусі)''' — самастойнае, незалежнае грамадскае аб’яднанне, статус і роля якога вызначаюцца [[Алімпійская хартыя|Алімпійскай хартыяй]] і Законам Рэспублікі Беларусь «Аб фізічнай культуры і спорце». Створаны 22 сакавіка 1991 года, прызнаны [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнародным алімпійскім камітэтам]] 21 верасня 1993 года. Вышэйшы орган — алімпійскі сход. Паміж сходамі працуе выканкам (на чале з прэзідэнтам НАК) і бюро выканкама. Арганізацыйна-выканаўчую і фінансава-гаспадарчую дзейнасць ажыццяўляе сакратарыят. Працуе 11 пастаянных камісій. НАК мае прадстаўніцтвы ў кожнай вобласці краіны і ў Мінску. Штаб-кватэра знаходзіцца ў Мінску па адрасе [[Вясёлкавая вуліца (Мінск)|вуліца Вясёлкавая]], 27. == Падзеі 2020 года == На фоне [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі]] ўвосень 2020 года ў [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] сталі паступаць шматлікія звароты ад вядомых беларускіх спартсменаў. Для іх апрацоўкі была створана спецыяльная камісія. Улічваючы заявы і сведчанні, якія паступілі ў МАК, а таксама адказы, прадстаўленыя НАК Беларусі, МАК прыйшоў да высновы, што існае кіраўніцтва НАК Беларусі належным чынам не абараніла беларускіх спартсменаў ад палітычнай дыскрымінацыі ўнутры НАК, спартыўных федэрацый, спартыўнага руху. Было адзначана, што гэта супярэчыць асноватворным прынцыпам Алімпійскай Хартыі і таму сур’ёзна ўплывае на рэпутацыю Алімпійскага руху<ref>[https://www.olympic.org/news/ioc-eb-takes-provisional-measures-against-noc-of-belarus olympic.org]</ref>. 7 снежня 2020 года [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] на пасяджэнні выканкама вырашыў прыняць меры ў дачыненні да НАК Беларусі, які ўзначальваюць [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] і яго сын [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктар]]<ref name="nn">[https://nn.by/?c=ar&i=264885 Лукашэнку не пусцяць на Алімпіяду ў Токіа]</ref>: * забарона для ўсіх членаў выканаўчага камітэта НАК на ўдзел ва ўсіх мерапрыемствах МАК, уключаючы [[Алімпійскія гульні]]; * прыпыненне любых выплат НАКу за выключэннем выплат, звязаных з падрыхтоўкай беларускіх спартсменаў да [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульняў у 2020 годзе]] ў [[Токіа]] і [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2022|Зімовых Алімпійскіх гульняў 2022 года]] ў [[Пекін]]е; * звярнуцца да міжнародных федэрацый з просьбай забяспечыць, каб усе дапушчаныя да спаборніцтваў беларускія спартсмены маглі ўзяць удзел у кваліфікацыйных спаборніцтвах маючых адбыцца Алімпійскіх гульняў без якой-небудзь палітычнай дыскрымінацыі; * прыпыніць любыя абмеркаванні з НАК Беларусі адносна правядзення будучых мерапрыемстваў МАК; * патрабаваць, каб усе ўдзельнікі Алімпійскага руху выконвалі гэтыя меры ў інтарэсах абароны правоў беларускіх спартсменаў і рэпутацыі Алімпійскага руху<ref>[https://www.olympic.org/news/ioc-eb-takes-provisional-measures-against-noc-of-belarus IOC EB takes provisional measures against NOC of BELARUS]</ref>. Аляксандр Лукашэнка рэзка адрэагаваў на рашэнне МАК<ref name="nn21"/>: {{цытата|Трэба нам звярнуцца ў суд. Хай [старшыня МАК Томас] [[Томас Бах|Бах]] і банда раскажуць, у чым мая віна, што я сваю краіну абараняю?! Удзел у гэтых мерапрыемствах я 25 гадоў не прымаў, перажыву і далей. Але вы што, сабралі ўсе краіны і прынялі рашэнне?? І добра я, навошта дзяцей чапаеце? Няма справядлівасці ў свеце. Калі ты справядлівую палітыку выбудоўваеш — будзеш ворагам}} Аляксандр Лукашэнка, які ўзначальваў НАК з 1997 года, пакінуў пасаду 26 лютага 2021 года на Алімпійскім сходзе Нацыянальнага алімпійскага камітэта, на якім старшынёй быў выбраны ягоны сын [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктар Лукашэнка]]<ref name="nn21">[https://nn.by/?c=ar&i=268980 Аляксандр Лукашэнка саступіў пасаду прэзідэнта НАК свайму сыну Віктару. 26.02.2021]</ref>. [[Дзмітрый Юр’евіч Баскаў|Дзмітрый Баскаў]] па выніках сходу захаваў месца ў складзе Выканкама Нацыянальнага алімпійскага камітэта<ref name="nn21-2">[https://nn.by/?c=ar&i=268996 Абраны новы выканкам НАК Беларусі. Баскаў захаваў месца. 26.02.2021]</ref>. 8 сакавіка 2021 года [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] паведаміў, што не прызнаў выбранне старшынёй НАК Беларусі Віктара Лукашэнкі, а таксама выбранне ў выканкам Дзмітрыя Баскава<ref name="azureedge">[https://svabod1.azureedge.net/a/31139991.html#0_8_9467_8309_2425_226752570 Міжнародны алімпійскі камітэт не прызнаў Віктара Лукашэнку старшынём НАК Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210309022551/https://svabod1.azureedge.net/a/31139991.html#0_8_9467_8309_2425_226752570 |date=9 сакавіка 2021 }}</ref>. == Прэзідэнты == * (1991—1996) — [[Уладзімір Мікалаевіч Рыжанкоў]] * (1997—2021) — [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * (з 2021) — [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка]]<ref>https://sport.tut.by/news/aboutsport/720496.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226123628/https://sport.tut.by/news/aboutsport/720496.html |date=26 лютага 2021 }}</ref> == Санкцыі == 9 жніўня 2021 года НАК Беларусі быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] паводле абвінавачанняў у {{нп3|Адмыванне грошай|адмыванні грошай|uk|Відмивання грошей}}, ухіленні ад санкцый, у тым ліку абыходзе візавых абмежаванняў<ref name=":0">{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Thomas|first=Ken|date=2021-08-09|title=Biden Sanctions Belarus Olympic Committee, Companies|language=en|publisher={{нп3|The Wall Street Journal|The Wall Street Journal|pl|The Wall Street Journal}}|url=https://www.wsj.com/articles/biden-sanctions-belarus-olympic-committee-companies-11628535045|access-date=2021-08-11|archive-url=https://archive.today/20210809193545/https://www.wsj.com/articles/biden-sanctions-belarus-olympic-committee-companies-11628535045|archive-date=9 жніўня 2021|issn=0099-9660|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, прэзідэнты НАК Аляксандр і Віктар Лукашэнка знаходзяцца пад санкцыямі ЗША<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ Sanctions List Search]</ref>, Еўрапейскага саюза<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://naviny.online/new/20201106/1604675539-evrosoyuz-vvel-sankcii-protiv-lukashenko-i-ryada-belorusskih-chinovnikov|title=Евросоюз ввел санкции против Лукашенко и ряда белорусских чиновников|publisher=[[naviny.by]]|date=2020-11-06|access-date=21 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407154706/https://naviny.online/new/20201106/1604675539-evrosoyuz-vvel-sankcii-protiv-lukashenko-i-ryada-belorusskih-chinovnikov|archive-date=7 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|title=Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>, Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|url-status=live|access-date=2020-12-25|publisher={{нп3|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|language=en}}</ref>, Швейцарыі<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref> і Канады<ref>{{Cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/09/backgrounder-belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|date=2020-09-29|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>, а члену выканкама НАК Дзмітрыю Баскаву забаронены ўезд у Літву, Латвію і Эстонію<ref>{{cite web |url=https://sport.tut.by/news/aboutsport/708050.html |title=Баскову и Шакуте запретили въезд в Латвию |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302203421/https://sport.tut.by/news/aboutsport/708050.html |archive-date=2 сакавіка 2021 |work=[[TUT.BY]] |date=2020-11-16 |language=ru |access-date=21 верасня 2021 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|language=ru|url=https://by.tribuna.com/others/1091175446-ministr-sporta-kovalchuk-vnesen-v-spisok-nevezdnyx-v-latviyu-i-litvu.html|title=Ковальчук, Портной и Базанов внесены в список невъездных в Латвию, Литву и Эстонию|date=2020-11-20|publisher=BY.Tribuna.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121063644/https://by.tribuna.com/others/1091175446-ministr-sporta-kovalchuk-vnesen-v-spisok-nevezdnyx-v-latviyu-i-litvu.html|archive-date=2020-11-21|access-date=2020-11-21|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.noc.by/ Афіцыйны сайт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь] {{Еўропа паводле тэм|Алімпійскі камітэт}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя алімпійскія камітэты]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] srzwb8a1a5e46s86l3cz4tx3tub215z 0 343618 5166614 5166403 2026-07-16T16:10:14Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра паралельныя сусветы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5166614 wikitext text/x-wiki {{Мультсерыял |Выява = Rick and Morty.svg }} '''«Рык і Морці»''' ({{lang-en|Rick and Morty}}) - [[ЗША|амерыканскі]] [[мультсерыял]], створаны {{нп3|Джасцін Ройланд|Джасцінам Ройландам|ru|Ройланд, Джастин}} і {{нп3|Дэн Харман|Дэнам Харманам|en|Dan Harmon}}, прэм’ера якога адбылася [[2 снежня]] [[2013]] года ў праграмным блоку [[Adult Swim]] на тэлеканале [[Cartoon Network]]. Ройланд агучыў галоўных персанажаў: Рыка, [[Навуковец|навукоўца]] і алкаголіка, і яго ўнука Морці. Серыял узнік з анімацыйнага кароткаметражнага фільма-пародыі на «[[Назад у будучыню]]», створанага Ройландам для Channel 101, фестывалю кароткаметражных фільмаў, адным з заснавальнікаў якога быў Хармон. З моманту свайго дэбюту серыял атрымаў прызнанне крытыкаў за свой сцэнарый, арыгінальнасць, крэатыўнасць і гумар. Ён быў намінаваны на тры прэміі «[[Эмі]]» за найлепшую анімацыйную праграму і выйграў гэтую ўзнагароду ў 2018 і 2020 гадах<ref>{{cite web |url=http://www.emmys.com/shows/rick-and-morty |title=Rick and Morty - Awards & Nominations |website=Television Academy |access-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181019063538/http://www.emmys.com/shows/rick-and-morty |archive-date=2018-10-19 |url-status=live }}</ref>. Серыял таксама атрымаў дзве прэміі «[[Эні (прэмія)|Эні]]»<ref>{{cite web |url=https://deadline.com/2018/02/annie-awards-winners-list-2018-live-blog-1202277765/ |title='Coco' Dominates Annies; 'Rick And Morty' Tops TV: Complete Winners List |last1=Pedersen |first1=Erik |last2=Haithman |first2=Diane |date=February 4, 2018 |work=Deadline Hollywood |access-date=2018-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180204055112/http://deadline.com/2018/02/annie-awards-winners-list-2018-live-blog-1202277765/ |archive-date=2018-02-04 |url-status=live }}</ref>. == Сюжэт == У цэнтры сюжэту — школьнік па імені Морці і яго дзядуля Рык. Морці — самы звычайны хлопчык, які нічым не адрозніваецца ад сваіх аднагодкаў. А вось яго дзядуля займаецца незвычайнымі навуковымі даследаваннямі і часта цалкам неадэкватны. Ён можа ў любы час дня і ночы схапіць унука і адправіцца разам з ім у вар’яцкія прыгоды з дапамогай пабудаванай з рознага хламу лятаючай талеркі, якая здольная перамяшчацца скрозь міжпрасторавы тунэль. Кожны раз гэта парачка аказваецца ў самых нечаканых месцах і самых недарэчных сітуацыях. == Сезоны == {{Series overview|color1=#25285D|link1=#Сезон 1 (2013–14)|episodes1=11|start1={{Start date|2013|12|2|df=y}}|end1={{End date|2014|4|14|df=y}}|color2=#CFEDF7|link2=#Сезон 2 (2015)|episodes2=10|start2={{Start date|2015|7|26|df=y}}|end2={{End date|2015|10|4|df=y}}|color3=#376226|link3=#Сезон 3 (2017)|episodes3=10|start3={{Start date|2017|4|1|df=y}}|end3={{End date|2017|10|1|df=y}}|color4=#58235B|link4=#Сезон 4 (2019–20)|episodes4=10|start4={{Start date|2019|11|10|df=y}}|end4={{End date|2020|5|31|df=y}}|color5=#D5CAB0|link5=#Сезон 5 (2021)|episodes5=10|start5={{Start date|2021|6|20|df=y}}|end5={{End date|2021|9|5|df=y}}|color6=#232325|link6=#Сезон 6 (2022)|episodes6=10|start6={{Start date|2022|9|4|df=y}}|end6={{End date|2022|12|11|df=y}}|color7=#2D643A|link7=#Сезон 7 (2023)|episodes7=10|start7={{Start date|2023|10|15|df=y}}|end7={{End date|2023|12|17|df=y}}|color8=#2F5E73|link8=#Сезон 8 (2025)|episodes8=10|start8={{Start date|2025|5|25|df=y}}|end8={{End date|2025|7|27|df=y}}|color9=#671FC4|link9=#Сезон 9 (2026)|episodes9=10|start9={{Start date|2026|5|24|df=y}}|end9={{End date|2026|7|26|df=y}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя тэлесерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы 2013 года]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы-сіткомы]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Warner Bros. Television]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы пра паралельныя сусветы]] 3922gtch2cs8xzfqgn7b5l1yh3ijs2b 0 345828 5166818 5142816 2026-07-17T01:56:58Z 5166818 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Цэнтральная выбарчая камісія<br>Рэспублікі Беларусь |альтэрнатыўная = Цэнтрвыбаркам |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = ЦВК РБ |назва_папярэдніка = |назва_пераемніка = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |юрыдычны_статус = [[юрыдычная асоба]] |мэта = правядзенне выбараў |мовы = |мова = |склад камісіі = 12<ref>{{Спасылка|url=http://www.rec.gov.by/ru/sostav-komissii#views-ui-tabs-tab--4|загаловак=Состав комиссии|мова=ru|дата=30 кастрычніка 2015|копія=http://web.archive.org/web/20151030084333/http://www.rec.gov.by/ru/sostav-komissii|дата копіі=30 кастрычніка 2015|title=Архіўная копія|access-date=12 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129200009/http://rec.gov.by/ru/sostav-komissii#views-ui-tabs-tab--4|archive-date=29 студзеня 2019|url-status=dead}}</ref> |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = Намеснік |імя_кіраўніка2 = [[Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў]] |пасада_кіраўніка3 = Сакратар |імя_кіраўніка3 = |папярэднік = Цэнтральная камісія па выбарах народных дэпутатаў Беларускай ССР |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = {{Дата пачатку і ўзрост|1991|8|25}} |бюджэт = |адрас = [[Мінск]], вул. [[Савецкая вуліца (Мінск)|Савецкая]], д. 11 |сайт = |вікісховішча = }} '''Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь''' ('''ЦВК''', '''Цэнтрвыбаркам''') — дзяржаўны орган, які арганізуе правядзенне [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў у Рэспубліцы Беларусь<ref>[https://president.gov.by/be/statebodies/cjentralnaja-kamisija-rjespubliki-belarus-pa-vybarah-i-pravjadzennju-rjespublikanskih-rjeferjendumay Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь]</ref>. == Агляд == Дзейнасць Цэнтральнай камісіі спачатку вызначалася Законам Беларускай ССР «Аб выбарах народных дэпутатаў Беларускай ССР» ад 27 кастрычніка 1989 года. У адпаведнасці з названым Законам Цэнтральная камісія ўтваралася ў складзе старшыні, двух намеснікаў, сакратара і 15 членаў камісіі. Пасля [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|змен у Канстытуцыі ў 2022 годзе]] назва '''Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў''' зменена на ''Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь'' (''Цэнтрвыбаркам'')<ref>[https://bel.sputnik.by/20211129/yarmoshyna-raskazala-ab-novay-nazve-tsvk--ab-tym-khto-pravyadze-referendum-1058329010.html Ярмошына расказала аб новай назве ЦВК і аб тым, хто правядзе рэферэндум]</ref>. У цяперашні час парадак утварэння Цэнтральнай камісіі вызначаны [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь]]. Прававы статус Цэнтральнай камісіі ўрэгуляваны ў Выбарчым кодэксе Рэспублікі Беларусь. Парадак працы камісіі вызначаецца яе Рэгламентам. Цэнтральная камісія дзейнічае на пастаяннай аснове, тэрмін паўнамоцтваў Цэнтральнай камісіі — 5 гадоў. Цэнтральная камісія складаецца з 12 членаў, на прафесійнай аснове працуюць старшыня і сакратар камісіі. Склад Цэнтральнай камісіі фарміруюць [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] на парытэтнай аснове (па 6 членаў камісіі) з кандыдатур, рэкамендаваных прэзідыумамі абласных, Мінскага гарадскога саветаў дэпутатаў і адпаведнымі выканаўчымі камітэтамі. Апарат Цэнтральнай камісіі, які ажыццяўляе прававое, арганізацыйна-метадычнае, дакументацыйнае, інфармацыйна-аналітычнае, матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне дзейнасці Цэнтральнай камісіі, складаецца з 8 супрацоўнікаў. Цэнтральная камісія супрацоўнічае з усімі цэнтральнымі выбарчымі органамі краін СНД. У 1998 годзе Цэнтральная камісія была прынята ў Асацыяцыю арганізатараў выбараў краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Пачынаючы з 14 кастрычніка 2013 года, Цэнтральная камісія з’яўляецца адным з заснавальнікаў Сусветнай асацыяцыі выбарчых органаў (A-WEB). Старшыня цэнтральнай камісіі — [[Ігар Васільевіч Карпенка]]. == Склад камісіі == === 2016—2021 === # [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына]], старшыня # [[Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў]], намеснік старшыні # [[Алена Мікалаеўна Дмухайла]], сакратар # Андрэй Анатольевіч Гуржы # Вольга Леанідаўна Дарашэнка # [[Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі]] # [[Святлана Пятроўна Кацуба]] # [[Аляксандр Міхайлавіч Ласякін]] # [[Ігар Анатольевіч Плышэўскі]] # Марына Юр’еўна Рахманава # [[Алег Леанідавіч Сліжэўскі]] # [[Ірына Аляксандраўна Цэлікавец]]<ref>{{cite web |title = Намеснікам старшыні ЦВК абраны Вадзім Іпатаў, сакратаром — Алена Дмухайла |publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date = 2016-12-21 |access-date = 2021-09-20 |work = [[БелаПАН]] |url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=182554 |language = be |archive-url = https://archive.today/20210920134754/https://nashaniva.com/?c=ar&i=182554 |archive-date = 20 верасня 2021 |url-status = live }}</ref>. === з 2021 === # [[Ігар Васільевіч Карпенка]], старшыня # [[Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў]], намеснік старшыні # Алена Анатольеўна Балдоўская, сакратар # Андрэй Анатольевіч Гуржы # Вольга Леанідаўна Дарашэнка # [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук]] # [[Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі]] # Алена Канстанцінаўна Кунцэвіч # [[Аляксандр Міхайлавіч Ласякін]] # Аляксандр Генадзьевіч Ткачоў # Кацярына Аляксандраўна Федасенка # Аляксандр Уладзіміравіч Южык == Міжнародныя санкцыі == 10 красавіка 2006 года па выніках [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] старшыня ЦВК [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] была ўнесена ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] і [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] ЗША па падазрэнні ў падтасоўцы вынікаў<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/info/9694095|title=История европейских санкций в отношении Белоруссии|publisher={{нп3|ТАСС|ТАСС|uk|ТАРС}}|language=ru|date=2020-10-12|access-date=2021-01-13}}</ref><ref>{{cite web|title=Issuance of new Belarus Executive Order; Belarus Designations; Liberia Designation Removal|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20060619|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302150539/https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20060619|archive-date=2021-03-02|date=2006-06-19|access-date=2021-09-14|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090602173738/http://zbsb.org/n/252.shtml Спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у краіны Саюза і ЗША] // [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]</ref>. У 2007 годзе ў амерыканскі санкцыйны спіс быў дададзены і член ЦВК [[Алег Леанідавіч Сліжэўскі|Алег Сліжэўскі]]<ref name="Міністэрства фінансаў ЗША">{{Cite web|date=2007-02-27|title=Treasury Targets Destabilizing Belarusian Officials|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/hp282|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917071617/https://home.treasury.gov/news/press-releases/hp282|archive-date=2021-09-17|access-date=2021-09-17|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref name="Міністэрства фінансаў ЗША"/>. У лютым 2011 года Ярмошына разам з іншымі членамі ЦВК была зноў унесеная ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] па выніках [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзыдэнцкіх выбараў 2010 года]] за парушэнні міжнародных выбарчых стандартаў<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/?uri=CELEX:32011D0069|title=Beschluss 2011/69/GASP des Rates vom 31. Januar 2011 zur Änderung des Beschlusses 2010/639/GASP des Rates über restriktive Maßnahmen gegen einzelne belarussische Amtsträger|publisher=[[EUR-Lex]]|date=2011-02-02|access-date=2020-08-21|language=de}}</ref><ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref>. Гэтыя еўрапейскія санкцыі былі знятыя 15 лютага 2016 года<ref>{{cite web|last=Лавникевич|first=Денис|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|publisher={{нп3|Газета.Ru|Газета.Ru|uk|Газета.Ru}}|date=2016-02-15|access-date=2021-09-10|language=ru}}</ref>. 2 кастрычніка 2020 года [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскі саюз]] увёў санкцыі ў дачыненні да ўсіх 12 членаў камісіі за парушэнні на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|жнівеньскіх выбарах]]<ref>{{cite web|title=Евросоюз ввел санкции против Беларуси|url=https://novayagazeta.ru/news/2020/10/02/164633-evrosoyuz-vvel-sanktsii-protiv-belarusi|publisher={{нп3|Новая газета, Расія|Новая газета|uk|Новая газета}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-19|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920211742/https://novayagazeta.ru/news/2020/10/02/164633-evrosoyuz-vvel-sanktsii-protiv-belarusi|archive-date=20 верасня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/31111465.html|title=Хто і якія санкцыі ўвёў супраць уладаў Беларусі. Разьбіраемся|date=2021-02-19|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|access-date=2021-09-15}}</ref>. Восенню 2020 года [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|language=en}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/09/backgrounder-belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|date=2020-09-29|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-09-19|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/10/belarus-sanctions.html|title=Belarus sanctions|date=2020-10-15|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-09-19|language=en|archive-date=15 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015004913/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/10/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref> і [[Швейцарыя]]<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref> таксама ўвялі санкцыі супраць усіх членаў ЦВК. ЗША ўвялі санкцыі супраць намесніка старшыні ЦВК [[Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў|Вадзіма Іпатава]] і сакратаркі ЦВК Алены Дмухайла 2 кастрычніка 2020 года<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143 |title=Treasury Sanctions Belarus Officials for Undermining Democracy |publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-19|language=en}}</ref>, а 21 чэрвеня 2021 года пашырылі іх на астатніх членаў камісіі<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 |title=Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2021-06-21|access-date=2021-09-18|language=en}}</ref>. Акрамя таго, 23 снежня 2020 года пад санкцыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] трапіла сама Цэнтральная выбарчая камісія як установа, што падрывае дэмакратычныя працэсы або інстытуты ў Беларусі, за кіраўніцтва фальшывымі прэзідэнцкімі выбарамі 9 жніўня, якія ўключалі мноства парушэнняў, у тым ліку нядопуск кандыдатаў ад [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыі]], адмову ў доступе назіральнікам і засведчанне недакладных вынікаў галасавання<ref>{{Cite web|title=США ввели санкції проти білоруської ЦВК, ОМОНу та заступника голови МВС|url=https://suspilne.media/90762-ssa-vveli-sankcii-protiv-biloruskoi-cvk-omonu-ta-zastupnika-golovi-mvs/|date=2020-12-23|access-date=2021-09-21|language=uk|first=Вікторія|last=Хожаінова|publisher=[[UA: Перший]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921194933/https://suspilne.media/90762-ssa-vveli-sankcii-protiv-biloruskoi-cvk-omonu-ta-zastupnika-golovi-mvs/|archive-date=21 верасня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1222 |title=Treasury Sanctions Additional Belarusian Regime Actors for Undermining Democracy |publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2020-12-23|access-date=2021-09-19|language=en}}</ref>. У сакавіку 2022 года Канада ўвяла санкцыі супраць новага кіраўніка ЦВК Ігара Карпенкі<ref>{{Cite web|url=https://gazette.gc.ca/rp-pr/p2/2022/2022-03-30/html/sor-dors49-eng.html|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations: SOR/2022-49|work={{iw|Canada Gazette}}|date=2022-03-30|access-date=2023-04-12|language=en}}</ref>. У чэрвені таго ж года Карпенка трапіў пад персанальныя санкцыі ЕС<ref>{{cite web|language=ru|title=ЕС ввел санкции против Москвы и Минска. В списке основатель "Яндекса" Волож, Алина Кабаева и глава ЦИК Беларуси|url=https://www.currenttime.tv/a/eu-sanction-kabaeva-navka-volozh/31882040.html|work=[[Настоящее Время]]|date=2022-06-03|access-date=2023-01-20}}</ref>; да гэтых санкцый далучылася і Швейцарыя<ref>{{Cite web |url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html |title=Searching for subjects of sanctions |url-status=live |language=en |work=Staatssekretariat für Wirtschaft }}</ref>. У сакавіку 2023 года Карпенку і іншых супрацоўнікаў беларускага ЦВК, якія ўвайшлі ў склад камісіі пасля 2020 года, унеслі ў амерыканскі спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб<ref>{{cite web|title=США ввели санкции против БелАЗа и самолета Лукашенко|url=https://www.rbc.ru/politics/24/03/2023/641db5999a794774252c6789|work={{iw|РБК||ru}}|date=2023-03-24|access-date=2023-03-26|language=ru}}</ref>. У студзені 2025 года Ігар Карпенка трапіў пад санкцыі Вялікабрытаніі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}</ref>. 27 сакавіка 2025 года Цэнтральная выбарчая камісія Беларусі ўключана ў санкцыйны спіс ЕС<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202500631 COUNCIL IMPLEMENTING DECISION (CFSP) 2025/632 of 27 March 2025 ]</ref>. == Гл. таксама == * [[Выбары ў Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] k47ebwlhpxjr9b0qziv8paxw7ooutlf 5166819 5166818 2026-07-17T01:57:30Z 5166819 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Цэнтральная выбарчая камісія<br>Рэспублікі Беларусь |альтэрнатыўная = Цэнтрвыбаркам |background_color = |колер_назвы = |лагатып = |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |абрэвіятура = ЦВК РБ |назва_папярэдніка = |назва_пераемніка = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |юрыдычны_статус = [[юрыдычная асоба]] |мэта = правядзенне выбараў |мовы = |мова = |склад камісіі = 12<ref>{{Спасылка|url=http://www.rec.gov.by/ru/sostav-komissii#views-ui-tabs-tab--4|загаловак=Состав комиссии|мова=ru|дата=30 кастрычніка 2015|копія=http://web.archive.org/web/20151030084333/http://www.rec.gov.by/ru/sostav-komissii|дата копіі=30 кастрычніка 2015|title=Архіўная копія|access-date=12 лютага 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129200009/http://rec.gov.by/ru/sostav-komissii#views-ui-tabs-tab--4|archive-date=29 студзеня 2019|url-status=dead}}</ref> |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = Намеснік |імя_кіраўніка2 = [[Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў]] |пасада_кіраўніка3 = Сакратар |імя_кіраўніка3 = |папярэднік = Цэнтральная камісія па выбарах народных дэпутатаў Беларускай ССР |пераемнік = |імя_пераемніка = |наступнік = |імя_наступніка = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = {{Дата пачатку і ўзрост|1991|8|25}} |бюджэт = |адрас = [[Мінск]], вул. [[Савецкая вуліца (Мінск)|Савецкая]], д. 11 |сайт = |вікісховішча = }} '''Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь''' ('''ЦВК''', '''Цэнтрвыбаркам''') — дзяржаўны орган, які арганізуе правядзенне [[выбары|выбараў]] і [[рэферэндум]]аў у Рэспубліцы Беларусь<ref>[https://president.gov.by/be/statebodies/cjentralnaja-kamisija-rjespubliki-belarus-pa-vybarah-i-pravjadzennju-rjespublikanskih-rjeferjendumay Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь]</ref>. == Агляд == Дзейнасць Цэнтральнай камісіі спачатку вызначалася Законам Беларускай ССР «Аб выбарах народных дэпутатаў Беларускай ССР» ад 27 кастрычніка 1989 года. У адпаведнасці з названым Законам Цэнтральная камісія ўтваралася ў складзе старшыні, двух намеснікаў, сакратара і 15 членаў камісіі. Пасля [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|змен у Канстытуцыі ў 2022 годзе]] назва '''Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў''' зменена на ''Цэнтральная выбарчая камісія Рэспублікі Беларусь'' (''Цэнтрвыбаркам'')<ref>[https://bel.sputnik.by/20211129/yarmoshyna-raskazala-ab-novay-nazve-tsvk--ab-tym-khto-pravyadze-referendum-1058329010.html Ярмошына расказала аб новай назве ЦВК і аб тым, хто правядзе рэферэндум]</ref>. У цяперашні час парадак утварэння Цэнтральнай камісіі вызначаны [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь]]. Прававы статус Цэнтральнай камісіі ўрэгуляваны ў Выбарчым кодэксе Рэспублікі Беларусь. Парадак працы камісіі вызначаецца яе Рэгламентам. Цэнтральная камісія дзейнічае на пастаяннай аснове, тэрмін паўнамоцтваў Цэнтральнай камісіі — 5 гадоў. Цэнтральная камісія складаецца з 12 членаў, на прафесійнай аснове працуюць старшыня і сакратар камісіі. Склад Цэнтральнай камісіі фарміруюць [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] на парытэтнай аснове (па 6 членаў камісіі) з кандыдатур, рэкамендаваных прэзідыумамі абласных, Мінскага гарадскога саветаў дэпутатаў і адпаведнымі выканаўчымі камітэтамі. Апарат Цэнтральнай камісіі, які ажыццяўляе прававое, арганізацыйна-метадычнае, дакументацыйнае, інфармацыйна-аналітычнае, матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне дзейнасці Цэнтральнай камісіі, складаецца з 8 супрацоўнікаў. Цэнтральная камісія супрацоўнічае з усімі цэнтральнымі выбарчымі органамі краін СНД. У 1998 годзе Цэнтральная камісія была прынята ў Асацыяцыю арганізатараў выбараў краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Пачынаючы з 14 кастрычніка 2013 года, Цэнтральная камісія з’яўляецца адным з заснавальнікаў Сусветнай асацыяцыі выбарчых органаў (A-WEB). Старшыня цэнтральнай камісіі — [[Ігар Васільевіч Карпенка]]. == Склад камісіі == === 2016—2021 === # [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына]], старшыня # [[Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў]], намеснік старшыні # [[Алена Мікалаеўна Дмухайла]], сакратар # Андрэй Анатольевіч Гуржы # Вольга Леанідаўна Дарашэнка # [[Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі]] # [[Святлана Пятроўна Кацуба]] # [[Аляксандр Міхайлавіч Ласякін]] # [[Ігар Анатольевіч Плышэўскі]] # Марына Юр’еўна Рахманава # [[Алег Леанідавіч Сліжэўскі]] # [[Ірына Аляксандраўна Цэлікавец]]<ref>{{cite web |title = Намеснікам старшыні ЦВК абраны Вадзім Іпатаў, сакратаром — Алена Дмухайла |publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date = 2016-12-21 |access-date = 2021-09-20 |work = [[БелаПАН]] |url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=182554 |language = be |archive-url = https://archive.today/20210920134754/https://nashaniva.com/?c=ar&i=182554 |archive-date = 20 верасня 2021 |url-status = live }}</ref>. === з 2021 === # [[Ігар Васільевіч Карпенка]], старшыня # [[Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў]], намеснік старшыні # Алена Анатольеўна Балдоўская, сакратар # Андрэй Анатольевіч Гуржы # Вольга Леанідаўна Дарашэнка # [[Дзяніс Уладзіміравіч Дук]] # [[Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі]] # Алена Канстанцінаўна Кунцэвіч # [[Аляксандр Міхайлавіч Ласякін]] # Аляксандр Генадзьевіч Ткачоў # Кацярына Аляксандраўна Федасенка # Аляксандр Уладзіміравіч Южык == Міжнародныя санкцыі == 10 красавіка 2006 года па выніках [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] старшыня ЦВК [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] была ўнесена ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] і [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] ЗША па падазрэнні ў падтасоўцы вынікаў<ref>{{cite web|url=https://tass.ru/info/9694095|title=История европейских санкций в отношении Белоруссии|publisher=[[ТАСС]]|language=ru|date=2020-10-12|access-date=2021-01-13}}</ref><ref>{{cite web|title=Issuance of new Belarus Executive Order; Belarus Designations; Liberia Designation Removal|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20060619|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302150539/https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20060619|archive-date=2021-03-02|date=2006-06-19|access-date=2021-09-14|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20090602173738/http://zbsb.org/n/252.shtml Спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у краіны Саюза і ЗША] // [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]]</ref>. У 2007 годзе ў амерыканскі санкцыйны спіс быў дададзены і член ЦВК [[Алег Леанідавіч Сліжэўскі|Алег Сліжэўскі]]<ref name="Міністэрства фінансаў ЗША">{{Cite web|date=2007-02-27|title=Treasury Targets Destabilizing Belarusian Officials|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/hp282|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917071617/https://home.treasury.gov/news/press-releases/hp282|archive-date=2021-09-17|access-date=2021-09-17|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref name="Міністэрства фінансаў ЗША"/>. У лютым 2011 года Ярмошына разам з іншымі членамі ЦВК была зноў унесеная ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] па выніках [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзыдэнцкіх выбараў 2010 года]] за парушэнні міжнародных выбарчых стандартаў<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/?uri=CELEX:32011D0069|title=Beschluss 2011/69/GASP des Rates vom 31. Januar 2011 zur Änderung des Beschlusses 2010/639/GASP des Rates über restriktive Maßnahmen gegen einzelne belarussische Amtsträger|publisher=[[EUR-Lex]]|date=2011-02-02|access-date=2020-08-21|language=de}}</ref><ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref>. Гэтыя еўрапейскія санкцыі былі знятыя 15 лютага 2016 года<ref>{{cite web|last=Лавникевич|first=Денис|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|publisher={{нп3|Газета.Ru|Газета.Ru|uk|Газета.Ru}}|date=2016-02-15|access-date=2021-09-10|language=ru}}</ref>. 2 кастрычніка 2020 года [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскі саюз]] увёў санкцыі ў дачыненні да ўсіх 12 членаў камісіі за парушэнні на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|жнівеньскіх выбарах]]<ref>{{cite web|title=Евросоюз ввел санкции против Беларуси|url=https://novayagazeta.ru/news/2020/10/02/164633-evrosoyuz-vvel-sanktsii-protiv-belarusi|publisher={{нп3|Новая газета, Расія|Новая газета|uk|Новая газета}}|date=2020-10-02|access-date=2021-09-19|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920211742/https://novayagazeta.ru/news/2020/10/02/164633-evrosoyuz-vvel-sanktsii-protiv-belarusi|archive-date=20 верасня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=be|url=https://www.svaboda.org/a/31111465.html|title=Хто і якія санкцыі ўвёў супраць уладаў Беларусі. Разьбіраемся|date=2021-02-19|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|access-date=2021-09-15}}</ref>. Восенню 2020 года [[Вялікабрытанія]]<ref>{{cite web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|language=en}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/09/backgrounder-belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|date=2020-09-29|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-09-19|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/10/belarus-sanctions.html|title=Belarus sanctions|date=2020-10-15|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-09-19|language=en|archive-date=15 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015004913/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/10/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref> і [[Швейцарыя]]<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref> таксама ўвялі санкцыі супраць усіх членаў ЦВК. ЗША ўвялі санкцыі супраць намесніка старшыні ЦВК [[Вадзім Дзмітрыевіч Іпатаў|Вадзіма Іпатава]] і сакратаркі ЦВК Алены Дмухайла 2 кастрычніка 2020 года<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143 |title=Treasury Sanctions Belarus Officials for Undermining Democracy |publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-19|language=en}}</ref>, а 21 чэрвеня 2021 года пашырылі іх на астатніх членаў камісіі<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 |title=Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2021-06-21|access-date=2021-09-18|language=en}}</ref>. Акрамя таго, 23 снежня 2020 года пад санкцыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] трапіла сама Цэнтральная выбарчая камісія як установа, што падрывае дэмакратычныя працэсы або інстытуты ў Беларусі, за кіраўніцтва фальшывымі прэзідэнцкімі выбарамі 9 жніўня, якія ўключалі мноства парушэнняў, у тым ліку нядопуск кандыдатаў ад [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыі]], адмову ў доступе назіральнікам і засведчанне недакладных вынікаў галасавання<ref>{{Cite web|title=США ввели санкції проти білоруської ЦВК, ОМОНу та заступника голови МВС|url=https://suspilne.media/90762-ssa-vveli-sankcii-protiv-biloruskoi-cvk-omonu-ta-zastupnika-golovi-mvs/|date=2020-12-23|access-date=2021-09-21|language=uk|first=Вікторія|last=Хожаінова|publisher=[[UA: Перший]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921194933/https://suspilne.media/90762-ssa-vveli-sankcii-protiv-biloruskoi-cvk-omonu-ta-zastupnika-golovi-mvs/|archive-date=21 верасня 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1222 |title=Treasury Sanctions Additional Belarusian Regime Actors for Undermining Democracy |publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2020-12-23|access-date=2021-09-19|language=en}}</ref>. У сакавіку 2022 года Канада ўвяла санкцыі супраць новага кіраўніка ЦВК Ігара Карпенкі<ref>{{Cite web|url=https://gazette.gc.ca/rp-pr/p2/2022/2022-03-30/html/sor-dors49-eng.html|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations: SOR/2022-49|work={{iw|Canada Gazette}}|date=2022-03-30|access-date=2023-04-12|language=en}}</ref>. У чэрвені таго ж года Карпенка трапіў пад персанальныя санкцыі ЕС<ref>{{cite web|language=ru|title=ЕС ввел санкции против Москвы и Минска. В списке основатель "Яндекса" Волож, Алина Кабаева и глава ЦИК Беларуси|url=https://www.currenttime.tv/a/eu-sanction-kabaeva-navka-volozh/31882040.html|work=[[Настоящее Время]]|date=2022-06-03|access-date=2023-01-20}}</ref>; да гэтых санкцый далучылася і Швейцарыя<ref>{{Cite web |url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html |title=Searching for subjects of sanctions |url-status=live |language=en |work=Staatssekretariat für Wirtschaft }}</ref>. У сакавіку 2023 года Карпенку і іншых супрацоўнікаў беларускага ЦВК, якія ўвайшлі ў склад камісіі пасля 2020 года, унеслі ў амерыканскі спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб<ref>{{cite web|title=США ввели санкции против БелАЗа и самолета Лукашенко|url=https://www.rbc.ru/politics/24/03/2023/641db5999a794774252c6789|work={{iw|РБК||ru}}|date=2023-03-24|access-date=2023-03-26|language=ru}}</ref>. У студзені 2025 года Ігар Карпенка трапіў пад санкцыі Вялікабрытаніі<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}</ref>. 27 сакавіка 2025 года Цэнтральная выбарчая камісія Беларусі ўключана ў санкцыйны спіс ЕС<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202500631 COUNCIL IMPLEMENTING DECISION (CFSP) 2025/632 of 27 March 2025 ]</ref>. == Гл. таксама == * [[Выбары ў Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] e08ozfenuw1tb2q19o99n99kpvo3raw 4 349299 5166849 5144001 2026-07-17T06:52:22Z Ueschar 151377 /* Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі і Катэгорыя:Беларускія абрады */ Адказ 5166849 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_аб’яднання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце адразу пад гэтым радком'' == [[Паўстанне 1863 года ў Горках]] і [[Захоп Горак (1863)]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:34, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[Пячы ката]] і [[Ката пячы]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:33, 10 сакавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] і [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] == Падобныя катэгорыі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 15:53, 11 сакавіка 2025 (+03) :{{Злучыць}}, не бачу розніцы [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 20 мая 2026 (+03) :{{Зроблена}}, перанёс усё ў [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]], [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] напмінаваў на хуткае выдаленне [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:52, 17 ліпеня 2026 (+03) == {{tl|Сцягафікацыя/Заходняя Сахара}} і {{tl|Сцягафікацыя/Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка}} == Не бачу сэнсу, такое пачуццё, нібы нейкая памылка ў ВД, бо хоць і ёсць артыкул пра рэгіён і краіну, але дзяржаўным утварэннем са сцягам з’яўляецца толькі САДР. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:09, 22 чэрвеня 2024 (+03) Існуюць таксама {{tl|Сцягафікацыя/КНДР}} і {{tl|Сцягафікацыя/Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка}}--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 03:26, 18 снежня 2024 (+03) == [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]] і [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]] == Пра арганізацыю [[:en:Euro-Atlantic Partnership Council]] ёсць артыкул [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]], у якім адлюстравана, што ранейшая (да 1997) назва арганізацыі — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва. Калі гэта тая ж самая арганізацыя, што і ў артыкуле [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]], то артыкулы можна было б аб’яднаць. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:40, 12 лістапада 2023 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] etitzwr5rbc7szdwi6ihhecwvkdhsi3 5166872 5166849 2026-07-17T08:11:07Z Ueschar 151377 /* Паўстанне 1863 года ў Горках і Захоп Горак (1863) */ Адказ 5166872 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_аб’яднання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце адразу пад гэтым радком'' == [[Паўстанне 1863 года ў Горках]] і [[Захоп Горак (1863)]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:34, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) :{{Зроблена}}, злучыў артыкулы разам у адзін, [[Паўстанне ў Горках (1863)]]. [[Захоп Горак (1863)]], калі правільна разумею, трэба намінаваць на выдаленне. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:11, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[Пячы ката]] і [[Ката пячы]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:33, 10 сакавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] і [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] == Падобныя катэгорыі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 15:53, 11 сакавіка 2025 (+03) :{{Злучыць}}, не бачу розніцы [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 20 мая 2026 (+03) :{{Зроблена}}, перанёс усё ў [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]], [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] напмінаваў на хуткае выдаленне [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:52, 17 ліпеня 2026 (+03) == {{tl|Сцягафікацыя/Заходняя Сахара}} і {{tl|Сцягафікацыя/Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка}} == Не бачу сэнсу, такое пачуццё, нібы нейкая памылка ў ВД, бо хоць і ёсць артыкул пра рэгіён і краіну, але дзяржаўным утварэннем са сцягам з’яўляецца толькі САДР. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:09, 22 чэрвеня 2024 (+03) Існуюць таксама {{tl|Сцягафікацыя/КНДР}} і {{tl|Сцягафікацыя/Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка}}--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 03:26, 18 снежня 2024 (+03) == [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]] і [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]] == Пра арганізацыю [[:en:Euro-Atlantic Partnership Council]] ёсць артыкул [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]], у якім адлюстравана, што ранейшая (да 1997) назва арганізацыі — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва. Калі гэта тая ж самая арганізацыя, што і ў артыкуле [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]], то артыкулы можна было б аб’яднаць. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:40, 12 лістапада 2023 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 5v24d6lzutpuetg2o8eszduae5aqt98 5166893 5166872 2026-07-17T10:28:38Z JerzyKundrat 174 /* Паўстанне 1863 года ў Горках і Захоп Горак (1863) */ 5166893 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_аб’яднання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце адразу пад гэтым радком'' == [[Паўстанне 1863 года ў Горках]] і [[Захоп Горак (1863)]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:34, 25 красавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) :{{Зроблена}}, злучыў артыкулы разам у адзін, [[Паўстанне ў Горках (1863)]]. [[Захоп Горак (1863)]], калі правільна разумею, трэба намінаваць на выдаленне. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:11, 17 ліпеня 2026 (+03) :: З абедзвюх старонак цяпер вядуць перасылкі на [[Паўстанне ў Горках (1863)]]. Валанцёры могуць аб'яднаць гісторыю правак. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:28, 17 ліпеня 2026 (+03) == [[Пячы ката]] і [[Ката пячы]] == Прапанавана да аб’яднання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:33, 10 сакавіка 2026 (+03) :{{Злучыць}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:39, 20 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] і [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] == Падобныя катэгорыі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 15:53, 11 сакавіка 2025 (+03) :{{Злучыць}}, не бачу розніцы [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 20 мая 2026 (+03) :{{Зроблена}}, перанёс усё ў [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]], [[:Катэгорыя:Беларускія абрады]] напмінаваў на хуткае выдаленне [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:52, 17 ліпеня 2026 (+03) == {{tl|Сцягафікацыя/Заходняя Сахара}} і {{tl|Сцягафікацыя/Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка}} == Не бачу сэнсу, такое пачуццё, нібы нейкая памылка ў ВД, бо хоць і ёсць артыкул пра рэгіён і краіну, але дзяржаўным утварэннем са сцягам з’яўляецца толькі САДР. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:09, 22 чэрвеня 2024 (+03) Існуюць таксама {{tl|Сцягафікацыя/КНДР}} і {{tl|Сцягафікацыя/Карэйская Народна-Дэмакратычная Рэспубліка}}--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 03:26, 18 снежня 2024 (+03) == [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]] і [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]] == Пра арганізацыю [[:en:Euro-Atlantic Partnership Council]] ёсць артыкул [[Савет еўраатлантычнага партнёрства]], у якім адлюстравана, што ранейшая (да 1997) назва арганізацыі — Савет Паўночнаатлантычнага супрацоўніцтва. Калі гэта тая ж самая арганізацыя, што і ў артыкуле [[Савет Еўраатлантычнага Супрацоўніцтва]], то артыкулы можна было б аб’яднаць. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 18:40, 12 лістапада 2023 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 084sny15wuhyme624u7h43p42idnl7j 0 354677 5166920 5154744 2026-07-17T11:31:21Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5166920 wikitext text/x-wiki {{Персона |імя = Ёган Георг Эльзэр |арыгінал імя = Johann Georg Elser |выява = |апісанне выявы = |апісанне = |імя пры нараджэнні = |род дзейнасці = |дата нараджэння = 4.1.1903 |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Германія}} |падданства = |дата смерці = 9.4.1945 |месца смерці = |бацька = Людвіг Эльзер |маці = Марыя Мюлер |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = [http://georg-elser.de georg-elser.de] |вікісховішча = }} '''Ёган Георг Эльзэр''' ({{lang-de|Johann Georg Elser}}; {{ДН|4|01|1903}}, [[Гермарынген]] — {{ДС|9|04|1945}}, [[Дахау (горад)|Дахау]]) — нямецкі [[антыфашыст]], які здзейсніў замах на [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]], [[Герман Герынг|Германа Герынга]] і [[Ёзэф Гебельс|Ёзэфа Гебельса]] у [[1939]] годзе. == Біяграфія == Нарадзіўся [[4 студзеня]] [[1903]] года ў Гермарынгене ў сям'і Людвіга Эльзэра і Марыі Мюлер. Завяршыў навучанне па спецыяльнасці [[цясляр]]а ў 1922 годзе, працаваў у сталярных майстэрнях у [[Кёнігсброн]]е, [[Ален, Бадэн-Вюртэмберг|Алене]] і [[Гайдэнгайм-на-Брэнцы|Гайдэнгайме]]. Быў веруючым [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], членам прафсаюза працаўнікоў дрэваапрацоўчай прамысловасці, у 1928—1929 гг. членам [[Саюз чырвоных франтавікоў|Саюза чырвоных франтавікоў]], баявой арганізацыі [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычнай партыі Германіі]] і членам Камуністычнай партыі Германіі.<ref>http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/index.htm</ref> Ён не быў членам КПГ, але галасаваў за яе на выбарах і падтрымліваў сувязі з некаторымі яе членамі.<ref name="sovsek">{{cite web |url = http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/1180 |title = В одиночку против Гитлера |publisher = Совершенно секретно |access-date = 2012-7-3 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120727010612/http://www.sovsekretno.ru/magazines/article/1180 |archive-date = 27 ліпеня 2012 |url-status = dead }}</ref> [[8 лістапада]] [[1939]] года здзейсніў няўдалы замах на Гітлера, быў арыштаваны і адпраўлены ў канцлагер. У якасці «асаблівага зняволенага» Эльзэр быў змешчаны ў канцлагер [[Заксенгаўзен]], затым пераведзены ў [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]]. [[9 красавіка]] [[1945]] года, за 20 дзён да вызвалення канцлагера саюзнікамі, па асабістым распараджэнні Гімлера, з ведама Гітлера, Эльзэра расстралялі. == Замах на Гітлера == Пасля прыходу нацыстаў да ўлады ў Германіі Эльзер асцерагаўся, што яны ўцягнуць краіну ў вялікую вайну і прыйшоў да высновы аб неабходнасці забіць Гітлера для прадухілення гэтага. Пачатак вайны ў Польшчы толькі ўзмацніў яго асцярогі. Паводле яго ўласнага прызнання, ён жадаў «пазбегнуць яшчэ большага кровапраліцця»<ref name="sovsek"/>. 8 лістапада 1939 года ў [[мюнхен]]скай піўной «[[Бюргербройкелер]]», дзе Гітлер штогод у гадавіну «[[Піўны путч|Піўнога путчу]]» выступаў перад ветэранамі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|Нацыянал-сацыялістычнай рабочай партыі Германіі]], Эльзер умантаваў самаробнае выбуховае прыстасаванне з гадзіннікавым механізмам у калону, перад якой звычайна ўстанаўлівалі трыбуну для правадыра. У выніку тэрарыстычнага акту 7 чалавек былі забіты выбухам адразу (1 сканаў у бальніцы) і 63 паранены. Аднак Гітлера сярод пацярпелых не апынулася. [[Фюрар]], абмежаваўшыся гэтым разам кароткім прывітаннем, пакінуў залу за сем (паводле іншых звестак трынаццаць) хвілін да выбуху, таму што яму трэба было вяртацца ў [[Берлін]]. Тым жа вечарам Эльзер быў схоплены на швейцарскай граніцы. Пры асабістым вобыску ў яго выявілі паштоўкі з выявай піўной «[[Бюргербройкелер]]» і пасля некалькіх допытаў ён ва ўсім прызнаўся. Следчыя не маглі паверыць, што замах быў задуманы і падрыхтаваны ў адзіночку. Замах стаў спускавым кручком для запуску аперацыі па [[Інцыдэнт у Венла|захопу эсэсаўцамі брытанскіх агентаў]] у [[Нідэрланды|Нідэрландах]], паколькі [[Генрых Гімлер|Гімлер]] лічыў, што за замахам стаялі брытанскія сакрэтныя службы<ref>{{кніга|аўтар=[[Гайнц Гёнэ|Хайнц Хёне]]|загаловак=Чёрный орден СС|спасылка=http://books.google.by/books?id=NB_cy-7zCUIC&pg=PA259|выдавецтва=Olma Media Group|год=2003|серыя=Архив|старонкі=256-259|старонак=541|isbn=9785224038435}}</ref>. У якасці «асобага зняволенага» Эльзер быў кінуты ў канцлагер [[Заксенгаўзен, канцэнтрацыйны лагер|Заксенгаўзен]], затым пераведзены ў [[Дахау, канцэнтрацыйны лагер|Дахау]]. У сувязі з набліжэннем саюзнікаў, 9 красавіка 1945 года па асабістым загадзе Гімлера быў расстраляны ў [[Дахау, канцэнтрацыйны лагер|Дахау]].<ref>Энциклопедия для детей Аванта+. — Т. 1. Всемирная история. — 4-е издание, испр. и перераб. / Ред. коллегия: М. Аксёнова, Д. Володихин, О. Елисеева и др. — {{М.}}, 2007. — С. 582—583. — ISBN 5-98986-050-1.</ref> == Ушанаванне памяці == [[Мемарыяльная дошка]] ў гонар Ёгана Георга Эльзэра ўстаноўлена ў [[Кёнігсброн]]е, яго імем названы шэраг вуліц і плошчаў, устаноўлены помнікі.<ref>{{cite web |datepublished = 9 лістапада 2011 |url = http://lenta.ru/news/2011/11/09/hitler/ |title = Германія: У Берліне ўсталявалі скульптуру ў памяць пра замах на Гітлера |publisher = [[Lenta.ru]] |access-date = 2012-10-1 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121004231716/http://lenta.ru/news/2011/11/09/hitler/ |archive-date = 4 кастрычніка 2012 |url-status = dead }}</ref> У гонар Эльзэра ў [[Германія|Германіі]] ў 2003 годзе выпушчана [[паштовая марка]].<ref>{{cite web |url = http://www.georg-elser.de/marke.html |title = Eine Briefmarke für Georg Elser |publisher = georg-elser.de |access-date = 2012-7-14 |lang = de |archive-url = https://web.archive.org/web/20110808173813/http://www.georg-elser.de/marke.html |archive-date = 8 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/texts/briefmarke1.htm |title = Georg Elser: Briefmarke |publisher = georg-elser-arbeitskreis.de |access-date = 2012-7-14 |lang = de |archive-url = https://web.archive.org/web/20120603031625/http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/texts/briefmarke1.htm |archive-date = 3 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref> === У кіно === * Нямецкі рэжысёр [[Клаус Марыя Брандаўэр|Клаус Брандаўэр]] у 1989 годзе зняў фільм «Георг Эльзер: чалавек з Германіі»<ref>{{imdb title|0097417|Georg Elser — Einer aus Deutschland}}</ref>. * У 2015 годзе выйшаў фільм [[Олівер Гіршбігель|Олівера Гіршбігеля]] «[[Узарваць Гітлера]]», заснаваны на падзеях з жыцця Георга Эльзера. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Lothar Fritze. |загаловак=Legitimer Widerstand? |частка=Der Fall Elser |выдавецтва=[[Berliner Wissenschafts-Verlag|BWV]] |месца= Berlin |год=2009 |isbn=978-3-8305-1672-9}} * {{кніга |аўтар=Anton Hoch, Lothar Gruchmann. |загаловак=Georg Elser: Der Attentäter aus dem Volke |частка=Der Anschlag auf Hitler im Münchener Bürgerbräu 1939 |выдавецтва=[[S. Fischer Verlag|Fischer Taschenbuch]] 3485 |месца= Frankfurt am Main |год=1980 |isbn=3-596-23485-9}} * {{кніга |аўтар=Hellmut G. Haasis.|загаловак=„Den Hitler jag’ ich in die Luft“. Der Attentäter Georg Elser |частка=Eine Biographie |выдавецтва=[[Edition Nautilus]] |месца=Hamburg |год=2009 (Erstausgabe 1999) |isbn=978-3-894016-06-7}} * {{кніга |аўтар=Hellmut G. Haasis. |загаловак=Georg Elser schwäbisch bei der Gestapo. Ein Stück in 20 Szenen |выдавецтва=[[Freiheitsbaum]] |месца=Paris, Reutlingen |год=2008 |isbn=978-3-922589-31-0}} * {{кніга |аўтар=Christian Graf von Krockow. |загаловак=Georg Elser |Sammelwerk=Pместоräts berühmter deutscher Männer |выдавецтва=[[Ullstein Verlag|List-Taschenbuch]] 60447 |месца=Berlin |год=2004 |isbn=978-3-548604-47-3 |Seiten=337–378}} * {{кніга|аўтар=Helmut Ortner. |загаловак=Der Attentäter |частка=Georg Elser — der Mann, der Hitler töten wollte |выдавецтва=[[Klöpfer & Meyer Verlag|Klöpfer & Meyer]] |месца=Tübingen |год=1999 |isbn=3-931402-50-9}} * {{кніга |аўтар=Ulrich Renz. |загаловак=Georg Elser — Ein Meister der Tat |Herausgeber=Peter Steinbach, Reinhold Weber |Sammelwerk=Prägende Köpfe aus dem Südwesten |Band=Band 7 |выдавецтва=DRW-Verlag Weinbrenner |месца=Leinfelden, Echterdingen |год=2009 |isbn=978-3-87181-767-0 |Kommentar=Journalist Ulrich Renz}} * {{кніга |аўтар=[[:de:Peter Steinbach (Historiker)|Peter Steinbach]], Johannes Tuchel. |загаловак=„Ich habe den Krieg verhindern wollen“. Georg Elser und das Attentat vom 8. November 1939 |частка=Eine Dokumentation. Katalog zur Ausstellung |выдавецтва=[[Gedenkstätte Deutscher Widerstand]] |месца=Berlin |год=1997 |isbn=3-926082-08-9}} * {{кніга |аўтар=Peter Steinbach, Johannes Tuchel. |загаловак=Georg Elser |Herausgeber=Ernst Freiberger-Stiftung |выдавецтва=[[be.bra wissenschaft Verlag]] |месца=Berlin |год=2008 |isbn=978-3-937233-53-6}} * {{кніга |аўтар=[[Peter-Paul Zahl]] |загаловак=Johann Georg Elser |частка=Ein deutsches Drama |выдавецтва=[[:de:Trotzdem Verlag|Trotzdem]] |месца=[[:de:Grafenau (Württemberg)|Grafenau]] |год=1996 |isbn=3-922209-99-8}} * {{кніга |аўтар=Peter Steinbach, Johannes Tuchel. |загаловак=Georg Elser |частка=Der Hitler-Attentäter |выдавецтва=be.bra Verlag |месца=Berlin |год=2010 |isbn=978-3-89809-088-9}} * Volker Koop. ''In Hitlers Hand: Die Sonder- und Ehrenhäftlinge der SS.'' Köln/ Weimar/ Wien, Böhlau, 2010, ISBN 978-3-412-20580-5, [http://d-nb.info/1002587328/04 Inhaltsverzeichnis]. * 1960 — ''The Rise and Fall of the Third Reich'' (1960) (рускае выданне: {{кніга|аўтар=Уильям Ширер.|загаловак=Взлет и падение Третьего рейха|мова арыгіналу=Английский язык|мова арыгіналу скарочана=англ.|месца=М.|год=1991|isbn=5-203-00475-7}}) == Спасылкі == * [http://aitrus.info/node/975 «Гэты Гітлер узляціць у мяне на паветра»: Рабочы супраць фюрара] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140103181119/http://aitrus.info/node/975 |date=3 студзеня 2014 }} * [http://www.spiegel.de/international/0,1518,383792,00.html The Carpenter Elser Versus the Führer Hitler] from ''Der Spiegel'' (in English) * [http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/gestart.php Most extensive archive on Elser (German)] at www.georg-elser-arbeitskreis.de * [http://www.georg-elser-arbeitskreis.de/texts/maertens.pdf Ulf Märtens: What does Georg Elser’s act of resistance against the Nazi regime tell us about the ability of ordinary people to resist?] * [http://www.georg-elser.de Georg Elser<!-- bot-generated title -->] at www.georg-elser.de <!-- Ausstellungsbegleitende Webseite --> * http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/ElserJohannGeorg/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080228191432/http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/ElserJohannGeorg/ |date=28 лютага 2008 }} * [http://www.shoa.de/p_georg_elser.html Georg Elser und das Attentat vom Bürgerbräukeller 1939<!-- bot-generated title -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080413192114/http://www.shoa.de/p_georg_elser.html |date=13 красавіка 2008 }} at www.shoa.de * [http://www.heiligenlexikon.de/index.htm?BiographienG/Georg_Elser.html Heilige — Selige — Ehrwürdige — Namen — Geschichten — Ökumenisches Heiligenlexikon] at www.heiligenlexikon.de * [http://service.spiegel.de/cache/international/0,1518,383792,00.html «The Carpenter Elser Versus the Führer Hitler» ''Der Spiegel,'' 8 November 2005] * {{IMDb title|0097417|Georg Elser — Einer aus Deutschland (1989)}} The 1989 Movie, also known as ''Georg Elser'' or ''Seven Minutes''. * [http://www.youtube.com/watch?v=N4HwA8e71tI YouTube: Murder attempt on 8 november 1939 against Hitler] * Mike Dash, [http://blogs.smithsonianmag.com/history/2011/08/one-man-against-tyranny/ One Man Against Tyranny] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111006210838/http://blogs.smithsonianmag.com/history/2011/08/one-man-against-tyranny/ |date=6 кастрычніка 2011 }}, August 18, 2011 * [http://rg.ru/2016/04/28/rezhisser-oliver-hirshbigel-snial-film-o-pokushenii-na-gitlera.html Рэжысёр Олівер Гіршбігель зняў фільм пра замах на Гітлера] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эльзэр Ёган Георг}} [[Катэгорыя:Антыфашысты]] [[Катэгорыя:Памерлі ў канцэнтрацыйных лагерах]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Заксенгаўзен]] [[Катэгорыя:Вязні канцлагера Дахау]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Рух Супраціўлення ў Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Германіі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза чырвоных франтавікоў]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю ў Другую сусветную вайну]] [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю ў 1945 годзе]] mcqst31jqea9h7fwsmp42m0xe03bqjv 0 356361 5166801 5146850 2026-07-17T01:39:52Z 5166801 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лапо}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Анатоль Пятровіч Лапо |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |пасада = старшыня [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі]] |парадак = 7 |сцяг = Flag of the State border committee of Republic of Belarus.svg |сцяг2 = SBCRB.gif |перыядпачатак = [[29 снежня]] [[2016]] |перыядканец = [[30 мая]] [[2023]] |папярэднік = [[Леанід Сямёнавіч Мальцаў|Леанід Мальцаў]] |пераемнік = [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў]] |прэм'ер = [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў|Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]<br/>[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |пахаваны = |бацька = |маці = |жонка = |дзеці = |званне = {{РБ, Генерал-лейтэнант}} |гады службы = [[1981]]-[[2023]] |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |род войскаў = пагранічная служба |камандаваў = Смаргонскі пагранічны атрад |бітвы = |адукацыя = |прафесія = |дзейнасць = |веравызнанне = |узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн За службу Радзіме 3 ступені}} {{!!}} {{За бездакорную службу 1 ступені}} {{!!}} {{За бездакорную службу 2 ступені}} {{!!}} {{Медаль За баявыя заслугі}} {{!}}- {{!!}} {{Медаль За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы СССР}} {{!!}} {{Медаль 50 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.}} {{!!}} {{Медаль Жукава}} {{!!}} {{Медаль 60 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!}}- {{!!}} {{Медаль 60 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!!}} {{Медаль 65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!!}} {{Медаль 65 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!!}} {{Медаль 70 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!}}- {{!!}} {{Юбілейны медаль «75 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гадоў»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «75 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»}} {{!!}} {{Медаль 80 гадоў Пагранічным войскам}} {{!!}} {{Медаль 80 гадоў Узброенным Сілам Рэспублікі Беларусь}} {{!}}- {{!!}} {{Медаль 90 год на варце граніцы}} {{!!}} {{Медаль 90 гадоў Узброенным Сілам Рэспублікі Беларусь}} {{!!}} {{Медаль 90 гадоў Камітэту дзяржаўнай бяспекі}} {{!!}} {{Медаль 90 гадоў беларускай міліцыі}} {{!}}- {{!!}} {{Юбілейны медаль «100 год міліцыі Беларусі»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «100 год Узброеным Сілам Рэспублікі Беларусь»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «100 год органам пагранічнай службы Беларусі»}} {{!!}} {{Медаль За бездакорную службу 3 ступені}} {{!}}- {{!!}} {{Медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль За супрацоўніцтва}} {{!!}} {{Медаль ордэна свяціцеля Кірыла Тураўскага}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!!}} {{Заслужаны пагранічнік Рэспублікі Беларусь}} {{!!}} {{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага II ступені}} {{!}}} |аўтограф = |сайт = |вікісховішча = }} '''Анато́ль Пятро́віч Лапо́''' (нар. {{ДН|24|5|1963}}, в. [[Кулакоўка]], [[Бялыніцкі раён]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]) — савецкі і беларускі ваенны, пагранічнік. [[Генерал-лейтэнант]] (2020), [[Заслужаны пагранічнік Рэспублікі Беларусь]] (2022). 7-ы старшыня [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі]] (2016—2023). == Біяграфія == У 1986 годзе скончыў Галіцынскае Вышэйшае пагранічнае ваенна-палітычнае вучылішча КДБ СССР імя Варашылава, у 2001 годзе — Акадэмію Федэральнай пагранічнай службы Расійскай Федэрацыі. У 1981—1992 гадах праходзіў службу ў Чырванасцяжнай [[Паўднёвы Каўказ|Закаўказскай]] пагранічнай акрузе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|КДБ СССР]] на розных пасадах: ад [[радавы|радавога]] тэрміновай службы, намесніка начальніка пагранічнай заставы, начальніка пагранічнай заставы да намесніка каменданта — начальніка штаба пагранкамендатуры ў [[Батумі|Батумскім]] пагранатрадзе. У 1992—2008 праходзіў службу ў [[Смаргонь|Смаргонскім]] пагранічным атрадзе, пачынаў начальнікам пагранкамендатуры «Астравец», з 2004 года займаў пасаду камандзіра пагранічнага атрада. Пад яго камандаваннем атрад дамогся ганаровага звання «Перадавая часць органаў пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь»<ref>[https://www.ostrovets.by/news/novosti/news26911.html От солдата до генерала: председатель Госпогранкомитета Анатолий Лаппо рассказал о своей службе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220929070939/https://www.ostrovets.by/news/novosti/news26911.html |date=29 верасня 2022 }} // Астравецкая праўда</ref>. Прымаў удзел у стварэнні першага ў краіне Кіналагічнага цэнтра органаў пагранічнай службы Рэспублікі Беларусь у 1995 годзе<ref>[https://www.sb.by/articles/tam-gde-nachinaetsya-strana.html Интервью Председателя Госпогранкомитета Анатолия Лаппо накануне профессионального праздника] // sb.by</ref>. У 2008 годзе прызначаны на пасаду намесніка начальніка галоўнага аператыўнага ўпраўлення [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі]], з 2014 года — намеснік старшыні Дзяржаўнага пагранічнага камітэта. У 2010 годзе прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]]а. 29 снежня 2016 года быў прызначаны старшынёй [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{cite web|url = http://blr.belta.by/president/view/anatol-lapo-naznachany-starshynej-dzjarzhpagrankamiteta-54241-2016/ |title = Анатоль Лапо назначаны старшынёй Дзяржпагранкамітэта |date = 29.12.2016|publisher = Тэлеграфнае агенцтва Белта}}</ref>. У кастрычніку 2020 года прысвоена воінскае званне генерал-лейтэнант<ref>{{Cite web |url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prysvoiu-zvanni-general-lejtenanta-lapo-tertelju-i-hreninu-93356-2020/ |title=belta.by |access-date=3 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128203336/https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prysvoiu-zvanni-general-lejtenanta-lapo-tertelju-i-hreninu-93356-2020/ |archive-date=28 студзеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. 2 снежня 2021 года Міністэрства фінансаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўключыла Анатоля Лапо ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|амерыканскі санкцыйны спіс]]<ref>{{cite web|title=ЗША, Канада і Брытанія ўвялі новыя санкцыі супраць Беларусі|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281292|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|access-date=2021-12-11}}</ref>. Таксама ён трапіў пад санкцыі [[Канада|Канады]]<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref> і ў [[чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281293|title=ЕС прыняў пяты пакет санкцый супраць Беларусі ў сувязі з міграцыйным крызісам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|access-date=2021-12-23}}</ref>. 20 снежня Лапо ў свой санкцыйны спіс уключыла Швейцарыя<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. 22 снежня да адпаведнага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Сербія, Чарнагорыя<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=282093|title=Яшчэ некалькі еўрапейскіх краін далучыліся да пятага санкцыйнага пакета Еўразвязу, у тым ліку прарасійская Сербія|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-23|access-date=2021-12-23}}</ref><ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/12/22/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-12-22|access-date=2021-12-23|language=en}}</ref>. У 2022 годзе санкцыі супраць яго ўвялі [[Японія]] і [[Украіна]]<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/38/ |title=ЛАППО Анатолій Петрович |access-date=8 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408220524/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/38/ |archive-date=8 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. 30 мая 2023 года быў вызвалены ад пасады старшыні Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Беларусі<ref>[https://www.belarus.kp.ru/online/news/5293034/ Аляксандр Лукашэнка выказаўся аб будучыні экс-кіраўніка Дзяржпагранкамітэта Анатоля Лапо]</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны шэрагам дзяржаўных узнагарод СССР і Рэспублікі Беларусь, сярод якіх [[ордэн «За службу Радзіме»]] ІІІ ступені (2008), [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медалі «За бездакорную службу»]] І і ІІ ступеняў (2003), [[медаль «За баявыя заслугі»]], [[медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай мяжы СССР»]], юбілейныя медалі і іншыя, [[ордэн Свяціцеля Кірыла Тураўскага]] II ступені (2013, [[Беларуская праваслаўная царква]])<ref>[http://church.by/images/_conten/2014/11/6-15872/mev-2013-4.pdf Минские епархиальные ведомости № 4 (107)/2013 — С. 11]</ref>. У 2022 годзе прысвоена ганаровае званне «[[Заслужаны пагранічнік Рэспублікі Беларусь]]»<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32200180 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 20 мая 2022 года № 180 «Аб узнагароджанні»]</ref>. == Сям’я == Выхоўвае двух дачок<ref>[http://www.skpw.ru/sections/skpw/pv/belarus.html Председатель Государственного пограничного комитета Республики Беларусь генерал-лейтенант ЛАППО Анатолий Петрович] // Совет командующих пограничными войсками</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://gpk.gov.by/gpk/rukovodstvo/ Біяграфічная даведка на сайце Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170101155416/http://gpk.gov.by/news/gpk/25357/ |date=1 студзеня 2017 }} {{Старшыні ДПК РБ}} {{DEFAULTSORT:Лапо Анатоль Пятровіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Пагранічнікі]] [[Катэгорыя:Лідскі пагранічны атрад]] [[Катэгорыя:Заслужаныя пагранічнікі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] kqdc3hlukmcn89md93i5rezcg5mbk8d 0 467356 5166816 5163950 2026-07-17T01:54:37Z 5166816 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Эйсмант}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Наталля Мікалаеўна Эйсмант | імя пры нараджэнні = Наталля Мікалаеўна Сялюн | тытул = [[Прэс-сакратар Прэзідэнта Беларусі|Прэс-сакратар Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] | перыядпачатак = [[6 лістапада]] [[2014]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] }} '''Наталля Мікалаеўна Э́йсмант''', па нараджэнні '''Сялюн'''<ref>https://www.samara.kp.ru/daily/27230/4358013/</ref>, псеўданім на тэлебачанні — '''Кірса́нава''' (нар. {{ДН|16|2|1984}}, {{МН|Мінск||}}) — беларуская [[тэлевядучы|тэлевядучая]], прэс-сакратарка [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Біяграфія == Нарадзілася 16 лютага 1984 года ў [[Мінск]]у. Скончыла [[Мінскае музычнае вучылішча]], у 2007 г. — [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў]] па спецыяльнасці «Акцёр драматычнага тэатра і кіно». У мінскім [[Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр|Беларускім дзяржаўным акадэмічным музычным тэатры]] выконвала дзіцячыя ролі<ref name="udf">[http://udf.by/news/main_news/112718-press-sekretar-lukashenko-naznachenie-neozhidannoe-no-v-etom-est-smysl.html Пресс-секретарь Лукашенко: Назначение неожиданное, но в этом есть смысл] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180312010557/http://udf.by/news/main_news/112718-press-sekretar-lukashenko-naznachenie-neozhidannoe-no-v-etom-est-smysl.html |date=12 сакавіка 2018 }}</ref>. З 2007 года працавала рэдактарам агенцтва тэлевізійных навін, карэспандэнтам спецыяльнага аддзела выпуску галоўнай дырэкцыі «{{нп3|Агенцтва тэлевізійных навін|Агенцтва тэлевізійных навін|ru|Агентство Телевизионных Новостей}}» [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Беларусі|Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Беларусі]]. Вяла выпускі мінскіх «[[Навіны рэгіёна|Навін рэгіёна]]», выніковую інфармацыйную праграму «[[Панарама, тэлепраграма|Панарама]]» і разам з мужам [[Іван Эйсмант|Іванам Міхайлавым (Эйсмантам)]] інфармацыйна-аналітычную праграму «[[Галоўны эфір, тэлепраграма|Галоўны эфір]]»<ref name="udf" />. Працавала таксама ў праграме «Пра мастацтва»<ref name="belarusprofile">[http://belarusprofile.com/ru/profile/eysmont-natalya-nikolaevna Эйсмонт Наталья Николаевна]</ref>. [[6 лістапада]] [[2014]] года прызначана [[Прэс-сакратар прэзідэнта Беларусі|прэс-сакратаром прэзідэнта Беларусі]]<ref name="belta">[http://www.belta.by/president/view/nataljja-ejsmont-naznachena-press-sekretarem-prezidenta-belarusi-58142-2014 Наталья Эйсмонт назначена пресс-секретарем Президента Беларуси]</ref>. У пачатку 2017 г. яе функцыі былі пашыраны: паводле ўказа прэзідэнта № 40, у іх пералік былі ўключаны каардынацыя дзейнасці буйных дзяржаўных [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], фарміраванне праз СМІ грамадскай думкі пра дзейнасць прэзідэнта і г.д. Прэс-сакратар стаў прыраўноўвацца паводле паўнамоцтваў да памочніка прэзідэнта<ref>https://news.tut.by/economics/531785.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210112144156/https://news.tut.by/economics/531785.html |date=12 студзеня 2021 }}</ref> Палітолаг [[Уладзімір Рубінчык|Вольф Рубінчык]] адзначыў у сувязі з гэтым пашырэннем, што Н. Эйсмант «увойдзе, умоўна, у сямёрку самых уплывовых дзяржаўных службоўцаў, хоць дагэтуль наўрад ці трапляла ў дваццатку»<ref>https://belisrael.info/?p=9806</ref>. Выказванні Наталлі Эйсмант пра [[Дыктатура|дыктатуру]] як магчымы «[[брэнд]]» Беларусі, пра «запыт» на дыктатуру ў свеце, зробленыя ў сакавіку 2019 года, атрымалі ў Беларусі розгалас, падвергнуты жорсткай крытыцы і асмяянню<ref>{{Cite web |url=http://www.sn-plus.com/ru/page/viewpoint/9242/ |title=Архіўная копія |access-date=18 студзеня 2022 |archive-date=12 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812173951/http://www.sn-plus.com/ru/page/viewpoint/9242/ |url-status=dead }}</ref><ref>https://naviny.by/article/20190310/1552235912-baynet-shutit-diktatura-nash-bred {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190416124253/https://naviny.by/article/20190310/1552235912-baynet-shutit-diktatura-nash-bred |date=16 красавіка 2019 }}</ref>. У красавіку 2024 года была выбрана дэлегаткай на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Беларускі саюз жанчын|Беларускага саюза жанчын]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. == Дачыненне да забойства Рамана Бандарэнкі == {{main|Раман Ігаравіч Бандарэнка}} Паводле дадзеных «[[BYPOL]]», праз атрыманыя аўдыёзапісы і {{нп3|Аўтаматызаваная сістэма аплаты|білінг|uk|Автоматизована система розрахунків}} нумароў мабільных тэлефонаў аб’яднанню ўдалося дакладна ўсталяваць кола асоб, якія маюць дачыненне да забойства мінчука Рамана Бандарэнкі, які памёр у шпіталі пасля таго, як быў збіты<ref name="tut-6442">{{cite web|language=ru|url=https://news.tut.by/society/710991.html|title=Месяц после гибели Романа Бондаренко. Что мы выяснили за это время?|date=2020-12-12|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212205234/https://news.tut.by/society/710991.html|archive-date=2020-12-12|access-date=2020-12-12|url-status=live}}</ref>. Эйсмант уваходзіць у гэты лік<ref>[https://aperturescience.ru/threads/predvaritelnaja-proverka-bypol-po-faktu-smerti-romana-bondarenko.566222/ Предварительная проверка BYPOL по факту смерти Романа Бондаренко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210803163048/https://aperturescience.ru/threads/predvaritelnaja-proverka-bypol-po-faktu-smerti-romana-bondarenko.566222/|date=3 жніўня 2021}}</ref><ref name="bypol">{{cite web|language=ru|url=https://news.tut.by/society/716569.html|title=«Нет, алкоголем не пахнет вообще». BYPOL опубликовал свое расследование по факту смерти Романа Бондаренко|date=2021-01-27|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127203928/https://news.tut.by/society/716569.html|archive-date=2021-01-27|access-date=2021-01-27|url-status=live}}</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 6 лістапада 2020 года Эйсмант была ўключана ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://www.svoboda.org/a/30933981.html|title=ЕС ввёл санкции против Александра Лукашенко и его сына|date=2020-11-06|publisher=Радио Свобода|access-date=2021-09-04}}</ref>. [[Савет Еўрапейскага саюза]] прызнаў Эйсмант адказнай за каардынацыю медыя-дзейнасці Лукашэнкі, уключаючы падрыхтоўку заяў і арганізацыю публічных выступленняў, падтрымку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], у тым ліку ў межах кампаніі рэпрэсій і запалохвання, якая праводзіцца дзяржаўным апаратам пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|publisher=[[EUR-Lex]]|access-date=2021-09-04}}</ref>. Згодна з рашэннем ЕС, у прыватнасці, сваімі публічнымі заявамі ў абарону прэзідэнта і крытыкай актывістаў апазіцыі, а таксама мірных дэманстрантаў, зробленымі пасля прэзідэнцкіх выбараў, яна паспрыяла сур’ёзнаму падрыву дэмакратыі і вяршэнства закону ў Беларусі<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council implementing regulation (EU) 2020/1648 of 6 November 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 370 I]</ref>. 24 лістапада 2020 года да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/24/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-24|access-date=2021-09-08|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Эйсмант у свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref><ref>{{cite web|title=Belarus sanctions|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/11/belarus-sanctions.html|publisher={{нп3|Урад Канады|Урад Канады|pl|Rząd Federalny Kanady}}|date=2020-11-06|access-date=2021-09-08|language=en|archive-date=2 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210902200510/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/11/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года таксама была ўнесена ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621 Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions] — [[Міністэрства фінансаў ЗША]], 06/21/2021</ref><ref>[https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus] — [[Міністэрства фінансаў ЗША]], 06/21/2021</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://tass.com/world/1305441|title=EU, UK, US, Canada, roll out joint statement on sanctions against Minsk|date=2021-06-21|publisher={{нп3|TASS|TASS|pl|TASS}}|access-date=2021-09-04}}</ref>. У 2022 годзе ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскім уварваннем ва Украіну]] супраць Эйсмант увялі санкцыі Японія, Украіна і Новая Зеландыя<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/476/ |title=ЕЙСМОНТ Наталія Миколаївна |access-date=7 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407164709/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/476/ |archive-date=7 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2022/0074/latest/LMS659655.html|title=Russia Sanctions Regulations 2022|language=en|date=2022-11-22|access-date=2022-11-29|website=New Zealand Legislation}}</ref>. == Асабістае жыццё == З 2010 года ў шлюбе з тэлевядучым [[Іван Міхайлавіч Эйсмант|Іванам Міхайлавічам Эйсмантам]]<ref name="kp">[http://www.kp.by/daily/24561/735933/ На свадьбе ведущих Первого канала хозяйничала милиция]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Эйсмант Наталля Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Постаці Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра]] [[Катэгорыя:Прэс-сакратары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] 55tlcptob945brdd8hbwousd73xrtlk 0 468730 5166830 5032457 2026-07-17T05:22:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166830 wikitext text/x-wiki {{Музыкант|Імя=Слава Корань|Подпіс=|Лога=|Выява=|Апісанне выявы=|Поўнае імя=|Дата нараджэння=[[16 снежня]] [[1955 год у гісторыі музыкі|1955]]|Месца нараджэння=|Дата смерці=|Месца смерці=|Гады=[[1981 год у гісторыі музыкі|1981]]-па сённяшні дзень|Нацыянальнасць=Беларус|Краіна=Беларусь|Прафесіі=|Інструменты=[[Гітара]]|Жанры=[[Рок]]|Псеўданімы=|Калектывы=[[Бонда (гурт)|Бонда]]<br>[[ULIS]]|Супрацоўніцтва=[[Новае Неба]]<br>[[Кася Камоцкая]]|Лэйблы=|Сайт= }} '''Слава Корань''', поўнае імя '''Вячаслаў Корань''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[Рок-музыка|рок]]-музыкант. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Пскоў|Пскове]] ў сям’і настаўніцы і лекара. Скончыў школу № 30 у [[Мінск]]у, потым факультэт аўтаматыкі і вылічальнай тэхнікі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|Мінскага радыётэхнічнага інстытуту (РТІ)]] па спецыяльнасці «Аўтаматызаваныя сістэмы кіравання». Вучыўся граць на [[фартэпіяна]] ў музычнай школе №1 у Мінску (1962—1969), але зразумеў, што фартэпіяна яму не даспадобы і пераключыўся на [[Гітара|гітару]]. Працуе музычным дырэктарам [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрапейскага радыё для Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/content/kantakt|title=Кантакты - Europejskie Radio dla Białorusi Sp. z o.o.|website=euroradio.fm}}</ref>. Жанаты, мае сына. == Творчасць == У [[1968 год у гісторыі музыкі|1968]] годзе пачаў граць у школьнай групе, працягнуў музычныя эксперыменты ў РТІ. У [[1981 год у гісторыі музыкі|1981]] годзе заснаваў гурт [[Ліфт, гурт|Ліфт]], які выступаў у мінскім кафэ «Мерыдыян» пад «дахам» арганізацыі «Арыентыр». У той час у Мінску было толькі тры кавярні, дзе гралі жывыя групы: «Мерыдыян», «Сузор’е» і кавярня Беларускага політэхнічнага інстытуту. У [[1982 год у гісторыі музыкі|1982]] годзе стаў гітарыстам групы «Студия 7» — гурта Беларускага тэатральна-мастацкага інстытуту, які ў [[1984 год у гісторыі музыкі|1984]] годзе стаў называцца «[[Бонда (гурт)|Бонда]]». Сышоў з «Бонды» ў [[1988 год у гісторыі музыкі|1988]] годзе разам з [[Сяргей Краўчанка|Сяргеем Краўчанкам]] і [[Валерый Цініцкі|Валерам Цініцкім]] і з імі, а таксама [[Фелікс Аксёнцаў|Феліксам Аксёнцавым]], [[Кірыл Шэвандо|Кірылам Шэвандо]] і [[Андрэй Патрэй|Андрэем Патрэем]] стварыў гурт [[ULIS]], у якім грае дагэтуль. У [[1993 год у гісторыі музыкі|1993]] годзе адбыўся раскол гурта, падчас якога з ULIS сышлі ўсе музыкі, апроч Славы Кораня, які ўзяў на сябе функцыі вакаліста і аўтара тэкстаў, што даволі неадназначна ўспрыняла наваколле. ULIS набраў новы склад, які неаднаразова мяняўся. == Ацэнкі == Падчас імпрэзы з гуртом «[[Hasta La Fillsta]]» на «[[СТБ]]» у 2010 годзе яго вакалістка і музычная журналістка [[Вольга Эдуардаўна Самусік|Вольга Самусік]] назвала Кораня ''«найвялікшым рок-музыкам Беларусі»''<ref>{{Cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-hasta-la-fillsta%C2%BB-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-playboy%C2%BB-%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83-%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%BE|title=Ольга Самусик (группа «Hasta La Fillsta»): Для «Playboy» могу сняться бесплатно|date=2010-06-13|publisher=[[СТБ]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120530234634/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B3%D0%B0-%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%B8%D0%BA-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-hasta-la-fillsta%C2%BB-%D0%B4%D0%BB%D1%8F-playboy%C2%BB-%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%83-%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BD%D1%8F%D1%82%D1%8C%D1%81%D1%8F-%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%BE|archive-date=30 мая 2012|access-date=2020-01-08|url-status=live}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Д.П.]] |частка = КОРАНЬ ВЯЧАСЛАЎ (Корень Вячеслав, Koran Viachaslau) |загаловак = Энцыклапедыя беларускай папулярнай музыкі |адказны = уклад. [[Зміцер Альбертавіч Падбярэзскі|Дз. Падбярэзскі]] і інш |месца = [[Мінск]] |выдавецтва = [[Зміцер Колас]] |год = 2008 |старонкі = 141–142 |старонак = 368 |isbn = 978-985-6783-42-8 |тыраж = 2000 |мова=be }} == Спасылкі == * [http://strider-first.livejournal.com/ Блог Славы Кораня] * [http://tuzinfm.by/zhamerun/385/slava-koran-adznachaje-60-hodzdzie-videa.html СЛАВА КОРАНЬ АДЗНАЧАЕ 60-ГОДЗЬДЗЕ! (ВІДЭА)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170710231842/http://tuzinfm.by/zhamerun/385/slava-koran-adznachaje-60-hodzdzie-videa.html |date=10 ліпеня 2017 }} / [[Тузін Гітоў|Тузін гітоў]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{ULIS}} {{DEFAULTSORT:Корань Слава}} [[Катэгорыя:Гітарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДУІР]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты Беларусі]] 3um62yqfkvzbdtjjdj6aiydzerpe39s 0 468974 5166784 4666150 2026-07-17T01:19:44Z ~2026-40183-94 171244 5166784 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Баразенка Аляксандр Аляксандравіч''' (нар. {{ДН|9|5|1988}}, [[Пінск]], [[Беларусь]]) — незалежны журналіст, [[вязень сумлення]]<ref name="svaboda.org">https://www.svaboda.org/a/1734258.html Што азначае прызнаньне беларускіх удзельнікаў «працэсу 14» вязьнямі сумленьня?</ref>, [[Палітычныя зняволеныя|беларускі палітвязень]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 9 мая 1988 года ў г. [[Пінск]]у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцскай вобласці]]. У 2006-м скончыў сярэднюю школу СШ № 11 г. [[Пінск]]а і паступіў на [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэт міжнародных адносінаў]] [[БДУ]]. Спецыяльнасць — «Культуралогія і германістыка». Быў актывістам грамадзянскай кампаніі [[За Свабоду (рух)|«За свабоду»]] і [[Еўрапейская Беларусь|«Еўрапейская Беларусь»]]. 01.06.2007 г. быў затрыманы за ўдзел у акцыі супраць адмены ільготаў і арыштаваны на трое сутак. Адмовіўся ад прапановы супрацоўнічаць з [[КДБ]]. У кастрычніку 2007 г. быў адлічаны з універсітэту з палітычных прычынаў. У 2007—2008 гг. вучыўся па [[праграма Каліноўскага|праграме К. Каліноўскага]] ва [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Уроцлаўскім універсітэце]] ([[Польшча]]) на палітолага. Жыве ў [[Мінск]]у. З 2009 года працуе журналістам тэлеканала [[Белсат]]. Здымаў падзеі ў [[Кіеў|Кіеве]] на [[Еўрамайдан]]е ў крытычныя дні ў лютым 2014 г., калі адбыліся сутыкненні пратэстантаў з паліцыяй, што прывяло да масавых ахвяраў<ref>http://belsat.eu/news/u-dzen-kali-pachali-stralyats-kozhny-chalavek-stausya-barykadayu/ «У дзень, калі пачалі страляць, кожны чалавек стаўся барыкадаю»</ref>. Здымаў рэферэндум у [[Крым]]е. Пабываў у гарачых кропках на Усходзе [[Украіна|Украіны]].<ref>http://media-polesye.by/relax/aleksandr-borozenko-glyadya-na-proishodyashchee-skvoz-kameru-nuzhno-ostavatsya-chelovekom {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140809005705/http://media-polesye.by/relax/aleksandr-borozenko-glyadya-na-proishodyashchee-skvoz-kameru-nuzhno-ostavatsya-chelovekom |date=9 жніўня 2014 }}</ref> == Пераслед == Будучы студэнтам Уроцлаўскага ўніверсітэта, А. Баразенка праходзіў у якасці абвінавачванага па [[справа 14-ці|«справе 14-ці»]] яшчэ на пачатку 2008 г. Крымінальная справа за ўдзел у акцыі ў падтрымку прадпрымальнікаў, якая адбылася 10 студзеня 2008 г., была ўзбуджаная адразу па двух артыкулах [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса РБ]] : па ч. 1 арт. 342 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] — «Арганізацыя альбо актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак» і ч. 2 арт. 339 — «Хуліганства, учыненае групай асобаў альбо звязанае з супрацівам». Статус падазраванага, а пасля і абвінавачанага, па дадзенай крымінальнай справе атрымалі 14 моладзевых актывістаў: Міхась Пашкевіч, Таццяна Цішкевіч, Міхась Субач, Алесь Чарнышоў, Алесь Стральцоў, [[Павел Вінаградаў|Вінаградаў Павел]], Аляксей Бондар, Аляксандр Баразенка, Максім Дашук, [[Арцём Сяргеевіч Дубскі|Арцём Дубскі]], Уладзімір Сяргееў, Міхась Крываў, Антон Койпіш і [[Андрэй Кім|Кім Андрэй]]. Большасць гэтых актывістаў, у тым ліку і Баразенка, напачатку былі прыцягнутыя да адміністрацыйнага арышту тэрмінам да 15 сутак за ўдзел у мітынгу прадпрымальнікаў, а Цішкевіч правяла за кратамі ажно 20 сутак. Падчас судовых працэсаў над іншымі абвінавачванымі па гэтай справе, якія праходзілі ў красавіку і ў маі 2008 г., Баразенка знаходзіўся ў [[Польшча|Польшчы]]. Адносна яго справа была прыпыненая. За «ўхіленне ад яўкі да следчага» 12 мая 2008 г. адносна яго была прынята пастанова аб узяцці пад варту, і ён быў абвешчаны ў вышук. Не гледзячы на пагрозу для свабоды, вырашыў вярнуцца, і праз [[Украіна|Украіну]] і [[Расія|Расію]] вяртаецца ў Беларусь. 27 кастрычніка 2008 г. Баразенка разам з адвакатам [[Павел Сапелка|Паўлам Сапелкам]] добраахвотна з’явіўся да следчага, быў затрыманы і накіраваны ў следчы ізалятар. Трымаў [[галадоўка|галадоўку]]. Эўракамісар Беніта Ферэра-Вальднэр заклікала беларускія ўлады вызваліць А. Баразенку, зазначыўшы, што «важна, каб [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]] заставалася краінай без [[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)|палітычных зняволеных]] і паважала свабоду выказванняў, аб’яднанняў і сходаў». Не гледзячы на міжнародную рэакцыю, Баразенка паўтара месяца да суда знаходзіўся пад вартай. Суд над А. Баразенкам пачаўся 8 снежня 2008 г. у [[Суд Цэнтральнага раёна (Мінск)|судзе Цэнтральнага раёна Мінска]] (суддзя — Наталля Вайцяховіч). Моладзевы актывіст быў асуджаны да аднаго году абмежавання волі без накіравання ў папраўчую ўстанову і вызвалены ў зале суда.<ref>https://www.svaboda.org/a/1357901.html Аляксандар Баразенка на волі</ref> [[Міжнародная амністыя]] абвясціла вязнямі сумлення ўсіх асуджаных да абмежавання волі фігурантаў так званага «працэса 14-ці».<ref name="svaboda.org"/> Затрымліваўся падчас «[[Рэвалюцыя праз сацыяльную сетку|маўклівых акцый]]» у [[Мінск]]у у 2011 г.<ref>https://www.svaboda.org/a/24243367.html «Рэвалюцыя праз сацыяльную сетку»</ref> 19 снежня 2011 г. А. Баразенка затрымліваўся каля будынку [[КДБ Беларусі|КДБ]] падчас здымак перфомансу актывістак Femen<ref>http://naviny.by/rubrics/society/2011/12/19/ic_articles_116_176218 FEMEN — белорусским женщинам: раздевайтесь, побеждайте!</ref>. Яго даставілі ў [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнае РУУС Мінска]], потым адпусцілі. 28 кастрычніка 2011 г. Баразенка быў выкліканы на гутарку ў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральную пракуратуру РБ]] у сувязі з ягонай журналістцкай дзейнасцю з тэлеканалам «[[Белсат]]». Затрымалі 8 студзеня 2012 г. каля будынка [[КДБ Беларусі|КДБ]] у [[Мінск]]у падчас здымак сюжэта аб адзіночным пікеце актывіста грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Мікіты Каваленкі ў падтрымку палітвязняў [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]]. Паводле арт. 23-24 Кодэкса аб адміністрацыйных правапарушэннях РБ асуджаны судом [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральнага раёна г. Мінска]] (суддзя — А. Хадановіч) на 11 сутак адміністрацыйнага арышту.<ref>http://belapan.by/archive/2012/01/09/521681/{{Недаступная спасылка}} Задержанные возле КГБ Александр Борозенко и Никита Коваленко наказаны административными арестами</ref> 21.02.2013 пракуратура Мінска вынесла папярэджанне незалежнаму тэлеаператару Баразенку за супрацоўніцтва з «[[Белсат]]ам» без акрэдытацыі.<ref>http://5min.by/news/prokuratura-minska-vinesla-preduprezhdenie-nezavisimomu.html{{Недаступная спасылка}} ПРОКУРАТУРА ВЫНЕСЛА ПРЕДУПРЕЖДЕНИЕ БОРОЗЕНКО ЗА СЮЖЕТ ДЛЯ «БЕЛСАТА»</ref> 25 сакавіка 2017 г. Баразенка быў затрыманы, калі асвятляў разгон сілавікамі ў цэнтры [[Мінск]]а людзей, якія сабраліся адсвяткаваць [[Дзень Волі]] — 99-ю гадавіну абвяшчэння [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Акцыя была кульмінацыяй [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстаў у Беларусі]] ў 2017 г. Быў асуджаны [[Суд Маскоўскага раёна (Мінск)|судом Маскоўскага раёна Мінска]] (суддзя — Таццяна Мотыль) на 15 сутак адміністрацыйнага арышту па абвінавачванні ў дробным хуліганстве. У знак пратэсту абвясціў галадоўку.<ref>http://www.bbc.com/russian/news-39426187 Задержанный в Минске журналист объявил голодовку</ref><ref>http://belsat.eu/news/syonnya-sud-nad-alyaksandram-barazenkam/ Аляксандру Баразенку прысудзілі 15 содняў. Ён працягне галадоўку</ref> 5 красавіка 2017 г. у [[Мінскі гарадскі суд|Мінскім гарадскім судзе]] разгледжана касацыйная скарг Баразенкі. Суддзя гарадскога суда не прыняў доказы невінаватасці Баразенкі і пакінуў папярэдняе рашэнне [[Суд Маскоўскага раёна (Мінск)|суда Маскоўскага раёна Мінска]] ў сіле.<ref>http://belsat.eu/news/sud-razgledzits-skargu-zatrymanaga-zhurnalista-belsatu-alyaksandra-barazenki/ Суд не задаволіў скаргу затрыманага журналіста «Белсату» Аляксандра</ref> 10 кастрычніка 2017 г. Баразенка быў асуджаны [[Суд Першамайскага раёна (Мінск)|судом Першамайскага раёна Мінска]] (суддзя — Анастасія Папко), па артыкуле Адміністрацыйнага кодэксу РБ пра парушэнне аўтарскіх праў пры выкарыстанні брэнду «Белсат». У яго канфіскавалі відэакамеру і аштрафавалі на 920 рублёў.<ref>http://belsat.eu/ru/news/u-zhurnalista-aleksandra-borozenko-konfiskovali-tehniku-i-dali-shtraf-br-920/ У журналиста Александра Борозенко конфисковали технику и дали штраф Br 920</ref> == Узнагароды == Лаўреат Нацыянальнай прэміі за 2008 г. ў галіне абароны правоў чалавека, заснаванай [[Хартыя'97|Хартыяй’97]] у 1998 годзе.<ref>https://www.svaboda.org/a/1900373.html Хартыя 97 назвала ляўрэатаў</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С. 49—50. * Еднасць абаронцаў волі — Мінск. 2016 — С. 153—155. == Спасылкі == * http://belsat.eu/ru/about/aleksandr-borozenko/ * https://baj.by/be/content/soyuz-zhurnalistov-ukrainy-trebuet-ot-lukashenko-osvobozhdeniya-zhurnalista-belsata {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170331174651/https://baj.by/be/content/soyuz-zhurnalistov-ukrainy-trebuet-ot-lukashenko-osvobozhdeniya-zhurnalista-belsata |date=31 сакавіка 2017 }} * http://spring96.org/ru/news/86628 * http://nashaniva.by/?c=ar&i=189278&lang=ru * https://sputnik.by/society/20170312/1027827317/semochnaya-gruppa-telekanala-belsat-zaderzhana-v-orshe.html * http://belsat.eu/news/alyaksandra-barazenku-ne-padkasili-15-sodnyau-yon-vyjshau-i-zrabiu-prapanovu-svayoj-dzyauchyne/ * https://spring96.org/files/book/be/viazni.pdf * https://news.tut.by/society/267651.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140916235947/http://news.tut.by/society/267651.html |date=16 верасня 2014 }} {{DEFAULTSORT:Баразенка Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Вязні сумлення]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] 4ky9rcs6tma46bf1ozbijn2v1jw69by 0 469439 5166791 5148393 2026-07-17T01:28:29Z 5166791 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Вадзім Кабанчук | Арыгінал імя = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = [[Беларусь]] | Адукацыя = Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = | Партыя = | Асноўныя ідэі = | Род дзейнасці = | Бацька = | Маці = Таісія Кабанчук | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = Нацыянальная прэмія у галіне абароны правоў чалавека імя [[Віктар Івашкевіч|Віктара Івашкевіча]] | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Вадзім Міхайлавіч Кабанчук''' (нар. {{ДН|29|11|1974}}, [[Бабруйск]], [[Беларусь]]) — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартыўна-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», сябра «[[Малады Фронт|Маладога фронту]]», сябра [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|БХД]], [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень Беларусі]]. Намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]<ref>{{Cite web |url=https://belsat.eu/programs/27-05-2022-kalinoutsy-zbirayutstsa-pastavits-kropku-u-gistoryi-lukashenki/ |title=Каліноўцы збіраюцца паставіць кропку ў гісторыі Лукашэнкі |website=[[Белсат]] |archive-date=2023-12-03 |access-date=2025-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203075423/https://belsat.eu/programs/27-05-2022-kalinoutsy-zbirayutstsa-pastavits-kropku-u-gistoryi-lukashenki/ |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Кабанчук нарадзіўся 29 лістапада 1974 года ў Бабруйску. Скончыў [[Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]] ў [[Мінск]]у. У 1990-я гады — актывіст «[[Малады Фронт|Маладога фронту]]», актыўна ўдзельнічаў у акцыях [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускай дэмакратычнай апазіцыі]]. Актывіст аргкамітэта па стварэнні партыі «[[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]]». 12 кастрычніка 1997 года, неўзабаве пасля «Маршу пустых каструль», Кабанчук арыштаваны за ўдзел у акцыях апазіцыі 10 сакавіка і 23 сакавіка 1997 года з нагоды [[Дзень Волі|Дня Волі]]. Актывіста зняволілі ў [[СІЗА-1]] у [[Мінск]]у і калываннямі схілялі да супрацоўніцтва з [[КДБ Беларусі|КДБ]]. Кабанчуку прад’явілі абвінавачванні па артыкуле 186.3 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] («арганізацыя альбо актыўны ўдзел у групавых дзеяннях, якія груба парушаюць грамадскі парадак») і ч. 2 артыкула 187 КК РБ («супраціў супрацоўніку міліцыі пры выкананні ім службовых абавязкаў, звязаны з гвалтам альбо пагрозай прымянення гвалту»). Яго абвінавацілі ў нападзе на капітана міліцыі ў цывільным, які рабіў відэаздымкі падчас дэманстрацыі 23 сакавіка 1997 года. Народны паэт [[Беларусь|Беларусі]] [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]] 14 снежня 1997 года напісаў і прысвяціў сябрам «Маладога Фронту», якія знаходзіліся ў зняволенні, Аляксею Шыдлоўскаму, Вадзіму Лабковічу і Вадзіму Кабанчуку верш «Люблю Беларусь!» 23 снежня 1997 г. выканаўчы дырэктар [[Human Rights Watch|Хьюман Райтс Вотч]] звярнуўся да [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Лукашэнкі]] з заклікам спыніць пераслед і незаконныя арышты сяброў арганізацыі «[[Малады фронт|Малады фронт»]] [[Вадзім Лабковіч|Вадзіма Лабковіча]], [[Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі|Аляксея Шыдлоўскага]] і Вадзіма Кабанчука<ref>[http://pantheon.hrw.org/legacy/russian/letters/belarus/1997/1223.htm]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 27 сакавіка 1998 года суд прызнаў яго вінаватым у парушэнні грамадскага парадку і супраціўленні міліцыі і асудзіў да трох гадоў пазбаўлення волі з адтэрміноўкай выканання прысуду на два гады. Вызвалены ў зале суда. Узначальваў заснаваную ў кастрычніку 1998 года спартыўна-патрыятычную арганізацыю «Край» радыкальнага кірунку, якая ўтварылася з спартыўнага аддзелу «Маладога Фронту» — СПА «КРАЙ»<ref>{{Cite web|url=https://m.vk.com/topic-34407752_26472648|title=Error |website=m.vk.com}}</ref>. На працягу 2001 года Кабанчук удзельнічаў у працы грамадскай камісіі па расследаванні выкраданняў вядомых беларускіх апазіцыйных дзеячаў [[Юрый Захаранка|Ю. Захаранкі]] і [[Віктар Ганчар|В. Ганчара]], бізнесмена [[Анатоль Сцяпанавіч Красоўскі|А. Красоўскага]] і журналіста [[Дзмітрый Завадскі|Д. Завадскага]]<ref>{{Cite web|url=http://bdg.by/news/news.htm%3F31525,3|title=В.Кабанчук попросил политического убежища в Бельгии|website=[[Белорусская деловая газета]]|url-status=dead}}</ref>. У 2002 годзе Кабанчук папрасіў палітычнага прытулку ў [[Бельгія|Бельгіі]]. Кабанчук браў актыўны ўдзел у жыцці беларускай дыяспары. Быў адным з арганізатараў «Беларуска-Еўрапейскага Задзіночання» ў [[Бельгія|Бельгіі]]. Закладзенае ў [[Антверпен]]е 26.05. 2003 года<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24876660.html|title=Новыя беларускія аб’яднаньні ў Эўропе|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://bdg.by/news/news.htm%3F45624%2C1|title=Белорусская диаспора в Европе становится организованной|website=[[Белорусская деловая газета]]|url-status=dead}}</ref>. Праз некалькі гадоў вярнуўся ў [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]]. Падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]] падтрымаў кандыдата [[Аляксандр Мілінкевіч|Аляксандра Мілінкевіча]]. У [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкія выбары 2010 года]] быў актывістам штаба кандыдата ў прэзідэнты Рэспублікі Беларусь ад [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]] [[Віталь Рымашэўскі|Віталя Рымашэўскага]]. Удзельнік [[Плошча 2010|Плошчы-2010]]. 13 лютага 2011 годзе Кабанчук быў затрыманы на беларуска-літоўскай мяжы ўвечары 13 лютага за тое, што вёз з сабой брашуры аб падзеях у краіне пасля прэзідэнцкіх выбараў. Суткі яго пратрымалі ў {{нп3|Ашмянскае раённае упраўленне ўнутраных спраў|Ашмянскім РАУС|be-x-old|Ашмянскі РАУС}}, спрабуючы абвінаваціць у супраціве супрацоўнікам мытні. Пазней перавезлі ў Мінск у Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў на вул. [[Акрэсціна]]. {{нп3|Суд Маскоўскага раёна (Мінска)|Суд Маскоўскага раёна Мінска|be-x-old|Суд Маскоўскага раёну (Менск)}} асудзіў Кабанчука на 10 сутак адміністрацыйнага арышту за ўдзел у падзеях 19 снежня 2010 года ў [[Мінск]]у. Падчас арышту яго некалькі разоў вазілі на допыты ў [[КДБ Беларусі|КДБ]] як сведку па справе аб «масавых беспарадках», узяўшы падпіску пра неразгалошванне. Сябра аргкамітэту грамадскай кампаніі Народны сход, якая разгарнулася ў 2011 года. 07 кастрычніка 2011 года затрыманы ў Мінску на машыне з улёткамі з праектам рэзалюцыі Народнага сходу, які мусіў адбыцца 08 кастрычніка 2011 года 40 тысяч улётак былі канфіскаваныя<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/24352449.html|title=Затрыманыя ўлёткі з праектам рэзалюцыі Народнага сходу|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. 25 сакавіка 2012 года Кабанчук быў затрыманы перад пачаткам акцыі, прысвечанай [[Дзень Волі|Дню Волі]], каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Опернага Тэатра]] ў [[Мінск]]у. У яго аўтамабілі знаходзіліся візуальныя матэрыялы і расцяжкі, якія планавалася выкарыстоўваць падчас шэсця. Кабанчука пратрымалі ў [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральным РУУС]] каля шасці гадзін і вызвалілі без тлумачэння прычын затрымання. Аўтамабіль, якім ён кіраваў падчас затрымання, застаўся ў міліцыі. Яго праверылі на магчымасць угону<ref>{{Cite web|url=http://www.moyby.com/news/73681/|title=Машину Кабанчука оставили под арестом / Мой BY|date=26.03.2012|website=www.moyby.com}}</ref>. Кабанчук апошнія гады знаходзіцца ва [[Украіна|Украіне]]. Удзельнічае ў ваенных дзеяннях на Усходзе Украіны як добраахвотнік на баку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.racyja.com/hramadstva/khartyya97-uruchyla-premii-za-abaronu/|title=«Хартыя’97» уручыла прэміі за абарону правоў чалавека|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=26.02.2017|access-date=16 красавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220416130750/https://www.racyja.com/hramadstva/khartyya97-uruchyla-premii-za-abaronu/|archivedate=16 красавіка 2022|url-status=dead}}</ref>. З сакавіка 2022 года намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|Батальёну імя Кастуся Каліноўскага]], які пазней быў ператвораны ў полк<ref>{{Cite web |url=https://belsat.eu/in-focus/13-04-2022-miru-ne-budze-nikoli-pakul-isnue-takaya-groznaya-imperyya-yak-raseya-zabity-yashche-adzin-belarus/ |title=«Міру не будзе ніколі, пакуль існуе такая грозная імперыя, як Расея». Забіты яшчэ адзін беларус |website=[[Белсат]] |archive-date=2022-04-14 |access-date=2025-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414190031/https://belsat.eu/in-focus/13-04-2022-miru-ne-budze-nikoli-pakul-isnue-takaya-groznaya-imperyya-yak-raseya-zabity-yashche-adzin-belarus/ |url-status=dead }}</ref>. Пазней пакінуў полк. У жніўні 2024 года заняў пасаду прадстаўніка па абароне і нацыянальнай бяспецы ў [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаным пераходным кабінеце Беларусі]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/348519|title=Замест Сахашчыка ў Аб'яднаным пераходным кабінеце цяпер будзе Кабанчук|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У 2026 годзе яго завочна прыгаварылі да 25 гадоў турмы і буйнога штрафу<ref>{{Cite web |url=https://reform.news/pjaterym-kalinovcam-vynesli-prigorovory-ot-12-do-25-let-kolonii |title=Пятерым калиновцам вынесли пригороворы от 12 до 25 лет колонии |website=[[Reform.news]] |lang=ru}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны Нацыянальнай прэміяй у галіне абароны правоў чалавека імя [[Віктар Івашкевіч|Віктара Івашкевіча]] за 2016 год<ref>{{Cite web|url=https://bchd.info/12253-vadzim-kabanchuk-uznagarodzhany-nacyyanalnay-premiyay-u-galine-abarony-pravou-chalaveka-za-2016-god.html|title=Вадзім Кабанчук узнагароджаны Нацыянальнай прэміяй у галіне абароны правоў чалавека за 2016 год|date=30.11.1}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://harodniaspring.org/be/news/11013|title=Недаступная спасылка Нацыянальная прэмія за абарону правоў чалавека ў 2016 годзе|website=harodniaspring.org}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, [[Медаль ордэна Пагоні|медалём Ордэна Пагоні]] (2024)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Palitviazni.info — 2013. — С.119-120 * Я адзавуся. Укладальнік Сяргей Панізнік — Мінск. 2014. — С.46 == Спасылкі == * {{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=70683|title=Затрыманы актывіст БХД Вадзім Кабанчук|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}} * [https://palitviazni.info/viazen/vadzim-kabanczuk Вадзім Кабанчук — Свабоду палітвязьням!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220014825/https://palitviazni.info/viazen/vadzim-kabanczuk |date=20 лютага 2017 }} * https://docs.rferl.org/be-BY/2010/03/22/adzin_dzen_palitviaznia.pdf * http://inosmi.ru/sngbaltia/20121029/201532031.html * [http://old.memo.ru/hr/politpr/lists1/belorus.htm Списки лиц, преследуемых по политическим мотивам]{{Недаступная спасылка}} {{Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кабанчук Вадзім}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БНТУ]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Полк Каліноўскага]] [[Катэгорыя:Асобы Аб’яднанага пераходнага кабінета Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём ордэна Пагоні]] ggqy5tyusa3u4dl52gyk0y1o6845c6w 0 485353 5166866 4975346 2026-07-17T07:57:27Z Amherst99 6180 /* */ 5166866 wikitext text/x-wiki '''Інтэрнэт-крама''', або '''анлайн-крама''' ({{lang-en|online shop}}) — [[сайт]], праз які [[юрыдычная асоба]] ажыццяўляе [[гандаль]] таварамі або паслугамі праз сетку [[Інтэрнэт]]. Дазваляе карыстальнікам [[анлайн]], праз [[браўзер]] або [[Мабільная праграма|мабільную праграму]], ствараць заказы на тавары. Для аплаты заказу анлайн-крамы звычайна прапануюць некалькі спосабаў, сярод іх аплата [[наяўныя грошы|наяўнымі грашыма]] пры атрыманні заказу, [[Банкаўская картка|банкаўскай карткай]] або праз электронныя плацежныя сістэмы, такія як [[АРІП]] або [[PayPal]]. Анлайн-крама можа быць дапаўненнем да стацыянарнай крамы ці сеткі крам. Напрыклад, анлайн-крамы маюць такія кампаніі як [[IKEA]], Walmart і [[Victoria’s Secret]]. Або наадварот, стацыянарныя крамы могуць з'явіцца ўжо пасля развіцця анлайн-крамы, як гэта адбылося з беларускай кампаніяй [[OZ]].<ref>{{cite web|url = https://oz.by/about/|title = OZ Приносит радость |publisher = OZ.by|access-date = 2025-02-05|language = ru }}</ref> У розных краінах продаж тавару анлайн мае пэўныя абмежаванні. Так, у Беларусі забаронены продаж алкаголю і тытунёвых вырабаў праз Інтэрнэт. У іншых краінах забарона распаўсюждваецца таксама на [[зброя|зброю]], ювелірныя вырабы і іншыя рэгуляваныя тавары. '''Анлайн-маркетплэйс''' ({{lang-en|online marketplace}}) вельмі падобны да анлайн-крамы сваёй функцыянальнасцю. Аднак розніца паміж імі ў тым, што праз маркетплэйс гандаль ажыццяўляе мноства прадпрымальнікаў і пастаўшчыкоў. Маркетплэйс не валодае таварам, ён выступае пляцоўкай для размяшчэння аб'яў і дае гандлярам просты спосаб атрымання аплаты за тавар. Сусветна вядомыя такія маркетплэйсы як [[Amazon.com]], [[EBay]] і AliExpress. У Беларусі дзейнічаюць [[Onliner.by]], Wildberries і Ozon.<ref>{{cite web |date = 2022-05-27|url = https://insales.by/blogs/university/populyarnye-marketpleysy-v-belarusi|title = ТОП-13 популярных маркетплейсов в Беларуси - рейтинг 2022|publisher = insales.by|access-date = 2025-02-05|language = ru }}</ref> == Гл. таксама == * [[21vek.by]] {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{вэб і вэб-сайты}} [[Катэгорыя:Інтэрнэт-магазіны| ]] g1m4o20mhg3hbfjcpffrckcrqtftosn 0 518952 5166651 5166517 2026-07-16T20:15:54Z M.L.Bot 261 троху структуры і афармлення 5166651 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = 28.11 | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = Baisan, JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ([[28 лістапада]], год невядомы, [[Гомель]]) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]] паміж 1986—1991 гадамі. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі. ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123840/http://old3.zviazda.by/wp-content/uploads/2017/11/%25D0%25A3%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2596%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D1%2596%25D1%258F-%25D0%25BF%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25BB%25D0%25B0%25D0%25B4%25D1%258B.pdf |date=2 студзеня 2020 }} і Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017-га году глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>[https://bel.sputnik.by/poster/20171023/1031513873/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry.html]</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча<ref>[https://ru.wikinews.org/wiki/Категория:Леонид_Нарушевич]</ref> і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>[https://budzma.by/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html]</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>[http://budzma.by/?asoba=ales-plotka]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] p1hw5rby843idrfoq614rdolytojiqz 5166653 5166651 2026-07-16T20:22:05Z M.L.Bot 261 /* Грамадская дзейнасць */ 5166653 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = 28.11 | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = Baisan, JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ([[28 лістапада]], год невядомы, [[Гомель]]) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]] паміж 1986—1991 гадамі. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123840/http://old3.zviazda.by/wp-content/uploads/2017/11/%25D0%25A3%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2596%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D1%2596%25D1%258F-%25D0%25BF%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25BB%25D0%25B0%25D0%25B4%25D1%258B.pdf |date=2 студзеня 2020 }} і Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] qw5nf1c81q2hhswscusn2xk4cdaf0oz 5166654 5166653 2026-07-16T20:22:35Z M.L.Bot 261 /* Літаратурная творчасць */ 5166654 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = 28.11 | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = Baisan, JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ([[28 лістапада]], год невядомы, [[Гомель]]) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]] паміж 1986—1991 гадамі. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>[http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html]</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123840/http://old3.zviazda.by/wp-content/uploads/2017/11/%25D0%25A3%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D1%2596%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D1%2596%25D1%258F-%25D0%25BF%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BA%25D0%25BB%25D0%25B0%25D0%25B4%25D1%258B.pdf |date=2 студзеня 2020 }} і Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] rd5x2te6uqagm5dxks1xljkd6arxal7 5166655 5166654 2026-07-16T20:28:44Z M.L.Bot 261 /* Музычная творчасць */ 5166655 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = 28.11 | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = Baisan, JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ([[28 лістапада]], год невядомы, [[Гомель]]) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]] паміж 1986—1991 гадамі. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170610182758/http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html|title=Будзьма беларусамі! {{!}} Алесь Плотка выдаў кнігу з “лёгкім гомельскім понтам”|website=budzma.by|access-date=2026-07-16}}</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка, Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] s1d5m45j24hr9lm66rb1k0cfigx5ze7 5166656 5166655 2026-07-16T20:29:30Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ афармленне 5166656 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = 28.11 | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = Baisan, JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ([[28 лістапада]], год невядомы, [[Гомель]]) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]] паміж 1986—1991 гадамі. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170610182758/http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html|title=Будзьма беларусамі! {{!}} Алесь Плотка выдаў кнігу з “лёгкім гомельскім понтам”|website=budzma.by|access-date=2026-07-16}}</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка, Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] 248e10315jw3xvy1m81e3wcolem53d8 5166913 5166656 2026-07-17T11:12:44Z M.L.Bot 261 5166913 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = 28.11 | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = Baisan, JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ([[28 лістапада]], год невядомы, [[Гомель]]) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]] паміж 1986—1991 гадамі ("за савецкім часам"). Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170610182758/http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html|title=Будзьма беларусамі! {{!}} Алесь Плотка выдаў кнігу з “лёгкім гомельскім понтам”|website=budzma.by|access-date=2026-07-16}}</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка, Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] byky3m5efqfhsggimv7kv950g7t0y5o 5166918 5166913 2026-07-17T11:29:39Z M.L.Bot 261 афармленне 5166918 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = * Baisan * JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ({{ВДП}}) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада паміж 1986—1991 гадамі ў [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]] («за савецкім часам»), паводле іншых звестак — у Гомелі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/pra-movu-dzjacinstva-gomelskih-nefarmala-i-soz-vjalikaja-gutarka-z-alesem-plotkam/|title=Пра мову, дзяцінства, гомельскіх нефармалаў і “SOŽ”. Вялікая гутарка з Алесем Плоткам|last=ZB|website=Homeldays|date=2023-12-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170610182758/http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html|title=Будзьма беларусамі! {{!}} Алесь Плотка выдаў кнігу з “лёгкім гомельскім понтам”|website=budzma.by|access-date=2026-07-16}}</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка, Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] qrpjviqai3jq89wje9srtv69pxj1zr5 5166921 5166918 2026-07-17T11:32:38Z M.L.Bot 261 5166921 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = * Baisan * JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ({{ВДП}}) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада да 1991 года («за савецкім часам») у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]], паводле іншых звестак — у Гомелі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/pra-movu-dzjacinstva-gomelskih-nefarmala-i-soz-vjalikaja-gutarka-z-alesem-plotkam/|title=Пра мову, дзяцінства, гомельскіх нефармалаў і “SOŽ”. Вялікая гутарка з Алесем Плоткам|last=ZB|website=Homeldays|date=2023-12-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170610182758/http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html|title=Будзьма беларусамі! {{!}} Алесь Плотка выдаў кнігу з “лёгкім гомельскім понтам”|website=budzma.by|access-date=2026-07-16}}</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка, Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] ienfsrbwxtgdgfloazlskdqd8ldfqun 5166922 5166921 2026-07-17T11:34:55Z M.L.Bot 261 5166922 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Алесь Плотка | Подпіс = | Фота = | Апісанне_фота = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Гады = з [[2000]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = | Інструменты = [[вакал]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]], [[метал]], [[рэп]] | Псеўданімы = * Baisan * JL Pixel | Гурты = * Sož * Baisan & Yasinski * JazzLatex * TerraKod * [[Туфли Гну]] * Baisan & Buben * Buben Naruszewicz Baisan | Супрацоўніцтва = * [[Vopli Vidopliassova]] * [[Gods Tower]] * [[Naka]] * [[Bigi]] * [[IvoryGod]] | Сайт = https://www.facebook.com/baisan2000 }} '''Алесь Плотка''', псеўданім '''Baisan''' ({{ВДП}}) — беларускі [[музыкант|музыка]] і літаратар. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада паміж 1986-1991 гадамі («за савецкім часам») у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне]], паводле іншых звестак — у Гомелі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://homeldays.org/pra-movu-dzjacinstva-gomelskih-nefarmala-i-soz-vjalikaja-gutarka-z-alesem-plotkam/|title=Пра мову, дзяцінства, гомельскіх нефармалаў і “SOŽ”. Вялікая гутарка з Алесем Плоткам|last=ZB|website=Homeldays|date=2023-12-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. Выступае пад псеўданімам Байсан (''Baisan'', на марскім слэнгу — «зямляк»). Хварэў на сухоты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/26742361.html|title=Алесь Плотка: Сухоты – гэта доўгатэрміновае выпрабаваньне|first=Іна|last=Студзінская|website=Радыё Свабода|date=2014-12-13|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Музычная творчасць == Франтмэн гурту Sož<ref>{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/channel/UCD0XkLhTgaxQvffHZH2RqFg|title=Sož|website=YouTube|access-date=2026-07-16}}</ref> і голас праекта Baisan&Yasinski. Выхадзец з гомельскага андэрграўнду, у 2005—2015 гадах вакаліст JazzLatex і Samadhi Boom (Гомель), TerraKod (Берасце), і супергурта «Туфли Гну» (разам з рэперам [[Сярога]]м, праект даў адзін жывы выступ<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=hbl_uGtY5Mc|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref> у 2015 годзе і быў замарожаны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=oeN7Xzx0j9w|title="Туфли Гну" 2-ая международная тату конвенция 2015 Минск (05)|last=Дмитрий Кацуба|date=2015-09-28|access-date=2026-07-16}}</ref>). ; Альбомы * [https://music.youtube.com/playlist?list=OLAK5uy_mHpJzwqiLEAyIjYXSOYEtwPvK3syPQZms Baisan & Bedzvin — Bloodlands (single, 2023)] * [https://onerpm.link/211995180091 Sož — Apošnija Tancory (EP, 2022)] * [https://baisan8yasinski.bandcamp.com/album/baranavi-y-centra-nyja Baisan & Yasinski — Baranavičy Centraĺnyja (LP, 2021)] * [https://www.youtube.com/watch?v=UsCvC5oYiyI&list=OLAK5uy_n75fW9vdMUIfoYzOIp8eCyp3ZDyFgLLyc Baisan & Frantisz — Śmierć Biełaruskaja (LP, 2021)] * [https://soundcloud.com/terrakod/sets/paspality-1 TerraKod] [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 —] Paspality (LP, 2015) * [https://www.discogs.com/JazzLatex-The-best-2006-2008/release/9324441 JazzLatex community — The best of 2006—2008 (LP, 2008)] ; Кліпы * [https://www.youtube.com/watch?v=QyLY2TYlEOQ Sož — Eras i Tanatas (2025)] * [https://www.youtube.com/watch?v=U54uLeJwMZc&t=1s Sož — Apošnija Tancory (2023)] * [https://www.youtube.com/watch?v=td9PuJQac1k Sož — Stotis (2022)] * [https://www.youtube.com/watch?v=hn2bzjMRJ9U Sož — Malako (2020)] * [https://www.youtube.com/watch?v=jqnQ0keJu9U&list=PL7vrbt6tbOFmqA3iHkFcAVog9GrlPgA_B&index=3 Baisan & Buben — F5 (2014)] ; Пяснярства Песні на словы ёсць у рэпертуары гуртоў [[Воплі Відоплясова|Vopli Vidopliassova]] (беларуская версія культавай песні «Танці»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/kultura/vopli-vidopljasova-razam-z-dzicjaczym-kalektyvam|title=«Воплі відоплясова» заспявалі па-беларуску (фота)|first=Павел|last=Аксіновіч|website=Новы Час|date=2017-02-12|access-date=2026-07-16}}</ref>), [[Naka]], [[Пирятин]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ns8WJeRIMSY|title=Пирятин - Чырвоная і Белая [Official Video]|last=ПИРЯТИН|date=2020-09-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Yellow Brick Road]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/yellow-brick-road-00s|title=Yellow Brick Road 00's|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Gods Tower]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://kamunikat.org/Plotka_Ales.html|title=Плотка Алесь - Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|website=kamunikat.org|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Sciana]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=0o-gSh3M9E8|title=- YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Батьківський комітет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=nVMTa0pM3qY|title=На вуліцы Жызнеўскага - Володимир Некрасов і гурт "Батьківський комітет"|last=Nekrasoff|date=2022-10-29|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Юлка Каціч]], «[[Сразу Май]]», [[Піліп Беспамылковы]], [[Kawa]], [[Atesta]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=d6T0VNnB5oA&list=PL7vrbt6tbOFnoFbchQUm01YepXYvXx5fc|title=Atesta - Ažyny|last=ATESTA|date=2020-03-26|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[Bigi]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://soundcloud.com/baisan2010/sets/bigi-quadromania|title=Bigi - quadromania|website=SoundCloud|access-date=2026-07-16}}</ref>, [[IvoryGod]], [[EVTHANAZIA|Evthanasia]]. == Літаратурная творчасць == Лаўрэат літаратурных прэмій. Вершы і пераклады друкаваліся ў выданнях «Дзеяслоў», «Большой», «Новы час», «Гутарка», «Лікнеп», «Маладосць».<ref name=":0" /> ; Кнігі * [https://skarynapress.sumupstore.com/product/bloodlands Bloodlands 20/22: Belarus/Ukraine (выд. «Скарына», Лондан, 2023) — арт-бук фота і вершаў у суаўтарстве з фатографамі Алесем Пілецкім і Станіславам Крупажам.] * «Лотас на асфальце» (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2020) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&product_id=188|title=Алесь Плотка. ЛОТАС НА АСФАЛЬЦЕ|website=books.lutasprava.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129133627/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&product_id=188|archive-date=2020-11-29|access-date=2026-07-16}}</ref> * «Байсан» (выд. «Кнігазбор», Мінск, 2015) — зборнік паэзіі.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20170610182758/http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-knihu-z-lyohkim-homyelskim-pontam.html|title=Будзьма беларусамі! {{!}} Алесь Плотка выдаў кнігу з “лёгкім гомельскім понтам”|website=budzma.by|access-date=2026-07-16}}</ref> ; Пераклады * [https://minsk.hochroth.eu/be/product/9197/ Human Right] (выд. Hochroth Minsk, Берлін, 2025) — вершы Юрко Іздрыка, пераклад на беларускую. Укладальнік і суперакладчык (разам з Наталляй Русецкай). * «[https://kamunikat.org/belaruski-snayper-sherepka-leshek Беларускі снайпер]» (выд. Фонд Kamunikat.org, Беласток, 2025) — раман [[Лешак Шарэпка|Лешака Шарэпкі]], пераклад на беларускую. * «Свінні» (выд. «[[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]]», Варшава, 2023) — пераклад з расійскай раману [[Аляксандр Чарнуха|Аляксандра Чарнухі]]. * [http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ «Папяросы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210224210747/http://halijafy.by/krama/izdryk-yuryj-papyarosy/ |date=24 лютага 2021 }} (выд. «Галіяфы», Мінск, 2020) — вершы [[:uk:Іздрик Юрій Романович|Юрко Іздрыка]], пераклад на беларускую (першая версія выйшла як альбом, запісаны разам з Леанідам Нарушэвічам і Ўладам Бубенам).<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.racyja.com/kultura/kniga-izdryka-papirosi-vyjshla-pa-bel/|title=Кніга Іздрыка "Папіроси" выйшла па-беларуску як музычны альбом|first=РАДЫЁ|last=РАЦЫЯ|website=БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ|date=2017-08-22|access-date=2026-07-16}}</ref> * «[http://books.lutasprava.com/index.php?route=product/product&path=60_64&product_id=95 Прыгоды павіяна Томаса»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211026113707/http://books.lutasprava.com/index.php?route=product%2Fproduct&path=60_64&product_id=95 |date=26 кастрычніка 2021 }} (выд. «Люта Справа», Кіеў, 2017) — раман [[:uk:Семесюк Іван Леонідович|Івана Сэмесюка]], пераклад на беларускую. Пераклаў з украінскай нізкі вершаў Анжэлы Багачэнка, Вано Кругера<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/medytacyya-tybeckaga-lamy|title=Вано Крюґер: Медытацыя тыбецкага ламы|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>, Алега Коцарава<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://litrazh.org/article/cyvilizacyya|title=Олег Коцарев: Цывілізацыя|website=ЛітРАЖ|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Лічбавая паэзія: супраца з Бубенам і Нарушэвічам == ; Альбомы * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/dances-with-buben-b52 Tancy z Bubnam — B 52 (Улад Бубен і беларускія паэты) (2012)] * [https://music.apple.com/us/album/iambnbass/742065416 Baisan & Buben — Iamb’n’Bass (2013)] * [https://music.apple.com/us/album/skweee-belarus-buben-vs-baisan/937820425 Baisan & Buben — Skweee Belarus (2014)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/bulbahuana Buben Naruszewicz Baisan — Bulbahuana (2017)] * [https://soundcloud.com/baisan88/sets/enighet-ensamhet-album Buben Naruszewicz Baisan — Enighet Ensamhet (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/izdryk-papirosy-piatka-bielaruskaja-live Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/1937d Buben Naruszewicz Baisan — 1937 (на вершы паэтаў '''«'''расстралянага адраджэння'''»''') (2018)] * [https://soundcloud.com/buben_naruszewicz_baisan/sets/todar Buben Naruszewicz Baisan — Z nažom na sonca (на вершы Тодара Кляшторнага) (2018)] ; Відэа-канцэрты * Buben Naruszewicz Baisan — Papiarosy LIVE at Azgur (на вершы Юрко Іздрыка) (2017) [https://www.youtube.com/watch?v=-0RziR0nt3c&list=PL7vrbt6tbOFnBMRgPi8_rTaTljMJtgmb-] * [https://www.youtube.com/watch?v=lLLtPH3twmA&list=PL7vrbt6tbOFmqrjs7g0ILmSRB4dsUorqS Naruszewicz & Baisan — Вершы Анжэлы Багачэнка (2018)] * [https://www.youtube.com/watch?v=ExpAb01UPug&list=PL7vrbt6tbOFnTVZl7CLo0BuX0zu55DVom Buben Naruszewicz Baisan — Паэма Міхася Чарота '''«'''Карчма'''»''' (Live in Rakau) (2018)] == Грамадская дзейнасць == Арганізатар чытання і онлайн-трансляцыі перакладу «Анегіна» на беларускую мову, які лічыўся згубленым 80 гадоў. 29 кастрычніка 2017 года глава твору была прачытаная ў прамым эфіры, як у прэм’ерным 1936-ым, калі трансляцыя ішла на увесь Мінск праз рэпрадуктары<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bel.sputnik.by/20171023/zgubleny-peraklad-anegina-alesya-dudara-praguchyc-u-pramym-ehfiry-1031513873.html|title=Згублены пераклад "Анегіна" Алеся Дудара прагучыць у прамым эфіры|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20171023T1002+0300|access-date=2026-07-16}}</ref>. Дэкламавала народная артыстка Беларусі [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]]. Праграма «1937» на вершы паэтаў трыццатых была запісаная на студыі дзяржаўнага радыё, яе прэзентацыя адбылася ў праграме «Тэрыторыя гуку» на Першым канале. Пад акампанемент Леаніда Нарушэвіча і Ўлада Бубена дэкламуюцца вершы [[Юлій Таўбін|Юлія Таўбіна]], [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм|Яўгеніі Пфляўмбаўм]], [[Алесь Дудар|Алеся Дудара]], [[Міхась Чарот|Міхася Чарота]], [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Там жа быў запісаны альбом «З нажом на Сонца» паводле паэмы «Калі асядае муць» [[Тодар Кляшторны|Тодара Кляшторнага]]. «''Мы цешымся, што афіцыйная прэзентацыя адбылася на цэнтральным радыёканале, бо менавіта там мусяць гучаць нацыянальныя героі. Сёння мы імкнемся вярнуць паэзію 30-х у сучасны кантэкст, калі ўжо не кожны счытае сэнс вокладкі з фарамі машыны пад домам''»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/albom-1937-rasstralyanaya-paeziya-zahuchala-pad-elyektroniku.html|title=Будзьма беларусамі! » Альбом “1937”: расстраляная паэзія загучала пад электроніку|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. Адзін са стваральнікаў брэнду грамадскай кампаніі «[[Будзьма беларусамі!]]»<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/persons/ales-plotka.html|title=Алесь Плотка|website=budzma.org|access-date=2026-07-16}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://litrazh.org/name/ales-plotka Нізкі вершаў 2016—2021 на партале «ЛітРАЖ»] * [http://budzma.by/news/alyes-plotka-vydaw-myedyya-nizku-vyershaw-spes-phtisica.html Нізка вершаў «Spes Phtisica» створаная падчас лекавання сухотаў 11/2014-07/2015] * [http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 Рэцэнзія на кнігу «Байсан», Лідзія Міхеева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200102123849/http://journalby.com/news/ales-plotka-pisha-chotka-medyya-paeziya-novay-generacyi-567 |date=2 студзеня 2020 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Плотка Алесь}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] jqulqiqoy5dzj015eppwns5zlzkq16r 0 537894 5166882 3022751 2026-07-17T09:48:38Z DzBar 156353 5166882 wikitext text/x-wiki '''Дзві́нская зямля́''' — гістарычная вобласць на [[Русь|Русі]] ў басейне [[Паўночная Дзвіна|Паўночнай Дзвіны]] ў 11—15 ст. Уключала частку сучаснай [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]] на поўнач ад Волга-Паўночнадзвінскага водападзела — «валокі» (называлася таксама Завалочча). Насельніцтва займалася земляробствам, пушным і рыбным промысламі. З 11 ст. уладанне [[Наўгародская дзяржава|Ноўгарада]]. У 14—15 ст. за валоданне Дзвінскай зямлёю з Ноўгарадам сапернічала Масква. У 1478 далучана да [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскага вялікага княства]]. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|6к|Дзвінская зямля}} С. 100. * {{ВТ-ЭСБЕ|Заволочье, новгородская область}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Наўгародская зямля]] [[Катэгорыя:Гісторыя Архангельскай вобласці]] pdmftx6afnp9cq1kidnb65kc85nldh8 0 540442 5166679 5156258 2026-07-16T22:22:25Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5166679 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2018''' — невысакосны год. [[Год малой радзімы ў Беларусі]]. == Падзеі == [[Файл:Эмблема 100-годдзя БНР.jpg|thumb|Эмблема адзначэння 100-годдзя БНР]] * [[100-годдзе Беларускай Народнай Рэспублікі]] === Студзень === * [[2 студзеня]]: У [[Перу]], недалёка ад [[Ліма|Лімы]], пры падзенні [[аўтобус]]а ў прорву загінулі 48 чалавек. * [[25 студзеня]]: Прэзідэнт Беларусі [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў дэкрэт аб садзейнічанні занятасці насельніцтва (у яго не ўвайшлі [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|ўведзеныя раней]] нормы аб спагнанні з працаздольных непрацуючых грамадзян збору на фінансаванне дзяржрасходаў). * [[28 студзеня]]: [[Саўлі Нійнісцё]] перавыбраны на пасаду Прэзідэнта [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. * [[31 студзеня]]: Адбылося [[зацьменне Месяца]]. === Люты === [[Файл:Pyeongchang 2018 Logo.svg|right|thumb|Эмблема Зімовых Алімпійскіх гульняў 2018]] * [[4 лютага]]: [[Нікас Анастасіадзіс]] перавыбраны Прэзідэнтам [[Рэспубліка Кіпр|Рэспублікі Кіпр]]. * [[9 лютага]]: У [[Пхёнчхан]]е ўрачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018]]. * [[11 лютага]]: Самалёт [[Ан-148]] «Саратаўскіх авіяліній», які накіроўваўся з маскоўскага аэрапорта [[Аэрапорт Дамадзедава|Дамадзедава]] ў [[Орск]], пацярпеў крушэнне ў Падмаскоўі, на борце знаходзіўся 71 чалавек, усе яны загінулі. * [[15 лютага]]: [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] вызваліў ад займаных пасад міністра лясной гаспадаркі [[Міхаіл Міхайлавіч Амельяновіч|Міхаіла Амельяновіча]] і міністра спорту і турызму [[Аляксандр Ігаравіч Шамко|Аляксандра Шамко]] за непрыняцце дзейсных мер па барацьбе з [[карупцыя]]й і эканамічнымі правапарушэннямі ў падведамасных арганізацыях. * [[17 лютага]]: Прах беларускай мецэнаткі [[Магдалена Радзівіл|Магдалены Радзівіл]] перапахаваны ў [[Касцёл Святой Тройцы на Залатой Горцы|Касцёле Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Мінск]]у<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29045160.html|title=У Менску перапахавалі прах Магдалены Радзівіл|publisher=[[Радыё Свабода]]|lang=be|access-date=2018-02-17}}</ref>. * [[18 лютага]]: [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2018)|Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі]]. * [[18 лютага]]: Беларускі [[тэніс]]іст [[Максім Мірны]] правёў свой 100-ы фінальны матч у кар’еры. * [[21 лютага]]: Нарвежская [[лыжныя гонкі|лыжніца]] [[Марыт Б'ёрген]] выйграла 14-ы алімпійскі медаль і стала самай тытулаванай спартсменкай у гісторыі Алімпіяд. * [[22 лютага]]: Беларуская каманда ў складзе [[Надзея Валер’еўна Скардзіна|Надзеі Скардзіна]], [[Ірына Валер’еўна Крыўко|Ірыны Крыўко]], [[Дзінара Талгатаўна Алімбекава|Дзінары Алімбекавай]] і [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава|Дар’і Домрачавай]] выйграла залатыя медалі ў [[Біятлон на зімовых Алімпійскіх гульнях 2018 — эстафета (жанчыны)|біятлоннай эстафеце]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018|Алімпійскіх гульнях]]. * [[25 лютага]]: Скончыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2018]] у карэйскім [[Пхёнчхан]]е. === Сакавік === [[Файл:Дзень Волі 2018.jpg|thumb|Дзень Волі-2018 у [[Мінск]]у]] * [[9 сакавіка]]: Беларуска [[Дар’я Домрачава]] атрымала 31-ю перамогу на этапах Кубка свету па [[біятлон]]е. * [[10 сакавіка]]: ФК «[[ФК Дынама-Брэст|Дынама-Брэст]]» выйграў [[Суперкубак Беларусі па футболе 2018]]. * [[14 сакавіка]]: [[Ангела Меркель]] перавыбрана на пасаду канцлера [[Германія|Германіі]] на чацвёрты тэрмін. * [[16 сакавіка]]: [[Беласток]] і [[Гродна]] падпісалі дамову аб супрацоўніцтве. * [[17 сакавіка]]: [[Сі Цзіньпін]] пераабраны старшынёй [[КНР]] на трэці тэрмін. * [[18 сакавіка]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Расія|Расіі]]. Перамогу атрымаў [[Уладзімір Пуцін]]. * [[25 сакавіка]]: ** Лаўрэатам [[Абелеўская прэмія|Абелеўскай прэміі]] «за дальнабачную праграму, якая звязвае [[Тэорыя прадстаўленняў|тэорыю прадстаўленняў]] з [[Тэорыя лікаў|тэорыяй лікаў]]» стаў [[Роберт Ленглендс]]. ** Святочным канцэртам і мітынгам адзначаны [[Дзень Волі]] ў [[Мінск]]у. ** Пажар у гандлёвым цэнтры ў [[Кемерава|Кемераве]], загінулі 60 чалавек, з іх большасць — дзеці. === Красавік === [[Файл:2018_inter-Korean_summit_square.jpg|thumb|Сустрэча Кім Чэн Ына і Мун Чжэ Іна]] [[Файл:The ruins of the American missile attack on Syria 03.jpg|thumb|Разбурэнні ў Дамаску]] * [[3 красавіка]]: Нарвежскі [[біятлон|біятланіст]] [[Уле-Эйнар Б’ёрндален]] аб’явіў пра завяршэнне спартыўнай кар’еры. * [[6 красавіка]]: Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Пак Кын Хе]] прыгаворана да 24 гадоў турмы ў выніку карупцыйнага скандалу. * [[6 красавіка]] ** [[Хакей з шайбай|Хакеісты]] [[Гродна|гродзенскага]] «[[ХК Нёман Гродна|Нёмана]]» абаранілі тытул чэмпіёнаў Беларусі ў [[Беларуская экстраліга|зкстралізе]]. ** Нарвежская [[лыжныя гонкі|лыжніца]] [[Марыт Б’ёрген]] аб’явіла пра завяршэнне спартыўнай кар’еры. * [[7 красавіка]]: ** У правінцыі [[Саскачэван (правінцыя)|Саскачэван]] ([[Канада]]) у выніку аварыі з удзелам аўтобуса загінулі 14 чалавек<ref>{{Cite web | url = http://www.interfax.ru/world/607368 | title = У Канадзе ў выніку аварыі з удзелам аўтобуса загінулі 14 чалавек | publisher = Інтэрфакс | access-date = 2018-04-16}}</ref>. ** [[ЗША]], [[Францыя]] і [[Вялікабрытанія]] нанеслі [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|серыю ракетных удараў]] па ўрадавых аб’ектах у [[Сірыя|Сірыі]]. * [[8 красавіка]]: У [[Японія|Японіі]] ўпершыню з [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] была адноўлена [[марская пяхота]]<ref>{{cite web | url = https://mil.in.ua/v-yaponiyi-vidnovyly-morsku-pihotu / | title = В Японії відновили морську піхоту | date = 2018-04-17 | website = mil.in.ua | publisher = Український мілітарний портал | access-date = 17 красавіка 2018}} {{ref-uk}}</ref>. * [[11 красавіка]]: Пры крушэнні ваенна-транспартнага самалёта Іл-76ТД у [[Алжыр]]ы загінулі 257 чалавек<ref>{{Cite web|url=http://blr.belta.by/world/view/pry-krushenni-samaleta-u-alzhyry-zaginuli-257-chalavek-67949-2018/|title=Пры крушэнні самалёта ў Алжыры загінулі 257 чалавек|publisher=[[БелТА]]|date=2018-04-11}}</ref>. * [[12 красавіка]]: [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]]: Усходняя Гута перайшла пад кантроль войскаў [[Башар Асад|Асада]]<ref>{{Cite web|title=Усходняя Гута перайшла пад кантроль войскаў Асада|website=korrespondent.net|url=https://korrespondent.net/world/3960606-vostochnaia-huta-pereshla-pod-kontrol-voisk-asada|access-date=2018-04-17|language=ru}}</ref>. * [[14 красавіка]]: [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|Ракетныя ўдары]] кааліцыі [[ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі па шэрагу ваенных і грамадзянскіх аб’ектаў у [[Дамаск]]у ([[Сірыя]])<ref>[http://новости-сирии.ru-an.info/ракетный-удар-сша-по-сирии/ Ракетный удар США по Сирии] {{ref-ru}}</ref> * [[19 красавіка]] ** Кіраўнік Дзяржаўнага савета [[Куба|Кубы]] [[Рауль Кастра]] сышоў у адстаўку. Новым кіраўніком краіны стаў [[Мігель Дыяс-Канель]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/world/20180419/1518994138.html|title=Новым лидером Кубы стал Мигель Диас-Канель|publisher=[[РИА Новости]]|date=2018-04-19|lang=ru}}</ref>. ** Кароль [[Свазіленд]]а [[Мсваці III]] афіцыйна перайменаваў краіну, дзяржава вярнулася да гістарычнай назвы — Эсваціні<ref>{{Cite web|url=http://blr.belta.by/world/view/karol-svazilenda-perajmenavau-krainu-68211-2018/|title=Кароль Свазіленда перайменаваў краіну|publisher=[[БелТА]]|date=2018-04-20}}</ref>. * [[23 красавіка]]: У выніку пратэстаў у [[Арменія|Арменіі]] прэм’ер-міністр [[Серж Азатавіч Саргсян|Серж Саргсян]] падаў у адстаўку<ref>{{Cite web|url=http://www.primeminister.am/hy/press-release/item/2018/04/23/Prime-Minister-Serzh-Sargsyans-statement/|title=Վարչապետ Սերժ Սարգսյանի հայտարարությունը - Մամլո հաղորդագրություններ - Լրատվություն - Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ|publisher=www.primeminister.am|lang=hy|access-date=2018-04-24}}</ref>. * [[27 красавіка]]: Лідары [[КНДР]] і [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Кім Чэн Ын]] і [[Мун Чжэ Ін]] падпісалі дэкларацыю, у якой абвясцілі аб пачатку «эры міру» паміж краінамі<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-43922171 |title=КНДР і Рэспубліка Карэя дамовіліся пакласці канец вайне і пазбавіць паўвостраў ад ядзернай зброі|date=2018-04-27 |publisher=[[BBC]] |access-date=2018-04-27}}</ref>. === Май === [[Файл:USGS Kīlauea multimediaFile-1955.jpg|right|thumb|Вулканічная лава цячэ па вуліцы населенага пункта Леілані-Эстэйтс, Гаваі, 5 мая]] [[Файл:Netta (3) 20180508 EuroVisionary.jpg|right|thumb|[[Нета Барзілай]] на прэс-канферэнцыі, [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|«Еўрабачанне»-2018]], 8 мая]] * [[2 мая]]: [[Уладзімір Мікалаевіч Патупчык|Уладзімір Патупчык]] зняты з пасады міністра энергетыкі [[Беларусь|Беларусі]] за садзейнічанне незаконнаму сямейнаму бізнесу. * [[4 мая]]: Улады [[Гаваі|Гаваяў]] аб’явілі эвакуацыю насельніцтва ў раёне вывяржэння вулкана [[Кілаўэа]]. * [[7 мая]]: [[Чэмпіянат свету па снукеры 2018]] скончыўся перамогай валійца [[Марк Уільямс|Марка Уільямса]]. * [[10 мая]]: Парламент [[Венгрыя|Венгрыі]] зацвердзіў [[Віктар Орбан|Віктара Орбана]] на пасаду прэм’ер-міністра краіны на новы тэрмін. * [[12 мая]]: ** Першы ў Беларусі помнік [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвушу Касцюшку]] ўрачыста адкрылі на тэрыторыі [[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|музея-сядзібы]] ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] ля горада [[Косава (горад)|Косава]]. ** Фінал конкурсу песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|«Еўрабачанне»-2018]] ([[Лісабон]], [[Партугалія]]). Перамогу атрымала прадстаўніца [[Ізраіль|Ізраіля]] [[Нета Барзілай]] з песняй «[[Toy (песня)|Toy]]». * [[15 мая]]: ** Адкрыццё Крымскага моста праз [[Керчанскі праліў]]. ** Аргенцінец [[Дыега Арманда Марадона|Дыега Марадона]] падпісаў кантракт з [[ФК Дынама Брэст|брэсцкім «Дынама»]]. * [[16 мая]]: Мадрыдскі «[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]» трэці раз выйграў [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігу Еўропы]] па [[футбол]]е. * [[18 мая]]: Кітаянка [[Цзюй Вэньцзюнь]] стала 17-й чэмпіёнкай свету па [[шахматы|шахматах]]. * [[19 мая]]: ** Японскі фільм «[[Крамныя зладзеі]]» рэжысёра [[Хірокадзу Корээда|Хірокадзу Корээды]] ўзнагароджаны «[[Залатая пальмавая галіна|Залатой пальмавай галінай]]» [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]]<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2018/05/cannes-film-festival-2018-winners-palme-d-or-full-list-1202394678/|title=Cannes Winners: ‘Shoplifters’ Takes Palme D’Or; Spike Lee’s ‘BlacKkKlansman’ Is Grand Prize – Full List|author=Nancy Tartaglione|date=2018-05-19|website=Сайт «''Deadline''»|publisher=«''Deadline''»|access-date=2018-06-02|lang=en}}</ref>. ** У фінале [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|Кубка Беларусі па футболе 2018]] «[[ФК Дынама-Брэст|Дынама-Брэст]]» атрымала перамогу над [[ФК БАТЭ|БАТЭ]]. * [[21 мая]]: [[Грамадзянская вайна ў Сірыі]]: у прыгарадах [[Дамаск]]а знішчана апошняя апора тэрарыстычнай арганізацыі «[[Ісламская дзяржава]]». Сталіца [[Сірыя|Сірыі]] ўпершыню з [[2011]] года апынулася па-за зонай баявых дзеянняў. * [[26 мая]]: ** [[Баскетбол|Баскетбалісты]] клуба «[[Цмокі-Мінск]]» у дзясяты раз запар сталі чэмпіёнамі Беларусі. ** Мадрыдскі «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал]]» выйграў [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігу чэмпіёнаў УЕФА]] трэці раз запар. === Чэрвень === * [[1 чэрвеня]]: У [[Гродна|Гродне]] пачаўся [[XII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур]] і ўрачыста адкрыты [[помнік Давыду Гарадзенскаму]]. * [[1 чэрвеня]]: Парламент [[Іспанія|Іспаніі]] пазбавіў [[Марыяна Рахой|Марыяна Рахоя]] пасады прэм’ер-міністра. * [[9 чэрвеня]]: [[Голдэн Стэйт Уорыярз]] другі раз запар і трэці раз за чатыры гады [[Фінал НБА 2018|сталі чэмпіёнамі НБА]]. * [[14 чэрвеня]]: Стартаваў [[Чэмпіянат свету па футболе 2018]] ([[Расія]]). * [[15 чэрвеня]]: выпушчана камп’ютарная і мабільная гульня [[Among Us]]. * [[24 чэрвеня]]: Прэзідэнцкія і парламенцкія выбары ў [[Турцыя|Турцыі]]: перамогу атрымалі дзеючы прэзідэнт [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] i яго [[Партыя справядлівасці і развіцця]]. === Ліпень === * [[1 ліпеня]]: Усеагульныя выбары ў Мексіцы. Былі абраны 500 дэпутатаў Кангрэсу, 128 членаў Сената і новы прэзідэнт [[Андрэс Мануэль Лопес Абрадор]]. * [[3 ліпеня]]: Паводка ў [[Японія|Японіі]], больш за 400 загінулых і пацярпелых. * [[11 ліпеня]]: У [[Брусель|Бруселі]] пачаўся саміт [[НАТА]]. * [[15 ліпеня]]: У фінале [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Чэмпіянату свету па футболе]] зборная [[Зборная Францыі па футболе|Францыі]] атрымала перамогу над [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыяй]]. * [[21 ліпеня]]: Пасля пагранічнага сутыкнення ізраільскія вайскоўцы атакавалі 60 аб’ектаў у [[Сектар Газа|Сектары Газа]]. * [[27 ліпеня]]: Самае працяглае ў XXI стагоддзі [[Месяцавае зацьменне 27 ліпеня 2018 года|месяцавае зацьменне]]. * [[30 ліпеня]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Зімбабвэ]], перамогу адтрымаў [[Эмерсан Мнангагва]]. === Жнівень === * [[4 жніўня]]: Няўдалая спроба замаху на прэзідэнта [[Венесуэла|Венесуэлы]] [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]]. * [[10 жніўня]]: У Бухарэсце ў ходзе масавай антыкарупцыйнай маніфестацыі паліцыя ўжыла слёзатачывы газ. Пацярпела 440 чалавек. * [[12 жніўня]]: [[Расія]], [[Іран]], [[Азербайджан]], [[Туркменія]] і [[Казахстан]] падпісалі Канвенцыю аб прававым статусе Каспійскага мора. * [[12 жніўня]]: У [[Берлін]]е завяршыўся [[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы 2018]]. === Верасень === * [[7 верасня]]: Канстанцінопальскі патрыярхат умяшаўся ў царкоўную сітуацыю на [[Украіна|Украіне]]: патрыярх Варфаламей адправіў на Украіну дваіх экзархаў, дэ-факта запусціўшы працэс стварэння на Украіне аўтакефальнай царквы на аснове «Кіеўскага патрыярхата». РПЦ расцаніла гэтыя дзеянні як раскол Праваслаўнай царквы. * [[9 верасня]]: ** Адзіны дзень галасавання ў Расіі. ** Парламенцкія выбары ў Швецыі. * [[8 верасня]]: [[Мексіка]]нскі [[фільм]] «''[[Рома (фільм, 2018)|Рым]]''» рэжысёра [[Альфонса Куарон]]а ўзнагароджаны прэміяй «''[[Залаты леў]]''» на [[Венецыянскі кінафестываль|Венецыянскім кінафестывалі]]<ref name="LaBiennale">{{cite web|url=http://www.labiennale.org/en/news/official-awards-75th-venice-film-festival|title=Official Awards of the 75th Venice Film Festival|date=2018-09-08|publisher=«''La Biennale di Venezia''»|lang=en|access-date=2018-09-09}}</ref>. * [[15 верасня]]: Каманда з двух лётчыкаў завяршыла [[першы беларускі кругасветны пералёт]]. * [[17 верасня]]: Здарылася [[катастрофа Іл-20 у Сірыі]]. * [[30 верасня]]: Рэферэндум аб перайменаванні краіны ў [[Македонія|Македоніі]] дзеля ўступлення ў [[Еўрапейскі Саюз]] і НАТА; у выніку, нягледзячы на ​​пераважную колькасць тых, хто прагаласаваў за пагадненне (з тых, хто прыйшоў на ўчасткі), рэферэндум не адбыўся ў сувязі з нізкай яўкай. === Кастрычнік === * [[4 кастрычніка]]: Ва [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сілах Украіны]] зацверджана новае прывітанне «[[Слава Украіне!|Слава Украіне» — «Героям Слава]]». Слова «таварыш» заменяць на «пан» і «пані». * [[5 кастрычніка]]: Лаўрэатамі [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] сталі [[Дэніс Муквегэ]] з [[ДР Конга]] і [[Надзя Мурад]] з [[Ірак]]а. * [[11 кастрычніка]]: ** Запуск [[касмічны карабель|пілатаванага касмічнага карабля]] [[Саюз МС-10]] завяршыўся аварыйнай пасадкай, касманаўты [[Аляксей Мікалаевіч Аўчынін|Аляксей Аўчынін]] і [[Тайлер Хэйг]] былі [[Сістэма аварыйнага выратавання|эвакуяваны]]. ** [[Літаратурная прэмія Ежы Гедройца|Літаратурную прэмію Ежы Гедройца]] атрымаў [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] за кнігу «Танцы над горадам». * [[15 кастрычніка]]: На праведзеным у [[Мінск]]у пасяджэнні [[Свяшчэнны сінод Рускай праваслаўнай царквы|Свяшчэннага сінода РПЦ]] прынята рашэнне аб [[Разрыў еўхарыстычных зносін паміж Рускай правслаўнай царквой і Канстанцінопальскім патрыярхатам (2018)|поўным разрыве]] [[Еўхарыстычныя зносіны|еўхарыстычных зносін]] з [[Канстанцінопальская праваслаўная царква|Канстанцінопалем]] пасля [[Прадастаўленне аўтакефаліі праваслаўнай царкве ва Украіне|прадастаўлення аўтакефаліі праваслаўнай царкве ва Украіне]]. * [[16 кастрычніка]]: Стартаваў [[Сезон НБА 2018/2019|73-і сезон]] [[НБА]]. * [[17 кастрычніка]]: ** У выніку [[Масавае забойства ў Керчанскім політэхнічным каледжы|выбухаў і стральбы ў Керчанскім політэхнічным каледжы]] загінуў 21 чалавек. ** Лаўрэатам [[Букераўская прэмія|Букераўскай прэміі]] стала брытанская пісьменніца {{нп5|Анна Бёрнс||en|Anna Burns}} за раман «{{нп5|Малочнік (раман)|Малочнік|en|Milkman (novel)}}». * [[18 кастрычніка]]: Завяршыліся [[Летнія Юнацкія Алімпійскія гульні 2018]] у [[Буэнас-Айрэс]]е. * [[19 кастрычніка]]: Падчас індуісцкага свята [[Віджаядашамі|Дашара]] каля горада [[Амрытсар]] у індыйскім штаце [[Пенджаб (рэгіён)|Пенджаб]] у натоўп людзей {{нп5|Крушэнне цягніка ў Амрытсар (2018)|урэзаўся цягнік|en|2018 Amritsar train incident}}. Загінула больш за 60 чалавек і каля 200 атрымалі раненні. * [[20 кастрычніка]]: [[Чэмпіянат свету па валейболе сярод жанчын 2018|Чэмпіёнам свету па валейболе сярод жанчын]] у [[Японія|Японіі]] ўпершыню стала [[Жаночая зборная Сербіі па валейболе|зборная Сербіі]]. * [[28 кастрычніка]]: Ля вёскі [[Мікалаева (Іўеўскі раён)]] ў [[Нёман]]е быў выўлены і падняты [[човен]]-даўблёнка даўжынёй больш за 8 м і вагай 1,5 тоны. === Лістапад === [[Файл:Detained ships in the port of Kerch.jpg|thumb|Захопленыя ўкраінскія караблі на рэйдзе ў [[Керч]]ы.]] * [[4 лістапада]]: [[Рэферэндум аб незалежнасці Новай Каледоніі]]. Рэферэндум паказаў, што насельніцтва не жадае аддзяляцца ад [[Францыя|Францыі]]. * [[11 лістапада]]: ** У [[Парыж]]ы прайшлі памятныя мерапрыемствы з нагоды 100-годдзя заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. ** У [[Варшава|Варшаве]] прайшоў шматтысячны марш з нагоды 100-годдзя незалежнасці [[Польшча|Польшчы]]. * [[18 лістапада]]: 100-годдзе незалежнасці Латвіі. * [[25 лістапада]]: ** [[Інцыдэнт у Керчанскім праліве]], затрыманы караблі Ваенна-марскіх сіл Украіны, што спрабавалі прайсці цераз Керчанскі праліў, які пасля анексіі Крыма ў 2014 годзе знаходзіўся пад кантролем Расіі. ** Міжнародны [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2018|дзіцячы конкурс песні «Еўрабачанне 2018»]] прайшоў на «[[Мінск-Арэна|Мінск-Арэне]]». * [[28 лістапада]]: другі тур прэзідэнцкіх выбараў у [[Грузія|Грузіі]], перамогу атрымала [[Саламэ Зурабішвілі]], якая стала першай у гісторыі Грузіі жанчынай на пасадзе прэзідэнта і разам з тым апошнім усенародна абраным прэзідэнтам Грузіі. === Снежань === * [[3 снежня]]: [[Прэзідэнт Малдовы]] [[Ігар Мікалаевіч Дадон|Ігар Дадон]] часова адхілены ад пасады. * [[15 снежня]]: ** У [[Сафійскі сабор (Кіеў)|Сафійскім саборы]] [[Кіеў|Кіева]] прайшоў аб’яднаўчы сабор з удзелам Кіеўскага патрыярхату і УАПЦ, а таксама [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] Пятра Парашэнкі, на якім абвясцілі аб стварэнні новай [[Праваслаўная царква Украіны|Праваслаўнай царквы Украіны]], падкантрольнай Канстанцінопальскаму патрыярхату; УПЦ МП і [[Руская праваслаўная царква]] адмовіліся прызнаваць новаўтвораную царкву<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20181216/1548059130.html|title=УПЦ отказалась признать созданную на «объединительном соборе» церковь|publisher=[[РИА Новости]]|date=2018-12-16|lang=ru}}</ref>. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2018|31-я цырымонія]] прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Севілья|Севільі]]. [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшым фільмам]] названа кінадрама «[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]», пастаўленая польскім рэжысёрам [[Павел Паўлікоўскі|Паўлам Паўлікоўскім]]. * [[22 снежня]]: [[Цунамі ў Зондскім праліве (2018)|цунамі ў Зондскім праліве]], выкліканае вывяржэннем вулкана; 429 чалавек загінулі. * [[30 снежня]]: Усеагульныя прэзідэнцкія выбары ў [[ДР Конга]], перамогу атрымаў кандыдат ад апазіцыі [[Фелікс Чысекеды]]. == Памерлі == {{main|Спіс памерлых у 2018 годзе}} * [[3 студзеня]]: [[Людміла Барысаўна Яфімава]], народная артыстка Беларусі, харавы дырыжор * [[5 студзеня]]: [[Джон Янг]], амерыканскі астранаўт (нар. [[24.9]].[[1930]]) * [[8 студзеня]]: [[Джордж Максвел Рычардс]], прэзідэнт Трынідада і Табага (2003—2013) * [[15 студзеня]]: [[Далорэс О’Рыардан]], ірландская спявачка, кампазітар * 15 студзеня: [[Віктар Іванавіч Анпілаў]], расійскі журналіст, палітычны дзеяч * [[17 студзеня]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Улашчык]], беларускі вучоны-медык * [[22 студзеня]]: [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], беларускі празаік і [[публіцыст]], [[грамадскі дзеяч]] (нар. [[1936]]) * [[24 студзеня]]: [[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхаіл Анемпадыстаў]], беларускі мастак, паэт * [[28 студзеня]]: [[Нэлі Багуслаўская]], беларуская эстрадная спявачка * [[1 лютага]]: [[Барыс Кіт]], беларускі грамадскі дзеяч і навуковец (нар. 6.4.[[1910]]) * [[7 лютага]]: [[Генадзь Гарбук]], народны артыст Беларусі * [[21 лютага]]: [[Аляксандр Станіслававіч Шымкавяк|Аляксандр Шымкавяк]], беларускі баскетбольны трэнер (нар. 1955) * [[2 сакавіка]]: [[Георгій Васілевіч Штыхаў]], беларускі археолаг, гісторык * [[3 сакавіка]]: [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]], беларускі мовазнавец * [[9 сакавіка]]: [[Валянцін Уладзіміравіч Вялічка]], беларускі дыпламат * [[12 сакавіка]]: [[Алег Паўлавіч Табакоў]], расійскі акцёр і рэжысёр * [[14 сакавіка]]: [[Стывен Уільям Хокінг]], англійскі фізік-тэарэтык * [[24 сакавіка]]: [[Ліз Асіа]], швейцарская спявачка * [[6 красавіка]]: [[Аляксандр Мікалаевіч Курловіч|Аляксандр Курловіч]], беларускі цяжкаатлет * [[8 красавіка]]: [[Лейла Абашыдзэ]], [[Грузія|грузінская]] кінаактрыса, народная артыстка Грузіі (1965)<ref>{{Cite web|url=http://www.zviazda.by/be/news/20180409/1523259544-pamerla-legendarnaya-saveckaya-i-gruzinskaya-aktrysa-leyla-abashydze|title=Памерла легендарная савецкая і грузінская актрыса Лэйла Абашыдзэ|publisher=[[Звязда]]|date=2018-04-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210803071954/http://www.zviazda.by/be/news/20180409/1523259544-pamerla-legendarnaya-saveckaya-i-gruzinskaya-aktrysa-leyla-abashydze|archivedate=2021-08-03}}</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Мілаш Форман]], [[Чэхія|чэшскі]] і [[ЗША|амерыканскі]] кінарэжысёр і сцэнарыст<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29167139.html|title=Памёр Мілаш Форман — рэжысёр фільма «Палёт над гняздом зязюлі»|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-04-14}}</ref>. * [[15 красавіка]]: [[Міхаіл Ільіч Цэйцін]], [[Беларусь|беларускі]] трэнер і выкладчык, заслужаны трэнер СССР і [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29168891.html|title=Памёр вядомы трэнер і выкладчык Міхаіл Цэйцін|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-04-15}}</ref>. * [[17 красавіка]]: [[Барбара Буш]], жонка 41-га прэзідэнта ЗША [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джорджа Буша старэйшага]], маці 43-га прэзідэнта [[Джордж Уокер Буш|Джорджа Буша малодшага]] і 43-га губернатара Флорыды [[Джэб Буш|Джэба Буша]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/pamierla-barbara-busz/29174019.html|title=Памерла Барбара Буш, жонка 41-га прэзідэнта ЗША і маці 43-га|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-04-18}}</ref>. * Не пазней [[20 красавіка]]: Тым Берглінг, больш вядомы як [[Avicii]], [[Швецыя|шведскі]] дыджэй<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/208409|title=Мегапапулярны шведскі дыджэй Avicii памёр у 28 гадоў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2018-04-20}}</ref>. * [[24 красавіка]]: [[Іван Васільевіч Гайшун]], [[Беларусь|беларускі]] матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1984), прафесар (1992), акадэмік (1991) [[НАН Беларусі]]<ref>[http://nasb.gov.by/rus/news/3426/ Умер академик Иван Васильевич Гайшун]{{ref-ru}}</ref>. * [[7 мая]]: [[Міхаіл Юр’евіч Герман]], савецкі і расійскі мастацтвазнаўца, прафесар, доктар мастацтвазнаўства, пісьменнік * [[15 мая]]: [[Рэйман Уілсан]], брытанскі футбаліст, гулец зборнай Англіі, чэмпіён свету 1966 года<ref>[https://www.soccer.ru/news/1049367.shtml Памёр Рэйман Уілсан]{{ref-ru}}</ref>. * [[17 мая]]: [[Рычард Пайпс]], польскі і амерыканскі гісторык (нар. 1923) * [[22 мая]]: [[Віктар Аляксеевіч Піскароў|Віктар Піскароў]], міністр унутраных спраў БССР * [[23 мая]]: [[Філіп Рот]], амерыканскі пісьменнік, лаўрэат Пулітцэраўскай прэміі * [[28 мая]]: [[Арсень Ліс]], беларускі фалькларыст, літаратуразнавец, літаратар (нар. 1934) * [[2 чэрвеня]]: [[Віктар Іванавіч Бялевіч]], беларускі баскетбольны трэнер * [[6 чэрвеня]]: [[Эдуард Барысавіч Зарыцкі|Эдуард Зарыцкі]], беларускі кампазітар (нар. 1946) * [[6 чэрвеня]]: [[Кіра Георгіеўна Муратава]], украінскі і савецкі кінарэжысёр, сцэнарыстка і актрыса (нар. 1934)<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/210799|title=Памерла рэжысёр Кіра Муратава|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2018-06-07}}</ref> * [[8 чэрвеня]]: [[Міхась Мушынскі]], беларускі крытык, літаратуразнавец * [[10 чэрвеня]]: [[Авенір Вайнштэйн]], беларускі [[джазмен]] і [[кампазітар]]<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/pamyor-vyadomy-belaruski-dzhazmen-i-kampazitar-avenir-vaynshteyn|title=Памёр вядомы беларускі джазмен і кампазітар Авенір Вайнштэйн|publisher=[[Еўрарадыё]]|date=2018-06-11}}</ref>. * [[13 чэрвеня]]: [[Іосіф Віктаравіч Залуцкі]], беларускі вучоны-анколаг. * [[14 чэрвеня]]: [[Станіслаў Сяргеевіч Гаварухін]], савецкі і расійскі [[кінарэжысёр]] і сцэнарыст<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29289854.html|title=Памёр савецкі і расійскі рэжысёр Станіслаў Гаварухін|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-06-14}}</ref>. * [[26 чэрвеня]]: [[Алесь Зайка]], беларускі краязнавец * [[28 чэрвеня]]: [[Крысцінэ Нёстлінгер]], аўстрыйская пісьменніца * [[3 ліпеня]]: [[Робі Мюлер]], нідэрландскі кінааператар * [[10 ліпеня]]: [[Мікалай Іванавіч Дземянцей]], беларускі савецкі палітычны дзеяч * [[19 ліпеня]]: [[Іван Іванавіч Савосцікаў]], беларускі футбаліст і трэнер<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/212951|title=Памёр футбольны трэнер Іван Савосцікаў|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2018-07-20}}</ref>. * [[19 ліпеня]]: [[Дзяніс Юр’евіч Тэн]], [[казахстан]]скі фігурыст, бронзавы прызёр [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|Алімпійскіх гульняў 2014 года]] ў Сочы<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29376177.html|title=Фігурыста-чэмпіёна Дзяніса Тэна ў Казахстане забілі нажом|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-07-19}}</ref>. * [[27 ліпеня]]: [[Уладзімір Мікалаевіч Вайновіч]], [[Расія|расійскі]] празаік, паэт і драматург<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180728/1532766040-pamyor-uladzimir-vaynovich |title=Памёр Уладзімір Вайновіч |publisher=[[Звязда]]|date=28 ліпеня 2018 |archive-date=31 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731052753/http://www.zviazda.by/be/news/20180728/1532766040-pamyor-uladzimir-vaynovich |url-status=dead }}</ref>. * [[4 жніўня]]: [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч]], беларускі рок-музыкант, заснавальнік і вакаліст гурта «[[Neuro Dubel]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29412308.html|title=Памёр спявак Аляксандр Кулінковіч|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-04}}</ref>. * [[7 жніўня]]: [[Антон Лемдэн]], аўстрыйскі мастак * [[14 жніўня]]: [[Мікалай Міхайлавіч Кірычэнка]], беларускі акцёр, Народны артыст Беларусі<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29433965.html|title=«Быў чалавекам Тэатра». Памёр акцёр Мікалай Кірычэнка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date= 2018-08-14}}</ref>. * [[14 жніўня]]: [[Эдуард Мікалаевіч Успенскі]], савецкі і расійскі пісьменнік, драматург і сцэнарыст, аўтар дзіцячых кніг, тэлевядучы<ref>{{Cite web|url=https://www.intex-press.by/2018/08/15/umer-detskij-pisatel-eduard-uspenskij/|title=Умер детский писатель Эдуард Успенский|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201029075005/https://www.intex-press.by/2018/08/15/umer-detskij-pisatel-eduard-uspenskij/ |archivedate=29 кастрычніка 2020 |publisher=Intex-press|date=2018-08-15}}</ref>. * [[15 жніўня]]: [[Хведар Нюнька]], беларускі грамадска-культурны дзеяч у [[Літва|Літве]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29435717.html|title=Памёр Хведар Нюнька, шматгадовы лідар беларусаў Літвы|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-15}}</ref>. * [[16 жніўня]]: [[Арэта Франклін]], амерыканская спявачка ў стылях рытм-энд-блюз, соўл і госпел * [[16 жніўня]]: [[Атал Біхары Ваджпаі]], [[Індыя|індыйскі]] дзяржаўны і палітычны дзеяч, 11-ы і 14-ы прэм’ер-міністр Індыі<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/india/atal-bihari-vajpayee-health-live-updates/liveblog/65415287.cms Atal Bihari Vajpayee funeral will be held at 4pm on Friday]{{ref-en}}</ref>. * [[18 жніўня]]: [[Кофі Анан]], [[Гана|ганскі]] [[дыпламат]], [[Генеральны сакратар ААН]] (1997—2006), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/214582|title=Памёр Кофі Анан|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2018-08-18}}</ref>. * [[21 жніўня]]: [[Іосіф Робертавіч Варановіч]], беларускі хірург, доктар медыцынскіх навук, [[заслужаны дзеяч навукі БССР]], адзін з заснавальнікаў беларускай школы траўматалогіі і артапедыі, дырэктар БелНДІ траўматалогіі і артапедыі (1972—1993)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29445712.html|title=Памёр заснавальнік беларускай школы траўматалогіі і артапедыі Іосіф Варановіч|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-21}}</ref>. * [[23 жніўня]]: [[Алесь Ліпай]], беларускі журналіст і паэт, заснавальнік агенцтва навін [[БелаПАН]]<ref>{{cite web|url=https://by.belapan.by/archive/2018/08/23/969864_478556/|title=Раптоўна памёр заснавальнік БелаПАН Алесь Ліпай|publisher=[[БелаПАН]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210615131532/https://by.belapan.by/archive/2018/08/23/969864_478556/|date=2018-08-23|archivedate=2021-06-15|url-status=dead}}</ref>. * [[25 жніўня]]: [[Джон Сідні Мак-Кейн]], амерыканскі палітык, кандыдат у прэзідэнты [[ЗША]] 2008 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29215124.html|title=Памёр амерыканскі палітык Джон Мак-Кейн|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-26}}</ref> * [[30 жніўня]]: [[Іосіф Давыдавіч Кабзон]], савецкі і расійскі эстрадны спявак, [[Народны артыст СССР]] (1987)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29461506.html|title=Памёр спявак і палітык Іосіф Кабзон|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-08-30}}</ref>. * [[31 жніўня]]: [[Аляксандр Уладзіміравіч Захарчанка]], ваенны і дзяржаўны дзеяч непрызнанай [[Данецкая народная рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.radyjo.net/4/28/Artykul/380439|title=У Данецку забіты лідар ДНР|publisher=Польскае Радыё|date=2018-09-01|url-status=live}}</ref>. * [[11 верасня]]: [[Васіль Сцяпанавіч Казакоў]], першы міністр аховы здароўя незалежнай Беларусі<ref>{{cite web|url= https://news.tut.by/society/607565.html|title= Умер первый министр здравоохранения независимой Беларуси Василий Казаков|publisher= [[TUT.BY]]|access-date= 11.09.2018|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20180911083153/https://news.tut.by/society/607565.html|archive-date= 11 верасня 2018|url-status= dead}}</ref>). * [[21 верасня]]: [[Чан Дай Куанг]], Прэзідэнт [[В’етнам]]а (2016—2018)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29501797.html|title=Раптоўна памёр прэзідэнт В’етнама Чан Дай Куанг|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-09-21}}</ref>. * [[22 верасня]]: [[Анатоль Анатолевіч Капскі]], беларускі бізнесмен і спартыўны дзеяч<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29503794.html|title=Памёр старшыня праўлення футбольнага клуба БАТЭ Анатоль Капскі|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-09-22}}</ref>. * [[1 кастрычніка]]: [[Шарль Азнавур]], [[Францыя|французскі]] спявак, музыкант, акцёр, пісьменнік<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29519296.html|title=Памёр Шарль Азнавур — адзін з найпапулярнейшых спевакоў ХХ стагоддзя|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-01}}</ref> * [[2 кастрычніка]]: [[Раман Андрэевіч Карцаў]], савецкі і расійскі акцёр эстрады, тэатра і кіно<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20181002/1538471135-pamyor-artyst-estrady-raman-karcau |title=Памёр артыст эстрады Раман Карцаў |publisher=[[Звязда]] |date=2 кастрычніка 2018 |archive-date=3 кастрычніка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003115513/http://zviazda.by/be/news/20181002/1538471135-pamyor-artyst-estrady-raman-karcau |url-status= dead }}</ref>. * [[2 кастрычніка]]: [[Джамаль Хашогі]], журналіст, аглядальнік і пісьменнік з Саудаўскай Аравіі<ref>{{Cite web|title=Цела забітага журналіста Хашогі знайшлі ў рэзідэнцыі саудаўскага генконсула ў Стамбуле|url=https://nashaniva.com/218031/|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=23 кастрычніка 2018}}</ref>. * [[6 кастрычніка]]: [[Мансерат Кабалье]], [[Іспанія|іспанская]] оперная спявачка (сапрана)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/article/a/29528789.html|title=У Барселоне памерла спявачка Мансерат Кабалье|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-06}}</ref>. * [[22 кастрычніка]]: [[Фёдар Данілавіч Клімчук]], [[Беларусь|беларускі]] [[мовазнаўства|мовазнавец]]-[[дыялекталогія|дыялектолаг]], [[гісторыя|гісторык]]<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29557991.html|title=Памёр чалавек, які пераклаў Новы Запавет на заходнепалескі дыялект|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-22}}</ref>. * [[26 кастрычніка]]: [[Мікалай Пятровіч Карачанцаў]], савецкі і расійскі акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29564999.html|title=Памёр расійскі акцёр Мікалай Карачанцаў, які праславіў Белыя Росы|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-10-26}}</ref>. * [[1 лістапада]]: [[Юрый Нарайравіч Варданян]], савецкі цяжкаатлетык, чэмпіён летніх [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх гульняў у Маскве]] (1980), [[заслужаны майстар спорту СССР]] (1977), бацька [[Нарайр Юр’евіч Варданян|Норыка Варданяна]]<ref>[https://rusarminfo.ru/2018/11/02/ne-stalo-legendarnogo-armyanskogo-tyazheloatleta-yuriya-vardanyana/ Не стало легендарного армянского тяжелоатлета Юрия Варданяна]{{ref-ru}}</ref>. * [[4 лістапада]]: [[Кацярына Віктараўна Гандзюк]], украінская палітычная і грамадская дзяячка; наступствы тэракта<ref>[https://www.liga.net/incidents/articles/ubiystvo-ekateriny-gandzyuk-vse-izvestnye-fakty Убийство Екатерины Гандзюк: Все интересные факты]{{ref-ru}}</ref>. * [[9 лістапада]]: [[Уладзіслаў Ігаравіч Ахроменка]], беларускі пісьменнік, празаік, драматург і кінасцэнарыст<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29592361.html|title=Памёр пісьменьнік Уладзіслаў Ахроменка|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-11-10}}</ref>. * [[12 лістапада]]: [[Стэн Лі]], амерыканскі пісьменнік, акцёр, прадзюсар, тэлевядучы, сцэнарыст, рэдактар і стваральнік мноства натуралістычных персанажаў коміксаў<ref>{{Cite web|title=Памёр стваральнік персанажаў Marvel Стэн Лі|url=http://zviazda.by/be/news/20181113/1542090315-pamyor-stvaralnik-persanazhau-marvel-sten-li/|publisher=[[Звязда]]|date=13 лістапада 2018|access-date=12 лютага 2019|archive-date=18 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318082012/https://zviazda.by/be/news/20181113/1542090315-pamyor-stvaralnik-persanazhau-marvel-sten-li|url-status=dead}}</ref>. * [[12 лістапада]]: [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]], беларускі кампазітар і педагог, [[народны артыст Беларусі]] (1982) і [[Народны артыст СССР|СССР]] (1987)<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/pamyor-kampazitar-igar-luchanok/ |title=Памёр кампазітар Ігар Лучанок |publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]] |date=2018-11-13 |access-date=12 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517001038/https://www.racyja.com/kultura/pamyor-kampazitar-igar-luchanok/ |archive-date=17 мая 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[17 лістапада]]: [[Яўген Віктаравіч Осін]], расійскі эстрадны спявак і кампазітар<ref>{{Cite web|title=Памёр спявак Яўген Осін|url=http://zviazda.by/be/news/20181117/1542477233-pamyor-spyavak-yaugen-osin/|publisher=[[Звязда]]|date=17 лістапада 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181118155747/http://zviazda.by/be/news/20181117/1542477233-pamyor-spyavak-yaugen-osin/|archivedate=2018-11-18|url-status=dead}}</ref>. * [[18 лістапада]]: [[Уладзімір Іванавіч Журавель]], беларускі футбаліст (абаронца), трэнер<ref>{{Cite web|title=Памёр вядомы беларускі футбаліст і трэнер Уладзімір Журавель|url=http://zviazda.by/be/news/20181119/1542604718-pamyor-vyadomy-belaruski-futbalist-i-trener-uladzimir-zhuravel/|publisher=[[Звязда]]|date=18 лістапада 2018|access-date=12 лютага 2019|archive-date=20 лістапада 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120124725/http://zviazda.by/be/news/20181119/1542604718-pamyor-vyadomy-belaruski-futbalist-i-trener-uladzimir-zhuravel|url-status=dead}}</ref>. * [[30 лістапада]]: [[Джордж Герберт Уокер Буш]], 41-ы прэзідэнт ЗША (1989—1993)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29631698.html|title=Памёр былы прэзідэнт ЗША Джордж Буш-старэйшы. Яму было 94 гады|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2018-12-01}}</ref>. * [[1 снежня]]: [[Аляксандр Міхайлавіч Абрамовіч]], беларускі юрыст, дзяржаўны дзеяч, доктар юрыдычных навук<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/pamyor-adzin-z-papyarednikau-yarmoshynay-u-kiraunictve-cvk-belarusi|title=Памёр адзін з папярэднікаў Ярмошынай у кіраўніцтве ЦВК Беларусі|publisher=[[Еўрарадыё]]|date=2018-12-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181204124946/https://euroradio.fm/pamyor-adzin-z-papyarednikau-yarmoshynay-u-kiraunictve-cvk-belarusi |archivedate=4 снежня 2018 }}</ref>. * [[3 снежня]]: [[Андрэй Рыгоравіч Бітаў]], расійскі пісьменнік. Лічыцца адным з пачынальнікаў постмадэрнізму ў рускай літаратуры. * [[19 снежня]]: [[Кім Дзмітрыевіч Цесакоў]], беларускі кампазітар, заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь<ref>{{Cite web|url=https://minsknews.by/ushel-iz-zhizni-izvestnyiy-belorusskiy-kompozitor-kim-tesakov/|title=Ушел из жизни известный белорусский композитор Ким Тесаков|publisher=Минск-Новости|date=2018-12-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181220230522/https://minsknews.by/ushel-iz-zhizni-izvestnyiy-belorusskiy-kompozitor-kim-tesakov/ |archivedate=20 снежня 2018 |lang=ru}}</ref>. {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2018| ]] [[Катэгорыя:Усе храналагічныя пералікі]] hprnzqe1j13d295xwmjtv8fc1cdcr1a 0 545161 5166907 4853908 2026-07-17T11:04:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166907 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Сміт}} {{Востраў |Назва = Сміт |Нацыянальная назва = en/Smith |Карта = |Архіпелаг = |Акваторыя = Чэсапікскі заліў |Краіна = ЗША |Рэгіён = |Раён = |UTC = |lat_dir = N |lat_deg = 37 |lat_min = 59 |lat_sec = 03.5 |lon_dir = W |lon_deg = 76 |lon_min = 02 |lon_sec = 19.8 |CoordScale = |Плошча = 11.5 |Вышыня = |Насельніцтва = 276 |Год = 2010 |Выява = Smith Island, Maryland (6632617567).jpg |Подпіс выявы = Гавань на востраве |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} '''Сміт''' ({{lang-en|Smith}}) — найбуйнейшы [[востраў]] [[Чэсапікскі заліў|Чэсапікскага заліва]]. Большая частка адміністрацыйна належыць да [[ЗША|амерыканскага]] [[Мэрыленд|штата Мэрыленд]], поўдзень — да амерыканскай [[Вірджынія|садружнасці Вірджынія]]. Плошча — 11,5 км². Насельніцтва (2010 г.) — 276 чал. == Геаграфія == Востраў Сміт знаходзіцца ў 7,8 км на захад ад узбярэжжа [[Мэрыленд|штата Мэрыленд]]. Большая частка вострава ўяўляе [[балота|забалочаныя]] землі, злучаныя вузкімі пратокамі. У выніку [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]] і падвышэння ўзроўню [[Атлантычны акіян|акіяна]] плошча [[суша|сушы]] паступова скарачаецца. У [[1922]] г. пасля чарговага [[ураган|ўрагана]] было затоплена больш за палову тагачаснай тэрыторыі. У мінулым воды каля Сміта славіліся багаццем [[крабы|крабаў]]. == Гісторыя == Першаадкрывальнікам вострава лічыцца [[Джон Сміт]], які высадзіўся на мясцовы [[бераг]] у [[1608]] г. і даў яму назву астравы Расэлс. Сучасную назву востраў атрымаў паміж [[1659]] г. і [[1686]] г., калі на ім апынуліся перасяленцы з [[Корнуал]]а, [[Уэльс]]а і [[Англія|Англіі]]. Адным з першых землеўладальнікаў быў Генры Сміт, у гонар якога нараклі ўвесь востраў. Да [[1807]] г. тут спыняліся [[пірацтва|піраты]]. Галоўным заняткам тубыльцаў здаўна з'яўляліся [[рыбалоўства]], лоў [[крабы|крабаў]] і [[Вустрыцы|вустрыц]]. У нашы дні на востраве Сміт існуюць тры паселішчы. Сувязь з [[Паўночная Амерыка|мацерыком]] адбываецца толькі дзякуючы [[лодка]]м і нерэгулярнаму [[паром]]у. Улады [[Мэрыленд|штата Мэрыленд]] высоўваюць праекты перасялення мясцовых жыхароў у сувязі з небяспекай затаплення, аднак сустракаюць іх адмоўную рэакцыю. Тубыльцы Сміта стварылі грамадскую арганізацыю, што збірае [[грошы]] на выратаванне сушы. == Культура == Многія жыхары вострава Сміт з'яўляюцца прамымі нашчадкамі перасяленцаў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. Яны размаўляюць на асабістым [[дыялект|дыялекце]], што сфарміраваўся ў выніку ізаляцыі. == Спасылкі == * [https://www.smithislandunited.com SMITH ISLAND UNITED] * [http://www.visitsmithisland.com Smith Island A True Island Community] * [http://www.smithisland.us SMITH ISLAND MARINA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180329153512/http://smithisland.us/ |date=29 сакавіка 2018 }} * [https://www.atlasobscura.com/articles/smith-island Maryland’s Smith Island, Home to a Vanishing Dialect and Rising Sea Levels] * [http://www.newsweek.com/2015/11/13/smith-island-sinking-chesapeake-bay-thanks-climate-change-389131.html SMITH ISLAND IS SINKING INTO THE CHESAPEAKE BAY THANKS TO CLIMATE CHANGE] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180104081513/http://www.newsweek.com/2015/11/13/smith-island-sinking-chesapeake-bay-thanks-climate-change-389131.html |date=4 студзеня 2018 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мэрыленд]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Астравы ЗША]] [[Катэгорыя:Вірджынія]] 5kqem9pu17vva9uj20mp7ituxmgmuxy 0 548729 5166808 4815177 2026-07-17T01:46:56Z 5166808 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Рыжанкоў}} '''Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў''' (нар. {{ДН|19|6|1972}}, {{МН|Мінск}}, [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны і спартыўны дзеяч, дыпламат. Фігурант [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]], санкцыйных спісаў шэрагу іншых краін. == Біяграфія == Сын беларускага спартыўнага дзеяча, першага прэзідэнта [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|НАК Беларусі]] [[Уладзімір Мікалаевіч Рыжанкоў|Уладзіміра Мікалаевіча Рыжанкова]]<ref>{{cite web |url= https://nashaniva.com/?c=ar&i=136682&lang=be|title= Усе памочнікі Лукашэнкі: ад Віктара — да Янчэўскага|publisher= [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|accessdate=2018-07-08 | language =be}}</ref>. У 1994 годзе скончыў [[юрыдычны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Міжнароднае права», у 2003 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». У 1994—1996 гадах супрацоўнік цэнтральнага апарату [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]. З 1996 года да 2000 года супрацоўнік пасольства Беларусі ў [[Ізраіль|Ізраілі]]. У 2000—2003 гадах начальнік аддзела АБСЕ і Савета Еўропы Міністэрства замежных спраў. У 2003—2005 гадах саветнік-пасланнік пасольства Беларусі ў [[Польшча|Польшчы]]. У 2005—2006 гадах начальнік упраўлення Амерыкі Міністэрства замежных спраў. З 2006 года начальнік упраўлення знешняй палітыкі [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. З 2012 года да 2016 года памочнік прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па пытаннях фізічнай культуры, спорту і развіцця турызму. У 2015—2017 гадах першы віцэ-прэзідэнт НАК Беларусі. Са снежня 2016 года да 27 чэрвеня 2024 года<ref name="uk">[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32400262 Указ Президента Республики Беларусь от 27 июня 2024 года № 258 «О М. В. Рыженкове»]</ref> — першы намеснік кіраўніка [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. 27 чэрвеня 2024 года прызначаны [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref name="uk"/>. Старшыня [[Беларуская федэрацыя баскетбола|Беларускай федэрацыі баскетбола]] з 2014 года, ганаровы член [[Беларуская федэрацыя шахмат|Беларускай федэрацыі шахмат]] з 2017 года<ref>https://belisrael.info/?p=18869</ref>. == Міжнародныя санкцыі == 31 жніўня 2020 года ўключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае здушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 21 чэрвеня 2021 года ўнесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|title=Хто ў чацьвёртым пакеце санкцыяў Эўразьвязу. Поўны сьпіс |url=https://www.svaboda.org/a/31318409.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-06-10|accessdate=2021-09-10}}</ref>. [[Савет Еўрапейскага саюза]] адзначыў, што Рыжанкоў як першы намеснік кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта, які на працягу больш за двух дзесяцігоддзяў займаў шэраг пасад на дзяржаўнай службе, у тым ліку ў Міністэрстве замежных спраў і розных пасольствах, цесна звязаны з прэзідэнтам і адказвае за забеспячэнне рэалізацыі прэзідэнцкіх паўнамоцтваў у сферы ўнутранай і знешняй палітыкі, падтрымлівае [[рэжым Лукашэнкі]]<ref name="EU210620212">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. 6 ліпеня 2021 года да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|accessdate=2021-09-10|lang=en}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Рыжанкоў таксама быў дададзены ў санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|website=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref> і [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|accessdate=2021-06-29|lang=en}}</ref>. 7 ліпеня 2021 года ў свой санкцыйны спіс Рыжанкова ўнесла і [[Швейцарыя]]<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]] (2022)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=P32200132 Указ Президента Республики Беларусь от 31 марта 2022 г. № 132 «Аб узнагароджанні»] // Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь</ref>. * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (20 чэрвеня 2014)<ref>[https://normativka.by/lib/document/500193010 Пастанова Прэзідыума Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь ад 20 чэрвеня 2014 года № 353-ПСР5 «Аб узнагароджаннi М. У. Рыжанкова Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублiкi Беларусь»]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://president.gov.by/be/president/administration/rukovodstvo Кіраўніцтва адміністрацыі] {{Міністры замежных спраў Беларусі}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рыжанкоў Максім Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Адміністрацыі прэзідэнта Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Старшыні нацыянальных спартыўных федэрацый Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] rea9k4eiinqe4327dfystrme4je9zqa 0 550648 5166626 4975707 2026-07-16T18:31:38Z Lokal Profil 3722 5166626 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Назва = Еліварэ |Арыгінальная назва = {{lang-sv|Gällivare kommun}} |Герб = Gällivare kommunvapen.svg |Апісанне герба = Герб камуны Еліварэ |Карта = Gällivare Municipality in Norrbotten County.png |Карта_подпіс = Камуна на карце лена Нарботэн |Памер карты = 250px |Сталіца = [[Еліварэ]] |Краіна = {{SWE}} |Уваходзіць у = [[Нарботэн (лен)|Нарботэн]] |Насельніцтва = 18 818 чал. |Год перапісу = 2012 |Шчыльнасць = 1,1 |Плошча = 16 818,22 |Сайт = http://www.gellivare.se/ www.gellivare.se |ISO = }} '''Камуна Еліварэ''' ({{lang-sv|Gällivare kommun}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка мясцовага самакіравання, што знаходзіцца ў паўночнай [[Швецыя|Швецыі]] ў [[лен (Швеція)|лені]] [[Нарботэн (лен)|Нарботэн]]. Адміністрацыйны цэнтр камуны — горад [[Еліварэ]]. Еліварэ 3-я па памеры тэрыторыі камуна Швецыі. == Насельніцтва == Насельніцтва складае 18 281 чалавек (па стане на верасень 2012 года)<ref name="teryt">{{cite web|url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|title=Folkmangd i riket, lan och kommuner|publisher=Цэнтральнае бюро статыстыкі Швецыі|language=шв.|archiveurl=https://www.webcitation.org/6J10R7tbI?url=http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____252874.aspx|archivedate=20 жніўня 2013|accessdate=22 лютага 2018|url-status=live}}</ref>. {{Bar box |title=Колькасць насельніцтва камуны Еліварэ за 1970-2010 гады |titlebar=#DDD |width=600px |barwidth=40px |left1=Год |right1=Насельніцтва |bars= {{bar pixel|1970|#0080E6|480||25 413}} {{bar pixel|1975|#0099FF|479||25 406}} {{bar pixel|1980|#0080E6|466||24 711}} {{bar pixel|1985|#0099FF|444||23 532}} {{bar pixel|1990|#0080E6|423||22 421}} {{bar pixel|1995|#0099FF|416||22 050}} {{bar pixel|2000|#0080E6|378||20 037}} {{bar pixel|2005|#0099FF|360||19 077}} {{bar pixel|2010|#0080E6|348||18 425}} |caption=Крыніца: [http://www.ssd.scb.se/databaser/makro/SubTable.asp?yp=tansss&xu=C9233001&omradekod=BE&huvudtabell=BefolkningNy&omradetext=Befolkning&tabelltext=Folkm%E4ngden+efter+region%2C+civilst%E5nd%2C+%E5lder+och+k%F6n%2E+%C5r&preskat=O&prodid=BE0101&starttid=1970&stopptid=2010&Fromwhere=M&lang=1&langdb=1 SCB]}} == Пасяленні == Камуне падпарадкаваныя шість гарадскіх пасяленняў (tätort) і некалькі сельскіх, найбольшыя з іх<ref>[http://www.scb.se/statistik/MI/MI0810/2005A01A/Tatorternami0810tab1en.xls Statistics Sweden as of December 31, 2005]</ref>: {|class="wikitable" ! # !! Пасяленне !! !! Насяленне |- | 1 || '''[[Еліварэ]]''' || (Gällivare) ||align="right" | 8480 |- | 2 || [[Мальмбергет]] || (Malmberget) ||align="right" | 6017 |- | 3 || [[Коскулскуле]] || (Koskullskulle) || align="right" | 899 |- | 4 || [[Гакас]] || (Hakkas) || align="right" | 383 |- | 5 || [[Улаці]] || (Ullatti) || align="right" | 230 |- | 6 || [[Чаўчас]] || (Tjautjas) || align="right" | 216 |} <small>Тлустым пазначаны муніцыпальны цэнтр</small>. == Галерэя == <center><gallery> Файл:Gällivare centrum.JPG|У цэнтры Еліварэ Файл:Nikkaluokta kyrka side view.jpg|Царква<br/>(Нікалуокта) Файл:Malmberget Fokus.JPG|Гарадок Мальмбергет Файл:Storasjoefallet1.jpg|Вадаспад Стура Шэфалет </gallery></center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.gellivare.se Афіцыйны сайт камуны Еліварэ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130122154526/http://www.gellivare.se/ |date=22 студзеня 2013 }} {{Нарботэн}} {{Заліўка камун Швецыі}} [[Катэгорыя:Камуны лена Нарботэн]] ggsvawjczoq2cn7vxj0jzlktysjho4g 10 551292 5166587 3475898 2026-07-16T14:22:34Z M.L.Bot 261 5166587 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||1={{{{{|safesubst:}}}CURRENTDAY}} |2={{{{{|safesubst:}}}CURRENTMONTH}} |3={{{{{|safesubst:}}}CURRENTYEAR}} |$B= {{Надрадковае папярэджанне | day = {{{1|}}} | month = {{{2|}}} | year = {{{3|}}} | text = <span style="background-color:yellow">няма ў крыніцы</span> | link = Вікіпедыя:Правяральнасць | comment = {{{comment|{{{c|{{{кам|}}}}}}}}} | comment-default = сцвярджэнне не знойдзена ў паказанай крыніцы | talk = {{{talk|{{{разм|}}}}}} | anchor = {{{anchor|{{{якар|}}}}}} | cat = [[Катэгорыя:Артыкулы са сцвярджэннямі, не знойдзенымі ў паказанай крыніцы]]<!-- --><!--{{Сартаванне: артыкулы без крыніц}}--><!-- --><!--{{#if: {{{1|}}}{{{2|}}}{{{3|}}} | [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Няма ў крыніцы з {{#time: xg Y | {{{3}}}-{{{2}}}-{{{1}}} }}]] }}--> | nocat = {{{nocat|}}} | noprint = 1 }}}}</includeonly><noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Надрадковыя папярэджанні]] </noinclude> a4c94lw0x8zeghif2455y1949mqzq5w 0 555697 5166758 4288543 2026-07-16T23:27:42Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166758 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2017}} '''2017''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[6 студзеня]] — створана [[Беларуская федэрацыя кіберспорту]] == Узнагароды == == Выпускі гульняў == {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2017]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] k1nmo5d72bklchnw3fiy6fuukwekfej 14 555700 5166769 5165624 2026-07-16T23:28:10Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях]] у [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]: Уніфікацыя назваў 5165624 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Катэгорыі паводле гадоў]] [[Катэгорыя:Гісторыя відэагульняў]] 9umsoho2eqm2mos410f9reidi11i8jm 0 555709 5166753 5130227 2026-07-16T23:27:36Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166753 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2012}} '''[[2012]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[18 лістапада]] — выйшла ў продаж гульнявая кансоль [[Wii U]] == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[13 сакавіка]] — [[Silent Hill: Downpour]] * [[18 лістапада]] — [[ZombiU]] (платформа «Wii U») * [[18 лістапада]] — [[Darksiders II]] (платформа «Wii U») {{зноскі}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2012]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] p3o8enk1sfi2c6mb0r0dpcvkpx9i25n 0 555712 5166749 4288552 2026-07-16T23:27:33Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166749 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2008}} '''[[2008]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[1 лістапада]] — выйшла ў продаж партатыўная гульнявая сістэма [[Nintendo DSi]] == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[17 лістапада]] — «[[Need for Speed: Undercover]]» (платформа DS) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2008]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] k2v3zpnvj9n906inw5hbfouzqzl8tqo 0 564780 5166733 4288568 2026-07-16T23:27:19Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166733 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1990}} '''1990''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[21 лістапада]] — «[[Super Mario World]]» (платформа «Super NES») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1990]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] kpj5mm517cg3013cynk2i0eke9iqmh7 0 564782 5166732 4288569 2026-07-16T23:27:18Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166732 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1987}} '''[[1987]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * ? — «[[The Flintstones]]» (платформа «Amiga») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1987]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] g8kqj7ktg1jhm1m29gt8l5fwv33726h 0 572269 5166787 5088710 2026-07-17T01:23:44Z ~2026-40183-94 171244 /* Меры па ўзняцці «грамадскай маралі і маральнасці» */ 5166787 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gedenktafel Magnus-Hirschfeld-Ufer (Moab) Erste Homosexuelle Emanzipationsbewegung 1.jpg|thumb|260px|Памятная дошка ў берлінскім раёне [[Маабіт]], якая напамінае пра гісторыю пераследу гомасексуалаў у Трэцім рэйху.]] '''[[Гомасексуальнасць|Гомасексуалы]] ў [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]]''' былі цалкам выцеснены з грамадскага поля і падвяргаліся жорсткаму пераследу. Атрымалая росквіт у [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] {{нп5|гомасексуальная субкультура||ru|Гомосексуальная субкультура}} (часопісы і газеты, кафэ і бары, забаўляльныя ўстановы і імпрэзы) была цалкам знішчана{{пераход|#Заход субкультуры|2}}. Гомасексуальныя мужчыны падвяргаліся сістэматычнаму кантролю і ўліку{{пераход|#Паліцэйскі кантроль|2}}. Крымінальнае заканадаўства, якое стала значна больш жорсткім у 1935 годзе, пераследавала любыя сексуальныя ўзаемадзеянні паміж мужчынамі, нават тыя, якія адбываліся без непасрэднага фізічнага кантакту{{пераход|#Узмацненне жорсткасці КК|2}}. І нават пасля адбыцця турэмнага зняволення асуджаныя мужчыны нярэдка дэпартаваліся ў [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]] пад так званыя «{{нп5|Ахоўны арышт|ахоўныя|de|Schutzhaft}}» ці «прафілактычныя» арышты для прадухілення «рэцыдыву»{{пераход|#Канцлагеры|2}}. [[Лесбіянства|Лесбіянкі]] не падвяргаліся масаваму пераследу, аднак яны нярэдка выпрабоўвалі на сабе іншыя формы [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]] з боку ўлады{{пераход|#Лесбіянкі|2}}. Даследчыкі вылучаюць у гісторыі Трэцяга рэйха тры перыяды пераследу гомасексуалаў. Першы перыяд пачынаецца з {{нп5|Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходам нацыянал-сацыялістаў да ўлады|de|Machtergreifung}} ў 1933 годзе і характарызуецца агульнай барацьбой за [[маральнасць]], поўным знішчэннем гомасексуальнай субкультуры, актыўнай антыгомасексуальнай дзяржаўнай прапагандай і першымі індывідуалізаванымі выпадкамі тэрору ў дачыненні гомасексуалаў. Другі перыяд адзначыцца ўзмацненнем жорсткасці ў 1935 годзе [[Параграф 175|параграфа 175]], які крыміналізаваў аднаполыя сексуальныя кантакты паміж мужчынамі, і пачаткам іх сістэматычнага крымінальнага пераследу. Апошні перыяд пачынаецца ў 1940 годзе і характарызуецца ўзмацненнем рэпрэсіўных мер у адносінах да членаў [[СС]], [[Вермахт]]а і паліцыі, а таксама пачаткам масавай дэпартацыі ўсіх вызваленых з турмы гомасексуальных мужчын у канцлагеры{{sfn|Grau|2011|с=35}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=85}}. У агульнай складанасці ў часы Трэцяга рэйха па вінавачанні ў «ненатуральнай распусце» паміж мужчынамі былі асуджаны каля 50 тысяч чалавек (з іх каля чатырох тысяч падлеткаў{{sfn|Кон|2003|с=258}}{{sfn|Homosexuality and the Holocaust}}) і каля 10—15 тысяч былі дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры. З іх каля дзвюх трацін не перажылі лагераў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=72}}. Лік гомасексуалаў, змярцвёных па {{нп5|Праграма змярцвення Т-4|праграме эўтаназіі|de|Aktion T4}} ў псіхіятрычных лякарнях, пакараных смерцю вайсковым трыбуналам ці адпраўленых у {{нп5|Штрафныя воінскія падраздзяленні|штрафныя батальёны|ru|Штрафные воинские подразделения}}, невядомы і ў наш час з'яўляецца прадметам навуковага вывучэння{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=171-172}}. == Сітуацыя да прыходу нацыстаў да ўлады == {{Main|Гісторыя ЛГБТ-руху ў Германіі}} [[Файл:Der Eigene 1924-25 vol 10 no 4.jpg|thumb|160px|{{нп5|Der Eigene|''Der Eigene''|de|Der Eigene}} — першы ў свеце часопіс для гомасексуальных мужчын, 1924 год]] У 1871 годзе адбылося [[Аб’яднанне Германіі (1871)|аб’яднанне германскіх дзяржаў]] у [[Германская імперыя|адну імперыю]] вакол [[Прусія (каралеўства)|Прусіі]], у выніку чаго прускае крымінальнае заканадаўства, а разам з ім і [[Параграф 175|крымінальны артыкул]] за «распусту» ({{lang-de|Unzucht}}) паміж мужчынамі, пашырылася на тэрыторыю ўсёй Германскай імперыі{{sfn|Herrn|1999|с=11, 13}}{{sfn|Bruns|2012|с=26}}. 15 мая 1897 года высілкамі {{нп5|Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда|de|Magnus Hirschfeld}}, {{нп5|Макс Шпор|Макса Шпора|de|Max Spohr}}, {{нп5|Эдуард Оберг|Эдуарда Оберга|de|Eduard Oberg}} і {{нп5|Франц-Іозеф фон Бюлаў|Франца-Іозефа фон Бюлава|de|Franz Joseph von Bülow}} быў заснаваны {{нп5|Навукова-гуманітарны камітэт||de|Wissenschaftlich-humanitäres Komitee}}, які змагаўся за скасаванне [[Параграф 175|параграфа 175]] — першая ў свеце арганізацыя, якая бараніла правы гомасексуалаў{{sfn|Herrn|1999|с=15}}{{sfn|Stümke|1989|с=34-35}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1983-0121-500, Berlin, Bar "Eldorado".jpg|thumb|230px|left|Бар «Эльдарада» на [[Моцштрасэ]] ў Берліне — упадабанае месца сустрэч гомасексуальнай публікі, 1932 год.]] З падзеннем імперыі і стварэннем [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] (1918) былі гарантаваны свабоды слова і сходаў усім грамадзянам, у выніку чаго адбыўся росквіт гомасексуальнага руху і з’явіўся вялікі лік арганізацый гомасексуалаў{{sfn|Stümke|1989|с=53}}. У 1919 годзе Магнусам Хіршфельдам у [[Берлін]]e быў заснаваны [[Інстытут сексуальных навук]], які цесна супрацоўнічаў з Навукова-гуманітарным камітэтам{{sfn|Herrn|1999|с=24}}. Мэтай створанага інстытута было паглыбленне навукова-даследчай базы па пытаннях сексуальнасці, прасоўванне скасавання крымінальнага пераследу гомасексуалаў, а таксама разгляд агульных пытанняў чалавечай сексуальнасці і спрыянне правядзенню сексуальных рэформаў{{sfn|Stümke|1989|с=61}}. У прыватнасці, у Інстытуце праводзіліся грамадскія дыскусіі па тэмах сексуальнасці, сямейнага жыцця, гігіены цела, [[Кантрацэпцыя|кантрацэпцыі]], [[аборт]]у, гомасексуальнасці, палавых інфекцый і іншых пытанняў{{sfn|Stümke|1989|с=62}}. У выдавецтве Фрыдрыха Радсцувайта выходзіў цэлы спектр газет і часопісаў для гомасексуальных мужчын і жанчын. Наклад некаторых з іх даходзіў да 100 тысяч асобнікаў у месяц{{sfn|Stümke|1989|с=53}}. Адзін толькі часопіс ''Die Insel'' да 1930 года дасягнуў накладу ў 150 тысяч асобнікаў{{sfn|Stümke|1989|с=53-54}}{{sfn|Herrn|1999|с=27}}. Прэса для гомасексуалаў была свабодна даступная ў газетных кіёсках буйных гарадоў{{sfn|Stümke|1989|с=54}}. Практычна ў кожным буйным горадзе былі бары і закусачныя для гомасексуальнай публікі{{sfn|Stümke|1989|с=55}}. Па ўсёй краіне ад [[Кёнігсберг]]а да [[Кёльн]]а, ад [[Фленсбург]]а да [[Мюнхен]]а праходзілі розныя забаўляльныя імпрэзы, святы і балі, арганізаваныя для гомасексуалаў{{sfn|Stümke|1989|с=54-55}}. У 1931—1932 гады высілкамі [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|сацыял-дэмакратаў]] падпала пад агалоску гомасексуальнасць {{нп5|Эрнст Юліус Ром|Эрнста Рома|de|Ernst Röhm}} — аднаго з лідараў нацыянал-сацыялістаў і кіраўніка [[Штурмавыя атрады|штурмавых атрадаў (СА)]]. Тым самым сацыял-дэмакраты спадзяваліся нашкодзіць [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]]{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. == Пачатак барацьбы з «распустай паміж мужчынамі» == {{Якар|Ідэалогія}} === Стаўленне да гомасексуальнасці ў рэчышчы нацысцкай ідэалогіі === {{Rquote|right|''Гомасексуалы — ворагі дзяржавы і з імі трэба як з такімі і абыходзіцца. Гаворка ідзе пра аздараўленне цела і пра захаванне і ўмацаванне сілы нямецкага народа.''|[[Герман Герынг]]{{sfn|Stümke|1989|с=111}}||}} {{Rquote|right|''Тыя, хто дапускае каханне паміж мужчынамі ці паміж жанчынамі, — нашы ворагі, таму што такія паводзіны саслабляюць нацыю і пазбываюць яе мужнасці.''|З праграмнай дэкларацыі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], 1928 год{{sfn|Кон|2003|с=256}}||}} У ранняй гісторыі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] не прасочваецца ніякага праграмнага згадвання барацьбы з гомасексуальнасцю. Ні {{нп5|праграма «25 пунктаў»||de|25-Punkte-Programm}} ад 24 лютага 1920 года, ні «[[Мая барацьба|Майн Кампф]]» [[Адольф Гітлер|Гітлера]] не ўтрымлівалі згадванняў пра гомасексуальнасць{{sfn|Jellonnek|1990|с=51}}. У той жа час выяўна, што нацыянал-сацыялізм катэгарычна не прымаў аднаполых адносін{{sfn|Jellonnek|1990|с=51}}. Ужо пад канец 1920-х гадоў партыйная прапаганда злучала гомасексуальныя арганізацыі з яўрэямі, заклікаючы да патрэбы абароны нямецкага народа ад «разбэшчанай яўрэйскай сексуальнай маралі» [[Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=53}}. Газета ''{{нп5|Völkischer Beobachter||ru}}'', якая з’яўлялася афіцыйным друкаваным органам НСДАП, у кастрычніку 1928 года дэкларавала «сувязь паміж [[марксізм]]ам, педэрастыяй і сістэматычнай яўрэйскай заразай» і пісала пра патрэбы абароны рослага пакалення ад свабоднага доступу «літаратуры для педэрастаў і лесбіянак»{{sfn|Jellonnek|1990|с=55}}. {{нп5|Дэмаграфічная палітыка||de|Bevölkerungspolitik}} Трэцяга рэйха засноўвалася на заахвочанні ўзнаўлення здаровага «{{нп5|Арыйцы (нацыянал-сацыялізм)|арыйскага||Aryan race}}» нямецкага народа і перашкодзе рэпрадукцыі, на думку афіцыйнай прапаганды, асацыяльных і спадчынна хворых пластоў насельніцтва{{sfn|Grau|2011|с=39}}. У гэтай сувязі гомасексуальнасць нароўні з абортамі разглядалася нацыстамі як асаблівая пагроза ўзнаўленню насельніцтва{{sfn|Grau|2011|с=39}}. Апроч таго, гомасексуалы не ўпісваліся ў [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую ідэалогію]] чыстай «арыйскай расы», паводле якой любая праява [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасці]], што выходзіла за межы «арыйскага шлюбу», лічылася бруднай і небяспечнай{{sfn|Stümke|1989|с=93}}{{sfn|Grau|2011|с=6}}. Наступныя пераследы гомасексуальных мужчын былі абумоўлены трыма асноўнымі мэтамі: знішчэннем гомасексуальнай субкультуры, прадухіленнем «заражэння» моладзі і «ачышчэннем» нацыянал-сацыялістычных арганізацый (у першую чаргу шэрагаў [[СС]] і [[гітлерюгенд]]а){{sfn|Grau|2011|с=5}}. [[Рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] бачыў у гомасексуальных мужчынах вялікую пагрозу. Паводле яго ацэнак, зробленых у 1937 годзе, у Германіі налічвалася ад 1 до 2 мільёнаў гомасексуальных мужчын ад 16 гадоў, што складала 7—10 % мужчынскага насельніцтва краіны{{sfn|Jellonnek|1990|с=27}}{{sfn|Grau|2011|с=42}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=190}}. Гімлер лічыў мужчынскую гомасексуальнасць «сімптомам паміраючага народа»{{sfn|Jellonnek|1990|с=26}}. Як ён кажа, няўдзел гомасексуальных мужчын у рэпрадукцыйным працэсе можа цягам 200 гадоў прывесці да смерці нацыі{{sfn|Jellonnek|1990|с=27}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=152}}. Асаблівую небяспеку ён бачыў таксама ў тым, што гомасексуальныя мужчыны маглі ўступаць у {{нп5|Фіктыўны шлюб|«камуфляжны» шлюб|ru|Фиктивный брак}} і тым самым «псаваць» «расава чыстых» жанчын, здольных да нараджэння «расава паўнавартасных» дзяцей, бо, на думку Гімлера, дзеці гомасексуальных мужчынаў несді ў сабе «расава непаўнавартасныя» гомасексуальныя гены{{sfn|Grau|2011|с=42}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=77}}. У той жа час нацысцкая ідэалогія не разглядала ўсіх гомасексуальных мужчын як падлеглых поўнаму фізічнаму знішчэнню (у адрозненне, прыкладам, ад яўрэяў). Гомасексуалы падлягалі «перавыхаванню» і «лячэнню», і толькі тых, «што не паддаюцца выпраўленню» — вынішчэнню{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=66, 151}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=36, 328}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Афіцыйны друкаваны орган СС ''[[Das Schwarze Korps]]'' ад 15 красавіка 1937 года адзначаў, што 98 % усіх мужчын, якія аддаюцца аднаполым кантактам, здольныя да «нармальных» гетэрасексуальных адносін, аднак яны былі «спакушаны», таму пры адпаведным лячэнні могуць «акрыяць». Астатнія 2 % гомасексуалаў, што, на думку газеты, складала каля 40 тысяч мужчын Германіі, з’яўляюцца «крышталізацыяй брыдот» і не заслугоўваюць ніякай літасці{{sfn|Grau|2011|с=68}}. Стаўленне да лесбіянак было трохі іншым. У нацысцкай ідэалогіі жанчыне адводзілася роля ў межах {{нп5|Kinder, Küche, Kirche|сям'і, мацярынства і кухні}}, таму з прыходам да ўлады нацыянал-сацыялістаў жанчыны практычна зніклі з грамадскага і палітычнага жыцця краіны, і дзяржаўная прапаганда не закранала зацікаўленняў жанчын, якія выходзілі за межы шлюбу і мацярынства{{sfn|Grau|2011|с=7}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75-76}}<ref name="Школа_смерти"/>. [[Генрых Гімлер]] бачыў адну з прычын лесбіянства ў «амужычванні» жанчыны і таму актыўна прапагандаваў захаванне традыцыйных [[Гендарная роля|поларалявых мадэляў]] і іх {{нп5|Бінарная гендарная сістэма|палярнасці||Gender binary}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=76}}. Нацысцкая ідэалогія разглядала жанчыну з усіх пунктаў погляду толькі ў залежным ад мужчыны становішчы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75}}. Жанчына ў такой ідэалогіі не валодала ўласнай актыўнай [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасцю]], і жаночая сексуальнасць вызначалася толькі праз мужчыну{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. У сувязі з гэтым лесбіянкі не падвяргаліся масаваму і сістэматычнаму кантролю і пераследу{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=64}}. Нацысты не бачылі асаблівай дзяржаўнай небяспекі ў лесбіянстве, бо лічылі лесбіянак, па-ранейшаму, «прыдатнымі» для працягу роду{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. {{Якар|Заход субкультуры}} === Меры па ўзняцці «грамадскай маралі і маральнасці» === Пасля [[Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходу да ўлады]] [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў студзені 1933 гады перад [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] устае заданне па рэалізацыі яе праграмных мэт па адраджэнню нямецкай нацыі і ўзняццю [[Мараль|маралі]] і [[Маральнасць|маральнасці]] шляхам збавення ад «яўрэйскага бруду», «марксісцка-лібералысцкіх сексуальных рэформаў» і спыненні «маральнага хаосу [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]]»{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Ужо 23 лютага 1933 года{{sfn|Grau|2011|с=35}} былі выдадзены ўказы пра закрыццё «амаральных» устаноў, што служаць «месцамі сустрэч» людзей, «якія аддаюцца ненатуральнай распусце» і [[Прастытуцыя|прастытуцыі]]. Згодна гэтаму закону, былі закрыты і ўсе пагадзінныя гатэлі, а разам з імі і большасць кафэ і бараў, вядомых як месцы сустрэч гомасексуальнай публікі{{sfn|Stümke|1989|с=93}}{{sfn|Grau|2004|с=54}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. Некаторыя ўстановы былі, аднак, пакінуты і выкарыстоўваліся пасля для налётаў і арыштаў{{sfn|Grau|2004|с=54}}. Да сакавіка 1933 года былі закрыты апошнія {{нп5|гей-бар|гей-бары||Gay bar}} і начныя ўстановы, што служылі для сустрэч гомасексуалаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}. У некаторых выпадках рабіліся спробы працягнуць таемныя сустрэчы гомасексуальных груп пад маркай розных клубаў па зацікаўленнях, прыкладам гульні ў карты{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. [[Файл:Institut für Sexualwissenschaft - Bibliothek 1933.jpg|thumb|260px|Знішчэнне бібліятэкі Інстытута сексуальных навук у Берліне.]] 24 лютага 1933 года{{sfn|Grau|2011|с=35}}{{sfn|Zinn|2011|с=47}} выйшаў указ пра забарону шырання «брудных часопісаў», у лік якіх была ўлучана не толькі парнаграфічная літаратура, але і любая навуковая [[Сексалогія|сексалагічная]] літаратура, у прыватнасці, пад забарону трапілі ўсе працы [[Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Былі забаронены таксама і выданні, што закраналі тэму [[аборт]]аў і планаванні сям'і, выданні пра [[натурызм|культуру цела]] і [[Эротыка|эротыку]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Апроч таго, пад забарону трапілі і розныя навуковыя і мастацкія выданні, што закраналі тэму гомасексуальнасці{{sfn|Herrn|1999|с=32}}{{sfn|Grau|2011|с=35}}. Сярод забароненых выданняў апынуліся такія часопісы, як ''Blätter für Menschenrecht'', ''Die Insel'' і іншыя{{sfn|Grau|2004|с=54-55}}. Да сакавіка 1933 года былі закрыты ўсе астатнія часопісы, што закраналі тэму гомасексуальнасці{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. Выдавецтва Адольфа Бранта, што выпускала часопіс ''Der Eigene'' з мая па лістапад 1933 года пяць разоў падвяргалася ператрусам і канфіскацыям{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. Часопіс ''Der Kreis'', які выдаваўся ў [[Швейцарыя ў гады сусветных войн|нейтральнай]] Швейцарыі, да 1951 года заставаўся адзіным рэгулярна выходным нямецкамоўным выданнем, што асвятляла жыццё гомасексуалаў у Германіі{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. 6 мая 1933 года нацыстамі быў разбураны створаны [[Магнус Хіршфельд|Хіршфельдам]] [[Інстытут сексуальных навук]] у Берліне. Бібліятэка інстытута была канфіскавана і знішчана 10 мая ў час {{нп5|Спаленне кніг у нацысцкай Германіі|масавага спалення кніг|de|Bücherverbrennung 1933 in Deutschland}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}{{sfn|Grau|2004|с=55}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. У гэтым жа годзе спынілі сваю чыннасць усе арганізацыі гомасексуалаў у краіне{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. Сам Хіршфельд, які вандраваў у той час па свеце, прыняў раду сяброў больш не вяртацца на радзіму{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. Ён памёр у 1935 годзе ў эміграцыі ў [[Ніца|Ніцы]] (Францыя){{sfn|Zinn|2011|с=48}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. {{нп5|Курт Хілер||de|Kurt Hiller}}, які з'яўляўся другім старшынём [[Навукова-гуманітарны камітэт|Навукова-гуманітарнага камітэта]], 23 сакавіка 1933 года быў арыштаваны як гомасексуал, яўрэй, сацыяліст і пацыфіст і пасля года турэмнага зняволення ў верасні 1934 года бег у [[Прага|Прагу]]{{sfn|Zinn|2011|с=48}}. Большасць арганізацый гомасексуалаў, асцерагаючыся тэрору з боку паліцыі, прынялі рашэнне пра самароспуск. У чэрвені 1933 года самараспусціўся і Навукова-гуманітарны камітэт, які з 1897 года змагаўся за скасаванне [[Параграф 175|параграфа 175]]{{sfn|Zinn|2011|с=47}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}{{sfn|Grau|2004|с=55}}. У гэтым жа годзе распусціўся і «Саюз за правы чалавека» ({{lang-de|Bund für Menschenrechte}}){{sfn|Zinn|2011|с=48}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. У лістападзе 1933 года быў прыняты «{{нп5|Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў||de|Gewohnheitsverbrechergesetz}}», які ўводзіў значныя змены і дадаткі ў крымінальны кодэкс. У прыватнасці, у КК уводзіўся новы § 20a, паводле якога асоба, што неаднаразова затрымвалася ў сувязі з паўторным здзяйсненнем злачынства, класіфікавалася як «небяспечны рэцыдывіст» і ў яе дачыненні маглі ўжывацца больш цвёрдыя меры кары. Аб'ектыўнай прычынай для ўжывання § 20a у дачыненні гомасексуальных мужчынаў з'яўляўся паўторны прысуд па [[Параграф 175|параграфу 175]]. Такім чынам, пераслед гомасексуалаў пастрожыўся нават без змены антыгомасексуальнага параграфа{{sfn|Mengel|2012|с=23}}. === «Путч Рома» і яго ўплыў на наступныя падзеі === [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-15282A, Ernst Röhm.jpg|thumb|180px|[[Эрнст Юліус Ром|Эрнст Ром]].]] Падчас першай хвалі тэрору гомасексуальныя мужчыны не падвяргаліся сістэматычнаму пераследу, і нават тым з іх, хто быў арыштаваны, часта падаваліся палітычныя вінавачанні, не злучаныя з іх гомасексуальнасцю{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}. Кампаніі па закрыцці арганізацый, бараў, перыёдыкі гомасексуалаў мелі мэтай поўнае выцясненне гомасексуальнасці з поля грамадскага зроку, аднак не закраналі саміх гомасексуалаў асабіста{{sfn|Jellonnek|1990|с=83}}. У адрозненне ад [[СС]], у якім актыўна змагаліся з «амаральнасцю», у шэрагах [[Штурмавыя атрады|СА]], кіраваных [[Эрнст Юліус Ром|Эрнстам Ромам]], які сам быў гомасексуалам, гомасексуальнасць не ўяўляла праблем для кар’ернага ўзросту, хоць і не з’яўлялася патрэбнай якасцю для пасоўвання па службовым усходам{{sfn|Jellonnek|1990|с=85-86}}. Таксама і ў [[гітлерюгенд]]зе дачыненне да гомасексуальнасці да падзей 1934 года было адносна талерантным{{sfn|Jellonnek|1990|с=87}}. Ці быў сам {{нп5|рэйхсюгендфюрар||de|Reichsjugendführung}} [[Бальдур фон Шырах]] гомасексуалам — невядома, але ўжо ў 1930-я гады пра гэта хадзілі шматлікія чуткі, што шыраліся, перадусім, за межамі Германіі і заснаваныя на тым, што Шырах не меў дастатковай маскуліннасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=87}}. Тым не менш арышты ў межах гітлерюгенда па вінавачанні ў гомасексуальных кантактах да вінавачання Рома былі, хутчэй, выняткамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=89}}. У 1940 годзе Гітлер страціў цікавасць да Шыраха і адхіліў яго ад кіраўніцтва гітлерюгендам, прызначыўшы яго [[гаўляйтар]]ам і {{нп5|рэйхсштатгальтэр|рэйхсштатгальтэрам|de|Reichsstatthalter}} Вены<ref name="Школа_смерти">{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/comments/68019.html|title=Школа смерти|author=Леонид Млечин|publisher=Новая газета, № 37|date=2015-04-10|access-date=2015-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412185110/http://www.novayagazeta.ru/comments/68019.html|archive-date=12 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Да 1934 года ўзмацнілася супрацьстаянне паміж [[Штурмавыя атрады|СА]] і [[СС]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=95}}. Дзеля дыскрэдытацыі СА ўжо пад канец 1933 года па ўказе Гітлера [[гестапа]] стала збіраць інфармацыю пра «гомасексуальную актыўнасць» у верхавіне СА{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}. У выніку канфлікту зацікаўленняў кіраўнік СА Эрнст Ром быў публічна звінавачаны ў змове з мэтай путча супраць Гітлера і разам з мноствам іншых высокапастаўленых членаў СА арыштаваны ў ходзе «[[Ноч доўгіх нажоў|ночы доўгіх нажоў]]», а потым і расстраляны{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Афіцыйная прапаганда]] паспрабавала падарваць давер да СА і да самога Рома, які меў папулярнасць у народа, звінаваціўшы яго ў змове супраць Гітлера і звязаўшы «паталагічную няздольнасць да вернасці» і здраду з гомасексуальнасцю{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}. Гэтыя падзеі зрабілі пазней значны ўплыў на ўзмацненне жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства і на прапаганду патрэбы такога ўзмацнення жорсткасці{{sfn|BVerfGE 6|с=394}}{{sfn|Mengel|2012|с=23}}{{sfn|Pretzel|2002|с=26}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 105}}. Ужо 30 чэрвеня 1934 года, калі быў арыштаваны Ром і іншыя высокапастаўленыя члены СА, Гітлер абвясціў, што неадменна зоймецца «выкараненнем гэтай чумы» і не будзе больш цярпець таго, што «мільёны прыстойных людзей» кампраметуюцца «паталагічна схільнымі істотамі»{{sfn|Jellonnek|1990|с=97}}. Апроч таго, у лісце новаму кіраўніку СА {{нп5|Віктар Лютцэ|Віктару Лютцэ|de|Viktor Lutze}} [[фюрар]] паказаў, што за злачынствы па [[Параграф 175|параграфу 175]] неадкладна трэба выганяць з партыі і з СА{{sfn|Jellonnek|1990|с=97}}. Чыстка ў СА была станоўча ўспрынята нямецкім насельніцтвам і дадатна адбілася на папулярнасці [[фюрар]]а{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}. У сувязі з зімой, што абяцала быць цяжкай у фінансавым плане, кіруючай верхавіне трэба было выкарыстанне псіхалагічных мер для падтрымання ўзроўню папулярнасці. Адной з такіх мер бачылася чышчанне партыйнага апарата ад элементаў, да якіх народ выпрабоўвае непрыязь{{sfn|Jellonnek|1990|с=99}}. Такім чынам, 30 чэрвеня 1934 года стаў пераломным днём: гомасексуальныя мужчыны разам ператварыліся з «крымінальных амаральных элементаў» і «звадыяшаў гетэрасексуалаў» у канспірацыйных і небяспечных ворагаў дзяржавы, здольных утварыць злачынныя «гомасексуальныя хеўры», што падрывалі ўладу фюрара і партыйнае адзінства{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=123}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Неўзабаве пасля «[[Ноч доўгіх нажоў|ночы доўгіх нажоў]]» [[рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] выказваўся пра палітычную нядобранадзейнасць гомасексуалаў, лёгка схільных да [[шантаж]]у{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}. Адразу ж пасля падзей 30 чэрвеня 1934 года па ўсёй краіне пачаліся аблавы ў пошуках гомасексуалаў. У прыватнасці, ужо праз тры дні міністэрства ўнутраных спраў [[Баварыя|Баварыі]] арганізавала праверку ўсіх гасцініц дзеля выяўлення гомасексуальных кантактаў. Ператрусам падвяргаліся таксама і прыватныя кватэры «падазроных персон»{{sfn|Jellonnek|1990|с=100}}. Нягледзячы на ўсе высілкі, удалося арыштаваць усяго 78 мужчын, якіх, пратрымаўшы цягам некалькіх месяцаў пад «[[Ахоўны арышт|ахоўным арыштам]]», да канца лістапада 1934 год давялося зноў вызваліць за адсутнасцю довадаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=101}}{{sfn|Zinn|2011|с=72, 74}}. Простае насельніцтва краіны таксама ўспрыняло словы фюрара як заклік да дзеяння. Па ўсёй краіне імкліва павялічылася колькасць {{нп5|данос|даносаў||Complaint}} у падазрэнні на гомасексуальнасць{{sfn|Zinn|2011|с=59}}. Праз некалькі месяцаў, 24 кастрычніка 1934 года, [[гестапа]] паспрабавала надаць хаатычнаму пераследу гомасексуалаў сістэматычную форму. У Берліне ў аддзеле гестапа II1, занятым палітычнымі супернікамі дзяржавы, быў створаны спецаддзел па барцьбе з гомасексуальнасцю ({{lang-de|Sonderdezernat II1So Homosexualität}}){{sfn|Jellonnek|1990|с=102}}{{sfn|Zinn|2011|с=59}}{{sfn|Stümke|1989|с=105-106}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. == Узмацненне жорсткасці крымінальнага заканадаўства == {{Якар|Узмацненне жорсткасці КК}} === Новая рэдакцыя антыгомасексуальнага параграфа === {{also|Параграф 175}} 28 чэрвеня 1935 года была зацверджана новая рэдакцыя [[Параграф 175|параграфа 175]] Імперскага крымінальнага кодэкса, якая набыла моц з 1 верасня 1935 года. Пры гэтым была значна зменена і пашырана яго фармулёўка. У прыватнасці, словазлучэнне «ненатуральная распуста паміж мужчынамі» было заменена на «распусту з іншым мужчынам»{{sfn|BVerfGE 6|с=396}}. Гэта дазваляла трактаваць тэкст больш шырока і прымяняць яго не толькі на пранікальныя анальныя палавыя кантакты, як гэта было раней, але і шырыць на любыя іншыя формы сексуальнага ўзаемадзеяння паміж мужчынамі, у тым ліку і без непасрэдага фізічнага кантакту{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}{{sfn|Bruns|2012|с=27}}{{sfn|Mengel|2012|с=23}}{{sfn|Grau|2004|с=93}}{{sfn|Stümke|1989|с=109}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Пры ранніх фармулёўках параграфа 175 довад наяўнасці пранікальных анальных кантактаў быў абцяжараны, а ў новай фармулёўцы яго больш не патрабавалася, што істотна палягчала вынясенне абвінаваўчых прысудаў{{sfn|BVerfGE 6|с=397}}. Пры гэтым сам тэкст закона не паказваў ні мінімальных, ні максімальных тэрмінаў кары{{sfn|Mengel|2012|с=23}}. Трохі пазней рашэннем {{нп5|Імперскі вярхоўны суд|Імперскага вярхоўнага суда|de|Reichsgericht}} было дадзена наступнае тлумачэнне (RGSt 73, 78, 80 f): [[склад злачынства]] існуе, калі «аб'ектыўна было зачэплена грамадскае пачуццё сораму і суб'ектыўна было жаданне ўзбудзіць юрлівае жаданне аднаго з двух мужчын ці трэцяга мужчыны». Пры гэтым нават не патрабавалася наяўнасць узаемных дакрананняў адзін да аднаго{{sfn|Bruns|2012|с=27}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. У прыватнасці, злачынствам лічыліся не толькі самазадавальненне пры іншым мужчыне, дакрананне эрагаваным членам да цела іншага мужчыны і [[петынг]] (пры гэтым наяўнасць [[Эякуляцыя|эякуляцыі]] не патрабавалася){{sfn|Grau|2004|с=93-94}}. Больш за тое, для ўсталявання наяўнасці злачынства па § 175 было дастаткова пацалунка ці нават наяўнасці «юрлівага пагляду»{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Stümke|1989|с=109}}{{sfn|Кон|2003|с=257}}. Другая частка § 175 давала судам магчымасць у «асабліва лёгкіх выпадках» адмовіцца ад вынясення кары асобам, што не дасягнулі на момант здзяйснення «злачыннай дзеі» ўзросту 21 года. Да «лёгкіх», аднак, не ставіліся выпадкі сексуальных кантактаў з пранікненнем{{sfn|Grau|2004|с=94}}. Таксама для выпадкаў «цяжкай распусты» («спакушэнне» моладзі 14—21 гадоў, {{нп5|Мужчынская прастытуцыя|прастытуцыя|ru|Мужская проституция}}, ужыванне гвалту ці выкарыстанне службовага становішча ці залежнага становішча партнёра) быў створаны ўзмацняльны параграф § 175a{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Такім чынам, параграф 175a уводзіў асаблівую праўную норму для гомасексуальных мужчынаў — крыміналізацыю мужчынскай гомасексуальнай прастытуцыі і асаблівую {{нп5|Кваліфікацыя злачынстваў|кваліфікацыю|de|Qualifikation (Strafrecht)}} для сексуальных кантактаў з падлеткамі 14—21 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=115}}{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Выпадкі [[Заафілія|сексуальных кантактаў з жывёламі]], што таксама раней уваходзілі ў параграф 175, былі вынесены без сэнсавай змены ў асобную частку — у § 175b{{sfn|BVerfGE 6|с=394-395}}{{sfn|Bruns|2012|с=27}}. {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175''' |Утрыманне= (1) Калі мужчына здзяйсняе распусту з іншым мужчынам ці дазваляе яму здзяйсняць распусту над сабой, ён караецца турмой. (2) У выпадку, калі вінаваты да моманту здзяйснення дзеяння не дасягнуў 21 года, суд у асабліва лёгкіх выпадках можа адмовіцца ад кары. {{oq|de|(1) Ein Mann, der mit einem anderen Mann Unzucht treibt oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen läßt, wird mit Gefängnis bestraft. (2) Bei einem Beteiligten, der zu Zeit der Tat noch nicht einundzwanzig Jahre alt war, kann das Gericht in besonders leichten Fällen von Strafe absehen.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175а''' |Утрыманне= Катаргай да дзесяці гадоў, а ў выпадку змякчальных акалічнасцей турмой тэрмінам не менш за тры месяцы караецца: # Мужчына, які здзейсніў распусту з іншым мужчынам, выкарыстоўваючы сілу ці пагрозы прычынення небяспекі для жыцця, ці які дазволіў здзейсніць над сабой распусту; # Мужчына, які здзейсніў распусту ці дазволіў здзейсніць распусту над сабой з выкарыстаннем службовага ці працоўнага залежнага становішча іншага мужчыны; # Мужчына старэй 21 года, які спакусіў асобу мужчынскага полу маладзей 21 года для здзяйснення распусты над ім ці які дазволіў здзейсніць ім распусту над сабой; # Мужчына, які здзяйсняе распусту з іншымі мужчынамі ці дазваляе іншым мужчынам здзяйсняць распусту над сабой на платнай аснове, а таксама які прапануе сябе для гэтых мэт. {{oq|de|Mit Zuchthaus bis zu zehn Jahren, bei mildernden Umständen mit Gefängnis nicht unter drei Monaten wird bestraft: # ein Mann, der einen anderen Mann mit Gewalt oder durch Drohung mit gegenwärtiger Gefahr für Leib oder Leben nötigt, mit ihm Unzucht zu treiben, oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann, der einen anderen Mann unter Mißbrauch einer durch ein Dienst-, Arbeits- oder Unterordnungsverhältnis begründeten Abhängigkeit bestimmt, mit ihm Unzucht zu treiben oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann über einundzwanzig Jahre, der eine männliche Person unter einundzwanzig Jahren verführt, mit ihm Unzucht zu treiben oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann, der gewerbsmäßig mit Männern Unzucht treibt oder von Männern sich zur Unzucht mißbrauchen läßt oder sich dazu anbietet.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175b''' |Утрыманне= Ненатуральная распуста, здзейсненая чалавекам з жывёламі, караецца турмой; таксама можа весці да пазбаўлення грамадзянскіх правоў. {{oq|de| Die widernatürliche Unzucht, welche von Menschen mit Tieren begangen wird, ist mit Gefängnis zu bestrafen; auch kann auf Verlust der bürgerlichen Ehrenrechte erkannt werden.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} Стаіць адзначыць, што аналагаў § 175a, ч. 3 у частцы «гомасексуальнага спакушэння» мужчынам старэй 21 года падлетка 14—21 года для гетэрасексуальных кантактаў у крымінальным заканадаўстве Трэцяга рэйха не існавала{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Вінавачанні па § 182 УК<ref group="►" name="StGB182"/>, што застаўся без змен, які агадваў крымінальную кару за скланенне да [[Палавы акт|палавога акту]] «незаганнай дзяўчынкі», якая не дасягнула 16 гадоў, падаваліся толькі {{нп5|Парушэнне права, пераследаванае па скарзе пацярпелага (Германія)|па заяве ад пацярпелых|de|Antragsdelikt}}, таму «гетэрасексуальнае спакушэнне» было толькі {{нп5|Прыватнае вінавачанне|прыватным вінавачаннем|de|Privatklage}}, у адрозненне ад «гомасексуальнага спакушэння», вінавачанні па якому {{нп5|Парушэнне права публічнага пераследу (Германія)|падаваліся афіцыйна|de|Offizialdelikt (Deutschland)}}{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Bruns|2012|с=26}}. Дадзены параграф служыў не для абароны дзіцяці ад сексуальнага замаху ў сённяшнім разуменні, але для абароны {{нп5|Некранутасць|некранутасці||Virginity}} дзяўчынкі{{sfn|Bruns|2012|с=27}}. Такім чынам, [[Узрост сексуальнай згоды|узрост згоды]] для сексуальных кантактаў з мужчынамі ў дзяўчын складаў 16 гадоў (згодна § 182), а ў юнакоў — 21 год (згодна § 175a){{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Адносна сексуальных кантактаў дарослых жанчын з хлопчыкамі ці дзяўчынкамі старэй 14 гадоў у крымінальным кодэксе зусім не ўтрымвалася ніякіх указанняў{{sfn|Bruns|2012|с=28}}. Сексуальныя кантакты з дзецьмі, якія не дасягнулі 14 гадоў, рэгламентаваліся ў § 176 КК, што не змяняўся з 1876 года<ref group="►" name="StGB176"/>, дзе не ўлічвалася, былі такія кантакты разнаполымі ці аднаполымі. === Далейшыя планы па ўзмацненні жорсткасці заканадаўства === Тым часам, дыскусіі па далейшым узмацненні жорсткасці заканадаўства ў дачыненні гомасексуалаў на гэтым не скончыліся. У распрацоўваны адмысловай камісіяй новы крымінальны кодэкс § 175 павінен быў увайсці як § 215, а § 175a — як § 216{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. Рэйхсміністр [[Ганс Франк]] прапанаваў для выпадкаў § 215 нароўні з турэмным зняволеннем таксама дапускаць і катаргу, а асуджаных па § 216 у выпадку «генетычна абумоўленай гомасексуальнасці» прымусова [[кастрацыя|кастрыраваць]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. [[Рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] патрабаваў злачынствы па § 215 таксама караць катаргай{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}. Франк выступаў і за крыміналізацыю аднаполых кантактаў паміж жанчынамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75}}. Яго падтрымвалі і іншыя юрысты{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=74}}. Аднак, шыранне крымінальнага пераследу на лесбіянак было адпрэчана міністэрствам юстыцыі, якое выказала думку, што ў адрозненне ад гомасексуальных мужчын, якія «цалкам выключаны з рэпрадукцыйнага працэсу», у выпадку жанчын гэта не так, ці, прынамсі, не ў такіх жа маштабах. Апроч таго, паказвалася, што гомасексуальныя жанчыны не так бачны ў адрозненне ад гомасексуальных мужчын, таму небяспека «заражэння грамадства праз прыклад» не настолькі высокая, як у выпадку мужчын. Сярод іншых прычын зваліся цяжкасці ў довадах наяўнасці аднаполых кантактаў сярод жанчын па прычыне цяснейшых сяброўскіх сувязей паміж жанчынамі{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=73}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}. У чарнавым варыянце новага КК, пададзеным 16 кастрычніка 1937 года рэйхсміністрам юстыцыі {{нп5|Франц Гюртнер|Францам Гюртнерам|de|Franz Gürtner}}, многія прапанаваныя змены былі ўлічаны. У прыватнасці, у выпадках «простай распусты» (§ 216) турма замянялася катаргай, а мінімальны тэрмін быў павялічаны з трох до шасці месяцаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}. У той жа час, прапанова павялічыць мінімальны тэрмін кары за «цяжкую распусту» (§ 217) до аднаго года было адхілена{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. Гюртнер абгрунтаваў гэта тым, што, па яго досведзе, выпадкі, калі аднаму партнёру менш 21 года, а іншаму — нешматлікім больш 21 года, сустракаюцца часта. Пры гэтым пры невялікіх «правіннасцях» малодшы партнёр, згодна § 216, быў бы вызвалены ад кары, а старэйшы — быў бы асуджаны на тэрмін не менш за адзін год, што для Гюртнера бачылася несправядлівым{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. З пачаткам вайны распрацоўка новага крымінальнага кодэкса была прыпынена, і праца рэйхсміністэрства юстыцыі перамыкаецца на «затыканне дзірак» для патрэб Рэйха ва ўжо існым крымінальным кодэксе{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. === Прымяненне антыгомасексуальнага заканадаўства === {| border="0" align="right" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background:WhiteSmoke; margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center; font-size:80%;" |+'''Асуджаныя па §§ 175, 175a і 175b {{nobr|(1931—1943)}}'''{{sfn|Grau|2004|с=197|loc=[Цыт. паводле: Kriminalität und Gefährdung der Jugend, с. 89]}} |- !width="45" align="center" | Гады !colspan="2" align="center" | Колькасць асуджаных |- | |width="45" align="center" | '''Усяго''' |width="45" align="center" | '''Падлеткі*''' |- |1931|| 665|| 89 |- |1932|| 801||114 |- |1933|| 853||104 |- |1934|| 948||121 |- |1935||2106||257 |- |1936||5320||481 |- |1937||8271||973 |- |1938||8562||974 |- |1939||7614||689 |- |1940||3773||427 |- |1941||3739||687 |- |1942||2678||665 |- |1943**||2218||500 |- | colspan="3" width="180" style="text-align:center;" |<br>* Непаўналетнія асобы ({{nobr|14-18 гадоў}}).<br>** У 1943 годзе наяўныя дадзеныя толькі за першае паўгоддзе былі памножаны на два.<br>Дадзеныя за 1940—1943 гады не ўлучаюць далучаныя «ўсходнія вобласці» і Аўстрыю.</small> |} Нацысцкае крымінальнае заканадаўства, прынамсі афіцыйна, пераследавала мужчын, перадусім, не за саму [[гомасексуальнасць]] як такую, а за гомасексуальныя кантакты, што з'яўляліся, паводле дзейнага заканадаўства, крымінальным злачынствам{{sfn|Grau|2011|с=36}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=327}}. Пры гэтым захоўвалася бачнасць правасуддзя. Нават у выпадку прызнання мужчынам сваёй гомасексуальнасці, якую ён, аднак, не рэалізоўваў на практыцы, пры тым, што зваротнае не было даказана на судзе, суд змушаны быў выносіць апраўдальны прысуд. Аднак, у гэтым выпадку мужчына ўсё адно падлягаў рэгістрацыі ў якасці «падазронага»{{sfn|Grau|2011|с=36}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=327}}. У той жа час нават без здзяйснення «злачынства» гомасексуалы маглі былі быць дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры, дзе яны праводзілі дні, тыдні ці нават месяцы ў чаканні выніку і суда, а таксама змяшчаліся ў лагеры бестэрмінова пад так званыя «ахоўныя» ці «прафілактычныя» арышты{{пераход|#Канцлагеры|2}}. Варта адзначыць, што, мусібыць, нацысцкая юстыцыя пераследавала не гомасексуальных мужчынаў у сённяшнім разуменні [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасці]] як [[Сексуальная арыентацыя|сексуальнай арыентацыі]], а любых мужчын, якія ўвесь час ці час ад часу ўступалі ў гомасексуальныя кантакты, што хутчэй адпавядае сённяшняму тэрміну [[Мужчыны, якія практыкуюць секс з мужчынамі|МСМ]]{{sfn|Grau|2011|с=5}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Пры гэтым трактоўка «гомасексуальнага кантакту» у нацысцкім заканадаўстве была вельмі шырокай і складалася з не толькі непасрэдна сексуальнага кантакту паміж мужчынамі, як гэта бачна з каментарыяў да крымінальнага параграфа. Каб пазбегнуць арышту, асабліва ў буйных гарадах, як, прыкладам, [[Дзюсельдорф]], гомасексуалы імкнуліся канспіравацца, звяртаючыся да ананімных сексуальных кантактаў, завучы фальшывыя імёны, перакручваючы свой узрост ці асабістую інфармацыю. Шмат хто з іх прытрымліваліся правіла сустракацца з кожным партнёрам не больш за адзін раз, каб зменшыць рызыку{{sfn|Jellonnek|1990|с=281}}. Нават тыя з мужчын, хто вырашаўся на пастаянныя адносіны, унікалі прыводзіць свайго партнёра ў сваё жыллё, каб не выклікаць лішніх падазрэнняў{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. Бачачы арышты многіх сваіх знаёмых, некаторыя гомасексуальныя мужчыны цалкам адмаўляліся ад актыўнага сексуальнага жыцця{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. [[Файл:Artículo 175 Guerra.jpg|thumb|218px|Лік асуджаных у 1933—1942 гады па § 175 (паўналетнія і падлеткі).]] У выпадках арышту з усімі гомасексуальнымі мужчынамі звярталіся аднолькава, незалежна ад таго, здзяйснялі яны злачынства ці не{{sfn|Grau|2011|с=89}}. Іх кватэры падлягалі ператрусу для пошуку кампраметуючых матэрыялаў — кніг, лістоў, фатаграфій{{sfn|Grau|2011|с=89}}. Арыштаваных маглі дапытваць гадзінамі з мэтай дамагчыся ад іх прызнанняў{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Падчас допытаў затрыманых прымушалі зваць імёны ўсіх сексуальных партнёраў, а таксама ў дэталях апісваць усе здзейсненыя імі сексуальныя практыкі, што дэталёва фіксавалася ў пратаколах допыту{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169-170}}. З мэтай псіхічнага ціску прымяняліся пагрозы кастрацыі і пераводу ў канцэнтрацыйныя лагеры{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Затрыманых часта фатаграфавалі, каб потым выкарыстаць картатэку фатаграфій для апазнання ананімных сексуальных партнёраў іншымі затрыманымі{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Узмацненне жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства ў 1935 годзе прывяло да імклівага ўзросту ліку асуджаных. Калі з 1933 па 1935 гады за «ненатуральную распусту» былі асуджаны толькі 3907 мужчын, то з 1936 па 1938 гады лік асуджаных узрос да 22 153 чалавек{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}. Пры гэтым узмоцненая версія закона ўжывалася і «заднім днём» на дзеянні, якія да 1935 года не лічыліся крымінальным злачынствам{{sfn|Zinn|2011|с=80}}. У агульнай складанасці за гады існавання Трэцяга рэйха (1933—1945) за «гомасексуальную распусту» былі асуджаны каля 50 тысяч мужчын{{sfn|Jellonnek|1990|с=328}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=72}}. Найболей пацярпела ад пераследу маладое пакаленне гомасексуалаў, што знаходзілася ва ўзроставай групе 20—30 гадоў і яшчэ не выпрацавала стратэгій бяспечнага пошуку партнёра ва ўмовах пераследу, а таксама з прычыны абумоўленай іх узростам больш высокай палавой актыўнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=330-331}}. Пераследу падлягалі і непаўналетнія. Толькі толькі на падлеткаў 10—18 гадоў у 1937 годзе былі заведзены 5424 справы па вінавачанні ў гомасексуальных кантактах, а ў 1943 годзе штотыдзень заводзілася ў сярэднім каля 23 падобных спраў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=116}}. Асуджэнне па «гомасексуальных параграфах» часцей мацней біла па інтэлігенцыі, чым па рабочым, бо адукаваныя мужчыны пасля асуджэння не маглі больш уладкавацца на кваліфікаваную працу, шмат хто гублялі навуковыя ступені ці, прыкладам, былі звольнены з дзяржаўнай службы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169, 211}}. Тым часам як у працы для нізкакваліфікаваных кадраў нястачы не было{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169}}. Пры вынясенні прысуду ўлічвалася мноства розных фактараў, што ўплываюць на суровасць кары: колькасць сексуальных партнёраў, дата здзяйснення злачынства (у часы [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]], да путчу Рома ці пасля яго), «ступені цяжару» сексуальных практык (пацалунак, [[мастурбацыя]], аральны ці анальны секс і г. д.), наяўнасць «злачыннага намеру» і інш.{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. Таксама на тэрмін кары магла ўплываць наяўнасць ці адсутнасць каяння падсуднага і яго спрыянне ў расследаванні{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Апроч таго, усе гомасексуальныя мужчыны падзяляліся на «звадыяшаў» і «спакушаных», у выніку чаго іх кара была рознай па строгасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=328}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Суддзі маглі развязваць пра ўзмацненні жорсткасці ці змякчэнні кары на аснове таго, ці ёсць «схільнасць да гомасексуальных кантактаў» ці ж мела месца «спакушэнне» ці «гвалтаванне шляхам знаходжання падсуднага ў гомасексуальных колах»{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Гэта ўзгаднялася з паноўнай у той час думкай у нямецкай псіхіятрыі пра двух тыпаў гомасексуальнасці — канстытуцыйнай (прыроджанай) і набытай{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=122}}. Таксама мела значэнне, здзяйснялася «злачынства» ўпершыню ці паўторна. За «злачынствы», здзейсненыя ўпершыню, зазвычай, выносіліся невялікія тэрміны кары — некалькі месяцаў турэмнага зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Многія мужчыны асуджаліся неаднаразова, у выніку чаго яны класіфікаваліся як «рэцыдывісты» ці нават «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў|небяспечныя рэцыдывісты]]»{{sfn|Pretzel|2002|с=29}}. Пры паўторных асуджэннях тэрміны значна павялічваліся і складалі ад паўтара да двух ці нават трох гадоў зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Вялікая колькасць сексуальных партнёраў для суда таксама з'яўлялася абцяжарвальнай акалічнасцю{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. Апроч таго, тэрміны зняволення часта залежалі ад пэўных суддзяў{{sfn|Jellonnek|1990|с=313}}. Выкарыстанне антыгомасексуальных параграфаў ужывалася і ў палітычных мэтах, асабліва ў дачыненні моладзевых арганізацый, каталіцкай царквы і вайскоўцаў{{sfn|Кон|2003|с=257}}. У 1936—1938 гады ў краіне прайшла чарада масавых «{{нп5|Манастырскія працэсы ў Трэцім рэйху|манастырскіх працэсаў|de|Sittlichkeitsprozesse gegen Ordensangehörige und Priester im Nationalsozialismus}}» супраць [[Каталіцызм|каталіцкіх]] святароў, манахаў і парафіянаў па вінавачанням у гомасексуальных кантактах, у тым ліку з непаўналетнімі{{sfn|Grau|2004|с=172, 177-178}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Адной са сфабрыкаваных спраў было {{нп5|Справа Фрыча — Бломберга|вінавачанне|ru|Дело Фрича — Бломберга}} барона [[Вернер фон Фрыч|Вернера фон Фрыча]], якога ў 1938 годзе прыцягнулі да адказнасці за гомасексуальныя сувязі{{sfn|Кон|2003|с=257}}. Таксама асабліва вылучаліся працаўнікі мастацтва, як нібы найболей схільныя да аднаполых кантактаў. Так, ''[[Das Schwarze Korps]]'' у нумары за 11 сакавіка 1937 года пісаў, што больш за палова ўсіх працаўнікоў мастацтва аддаецца гомасексуальным кантактам, а таксама паказваў на цесную сувязь паміж гомасексуальнасцю і яўрэйствам{{sfn|Jellonnek|1990|с=32}}. == Суправаджальныя меры пераследу == Першыя часы ператрусы і арышты гомасексуалаў здзяйсняліся гестапа і {{нп5|Крымінальная паліцыя ў Германіі|крымінальнай паліцыяй|de|Kriminalpolizei (Deutschland)}} падчас аблаў і налётаў практычна адвольна, у выніку чаго гомасексуальныя мужчыны змяшчаліся ў {{нп5|Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха|канцэнтрацыйныя лагеры|de|Konzentrationslager}}, якія часта выконвалі роля месцаў папярэдняга зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. Паступова на змену некантраляваных арыштаў прыйшла сістэматычная барацьба, якой стала надавацца форма [[Легітымнасць|легітымнага]] правасуддзя ў выглядзе судовых працэсаў і прысудаў судоў, якім папярэднічалі сістэматычны паліцэйскі ўлік і кантроль{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. {{Якар|Паліцэйскі кантроль}} === Сістэматычны ўлік і кантроль гомасексуальных мужчын === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Распрацоўка спраў па § 175, 175a і 175b {{nobr|(1937—1939)}}''{{sfn|Stümke|1989|с=118}} |- ! Гады ! <small>Апрацавана<br>гестапа</small> ! <small>З іх<br>заведзена<br>крымінальных спраў</small> ! <small>З іх<br>асуджаны</small> |- |1937||32 360||12 760|| 8271 |- |1938||28 882||10 638|| 8562 |- |1939||33 496||10 456|| 7614 |- |Усяго:||94 738||33 854||24 447 |} Для сістэматычнага ўліку і кантролю гомасексуальных мужчын 10 кастрычніка 1936 года сакрэтным указам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] было заснавана {{нп5|Імперскае цэнтральнае бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі||de|Reichszentrale zur Bekämpfung der Homosexualität und der Abtreibung}} пад кіраваннем [[гестапа]].{{sfn|Jellonnek|1990|с=123}}{{sfn|Grau|2004|с=122}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}{{sfn|Grau|2011|с=87}}. Аб'яднанне двух дадзеных «злачынстваў» таксама сведчыць пра тое, што мужчынская гомасексуальнасць разглядалася нацыстамі як фактар, які адмоўна ўплываў на прырост насельніцтва{{sfn|Jellonnek|1990|с=126}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}. [[Файл:Reichszentrale-Erlass-1936.jpg|thumb|170px|left|Указ аб стварэнні Цэнтральнага бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі.]] Паводле гэтай дырэктывы паліцыянтам загадвалася ажыццяўляць пастаянны нагляд за вуліцамі, гасцініцамі, пансіёнамі для выяўлення гомасексуальных мужчын, а таксама ўвесь час праглядаць усе публікаваныя газетныя аб'явы дзеля выяўлення ўтоеных аб'яў і намёкаў. Паліцэйскія таксама павінны былі збіраць дадзеныя на ўсіх мужчын, якія маюць «падазроныя паводзіны», што дазвалялі падазраваць іх у гомасексуальнасці{{sfn|Grau|2011|с=88}}. Уся сабраная інфармацыя старанна рэгістравалася ў картатэках.{{sfn|Grau|2011|с=88}}. Апроч таго, бюро стала цэнтральным органам для каардынацыі дзеянняў па супрацы з медычнымі і даследчымі ўстановамі, што вывучалі прычыны ўзнікнення і магчымасці лячэння гомасексуальнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=126}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Аднак, асноўным заданнем бюро было вядзенне велізарнай картатэкі на ўсіх гомасексуальных мужчын, а таксама мужчын, падазроных у гомасексуальнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=129}}{{sfn|Grau|2004|с=124, 139}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. У картатэках асобна абазначаліся справы мужчын, якія займаліся прастытуцыяй, а таксама гвалтаўнікоў дзяцей і моладзі{{sfn|Jellonnek|1990|с=130}}{{sfn|Grau|2004|с=140}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. Толькі за перыяд 1937—1939 гадоў праз бюро прайшлі каля ста тысяч чалавек, прыкладна супраць траціны з іх было высунута вінавачанне і, нарэшце, кожны чацвёрты са спачатку пастаўленых на ўлік быў асуджаны па параграфам 175, 175a ці 175b{{sfn|Stümke|1989|с=118}}. Паводле апублікаванай справаздачы за 1939 год, у картатэках бюро ўжо да гэтага часу былі сабраны матэрыялы пра 33 тысячы гомасексуальных мужчын, з якіх каля 7800 «звадыяшаў» і 3800 мужчынаў, якія займаліся прастытуцыяй{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. У той жа час, згодна гэтай жа справаздачы, бюро не бачыла патрэбы змяшчэння ў картатэку ўсіх «гомасексуальных дзеянняў»{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. Апроч таго, асобна вялася статыстыка па некаторых адмысловых катэгорыях мужчын: членам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] і [[вермахт]]а, дзяржаўным службоўцам, рэлігійным дзеячам, былым кіроўным асобам [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]], а таксама яўрэям{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. Падобная інфармацыя магла быць выкарыстана ў якасці дадатковага абвінаваўчага матэрыялу, а таксама ў прапагандысцкіх мэтах падчас працэсаў супраць рэлігійных дзеячаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. {{Якар|Канцлагеры}} === Канцэнтрацыйныя лагеры як дадатковыя меры абмежавання волі === [[Файл:Gestapo anti-gay telex.jpg|thumb|210px|Апавяшчэнне пра ўзяцце пад [[ахоўны арышт]] у сувязі з гомасексуальнасцю, «якая не паддаецца выпраўленню».]] Яшчэ 28 лютага 1933 года [[Адольф Гітлер|Гітлер]] выдаў надзвычайны ўказ «{{нп5|Указ рэйхспрэзідэнта пра абарону народа і дзяржавы|Пра абарону народа і дзяржавы|de|Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat}}», што дазваляў дзяржаве абмяжоўваць асноўныя [[Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна|правы і свабоды]] грамадзян{{sfn|Jellonnek|1990|с=121}}{{sfn|Stümke|1989|с=95}}. Згодна гэтаму ўказу дзяржава магла абмяжоўваць свабоду нават без здзяйснення чалавекам пэўных злачынстваў, калі гэта служыла зацікаўленням «абароны дзяржавы»{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}. Магутным інструментам такога абмежавання свабоды сталі так званыя «[[Ахоўны арышт|ахоўныя арышты]]», пры якіх асоба на нявызначаны тэрмін без суда і следства змяшчалася ў [[Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха|канцэнтрацыйны лагер]]. Створаны пры [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] інстытут «[[Ахоўны арышт|ахоўных арыштаў]]», пры якіх арыштаваная асоба на тэрмін, які не перавышаў двое сутак, без суда і следства змяшчалася пад арышт у спецыялізаваную ўстанову для абароны самой гэтай асобы ці абароны зацікаўленняў дзяржавы, быў цалкам перакручаны нацысцкім рэжымам{{sfn|Jellonnek|1990|с=134}}. Асоба, прызначана для змяшчэння пад «ахоўны арышт», атрымлівала адпаведнае апавяшчэнне, якое выдавалася гестапа ці крымінальнай паліцыяй, пасля чаго арыштаваны на нявызначаны тэрмін дэпартаваўся ў канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. Кожныя тры месяцы здзяйснялася пераправерка і рабілася заключэнне пра тое, ці ёсць яшчэ небяспека для грамадства, пасля чаго або арышт падаўжаўся яшчэ на тры месяцы, або спыняўся{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. З 25 студзеня 1938 года змяшчэнне ў канцлагер пад «ахоўны арышт» стала выключна [[прэрагатыва]]й гестапа{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. Да сярэдзіны 1930-х гадоў знаходжанне падазроных у гомасексуальных кантактах мужчын у канцлагерах насіла часовы характар{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. Такія арышты таксама выкарыстоўваліся ў якасці застрашвання і запалохвання для дачы арыштаванымі сведчанняў з прызнаннямі{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. У 1935 годзе многіх арыштаваных гомасексуалаў трымалі ў лагерах да ўступлення ў сілу ўзмоцненай версіі § 175, каб потым можна было пакараць іх за тое, што на момант здзяйснення не з'яўлялася злачынствам, прыкладам, за ўзаемную мастурбацыю{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Актор і спявак {{нп5|Курт фон Руфін||de|Kurt von Ruffin}}, які правёў 9 месяцаў у канцлагеры {{нп5|Ліхтэнбург (канцэнтрацыйны лагер)|Ліхтэнбург|de|KZ Lichtenburg}} з-за абвінавачанняў у гомасексуальнасці, успамінае, як у лагер прывезлі некалькіх трансвестытаў у жаночых адзеннях. Эсэсаўцы здзекаваліся з іх, білі і раздзіралі на іх адзенне, пакуль тыя не засталіся зусім голымі. Аднаго з іх зацягнулі ў лагерны [[Туалет|сарцір]] і акунулі туды галавой, пратрымаўшы так датуль, пакуль ён не задыхнуўся.{{sfn|Zinn|2011|с=72}} | Подпіс = | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Вышыня = | Памер шрыфту = 11px | Фон = #F5F5F5 | Без разрываў = }} Знаходзячыся ў лагерах, гомасексуалы праводзілі ў іх дні і тыдні пад паліцэйскім арыштам ці нават месяцы пад «[[Ахоўны арышт|ахоўным арыштам]]», перш чым іх справа афіцыйна перадавалася юстыцыі{{sfn|Pretzel|2002|с=36}}. Прыкладам, толькі за перыяд з 11 мая па 10 чэрвеня 1935 года ў канцлагеры {{нп5|Калумбія-Хаўс||de|KZ Columbia}} у Берліне з 205 зняволеных, змешчаных там больш тыдня, 88 былі мужчынамі, падазравальнымі ў гомасексуальнасці. Апроч таго, па ўспамінах зняволеных, за тыдзень да паказанага перыяду яшчэ 60 гомасексуалаў былі пераведзены ў канцэнтрацыйны лагер [[Ліхтэнбург (канцэнтрацыйны лагер)|Ліхтэнбург]]{{sfn|Grau|2011|с=60}}. Паводле некаторых дадзеных, у лагеры Ліхтэнбург у 1935 годзе гомасексуальныя мужчыны складалі да 46 % усіх вязняў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=359}}. Сакрэтным указам [[Герман Вільгельм Герынг|Германа Герынга]] ад 13 лістапада 1933 года таксама быў створаны механізм так званых [[Прафілактычны арышт|прафілактычных арыштаў]], мэтай якіх стала неабмежаванае ў часе прэвентыўнае абмежаванне волі асоб, якія ў мінулым здзяйснілі розныя злачынствы, каб пазбегнуць паўторных [[Рэцыдыў злачынстваў|рэцыдываў]] для абароны грамадства{{sfn|Jellonnek|1990|с=135-136}}{{sfn|Pretzel|2002|с=36}}. Рашэнне пра прафілактычны арышт прымалася [[Крымінальная паліцыя ў Германіі|крымінальнай паліцыяй]] і не падлягала судоваму абскарджанню. Арыштаваныя маглі толькі падаць унутраную скаргу кіраўніцтву паліцыі, аднак гэта, з прычыны практычна поўнай незалежнасці крымінальнай паліцыі ад судовай сістэмы, не мела рэальных шанцаў на поспех{{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}. Спачатку з 1933 года пад прафілактычны арышт змяшчаліся асобы, больш за адзін раз асуджаныя за аднатыпныя злачынствы{{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}. У адносінах да гомасексуальных мужчын такія арышты спачатку прымяняліся толькі ў тых выпадках, калі мелі месца асуджанасці за сексуальныя кантакты з дзецьмі (§ 176<ref group="►" name="StGB176"/>) ці з падапечнымі (§ 174<ref group="►" name="StGB174"/>){{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}{{sfn|Pretzel|2002|с=30}}. З 10 лютага 1934 года пад прафілактычны арышт сталі змяшчацца ўсе паўналетнія мужчыны, асуджаныя за сексуальныя кантакты з падлеткамі 14—16 гадоў (§ 175а), а таксама калі ў дачыненні асуджаных па антыгомасексуальных параграфах таксама мела месца і асуджэнне за [[эксгібіцыянізм]] (§ 183<ref group="►" name="StGB183"/>){{sfn|Jellonnek|1990|с=137}}. Пасля года арышту прымалася рашэнне пра яго падаўжэнне ці спыненне{{sfn|Jellonnek|1990|с=138}}. У снежні 1937 года рушыла ўслед чарговае ўзмацненне жорсткасці «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў|Закона супраць небяспечных рэцыдывістаў]]», паводле якога ў дачыненні асоб, што неаднаразова здзяйснялі злачынствы, прымяняліся стражэйшыя меры. Такія злачынцы аб'яўляліся «небяспечнымі рэцыдывістамі» і маглі на нявызначаны тэрмін таксама змяшчацца ў канцэнтрацыйны лагер пад прафілактычны арышт{{sfn|Grau|2004|с=172, 183-188}}. {{якар|Указ ад 12 ліпеня 1940 года}} Указ [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнага ўпраўлення імперскай бяспекі]] для крымінальнай паліцыі і гестапа ад 12 ліпеня 1940 года агадваў змяшчэнне пад прафілактычны арышт усіх вызваленых з турмы мужчын, якія мелі больш аднаго сексуальнага партнёра{{sfn|Jellonnek|1990|с=139, 153, 329}}{{sfn|Grau|2004|с=140, 306, 311}}{{sfn|Stümke|1989|с=118, 120}}. Пасля гэтага ўказа лік гомасексуальных мужчын, змешчаных у канцэнтрацыйныя лагеры пад прафілактычныя арышты, значна ўзрос. Калі пад канец 1933 года гэтай меры кары падвяргаліся, галоўным чынам, асуджаныя за гвалтаванне дзяцей (§ 176 ч. 3<ref group="►" name="StGB176"/>), а ў 1937 годзе кола гэтых асоб папоўнілі ўсе мужчыны, якія асуджаныя за гомасексуальныя кантакты больш за тры разы і адседзелі за гэта ў агульнай складанасці больш за шэсць месяцаў, то з 1940 года ў канцлагеры сталі скіроўваць усіх вызваленых з турмы гомасексуалаў, якія мелі больш аднаго партнёра{{sfn|Jellonnek|1990|с=139}}. Да таго часу дэпартацыя ў канцэнтрацыйны лагер ужо практычна азначала «квіток у адзін канец»{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. === Кастрацыя як метад лячэння і кары === [[Файл:Reichsgesetzblatt 25 Juli 1933.jpg|thumb|220px|Закон «[[Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі]]», апублікаваны ў ''Reichstagesblatt'' ад 25.07.1933.]] На думку многіх гісторыкаў і правазнаўцаў, імклівае ўзмацненне жорсткасці «антыгомасексуальнага параграфа» ў нацысцкай Германіі і наступныя імкненні да правядзення [[кастрацыя|кастрацыі]] над усімі асуджанымі злучана з нацысцкай ідэалогіяй [[Расавая гігіена|расавай гігіены| і спробамі абароны «[[Арыйцы (нацыянал-сацыялізм)|арыйскай расы]]» ад «заразнага дэгенеруючага ўплыву гомасексуалізму»{{sfn|Grau|2004|с=44-45}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}. Упершыню выкарыстанне прымусовай кастрацыі для псіхічна хворых мужчын як «метаду захавання чысціні {{нп5|генафонд|генафонда|ru|Генофонд}}» было ўзаконена законам «{{нп5|Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|de|Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses}}» ад 14 ліпеня 1933 года{{sfn|Jellonnek|1990|с=140}}. Прыняты 24 лістапада 1933 года «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў]]» дапаўняў крымінальны кодэкс новым § 42k, які дазваляў праводзіць [[кастрацыя|кастрацыю]] злачынцаў, якія здзейснілі цяжкія сексуальныя злачынствы (§ 176<ref group="►" name="StGB176"/>, 177<ref group="►" name="StGB177"/>, 178<ref group="►" name="StGB178"/>, 183<ref group="►" name="StGB183"/>), а таксама якія нанеслі ахвяры фізічныя пакалечанні (§ 223—226). У прыватнасці, кастрацыя магла прымяняцца пры згвалтаванні, сексуальных кантактах з дзецьмі ці здзяйсненні распусных дзеянняў у публічных месцах{{sfn|Jellonnek|1990|с=141}}{{sfn|Grau|2004|с=305}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}. У агульнай складанасці ў адпаведнасці з § 42k крымінальнага кодэкса былі кастрыраваны каля 2800 мужчын{{sfn|Jellonnek|1990|с=150}}. Указам ад 26 чэрвеня 1935 года былі прыняты змены і дадаткі да закона «[[Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі]]», згодна якога дазвалялася кастрацыя «па ўласнаму жаданню» і для гомасексуальных мужчын, або ўжо асуджаных па § 175 і 175a, або ўжо якія адседзелі, калі ў іх дачыненні ёсць небяспека здзяйснення злачынства па § 175—178, 183, 223—226{{sfn|Jellonnek|1990|с=150}}{{sfn|Grau|2004|с=306}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Адмысловы ўказ ад 23 студзеня 1936 года асабліва падкрэсліў добраахвотны характар кастрацыі і забараніў любы ціск на асуджаных{{sfn|Grau|2004|с=306, 310}}. 23 верасня 1940 года галоўнае ўпраўленне крымінальнай паліцыі выпусціла ўказ, паводле якога асуджаныя, якія трапляюць пад дзеянне ўказа ад 12 ліпеня 1940 года{{пераход|#Указ ад 12 ліпеня 1940 года|2}}, могуць унікнуць дэпартацыі ў канцэнтрацыйны лагер для [[Прафілактычны арышт|прафілактычнага арышту]] ў выпадку іх добраахвотнай кастрацыі і медычнага канстатавання факта пра згасанне ў іх палавых інстынктаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=153}}{{sfn|Grau|2004|с=306, 312}}. Аб агульнай колькасці гомасексуальных мужчын, якія пагадзіліся на працэдуру кастрацыі, невядома{{sfn|Jellonnek|1990|с=157}}{{sfn|Grau|2004|с=306}}. Аб ступені добраахвотнасці кастрацыі можна, у прыватнасці, казаць па вынікам праведзенага ў 1963 годзе даследавання 89 кастрыраваных у часы Трэцяга рэйха мужчын, з якіх 19 былі асуджаны за гомасексуальныя кантакты, прытым дзесяць з іх — па § 175, адзін — па § 175a, шэсць — па § 175 і 175a і двое — па § 175, 175a і 176 ч. 3. (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў)<ref group="►" name="StGB176"/>{{sfn|Jellonnek|1990|с=152}}. Прынамсі сем з гэтых 19 мужчын сцвярджалі, што кастрацыя была зроблена супраць іх волі{{sfn|Jellonnek|1990|с=152}}. Шмат каму з іх, прыкладам, пагражалі дэпартацыяй у канцэнтрацыйны лагер у выпадку адмовы{{sfn|Jellonnek|1990|с=153}}. З гэтых 19 кастрацый 16 былі зроблены пасля 1940 года. Разам з тым, існуюць дадзеныя пра цвёрды медычны кантроль асоб, што пагадзіліся на добрахвотную кастрацыю, якія павінны былі праз пэўныя прамежкі часу (4 тыдні, 1 год, 3 гады, 5 гадоў) прайсці паўторныя медычныя абследаванні{{sfn|Grau|2004|с=308, 312-315}}. Указам ад 2 студзеня 1942 года ўсе такія асобы падпадалі таксама пад сталы паліцэйскі кантроль і назіранне і ў выпадку ўзнікнення «небяспекі» для грамадства, асабліва для моладзі, маглі быць без суда і следства арыштаваны і, нягледзячы на кастрацыю, зноў павернуты ў канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Grau|2004|с=309, 315-318}}. З 1942 года паміж юрыстамі і лекаркамі ўзмацніліся дыскусіі пра патрэбу масавай прымусовай кастрацыі ўсіх асуджаных па § 175 і 175а{{sfn|Grau|2004|с=309}}. Сакрэтным указам [[СС]] ад 14 лістапада 1942 года кіраўнікам канцэнтрацыйных лагераў дазвалялася паводле свайго меркавання ў «асабліва цяжкіх выпадках» праводзіць аперацыі стэрылізацыі зняволеных, што фактычна легалізавала прымусовую кастрацыю гомасексуальных зняволеных па жаданні кіраўніцтва лагера{{sfn|Grau|2004|с=310, 323}}. З 1 студзеня 1945 года планаваліся ўвядзенне закона, што агадваў прымусовую кастрацыю ўсіх гомасексуальных мужчын. З-за перамог войскаў [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]] законапраект гэтак і не быў ажыццёўлены{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. == Прыклады і статыстыка == [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-05769, Otto Peltzer.jpg|thumb|160px|{{нп5|Ота Пельтцэр||de|Otto Peltzer}} — шматразовы чэмпіён Германіі па лёгкай атлетыцы, удзельнік Алімпійскіх гульняў 1928 і 1932 гадоў; двойчы асуджаны па § 175.]] [[Файл:Bruno Balz.jpg|thumb|160px|{{нп5|Бруна Бальц||de|Bruno Balz}} — вядомы паэт-спявак; двойчы асуджаны па § 175.]] [[Файл:40vc australia 19371.jpg|thumb|160px|{{нп5|Готфрыд фон Крам||ru|Крамм, Готфрид фон}} — тытулаваны тэнісіст, шматразовы пераможца [[Турніры Вялікага шлема|турніраў Вялікага шлема]]; асуджаны па § 175.]] [[Файл:Fotothek df pk 0000024 a 011 Szenenbilder "Urfaust" mit Otto Eduard Hasse als Mephisto.jpg|thumb|160px|{{нп5|Ота Эдуард Хасэ|Ота Хасэ|de|O. E. Hasse}} — акцёр і рэжысёр, двойчы асуджаны па § 175.]] Статыстычныя дадзеныя, атрыманыя з архіваў, дазваляюць зірнуць на сітуацыю, у якой жылі гомасексуальныя мужчыны ў Германіі ў часы Трэцяга рэйха. Еланек у сваёй манаграфіі параўноўвае дадзеныя пра пераслед гомасексуалаў у сельскай правінцыі (на прыкладзе {{нп5|Пфальц (рэгіён)|Пфальца|de|Pfalz (Region)}}), невялікім горадзе (на прыкладзе [[Вюрцбург]]а) і метраполіі (на прыкладзе [[Дзюсельдорф]]а). === Узроставы і сямейны склад падазроных === Даследаваныя ім справы падазроных у гомасексуальных сувязях на 17 мая 1935 года пфальцаў, паказваюць, што каля 21 % мужчын да моманту занясення ў картатэку былі не старэй 18 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=186}}. Сярод спраў, што разглядаліся ў [[Вюрцбург]]у, выяўляецца той жа феномен — больш за чвэрць «падазроных» складалі мужчыны маладзей 20 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=229}}. Высокі адсотак маладых мужчын да 30 гадоў тлумачыцца, напэўна, больш інтэнсіўным палавым жыццём моладзі, а таксама менш развітымі ўменнямі канспірацыі ў параўнанні з больш старэйшымі пакаленнямі, што прайшлі свой [[камінг-аўт]] у параўнальна спакойныя часы і выпрацавалі свае стратэгіі пошуку партнёраў{{sfn|Jellonnek|1990|с=186, 230}}. Як паказваюць дадзеныя пра падазроных з [[Адміністрацыйная акруга Дзюсельдорф|акруга Дзюсельдорф]], мясцовае гестапа звяртала значна менш увагі на падлеткавыя гомасексуальныя кантакты, чым іх калегі з драбнейшых гарадоў, што лёгка тлумачыцца значна большай колькасцю насельніцтва. Зазвычай, дзеці і падлеткі траплялі ў поле зроку гестапа ў сувязі з аднаполымі кантактамі, калі яны займаліся прастытуцыяй{{sfn|Jellonnek|1990|с=304}}. Апроч таго, у адрозненне ад Пфальца і Вюрцбурга, у статыстыцы па Дзюсельдорфе назіраецца больш высокая сексуальная актыўнасць і сярод старэйшых пакаленняў, што тлумачыцца ў тым ліку наяўнасцю мужчынскай прастытуцыі{{sfn|Jellonnek|1990|с=304}}. Дадзеныя пра сямейнае падажэнне падазроных выяўляюць наступную долю жанатых: 81 % — у Пфальцы, 82 % — у Вюрцбургу і амаль 85 % — у Дзюсельдорфе{{sfn|Jellonnek|1990|с=306}}. У той жа час, сярэдняя доля халастых мужчын па [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]] на той час складала 46 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=306}}. Апроч таго, у адрозненне ад вывучаных Еланекам спраў з Пфальца і Вюрцбурга, дзе не было аніякіх згадванняў пра трансвестытаў, справы з Дзюсельдорфа выяўляюць прынамсі чатыры задакументаваныя выпадкі затрыманні гомасексуальных мужчын, якія шукалі кантакты, перапрануўшыся ў дамскія сукенкі{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Апроч таго, адносна высокім з'яўляецца лік выпадкаў, калі гестапа пры ператрусах кватэр знаходзіла ў мужчын дамскія ўпрыгожанні ці касметыку{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Цікавым таксама з'яўляецца адсотак «паспяховых» расследаванняў гестапа ў паказаных рэгіёнах. Так, перадачай справы ў суд ці дэпартацыяй у канцэнтрацыйны лагер пад «[[ахоўны арышт]]» сканчаліся 60 % спраў у Пфальцы, 40 % — у Вюрцбургу і 80 % у Дзюсельдорфе{{sfn|Jellonnek|1990|с=308}}. === Склад злачынства і тэрміны асуджэння === Займальнымі апынаюцца таксама і дадзеныя пра пэўных [[Склад злачынства|складах злачынства]] абвінавачваных — іх сексуальных дзеяннях. Дадзеныя пра наяўныя 76 спраў, разгледжаных судом [[Шпаер]]а ў Пфальцы, паказваюць, што 10,5 % з іх былі заведзены за пошук сексуальнага партнёра, 50 % — за супольную ці ўзаемную мастурбацыю, 17,1 % — за аральны ці «міжсцёгнавы» секс і толькі 22,4 % — за анальны секс{{sfn|Jellonnek|1990|с=205}}. Дадзеныя пра наяўныя справы з Вюрцбурга даюць наступныя «злачынныя дзеі»: пошук партнёра — 18,94 %, супольная ці ўзаемная мастурбацыя — 39,39 %, аральны ці «міжсцёгнавы» секс — 15,91 %, анальны секс — 25,76 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=242}}. Дадзеныя з Дзюсельдорфа таксама істотна не адрозніваюцца: пошук партнёра — 15,82 %, супольная ці ўзаемная мастурбацыя — 52,54 %, аральны ці «міжсцёгнавы» секс — 15,82 % і анальны кантакт — таксама 15,82 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Каля 67 % усіх судовых выракаў, вынесеных судом [[Шпаер]]а ў Пфальцы за аднаполыя кантакты паміж мужчынамі, склалі прысуды па § 175, 7 % — прысуды па § 175а і 11 % — па § 176 ч. 3 (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў) і § 174 (сексуальныя кантакты з даручанымі падапечнымі маладзей 21 года); у астатніх 15 % спраў дадзеных не{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Суды Вюрцбурга вынеслі па аднаполых кантактах паміж мужчынамі ў 68 % выпадкаў прысуды па § 175, у 3 % — па § 175a, у 8 % — па § 174 і 176 ч. 3; у астатніх 21 % выпадкаў параграф не паказаны{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. У суднах Дзюсельдорфа былі вынесены 64,58 % прысудаў па § 175, 16,67 % — па § 175а, 4,86 % — па § 176 ч. 3; у 13,89 % выпадкаў параграф не паказаны{{sfn|Jellonnek|1990|с=311}}. Адметнай рысай дзюсельдорфскіх прысудаў па § 175a з'яўляецца тое, што дзве трэціх гэтых спраў былі злучаны з прастытуцыяй, чаго не назіралася ў Вюрфбургу і Пфальцы{{sfn|Jellonnek|1990|с=314}}. У Пфальцы ж некаторым абвінавачаным фактычна штучна абавязвалася заняцце прастытуцыяй толькі за тое, што іх сексуальны партнёр, прыкладам, частаваў іх півам і дарагімі цыгарэтамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=205}}. Сярэдні тэрмін асуджэння, прызначаны [[шпаер]]скім судом па § 175, складаў паўгода, а ў выпадках § 175a ч. 3 (гвалтаванне моладзі) — два гады{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. Прытым у большасці гэтых выпадкаў розніца ва ўзросце паміж партнёрамі была невялікая. Прыкладам, «гвалтаваннем» моладзі лічыўся сексуальны кантакт 24-гадовага з 19-гадовым (маладзей 21 года!) «падлеткам»{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. Вюрцбургскі суд адрозніваўся больш драконаўскімі прысудамі па § 175. Так, сярэдні тэрмін за добраахвотныя кантакты паміж паўналетнімі мужчынамі склаў 21 месяц{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. Дзюсельдорфскія суддзі па § 175 давалі ў сярэднім каля 8 месяцаў зняволення{{sfn|Jellonnek|1990|с=311}}. Па справах па § 175a выракі вюрцбургскіх і дзюсельдорфскіх суддзяў, у сярэднім, не адрозніваліся ад шпайерскіх{{sfn|Jellonnek|1990|с=314}}. За дванаццаць гадоў Трэцяга рэйха (1933—1945) у [[Берлін]]пе, па дадзеных Прэтцеля, на ўлік гестапа і крыпа ў падозранні ў гомасексуальнасці былі пастаўлены больш 17 тысяч мужчын. У больш чым 12 тысяч выпадкаў была заведзена крымінальная справа. І, нарэшце, асуджаны па «гомасексуальных параграфах» былі больш за 8 тысяч мужчын{{sfn|Pretzel|2002|с=23}}. З іх толькі па параграфах 175 і 175a — каля 5 тысяч. Апроч таго, яшчэ тры тысячы чалавек былі асуджаны па § 174 (сексуальныя кантакты з даручанымі падапечнымі маладзей 21 года), 176 ч. 3 (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў), 183 (публічныя сексуальныя дзеянні), 185 (абраза), а таксама па параграфе 175 у старой данацысцкай рэдакцыі{{sfn|Pretzel|2002|с=29}}. === Канкрэтныя прыклады === Тэрміны зняволення былі цалкам непрадказальнымі і, часцяком, залежалі ад пэўных суддзяў{{sfn|Jellonnek|1990|с=313}}. Колькасць «злачынстваў» павялічвала тэрміны кары нават у тым выпадку, калі ўсе яны былі здзейснены з адным і тым жа партнёрам. Так, прыкладам, адзін 24-гадовы інжынер з Пфальца быў прысуджаны судом [[Шпаер]]а да 7 месяцаў турмы за 15 даказаных выпадкаў супольнай мастурбацыі разам са сваім пастаянным партнёрам{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Суд [[Дуйсбург]]а прысудзіў да 12 месяцаў турмы аднаполую пару, якая яшчэ з часоў [[Веймарская рэспубліка|Веймара]] адкрыта жыла, па выразе суда, «як муж і жонка», а потым таксама працягвала таемна бачыцца{{sfn|Jellonnek|1990|с=312}}. Мужчын, якія вялі [[праміскуітэт]]ны лад жыцця, чакалі значна больш сур'ёзныя тэрміны. Прыкладам, у 1937 годзе ў [[Аўгсбург]]у за дзеянні, што траплялі пад § 175, здзейсненыя з 24 рознымі партнёрамі, было прызначана суровая кара ў выглядзе пазбаўлення волі на 4 гады, нягледзячы на супрацу падсуднага і добраахвотныя прызнанні ў зробленым{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. У іншым выпадку адзін прадаўнік кнігарні, у дачыненні якой суду атрымалася давесці наяўнасць 19 кантактаў з рознымі мужчынамі, быў кваліфікаваны як «небяспечны рэцыдывіст» і ў кастрычніку 1941 года асуджаны на 4 гады катаргі, а пасля адбывання тэрміну зняволення неадкладна скіраваны ў канцэнтрацыйны лагер Эмсланд пад «[[ахоўны арышт]]» на нявызначаны тэрмін, дзе і памёр 8 лютага 1945 года{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. [[Вюрцбург]]скія суддзі не баяліся даваць больш жорсткія прысуды. Так, адзін 39-гадовы мужчына быў прысуджаны да 5-ці гадоў турмы за сексуальныя кантакты з сямю маладымі (але старэй 21 года) мужчынамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. У іншым выпадку ў 1943 годзе адзін 54-гадовы мужчына быў асуджаны на 1 год і тры месяцы па § 175 за тое, што паспрабаваў «гомасексуальна» абняць свайго выпадковага суразмоўцу, 33-гадовага салдата, з якім ён уначы ішоў праз лес, прыняўшы яго, паводле выраку суда, за магчымага сексуальнага партнёра, у выніку чаго салдат, вырваўшыся, уцёк і выклікаў падмогу{{sfn|Jellonnek|1990|с=253-254}}. Непаўналетнія мужчыны (да 21 года), асабліва тыя, хто меў кантакты з мужчынамі старэй 21 года, маглі меркаваць на ласку як «ахвяры гвалтавання». Прыкладам, адзін 16-гадовы падлетак з Вюрцбурга, які пайшоў з дома і бег са сваім 38-гадовым сябрам у Франкфурт пасля арышту быў зусім вызвалены{{sfn|Jellonnek|1990|с=251}}. У іншым выпадку суд у Пфальцы вырашыў адмовіцца ад кары 20-гадовага салдата вермахта, што прызнаўся ў двух выпадках супольнай мастурбацыі з іншым мужчынам у стане алкагольнага ап'янення{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Падлеткі, якія мелі кантакты паміж сабой, атрымлівалі таксама кару, аднак, і яны былі невялікія. Так, адзін 17-гадовы [[гітлерюгенд]]авец з Вюрцбурга, які з 12-гадовага ўзросту неаднаразова ананаваў з іншымі падлеткамі, у верасні 1935 года быў прызнаны гестапа «гвалтаўніком гітлерюгендаўцаў», аднак суд прызначыў яму кару ў форме аднаго месяца турмы ўмоўна{{sfn|Jellonnek|1990|с=251}}. У той жа час самі «гвалтаўнікі моладзі» атрымлівалі вялікія тэрміны. У тым жа Вюрцбургу адзін 49-гадовы каталіцкі святар быў асуджаны на паўгода толькі за тое, што пры гутарцы з 19-гадовым кавалём пагладзіў яго па калене і падарыў яму падарунак{{sfn|Jellonnek|1990|с=244}}. Пазней у 1940 годзе яго ж засудзілі на два гады за тое, што ён двойчы «мацаў за член» аднаго польскага рабочага і «тарашчыўся на плаўкі» аднаму 18-гадоваму падлетку{{sfn|Jellonnek|1990|с=244}}. Суд заявіў, што ў падсуднага даказана «паталагічная схільнасць» глядзець на мужчынскія полавыя органы. Пасля адбывання тэрміну ў верасні 1942 года святар як «небяспечны злачынец» быў змешчаны пад «прафілактычны арышт» у канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Нацвейлер-Штрутгоф|Нацвейлер|de|KZ Natzweiler-Struthof}}, а праз месяц быў пераведзены ў {{нп5|Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау|ru|Дахау (концентрационный лагерь)}}, дзе і знаходзіўся до канца вайны{{sfn|Jellonnek|1990|с=245}}. == Чышчанні ў шэрагах партыі і вермахце == З 1940 года ўзмацняецца «чышчанне» шэрагаў [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], [[СС]], [[вермахт]]а і паліцыі, у сувязі з чым узмацняюцца рэпрэсіўныя меры ў адносінах да гомасексуальных праяў, закліканыя захаваць «чысціню» шэрагаў партыі і яе асноўных падраздзяленняў.{{sfn|Grau|2011|с=35}} === Барацьба за «захаванне чысціні» членаў партыі === {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак унізе = | Утрыманне = ''Член СС ці паліцыі, што здзяйсніў распусту з мужчынам ці які дазволіў яму здзейсніць распусту над сабой, караецца пакараннем смерцю.'' | Подпіс = З указа [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/deu/German17.pdf «Пра захаванне чысціні ў СС і паліцыі»] ад 15 лістапада 1941 года. | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Вышыня = | Памер шрыфту = 12px | Фон = #F5F5F5 }} [[Адольф Гітлер]] патрабаваў асабліва жорстка караць членаў партыі і яе асноўных падраздзяленняў за гомасексуальныя кантакты{{sfn|Grau|2004|с=242}}. У сваім указе «Пра захаванне чысціні ў СС і паліцыі» ад 15 лістапада 1941 года ён узмацніў кару па [[Параграф 175|§ 175 і 175a]] для членаў [[СС]] і паліцыі. Так, паводле ўказа, злачынства па гэтых параграфах каралася пакараннем смерцю{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Stümke|1989|с=121}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=30}}. У «менш цяжкіх выпадках» мінімальны тэрмін арышту быў павялічаны до 6 месяцаў{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Stümke|1989|с=121}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=31}}. Асобы, якія не дасягнулі 21 года да моманту здзяйснення злачынства і «спакушаныя» да злачынства, у асабліва лёгкіх выпадках маглі быць вызвалены ад кары{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=31}}. Асаблівую заклапочанасць [[рэйхсюгендфюрар]]а выклікала «шыранне» гомасексуальных кантактаў сярод моладзі. Лік асуджаных па § 175 падлеткаў 14—18 гадоў быў досыць вялікім. У 1933—1939 гадах падлеткі складалі каля 12 % усіх асуджаных за гомасексуальныя кантакты, у 1941 годзе доля падлеткаў узрасла да 16 %, а да 1942 года — да 24 %. Кіраўніцтва [[гітлерюгенд]]а бачыла, што з пачаткам вайны стала расці доля падлеткаў, асуджаных па § 175{{sfn|Grau|2004|с=276}}. Для прадухілення шырання гэтай з'явы кіраўніцтва гітлерюгенда пастрожыла кантроль і нагляд за моладдзю. Пры наймалейшым падазрэнні да гомасексуальных схільнасцей падлеткаў адхілялі з кіроўных пасад у моладзевых арганізацыях{{sfn|Grau|2004|с=277-278}}. Кіраўніцтва гітлерюгенда вяло таксама сваю картатэку (апроч агульнай картатэкі, якая вялася Цэнтральным імперскім бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі), у якую ўносіла наймалейшыя падазроныя выпадкі, злучаныя з падлеткамі{{sfn|Grau|2004|с=278}}. === Барацьба з «распустай» у вермахце === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Асуджаныя вермахта па § 175, 175a {{nobr|(1939—1944)}}''{{sfn|Grau|2004|с=210}} |- ! Гады ! <small>Колькасць<br>асуджаных</small> ! <small>У тым ліку<br>афіцэры</small> |- |1939*|| 273|| 6 |- |1940||1134||36 |- |1941||1700||50 |- |1942||1578||63 |- |1943||1473||няма дадзеных |- |1944**||830||няма дадзеных |- | colspan="3" width="180" style="text-align:center;" |<small>* З 1 верасня.<br>** Па 31 ліпеня.</small> |} У 1935 годзе ў Германіі зноў была ўведзена ўсеагульная воінская павіннасць для мужчын 18—45 гадоў, а для афіцэраў і [[унтэр-афіцэр]]аў — да 60 гадоў. Колькасць [[вермахт]]а складала ўжо ў жніўні 1939 года больш за 2,6 мільёнаў чалавек{{sfn|Grau|2004|с=209}}. У пачатку вайны ў 1939 годзе ў адносінах да салдатаў і афіцэраў, якія вінавацілія ў «ненатуральнай распусце», прымяняліся тыя ж самыя наказы, што і да грамадзянскіх асоб{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Асуджаныя па антыгомасексуальных параграфах мужчыны, як і іншыя крымінальна асуджаныя мужчыны, гублялі грамадзянскія правы, у тым ліку і права на вайсковую службу ({{lang-de|Wehrwürdigkeit}}) і пасля адбывання турэмнага зняволення, зазвычай, скіроўваліся ў канцэнтрацыйныя лагеры. Аднак мужчыны прызыўнога ўзросту, прызнаныя «здольнымі да акрыяння» маглі скіроўвацца ў адмысловыя штрафныя ці выпраўленчыя воінскія падраздзяленні{{sfn|Grau|2011|с=42-43}}. Павелічэнне ліку прызыўнікоў спрыяла павелічэнню ліку злачынстваў, кваліфікаваных па [[Параграф 175|§ 175 і 175a]]. Так у 1940 годзе па гэтых параграфах былі асуджаны 1134 салдаты вермахта, а ў 1941 — ужо 1700{{sfn|Grau|2004|с=209-210}}. У адпаведнасці з указам [[Герман Вільгельм Герынг|Герынга]] ад 17 студзеня 1942 года «[[:de:s:Zur Behandlung von Unzuchtsfällen zwischen Männern|Пра дзеянні ў дачыненні выпадкаў распусты паміж мужчынамі]]», усіх салдат вермахта, асуджаных па параграфах 175 і 175a, умоўна дзялілі на дзве групы: 1) мужчыны, якія маюць «невылечную прыроджаную схільнасць» і 2) «сексуальна здаровыя», але «спакушаныя» ці «якія заблыталіся з прычыны працяглага палавога ўстрымання» мужчыны. Асуджаныя першай групы, а таксама ўсе асуджаныя, якім інкрымінавалася выкарыстанне службовага становішча для скланення падначаленых да гомасексуальнага кантакту, пасля адбывання кары скіроўваліся ў канцэнтрацыйныя лагеры. Асуджаныя другой групы пасля вызвалення вярталіся ў вермахт. Аднак, яны не маглі больш займаць кіроўныя пасады ў войску{{sfn|Grau|2004|с=210-211, 214-216}}{{sfn|Herrn|1999|с=35}}. Адмысловай [[Дырэктыва (акт кіравання)|дырэктывай]] [[Вярхоўнае камандаванне вермахта|вярхоўнага каманднага вермахта]] [[Вільгельм Кейтэль|Вільгельма Кейтэля]] ад 19 мая 1943 года былі ўведзены дадатковыя вымогі да расследаванні спраў пра «распусту паміж мужчынамі» ў вермахце{{sfn|Grau|2004|с=212}}{{sfn|Stümke|1989|с=120}}. Згодна дырэктыве, усе асобы, якія вінаваціліся ў здзяйсненні злачынстваў у адпаведнасці з параграфамі 175 і 175a, падзяляліся ўжо на тры групы{{sfn|Grau|2004|с=212, 224-227}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=36}}: {| |- | {{пачатак цытаты}} # Асобы, што мелі прыроджаную схільнасць ці з набытай схільнасцю да гомасексуальных кантактаў, якая яўна не паддаецца карэкцыі. # Асобы, якія памыліліся толькі адзін раз, асабліва ў выпадку спакушэння. # Асобы, у дачыненні якіх ёсць сумнеў у наяўнасці ў іх гомасексуальных схільнасцей. {{oq|de| # Täter, die sich aus Veranlagung oder aus einem erworbenen, offenbar unverbesserlichen Trieb vergangen haben; # Täter, die nur einmal abgeirrt sind, insbesondere dann, wenn sie verführt wurden; # Täter, bei denen der Hang zweifelhaft ist. }} Асуджаныя першай групы неадкладна адхіляліся ад службы. У «асабліва цяжкіх выпадках» кара павялічвалася аж да смяротнага пакарання на аснове § 5 «{{нп5|Крымінальна-прававое рэгуляванне ваеннага часу|Крымінальна-прававога рэгулявання ваеннага часу|de|Kriegssonderstrafrechtsverordnung}}» («Падрыў абараназдольнасці»).{{sfn|Grau|2004|с=225}}{{sfn|Stümke|1989|с=120-121}}. Асуджаныя другой групы маглі быць павернуты на службу пасля адбывання кары з выпрабавальным тэрмінам. Дырэктыва асабліва падкрэслівае, што скланенне падначаленых да аднаполых кантактаў варта расцэньваць як «цяжкую распусту». Таксама ў дырэктыве ўтрымліваецца ўказанне на тое, што знаходжанне абвінавачанага на момант здзяйснення распусты ў стане алкагольнага ап'янення не з'яўляецца {{нп5|Акалічнасці, што змякчаюць крымінальную кару|змякчальнай акалічнасцю|ru|Обстоятельства, смягчающие уголовное наказание}}{{sfn|Grau|2004|с=226}}. Асобы трэцяй групы, у дачыненні якіх быў сумнеў у наяўнасці ў іх гомасексуальных схільнасцяў, скіроўваліся ў штрафныя палявыя лагеры вермахта для выпрабавальнага тэрміну пад цвёрдае назіранне і кантроль, а ў выпадку іх баявой непрыдатнасці — адпускаліся з арміі і перадаваліся грамадзянскай судовай адміністрацыі для далейшай кары. Пры паўторных інцыдэнтах у штрафных лагерах прымяняліся ўказанні як для асуджаных першай групы{{sfn|Grau|2004|с=226}}. Дадзеная дырэктыва мела таксама {{нп5|Зваротная сіла закона|зваротную сілу||Ex post facto law}}. Такім чынам, салдаты, якія асуджаныя раней і вярнуліся ў вермахт пасля адбывання тэрміну, але якіх можна было аднесці да першай групы згодна дырэктыве, павінны былі неадкладна {{нп5|Дэмабілізацыя|дэмабілізаваны|ru|Демобилизация}}. Выняткі рабіліся толькі ў некаторых выпадках, калі салдат пасля адбывання тэрміну і паўторнай мабілізацыі цягам працяглага часу паказаў бездакорную службу і ў дачыненні яго не ўзнікае сумневаў у магчымасці паўторнага {{нп5|Рэцыдыў злачынстваў|рэцыдыву||Recidivism}}{{sfn|Grau|2004|с=226-227}}. Ваенныя суды ў супрацы з Цэнтральным імперскім бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі ў прысудах асобам, дэмабілізаваным з вермахта (паводле пункта 1 дырэктывы ад 19.05.1943) паказвалі, ці прысутнічае ў асуджанага «схільнасць, якая не паддаецца змене». Наяўнасць такой схільнасці трактавалася як небяспеку для грамадства, таму пасля дэмабілізацыі з вермахта асуджаныя, паводле сакрэтнай дырэктывы шэфа СД і паліцыі бяспекі [[Эрнст Кальтэнбрунер|Эрнста Кальтэнбрунера]] ад 12 мая 1944 года, перадаваліся пад прафілактычны арышт у канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Grau|2004|с=229-230}}. Цікавай уяўляецца дырэктыва начальніка медычнай службы Ваенна-паветраных сіл Германіі {{нп5|Оскар Шродэр|Оскара Шродэра|de|Oskar Schröder}} ад 7 чэрвеня 1944 года, якая змяшчала адмысловыя ўказанні для {{нп5|Ваенна-палявая хірургія|палявых лекараў|ru|Военно-полевая хирургия}} ВПС па папярэджанні і прафілактыцы гомасексуальных сувязей сярод салдат{{sfn|Grau|2004|с=213, 230-237}}. {{канец цытаты}} |} == Гомасексуальныя мужчыны ў канцэнтрацыйных лагерах == === Лік вязняў з ружовым трохвугольнікам === [[Файл:Kennzeichen für Schutzhäftlinge in den Konzentrationslagern.jpg|thumb|200px|Напамінак для СС: {{нп5|Пазнака зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах||de|Kennzeichnung der Häftlinge in den Konzentrationslagern}}.]] Дакладная колькасць гомасексуальных мужчын, дэпартаваных у канцэнтрацыйныя лагеры, невядомая. Сёння прынята лічыць, гэты лік складае ад 5 до 15 тысяч чалавек{{sfn|Zinn|2011|с=19}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=12, 328}}{{sfn|Grau|2004|с=327}}{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Адзінай афіцыйнай статыстыкай з'яўляюцца дадзеныя 1943 гады пра 2248 гомасексуальных мужчын, дэпартаваных у 1940—1943 гадах к канцлагеры{{sfn|Stümke|1989|с=120, 127}}. Аднак нават і гэта статыстыка паказвала на магчымае заніжэнне дадзеных{{sfn|Stümke|1989|с=120, 127}}. Дзяленне зняволеных на розныя катэгорыі было ўжо і ў раннія гады, аднак [[Пазнака зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах|сістэматычная катэгарызацыя з прымяненнем шматкаляровых «вінкеляў»]] была паўсюдна ўведзена зімой 1937—1938 гады{{sfn|Zinn|2011|с=228}}. Вязні, дэпартаваныя за дзеянні, агаданыя па § 175, 175a і 175b, пазначаліся нашыўкай у выглядзе {{нп5|Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка|ru|Розовый треугольник}}{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Аднак гомасексуальныя мужчыны не заўсёды насілі ружовы трохвугольнік на адзенні. Гэта прымянялася толькі да нямецкіх зняволеных і зняволеных з «[[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктарату]]»{{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Усіх замежных зняволеных, звычайна, пазначалі чырвоным трохвугольнікам («палітычны зняволены»){{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Яўрэі атрымвалі дадаткова жоўты трохвугольнік{{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Існуюць таксама дадзеныя і пра іншыя пазнакі. У прыватнасці, у некаторых лагерах гомасексуальныя вязні насілі жоўтую стужку з пазнакай А (ад {{lang-de|Arschficker}}, ад ''Arsch'' — «[[Ягадзіцы|азадак]]» і ''ficken'' — [[Абсцэнная лексіка|абсц.]] «{{нп5|Fuck|мець палавыя зносіны}}») ці 175 (па [[Параграф 175|параграфе 175]]){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=286}}. Першымі зняволенымі, дэпартаванымі ў канцлагеры за аднаполыя кантакты, аказаліся мужчыны, адпраўленыя ўжо ў 1933 годзе ў лагер {{нп5|Фульсбютэль (канцэнтрацыйны лагер)|Гамбург-Фульсбютэль|de|KZ Fuhlsbüttel}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 128}}. Па ўспамінах зняволеных, гомасексуалаў дастаўлялі ў гэты лагер амаль кожны дзень{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Аднак масавы характар дэпартацыя гомасексуальных мужчын у канцэнтрацыйныя лагеры атрымала толькі з 1935 года пасля ўзмацнення жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства і стварэння {{нп5|Цэнтральнае бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі|Цэнтральнага бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі|de|Reichszentrale zur Bekämpfung der Homosexualität und der Abtreibung}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 128}}. {| class="wikitable" style="margin:0 15px 15px 0; float:left; text-align:center; font-size:85%;" |+''Зняволеныя Бухенвальда'' {{sfn|Grau|2004|с=333}} |- ! Гады ! Усяго ! Паліты-<br>чныя <font color = "red"><big> ▼ </big></font> ! Сведкі<br>іеговы <font color = "darkviolet"><big> ▼ </big></font> ! Гомасек-<br>суалы |- |1938||11 028||3982||476||27 |- |1939||11 807||4042||405||46 |- |1940||7440||2865||299||11 |- |1941||7911|| 3255||253||51 |- |1942||9571|| 5433||238||74 |- |1943||37 319||25 146||279||169 |- |1944||63 048||47 982||303||189 |- |студз. 1945||80 297||53 372||302||194 |- |люты 1945||80 232||54 710||311|| 89 |} Часта дэпартацыі ў лагеры адбываліся ў выніку аблаў на начныя ўстановы, дзе збіралася гомасексуальная публіка. Прыкладам, у сакавіку 1935 года была праведзена серыя аблаў на начныя ўстановы ў [[Берлін]]е, у выніку чаго былі арыштаваны 413 гомасексуальных «парушальнікаў маралі», якія былі змешчаны ў канцэнтрацыйныя лагеры пад «[[ахоўны арышт]]»{{sfn|Grau|2004|с=55}}. У 1936 годзе ў канцэнтрацыйны лагер [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]] пасля некалькіх аблаў на [[гей-бар]]ы ў [[Мюнхен]]е таксама былі дастаўлены некалькі сотняў чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Захаваліся некалькі нацысцкіх актаў, па якіх можна атрымаць некаторую інфармацыю пра колькасць гомасексуальных зняволеных у [[Асвенцім]]е (Аўшвіцы){{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Паводле захаваных актаў 1941 года, у лагеры сярод 9396 зняволеных з пазнакай «[[Параграф 175|175]]» знаходзіліся 40 чалавек. Узрост такіх зняволеных складаў ад 21 до 60 гадоў{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. На пачатак 1945 года лік зняволеных, якія насілі [[ружовы трохвугольнік]] у [[Бухенвальд]]зе, складала каля 200 чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=127}}{{sfn|Grau|2004|с=333}}. Адносна ліку «ружовых трохвугольнікаў» у канцлагеры {{нп5|Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен|de|KZ Sachsenhausen}} няма дакладных дадзеных, аднак ёсць падставы меркаваць, што іх колькасць складала некалькі сотняў чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Паводле ўспамінаў Гары Паўлі ({{lang-de|Harry Pauly}}), былога зняволенага «{{нп5|лагеры смерці|лагера смерці|de|Vernichtungslager}}» {{нп5|Нойзуструм||de|KZ Neusustrum}}, размешчнага ва [[Усходняя Фрызія|Усходняй Фрызіі]], у гэтым лагеры каля 20 % усіх зняволеных складалі гомасексуальныя мужчыны, а ў многіх суседніх лагерах іх лік таксама быў высокім{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Паводле даследавання нямецкага сацыёлага {{нп5|Рудыгер Лаўтман|Рудыгера Лаўтмана|de|Rüdiger Lautmann}}, смяротнасць сярод зняволеных з ружовым трохвугольнікам удвая перавышала смяротнасць палітычных зняволеных{{sfn|Stümke|1989|с=131}}. Лаўтман лічыць, што ўзровень смяротнасці гомасексуальных вязняў даходзіў да 60 %{{sfn|Zinn|2011|с=19}}{{sfn|Grau|2004|с=327}}. Для параўнання: сярод палітычных складзеных канцлагераў смяротнасць складала 42 %, сярод {{нп5|Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху|сведкаў Іеговы|de|Zeugen Jehovas in der Zeit des Nationalsozialismus}} — 35 %{{sfn|Zinn|2011|с=19}}. === Утрыманне зняволеных з ружовым трохвугольнікам === [[Файл:Prisoners in the concentration camp at Sachsenhausen, Germany, 12-19-1938 - NARA - 540175.jpg|thumb|270px|Вязні-гомасексуалы [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|канцлагера Заксенхаўзен]] з [[Ружовы трохвугольнік|ружовымі трохвугольнікамі]] на грудзях.]] Пра ўтрыманне гомасексуальных зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах можна, у прыватнасці, судзіць па ўспамінам былых зняволеных [[Бухенвальд]]а. Агульны лік зняволеных з [[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]] у Бухенвальдзе складала менш 1 %{{sfn|Grau|2004|с=328}}. Большасць з іх былі [[кастрацыя|кастрыраваны]]{{sfn|Grau|2004|с=329}}. Сярод усіх зняволеных «ружовыя трохвугольнікі» лічыліся самай нізкай кастай{{sfn|Zinn|2011|с=231}}{{sfn|Grau|2004|с=329}}{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Зняволеныя канцлагераў часта ставіліся да гомасексуалаў з варожасцю{{sfn|Zinn|2011|с=231}}. Да восені 1938 года зняволеныя з ружовым трохвугольнікам Бухенвальда знаходзіліся ў адным блоку з палітычнымі зняволенымі. З кастрычніка 1938 года яны ўтрымліваліся асобна і былі прызначаны ў так званую {{нп5|Strafkompanie|штрафную каманду|ru|Strafkompanie}}, дзе ім даводзілася працаваць у цяжкіх умовах на каменяломні{{sfn|Grau|2004|с=328}}{{sfn|Zinn|2011|с=231}}. У адрозненне ад іншых зняволеных, якія прызначаліся ў штрафную каманду часова, «ружовыя трохвугольнікі» былі прызначаны на гэтыя працы на пастаяннай аснове{{sfn|Grau|2004|с=329}}. З лета 1942 года разам з іншымі зняволенымі яны былі скіраваны на працу на ваенную прамысловасць. Узімку 1944 года гомасексуальныя зняволеныя Бухенвальда былі скіраваны ў падраздзяленне Бухенвальда — [[Лагеры смерці|лагер смерці]] {{нп5|Дора-Мітэльбау||de|KZ Mittelbau-Dora}} для падземнай вытворчасці ўзбраенняў. У выніку нечалавечых умоў працы з 8 па 13 лютага 1945 года загінулі 96 гомасексуальных зняволеных, што склала больш паловы ўсіх зняволеных з ружовым трохвугольнікам, якія змяшчаліся ў Бухенвальдзе{{sfn|Grau|2004|с=328}}. Доля зняволеных з ружовым трохвугольнікам, што транспартаваліся праз Бухенвальд далей у розныя [[лагеры смерці]], у адносінах да іх агульнага ліку, у лагеры была значна вышэй, чым па іншых катэгорыях зняволеных{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Паводле ўспамінаў аднаго са зняволеных лагера [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]], асуджаныя за гомасексуальныя кантакты мужчыны знішчаліся лагерным кіраўніцтвам і доўга не заставаліся ў жывых у лагеры{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Былыя вязні [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]] таксама паказваюць на то, што гомасексуальныя мужчыны і яўрэі былі асабліва пагарджанымі [[СС|эсэсаўцамі]] вязнямі ў гэтым лагеры{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. [[Файл:Sachsenhausen-hsexual-wyrd.jpg|thumb|Памятная дошка гомасексуальным ахвярам нацызму ў [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзене]].]] Паводле ўспамінаў былога вязня [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]] {{нп5|Хайнц Хегер|Хайнца Хегера||Heinz Heger}}, гомасексуальныя зняволеныя павінны былі спаць у адных толькі начных кашулях і ім забаранялася хаваць рукі пад коўдру. Пры гэтым вокны барака былі пакрыты сантымятровым пластом лёду{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Лагерны кантроль праводзіў некалькі разоў за ноч агляды, і складзеныя, заспетыя ў пасцелі ў портках ці са схаванымі пад коўдру рукамі, караліся: іх аблівалі вядром воды і прымушалі цягам гадзіны стаяць на марозе{{sfn|Stümke|1989|с=129-130}}. Практычна ўсе зняваленыя, што падвергліся дадзенай працэдуры, атрымлівалі [[Пнеўманія|запаленне лёгкіх]] і неўзабаве адпраўляліся ў лагерны медычны пункт{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Зняволеныя з ружовым трохвугольнікам вярталіся жывымі з медычнага пункта вельмі рэдка{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. У многіх канцэнтрацыйных лагерах гомасексуальныя зняволеныя ўтрымваліся ў ізаляцыі ад іншых вязняў у асобых блоках{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. У лагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]] «ружовым трохвугольнікам» забаранялася ўступаць у гутарку з «трохвугольнікамі» іншага колеру і нават падыходзіць бліжэй чым на пяць метраў да іх блокаў{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Мэта такой забароны складалася нібы ў абароне «нармальных» зняволеных ад «спакушэння»{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Такая ізаляцыя спрыяла змяншэнню шанцаў гэтай групы вязняў на выжыванне ва ўмовах канцлагера{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Як адзначае нямецкі гісторык і публіцыст Ханс-Георг Шцюмкэ, ізаляцыя гомасексуальных зняволеных спрыяла таму, што яны практычна не бралі ўдзел у самакіраванні лагерам і іх прызначэнне на ролю [[капа]] было практычна немагчыма{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Аднак ёсць і зусім процілеглыя думкі. У прыватнасці, Стэфан Рос, заснавальнік Музея Халакосту Новай Англіі (''New England Holocaust Museum''), лічыць, што каля 20 % ахоўнікаў канцлагераў, што ахоўвалі яўрэяў, былі гомасексуаламі<ref>«Holocaust Survivor: Molested by Guards», The Massachusetts News, April 5, 2000</ref>. Па сведчанні гісторыка {{нп5|Рауль Хільберг|Рауля Хільберга|de|Raul Hilberg}}, шмат капа былі гомасексуаламі<ref>Rector, Frank. The Nazi Extermination of Homosexuals. New York, Stein and Day, 1981</ref>. Нагляднікі вербаваліся з ліку гомасексуальных крымінальных элементаў<ref>Bergler, Edmund, M.D. Homosexuality: Disease or Way of Life? New York, The Macmillan Company, 1956</ref>. === Доследы па «вылячэнні» гомасексуальных мужчын === [[Файл:Vaernet02.jpg|thumb|Даклад Вернета пра ўжыўленне капсул з «мужчынскім гармонам» пяці гомасексуальным зняволеным Бухенвальда, кастрычнік 1944 года.]] [[Бухенвальд]] «уславіўся» сваімі доследамі на зняволеных. У прыватнасці, захавалася шматлікая лагерная дакументацыя па пастаноўцы доследаў з гармонавымі прэпаратамі над гомасексуальнымі зняволенымі, праводжаныя па сакрэтным указе [[СС]] доктарам {{нп5|Карл Вернет|Карлам Вернетам|de|Carl Værnet}}{{sfn|Grau|2004|с=345}}{{sfn|Stümke|1989|с=123}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. У 1943 годзе рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер]], даведаўшыся пра даследаванні дацкага доктара Вернета па «лячэнні гомасексуальнасці», запрашае яго праводзіць даследаванні ў Рэйху на базе Бухенвальда. Доследы на людзях былі пачаты Вернетам у ліпені 1944 года{{sfn|Grau|2004|с=345}}{{sfn|Stümke|1989|с=123-125}}. Захавалася дэталёвая дакументацыя пра правядзенне ім аперацый над 12 гомасексуаламі Бухенвальда, у выніку якіх ім у пахвінную вобласць ушывалася капсула з «мужчынскім гармонам», якая павінна была зрабіць з іх гетэрасексуалаў{{sfn|Grau|2004|с=345-346}}. Першым паддоследным Вернета стаў 55-гадовы каталіцкі тэолаг, прысуджаны ў 1936 годзе па § 175 і пасля адбывання катаргі ў 1944 годзе скіраваны пад «[[ахоўны арышт]]» у Бухенвальд{{sfn|Stümke|1989|с=125}}. Некаторыя са зняволеных згаджаліся на аперацыю самахоць у надзеі быць вызваленымі з лагера пасля «вылячэння»{{sfn|Grau|2004|с=346}}{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. У 1944 годзе па ўказе [[Генрых Гімлер|Гімлера]] зняволеныя, над якімі была праведзена аперацыя па ўшыванні «мужчынскага гармону», скіроўваліся ў жаночы канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Равенсбрук||ru|Равенсбрюк}}, у якім утрымліваліся мноства жанчын, асуджаных за [[Прастытуцыя|прастытуцыю]]. Лагернае кіраўніцтва давала жанчынам указанне зблізіцца з «вылечанымі» мужчынамі і ўступіць з імі ў палавы кантакт{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. Аднак і гэта да канца не ўхіляла сумневы лагернага кіраўніцтва{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. Праверку на «вылячэнне» ({{lang-de|Abkehrprüfung}}) асуджаных гомасексуальных мужчынаў практыкавалі і іншых канцэнтрацыйных лагерах. Для гэтага мужчын скіроўвалі ў {{нп5|Лагерныя бардэлі ў нацысцкай Германіі|лагерныя бардэлі|ru|Лагерные бордели в нацистской Германии}}. У выпадку здзяйснення палавога кантакту з прастытуткай рабіўся вынік пра «паляпшэнне стану» зняволенага, у адваротным выпадку рабілася выснова пра яго «невылечнасць». Да нашых дзён дайшлі дакументы, што даказваюць правядзенне падобных «экзаменаў» у канцэнтрацыйных лагерах [[Равенсбрук]] і {{нп5|Флосенбюрг (канцэнтрацыйны лагер)|Флосенбюрг|de|KZ Flossenbürg}}{{sfn|Grau|2011|с=23}}. Аднак не захавалася ніякіх указанняў на тое, што хто-небудзь з гомасексуальных мужчын быў вызвалены пасля паспяховага праходжання падобнага «тэсту»{{sfn|Grau|2011|с=23}}. == Анексаваныя і акупаваныя тэрыторыі == [[Файл:Deutschesreich1939.png|thumb|260px|Германія ў 1939 годзе: «[[стары рэйх]]» абазначаны цёмна-сінім колерам.]] [[Файл:Grossdeutsches Reich Staatliche Administration 1944.png|thumb|260px|Германія ў 1944 годзе.]] З пачаткам пашырэння Германіі дзяржаўная прапаганда стала ўжываць тэрмін «[[рэйх|Стары рэйх]]» для абазначэння Германскай імперыі ў межах 1937 года. Тэрыторыя Трэцяга рэйха да 1940 года, пашыраная за кошт Аўстрыі («[[аншлюс]]» 13 сакавіка 1938 года), чэшскіх [[Судзецкая вобласць|Судзецкай вобласці]] (1 кастрычніка 1938 года) і [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктарату Багеміі і Маравіі]] (16 сакавіка 1939 года), [[Клайпедскі край|Мемельланда]] (22 сакавіка 1939 года), польскіх тэрыторый {{нп5|Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія|de|Danzig-Westpreußen}} і {{нп5|Рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд|de|Wartheland}}, а таксама бельгійскіх абласцей {{нп5|Эйпен-Мальмедзі||de|Ostbelgien}} і [[Морэснэт]] (18 мая 1940 года), стала звацца Вялікагерманскай імперыяй ({{lang-de|Großdeutsches Reich}}){{sfn|Grau|2011|с=26}}. Не выклікае сумневу той факт, што стаўленне нацыстаў да мужчынскай гомасексуальнасці на акупаваных тэрыторыях было трохі іншым, чым усярэдзіне Рэйха і на далучаных да яго абласцях. Гэта было злучана, у прыватнасці, і з нацысцкай ідэалогіяй «[[Расавая гігіена|расавай гігіены]]» і рознаму стаўленню да «найвышэйшых» і «найніжэйшых» рас{{sfn|Grau|2004|с=252}}{{sfn|Grau|2011|с=37}}. Апроч таго, прававое пытанне гомасексуальнымі адносінамі на акупаваных тэрыторыях мела розную гісторыю. Раманскія дзяржавы, такія як Францыя, Нідэрланды, Бельгія і Італія пад уплывам французскага ліберальнага заканадаўства XIX стагоддзя не ведалі крымінальнай кары за добраахвотныя аднаполыя кантакты паміж паўналетнімі асобамі, тым часам як у такіх краінах, як Швецыя, Аўстрыя і Чэхаславакія, такія кантакты караліся. Таму імгненны пераход да новага права на акупаваных тэрыторыях не праводзіўся, бо нацысты актыўна супрацоўнічалі з мясцовай крымінальна-паліцэйскай адміністрацыяй{{sfn|Grau|2004|с=252—253}}. Хоць землі, што ўваходзілі ў «Стары рэйх» і новыя [[рэйхсгау]], утвораныя на [[Анексія|анексаваных]] і [[Акупацыя|акупаваных]] тэрыторыях, фармальна з’яўляліся раўнапраўнымі кіраванымі тэрыторыямі ({{lang-de|Verwaltungsbezirk}}), новыя тэрыторыі мелі адрозную ад «Старога рэйха» прававую прастору. Такім чынам, крымінальнае права «Старога рэйха» не мела сілу на новых тэрыторыях, на іх дзеяла ўласная заканадаўчая база{{sfn|Grau|2011|с=26}}. На афіцыйна [[Анексія|анексаваных]] тэрыторыях — былых польскіх землях, улучаных у Германскую імперыю ў выглядзе зноў утвораных [[рэйхсгау]] [[рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд]] і [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] ці далучаных да правінцый [[Усходняя Прусія]] (адміністрацыйная акруга {{нп5|Ціхенау (адміністрацыйная акруга)|Ціхенау|de|Regierungsbezirk Zichenau}}) і [[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Верхняя Сілезія]] (адміністрацыйная акруга {{нп5|Катавіц (адміністрацыйная акруга)|Катавіц|de|Regierungsbezirk Kattowitz}}), а таксама бельгійскіх тэрыторыях [[Эйпен-Мальмедзі]] і [[Морэснэт]], улучаных у адміністрацыйную акругу {{нп5|Аахен (адміністрацыйная акруга)|Аахен|de|Regierungsbezirk Aachen}} [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]], на грамадзян Рэйха шырылася крымінальнае заканадаўства Германскай імперыі{{sfn|Grau|2011|с=37}}. У той жа час на паказаных польскіх тэрыторыях для польскіх грамадзян спачатку працягвала дзеяць польскае крымінальнае заканадаўства, якое ўжо ў снежні 1941 года было заменена на асаблівыя правілы{{sfn|Grau|2011|с=37}}. На тэрыторыях, якія былі фактычна анексаваны, хоць і ніякай афіцыйнай анексіі не дэкларавалася, уся заканадаўчая ўлада перадавалася ў рукі {{нп5|Кіраўнік грамадзянскай адміністрацыі|нямецкай грамадзянскай адміністрацыі|ru|Глава гражданской администрации}}, якой было даручана выдаваць уласныя законы на гэтых тэрыторыях. Французскія дэпартаменты [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]], [[Ніжні Рэйн (дэпартамент)|Ніжні Рэйн]] і [[Верхні Рэйн]], улучаныя ў склад утвораных так званых [[Вобласць грамадзянскага кіравання|абласцей грамадзянскага кіравання]] {{нп5|Латарынгія (вобласць грамадзянскага кіравання)|Латарынгія|de|CdZ-Gebiet Lothringen}} і {{нп5|Эльзас (вобласць грамадзянскага кіравання)|Эльзас|de|Эльзас (область гражданского управления)}}, а таксама {{нп5|Люксембург (вобласць грамадзянскага кіравання)|Люксембург|de|CdZ-Gebiet Luxemburg}} і югаслаўскія тэрыторыі Славеніі ({{нп5|Карынтыя і Крайна||de|CdZ-Gebiet Kärnten und Krain}} і {{нп5|Ніжняя Штырыя (вобласць грамадзянскага кіравання)|Ніжняя Штырыя|de|CdZ-Gebiet Untersteiermark}}) прызначаліся для наступнай [[Германізацыя|германізацыі]] і падначаленню імперскаму заканадаўству{{sfn|Grau|2011|с=38}}. Акупаваныя тэрыторыі {{нп5|Рэйхскамісарыят Нідэрланды|Нідэрландаў|ru|Рейхскомиссариат Нидерланды}}, {{нп5|Рэйхскамісарыят Нарвегія|Нарвегіі|ru|Рейхскомиссариат Норвегия}}, [[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіны]], [[Генеральная акруга Літва|Літвы]], {{нп5|Генеральная акруга Латвія|Латвіі|ru|Генеральный округ Латвия}}, {{нп5|Генеральная акруга Эстонія|Эстоніі|ru|Генеральный округ Эстония}} і [[Генеральная акруга Беларутэнія|Беларусі]] былі ператвораны ў [[рэйхскамісарыят]]ы, на якіх дзеяла мясцовае заканадаўства, заснаванае на ідэалогіі [[Расавая гігіена|расавай гігіены]]{{sfn|Grau|2011|с=38}}. Тэрыторыя Нідэрландаў падлягала хуткай [[Германізацыя|германізацыі]], у сувязі з чым на ёй уводзілася заканадаўства, падобнае таму, што існавала ў Рэйху. Пра стаўленне да гомасексуальнасці на тэрыторыях рэйхскамісарыятаў Нарвегія, Украіна і Остланд нічога не вядома{{sfn|Grau|2011|с=38}}. У [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктараце Багемія і Маравія]], польскім {{нп5|Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарстве|de|Generalgouvernement}} і на {{нп5|Францыя ў Другой сусветнай вайне|акупаваных французскіх тэрыторыях||Military history of France during World War II}} таксама ўводзіліся адмысловыя ўказы, датычныя крымінальнага пераследу гомасексуальных мужчын{{sfn|Grau|2004|с=252}}. На тэрыторыях, што знаходзяцца пад кантролем вайсковага кіравання — у Францыі, Бельгіі, Даніі, Сербіі, Грэцыі, а таксама на так званых «аператыўных зонах» ({{нп5|Аператыўная зона Адрыятычнага ўзбярэжжа|Адрыятычнае ўзбярэжжа|de|Operationszone Adriatisches Küstenland}} і [[Аператыўная зона Пярэдніх Альп|Пярэднія Альпы]]) не распачыналася ніякіх спроб па крыміналізацыі гомасексуальных кантактаў{{sfn|Grau|2011|с=38}}. === Тэрыторыя Аўстрыі === [[Файл:Oesterreich-Reichsgaue-RU.png|thumb|300px|Пасля далучэння Аўстрыі да Рэйха на яе тэрыторыі былі ўтвораны сем [[рэйхсгау]], якія пазней сталі звацца [[Альпійскія і дунайскія рэйхсгау|альпійскімі і дунайскімі рэйхсгау]] Вялікагерманскай імперыі.]] [[Аўстрыя]] была [[Аншлюс|далучана]] да Германскай імперыі 13 сакавіка 1938 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. Паводле закона пра далучэнне Аўстрыі да Германскага рэйха, на яе тэрыторыі «да наступнай дырэктывы» працягвала дзеяць аўстрыйскае крымінальнае заканадаўства, якое гэтак і засталося ў сіле аж да 1945 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Аўстрыйскі крымінальны кодэкс 1852 года ў параграфах 129 і 130 утрымліваў цэлы пералік так званых злачынстваў, якія класіфікаваліся як [[садамія]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. «Ненатуральная распуста з асобамі свайго пола» крыміналізавалася ў часткі Ib параграфа 129 і шырылася як на мужчын, гэтак і на кабет{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. Прыкладам, з 1924 па 1935 год аўстрыйскімі суднамі былі асуджаны 136 жанчын за добраахвотныя аднаполыя сексуальныя кантакты{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. {{пачатак цытаты}} '''§ 129.''' Злачынствам лічацца і караюцца наступныя віды распусты:<br> I. Ненатуральная распуста: <…><br> b) з асобай таго ж пола {{oq|de|'''§ 129.''' Als Verbrechen werden auch nachstehende Arten der Unzucht bestraft:<br> I. Unzucht wider die Natur <…><br> b) mit Personen desselben Geschlechtes. }} {{канец цытаты}} Даволі вольная фармулёўка тэксту параграфа дазваляла суддзям інтэрпрэтаваць яго досыць шырока{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У каментарыях да дадзенага артыкула ўтрымліваліся ўказанні пра прымяненне кары ў выглядзе турэмнага зняволення тэрмінам ад аднаго года до пяці гадоў, а ў выпадках ужывання пагроз і гвалту — тэрмінам ад пяці да дзесяці гадоў{{sfn|Wahl|2004|с=23}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. Пасля далучэння Аўстрыі да Рэйха дадзены параграф быў захаваны без змен, бо ён з'яўляўся нават больш цвёрдым, чым адпаведныя параграфы крымінальнага кодэкса Германіі, што было ў зацікаўленнях [[гестапа]]{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У той жа час лік вынесеных прысудаў па § 129 Ib пасля [[аншлюс]]а Аўстрыі значна ўзрос{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У прыватнасці, колькасць вынесеных у 1938 годзе прысудаў па гэтым параграфе падвоілася ў параўнанні з папярэднім годам. У 1939 годзе гэта тэндэнцыя да павелічэння захавалася{{sfn|Wahl|2004|с=24}}. З пачаткам вайны лік вынесеных прысудаў скараціўся, што зусім не азначае змяншэння пераследу, аднак зараз большасць выпадкаў «аднаполай распусты» не даводзіліся да грамадзянскага суда, а разглядаліся, прыкладам, вайсковымі судамі{{sfn|Wahl|2004|с=24}}. === Судэтэнланд і пратэктарат Багемія і Маравія === Тэрыторыя {{нп5|Чэхаславакія ў Другой сусветнай вайне|Чэхіі была падзелена|ru|Чехословакия во Второй мировой войне}} нацыстамі на [[рэйхсгау]] [[Судзецкая вобласць|Судэтэнланд]] (з перавагай нямецкага насельніцтва) і [[пратэктарат Багеміі і Маравіі]] (астатнія тэрыторыі). У той жа час для абедзвюх адміністрацыйных адзінак заканадаўства цалкам залежала ад грамадзянства, так што толькі грамадзяне Рэйха падначальваліся крымінальнаму кодэксу Германскай імперыі{{sfn|Grau|2011|с=26}}. === Тэрыторыя Польшчы === [[Файл:Reichsgau Wartheland (Karte).png|thumb|260px|Заходняя тэрыторыя Польшчы ўвайшла ў склад Германскай імперыі ў якасці рэйхсгау [[Вартэланд]] (пазначана жоўтым), рэйхсгау [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] і рэшткавага [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]] (пазначана зялёным).]] У выніку {{нп5|Нямецкая акупацыя Польшчы (1939—1945)|акупацыі Польшчы|de|Deutsche Besetzung Polens 1939–1945}} тэрыторыя гэтай краіны была падзелена на некалькі частак. Заходнія яе часткі, на якіх таксама жыло і нямецкае насельніцтва, былі [[Анексія|анексаваны]] Рэйхам і ўлучаны ў склад правінцый [[Усходняя Прусія]] і [[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Верхняя Сілезія]], [[рэйхсгау]] [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] і [[Рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд]]. Рэштка Польшчы была ператворана ў так званае [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]]. На тэрыторыях ізноў утвораных рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія і Вартэланд быў уведзены ў дзеянне крымінальны кодэкс Германскай імперыі. Аднак з пастановай «Пра прававое становішча яўрэяў і палякаў на тэрыторыях далучаных усходніх абласцей» ад 4 снежня 1941 года для асоб з польскім грамадзянствам было ўведзена асобае заканадаўства{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Рэшткавыя тэрыторыі акупаванай Польшчы былі ператвораны ў [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]], якое фармальна не з'яўлялася часткай Вялікагерманскай імперыі і населенае «асобамі польскай нацыянальнасці без грамадзянства». Пры гэтым уся поўнасць судовай і выканаўчай улады на гэтай тэрыторыі знаходзілася ў руках СС і паліцыі, якія падначальваліся [[Генрых Гімлер|Генрыху Гімлеру]]{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Дачыненне да гомасексуальнасці на тэрыторыі [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарствы]] шмат у чым залежала ад «расавай прыналежнасці». Палякаў, якія здзяйснілі «ненатуральную распусту» паміж сабой без удзелу асоб нямецкай нацыянальнасці, афіцыйна не пераследавалі. Аднак не ніякай інфармацыі пра тое, наколькі дзяржаўныя ўстановы Генерал-губернатарства выконвалі гэта ўказанне{{sfn|Grau|2004|с=253—254}}. У дырэктыве статс-сакратара імперскага міністэрства юстыцыі Германіі {{нп5|Роланд Фрэйслер|Роланда Фрэйслера|de|Roland Freisler}} генеральным пракурорам ад 22 студзеня 1941 года паказваецца, што прымяненне імперскага заканадаўства ў дачыненні абортаў і злачынстваў супраць маралі (у тым ліку і гомасексуальных кантактаў), прама не датычных нямецкага насельніцтва, павінны карацца менш сурова, чым аналагічныя выпадкі, у якіх замяшаны прадстаўнікі нямецкага народа, бо яны не шкодзяць чысціні «нямецкай расы»{{sfn|Grau|2004|с=253, 263}}. Паводле ўказа [[Рэйхсфюрар СС|рэйхсфюрара СС]] [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] ад 11 сакавіка 1942 года, справы палякаў, якія вінаваціліся ў аднаполай распусце, у выпадках, што не закраналі нямецкае насельніцтва, перадаваліся асобна ад агульных выпадкаў у крымінальную паліцыю, якая разглядала патрэбу крымінальнага пераследу{{sfn|Grau|2004|с=253, 264}}. У тлумачальным лісце начальніка Партыйнай канцылярыі НСДАП [[Марцін Борман|Марціна Бормана]] рэйхсміністру юстыцыі ад 3 чэрвеня 1942 года таксама ўтрымліваюцца наказы пра ўстрыманне ад крымінальных кар за гомасексуальныя кантакты па § 175 і 175a у выпадках, калі не замешаны асобы нямецкай нацыянальнасці ці нямецкія грамадзяне{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. У прыватнасці, у лісце кажацца пра тое, што нямецкія праваахоўныя органы не павінны спрыяць польскаму народу ва «умацаванні яго біялагічнай сілы», асабліва ў далучаных усходніх абласцях, дзе палякі лікава пераважалі над нямецкім насельніцтвам{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. У звязку з гэтым загадвалася ўстрымлівацца ад кары за [[інцэст]], аборт, аднаполыя кантакты і [[Заафілія|скаталожніцтва]]. Аднак, асобы, што здзейснілі злачынствы згодна § 175 і 175a, павінны былі быць ізаляваны ад нямецкага насельніцтва{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. {| |- | {{пачатак цытаты}} Нямецкім судам і іншым дзяржаўным органам варта быць асцярожнымі ў сваіх рашэннях і не спрыяць чужому, асабліва польскаму народу, ва ўмацаванні яго біялагічнай сілы, тым больш пры яго перавазе над нямецкім насельніцтвам у далучаных усходніх абласцях. {{nobr|<…>}} Жыццё польскай грамады на далучаных усходніх тэрыторыях немагчыма адлучыць ад жыцця нямецкага народа так, каб раскладальныя жыццёвыя з'явы сярод палякаў не наносілі шкоду ўвесь час змешчанаму з імі ў кантакце нямецкаму насельніцтву. Асабліва гэта дакранаецца гомасексуалізму. {{nobr|<…>}} Падобныя элементы пасля арышту павінны быць размешчаны ў раёнах, дзе няма ніякіх пярэчанняў супраць памяркоўнага стаўлення да гомасексуальнасці. {{nobr|<…>}} У выпадку парушэнняў па §§ 175, 175a {{nobr|<…>}}, калі падазроны і ўсё ўдзельнікі з'яўляюцца выключна палякамі, рэкамендуецца ўстрымлівацца ад падання вінавачання. Замест гэтага варта неадкладна паведаміць у адпаведны аддзел гестапа пра ўсіх вінаватых. {{oq|de|Hier müssen die deutschen Gerichte wie andere Stellen in ihren Entscheidungen darauf bedacht sein, das fremde — besonders das polnische Volkstum — in seiner biologischen Kraft nicht noch zu fördern, zumal es auch wie vor seine Vitalität in stärkerem Maße unter Beweis stellt als das Deutschtum in den Ostgebieten. {{nobr|<…>}} Das Leben der polnischen Volksgruppe ist in den eingegliederten Ostgebieten von dem deutschen Volksleben nicht so gelöst, daß Zersetzungserscheinungen innerhalb des Polentums ohne jede Gefahr für die mit ihm in Berührung kommenden Deutschen bleiben. Dies gilt vor allem auch auf dem Gebiet der Homosexualität. {{nobr|<…>}} Diese Elemente [sollen] nach ihrer Festnahme in Gebiete verbracht werden, wo die Bedenken gegen eine Duldung der Homosexualität {{nobr|<…>}} nicht bestehen. {{nobr|<…>}} Bei Verstößen gegen §§ 175, 175a {{nobr|<…>}} ist, wenn der Täter oder die Beteiligten ausschließlich der polnischen Volksgruppe angehören, von der Erhebung der Anklage abzusehen. Statt dessen ist die zuständige Dienststelle der Sicherheitspolizei zu unterrichten und ihr der Täter möglichst bald im Wege der Einzelüberstellung zuzuführen.}} {{канец цытаты|крыніца=Strafverfolgung von Abtreibungs- und Sittlichkeitsdelikten in den eingegliederten Ostgebieten, 03.06.1942, цит. по Грау, 2004.{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}}} |} У той жа час дырэктыва ад 4 снежня 1941 года «Пра крымінальнае судаводства ў дачыненні палякаў і яўрэяў ва ўсходніх абласцях» надзяляла крымінальную паліцыю і СС шырокімі паўнамоцтвамі для ажыццяўлення парадку, аж да накладання пакарання смерцю{{sfn|Grau|2004|с=254, 265-266}}. Нямецкі даследнік {{нп5|Гюнтэр Грау||de|Günter Grau}} піша, што імавернасць таго, што польскія гомасексуальныя мужчыны былі дэпартаваны ў канцлагеры па дадзенай пастанове, вельмі высокая{{sfn|Grau|2004|с=254}}. === Рэйхскамісарыят Нідэрланды === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Крымінальныя справы па ўказе 81 ад 31.07.1940 {{nobr|(1940—1943)}}''{{sfn|Grau|2004|с=270}} |- ! Гады ! <small>Лік<br>працэсаў</small> ! <small>Асуджана<br>мужчын</small> ! <small>З іх<br>у турму</small> |- |1940||11||10|| 7 |- |1941||36||26||16 |- |1942||46||26||10 |- |1943||45||28||21 |} {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Крымінальныя справы па арт. 248-bis {{nobr|(1940—1943)}}''{{sfn|Grau|2004|с=270}} |- ! Гады ! <small>Лік<br>працэсаў</small> ! <small>Асуджаны<br>мужчын</small> ! <small>З іх<br>у турму</small> |- |1940||47||28||26 |- |1941||49||23||22 |- |1942||36||21||15 |- |1943||32||16||14 |} Пасля таго, як Нідэрланды былі анексаваны Францыяй і на іх тэрыторыі ў 1811 годзе ўступіў у дзеянне {{нп5|Крымінальны кодэкс Францыі 1810 года|кодэкс Напалеона|fr|Code pénal de 1810}}, гомасексуальныя кантакты перасталі крымінальна пераследавацца{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=264}}. Таксама галандскае заканадаўства не ўтрымвала ніякіх адмысловых указанняў адносна гомасексуальнай прастытуцыі{{sfn|Grau|2004|с=254}}. У 1911 годзе ў крымінальны кодэкс быў уведзены {{нп5|артыкул 248-bis||ru|Статья 248-bis}}, які агадвае турэмнае зняволенне за аднаполыя сексуальныя кантакты з непаўналетнімі (то бок з асобамі маладзей 21 года){{sfn|Grau|2004|с=254}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=265}}. Увядзенне дадзенага артыкула было скіравана на абарону моладзі ад «гомасексуальнага спакушэння», бо лічылася, што гомасексуалы аддаюць перавагу задавальняць свае сексуальныя патрэбы з юнымі партнёрамі. Разам з увядзеннем артыкула паліцыя пачала весці картатэку ўсіх гомасексуалаў як патэнцыйных звадыяшаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=265}}. Германскія войскі {{нп5|Нідэрланды ў Другой сусветнай вайне|уварваліся ў Нідэрланды||Netherlands in World War II}} 10 мая 1940 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=263}}. Краіна падлягала поўнай германізацыі з наступным улучэннем у склад Рэйха, аднак Гітлер аддаў перавагу дзеяць паступова і стварыў на тэрыторыі Нідэрландаў [[Рэйхскамісарыят Нідэрланды|рэйхскамісарыят]], урадавы апарат якога (з выняткам міністраў і каралеўскага двара, якія эмігравалі ў [[Лондан]]), заставаўся ранейшым{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=268}}. Забеспячэннем правапарадку таксама займалася галандская крымінальная паліцыя{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. 31 ліпеня 1940 года {{нп5|рэйхскамісар||de|Reichskommissar}} [[Артур Зейс-Інкварт]] выдаў асаблівы ўказ № 81, які ўводзіў у сілу на тэрыторыі [[Рэйхскамісарыят Нідэрланды|Рэйхскамісарыята Нідэрланды]] падобнае з нямецкім антыгомасексуальнае заканадаўства{{sfn|Grau|2004|с=254}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. Так, паводле пастановы, гомасексуальныя кантакты караліся турмой да чатырох гадоў, а ў выпадках выкарыстання залежнага становішча партнёра — до 6 гадоў. За гомасексуальную прастытуцыю і спакушэнне непаўналетніх агадвалася катарга тэрмінам до 10 гадоў{{sfn|Grau|2004|с=268—269}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. У той жа час у пастанове казалася, што ў дачыненні нямецкіх грамадзян прыярытэт маюць законы Германіі{{sfn|Grau|2004|с=269}}. У той жа час пераслед гомасексуалаў у Нідэрландах не насіў такіх маштабаў як у Рэйху. Гэта тлумачыцца тым, што крымінальны пераслед у рэйхскамісарыяце ўскладаўся на галандскую паліцыю, якая была і так перагружана аблавамі на яўрэяў і правядзеннем нагляднай чыннасці{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. Пік антыгомасексуальнага пераследу ў Нідэрландах даводзіцца на перыяд з ліпеня 1940 па люты 1941 года, калі на тэрыторыі рэйхскамісарыята знаходзіўся Гербет Клем ({{lang-de|Herbert Klemm}}), які займае ў паказаны перыяд пасаду кіраўніка аддзела юстыцыі рэйхскамісарыята{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. У 1941 годзе ў Нідэрландах назіраецца імклівае падзенне ліку заведзеных крымінальных спраў не толькі спраў па пытаннях гомасексуальнасці, але і ў цэлым. Асноўная ўвага паліцыі была засяроджана на яўрэях і барацьбе з супрацівам{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. Кіраўніцтва рэйхскамісарыята было незадаволена дрэннай працай галандскай крымінальнай паліцыі. Паводле няпоўных статыстык, усяго ў акупаваных Нідэрландах па ўказе 81/1940 былі заведзены толькі 138 крымінальных спраў, па якіх за аднаполыя кантакты былі асуджаны 90 мужчын, з іх 54 былі скіраваны ў турмы і 10 — у псіхіятрычныя ўстановы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=271}}{{sfn|Grau|2004|с=254}}. Пры гэтым каля 60 % асуджаных былі непаўналетнімі. Гэта тлумачыцца, у прыватнасці, і тым, што ў дачыненні асоб старэй 21 года прымянялася, па-магчымасці, [[артыкул 248-bis]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=271}}. Адным з найболей вядомых удзельнікаў Супраціву ў Нідэрландах быў гомасексуал {{нп5|Вілем Арондэус||de|Willem Arondeus}}. Група Арондэуса займалася вырабам фальшывых дакументаў для яўрэяў. Апроч самога Арондэуса ў групу ўваходзілі яшчэ два гомасексуалы: кравец Шурд Бакер і пісьменнік Ёхан Брауер<ref>{{кніга|аўтар=Lutz van Dijk, Günter Grau|загаловак=Eenzaam was ik nooit / druk 1: Homo’s onder het hakenkruis 1933—1945|выдавецтва=Aristos, Uitgeverij|год=2008|старонак=185|старонкі=12|isbn=978-9089730015}}</ref>. 27 сакавіка [[1943]] года група Арондэуса падарвала [[амстэрдам]]скі архіў рэгістрацыі насельніцтва, тым самым знішчыўшы захоўваныя там спісы амстэрдамскіх яўрэяў<ref>{{кніга|аўтар=Doris L. Bergen|загаловак=The Holocaust: A Concise History|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=2009|старонак=279|старонкі=206|спасылка=https://books.google.de/books?id=CIgW79K8il8C}}</ref>. Праз некалькі дзён Арондэус быў арыштаваны і пакараны смерцю 1 ліпеня. Арондэусу прыпісваюцца перадсмяротныя словы: «Ведайце, гомасексуалы — не баязліўцы!»<ref>{{кніга|аўтар=Keith Stern|загаловак=Queers in History: The Comprehensive Encyclopedia of Historical Gays, Lesbians and Bisexuals|старонкі=27—28}}</ref>. Пасля вызвалення ўрад Нідэрландаў ганараваў Арондэуса медаля. === Акупаваная Францыя === У XX стагоддзі ў французскім заканадаўстве не было ніякіх абмежаванняў на добраахвотныя сексуальныя кантакты паміж паўналетнімі. Яшчэ ў 1791 годзе ў Францыі быў прыняты {{нп5|Крымінальны кодэкс Францыі 1791 года|новы крымінальны кодэкс|fr|Code pénal de 1791}}, заснаваны на [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|правах чалавека і грамадзяніна]], які касаваў кары за злачынства супраць [[Маральнасць|маральнасці]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=274}}. Пазней гэта яшчэ раз было пацверджана і [[Крымінальны кодэкс Францыі 1810 года|крымінальным кодэксам Напалеона 1810 года]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=275}}. [[Файл:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-be.svg|thumb|240px|Тэрыторыя Францыі ў 1940—1945 гады.]] Пасля [[Французская кампанія|імклівага захопу Францыі]] Рэйхам у 1940 годзе тэрыторыя краіны была падзелена на чатыры зоны. Паўночныя дэпартаменты былі ўлучаны ў [[Рэйхскамісарыят Бельгія-Паўночная Францыя|мілітарызаваную бельгійскую зону]]. Захад і поўнач разам з [[Парыж]]ам пераўтвораны ў «акупаваную зону» і знаходзіўся пад кіраваннем нямецкай вайсковай адміністрацыі. Тэрыторыя паўднёвей [[Луара|Луары]] уяўляла сабою «свабодную зону», што знаходзілася пад кіраваннем [[Рэжым Вішы|рэжыму Вішы]]. Усходнія дэпартаменты [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]], [[Ніжні Рэйн (дэпартамент)|Ніжні Рэйн]] і [[Верхні Рэйн]] былі перададзены Рэйху{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. У 1942 годзе тэрыторыя «свабоднай зоны» таксама была занята нямецкім войскам і непасрэдна падначалена Рэйху{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. [[Анексія]] дэпартаментаў Мозель, Ніжні і Верхні Рэйн хоць афіцыйна і не дэкларавалася, тым не менш гэтыя тэрыторыі былі ўлучаны ў склад Германскай імперыі. Адмысловым указам Гітлера ад 20 жніўня 1940 года на тэрыторыі [[Эльзас (вобласць грамадзянскага кіравання)|Эльзас]] і [[Латарынгія (вобласць грамадзянскага кіравання)|Латарынгія]], прызначаных для хуткай [[Германізацыя|германізацыі]], уводзілася [[Кіраўнік грамадзянскай адміністрацыі|нямецкае грамадзянскае кіраванне]]{{sfn|Grau|2011|с=38, 82}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. Па планах Гітлера гэтыя вобласці павінны былі цягам дзесяці гадоў цалкам германізавацца, а ўсё не падлеглае германізацыі насельніцтва летам 1940 года было выселена ў паўднёвыя рэгіёны Францыі{{sfn|Grau|2011|с=82}}. Пасля анексіі Эльзаса і Латарынгіі ў дачыненні да гомасексуальнасці нічога практычна не змянілася. Аднак услед за высыланнем французскіх яўрэяў, цыган і іншага не падлеглага германізацыі насельніцтва ў паўднёвыя рэгіёны Францыі дэпартацыі падвергліся і іншыя «расава непаўнавартыя» катэгорыі асоб, у тым ліку і гомасексуальныя мужчыны{{sfn|Grau|2011|с=82}}{{sfn|Grau|2004|с=254—255, 271-272}}. Прыкладам, з чэрвеня 1940 года па красавік 1942 года з [[Верхні Рэйн|Верхняга Эльзаса]] былі выправаджаны 95 гомасексуальных мужчын (а таксама 19 членаў іх сем'яў){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=282}}{{sfn|Grau|2011|с=83}}{{sfn|Grau|2004|с=255, 273-274}}. Некалькі гомасексуальных мужчын, сярод іх і {{нп5|П’ер Зеель||de|Pierre Seel}}, былі адпраўлены ў выпраўленча-працоўны лагер {{нп5|Шырмек-Форбрук||de|Sicherungslager Schirmeck-Vorbruck}}{{sfn|Grau|2011|с=83}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=284}}. З 30 чэрвеня 1942 года на тэрыторыі Эльзаса і Латарынгіі набыло моц крымінальнае заканадаўства Рэйха, а разам з ім і [[параграф 175|§ 175 і 175a]]{{sfn|Grau|2011|с=83}}. На астатняй акупаванай тэрыторыі Францыі гомасексуальныя кантакты паміж французамі акупацыйныя ўлады не цікавілі, аднак сустрэчы з нямецкімі салдатамі маглі пераследавацца: паводле ананімнага сведчання, французскі гомасексуал быў адпраўлены ў [[Бухенвальд]], а яго нямецкі палюбоўнік — на ўсходні фронт{{sfn|Sibalis|2002|}}. Адносна колькасці пераследаваных нацысцкім рэжымам гомасексуальных мужчын на акупаваных тэрыторыях Францыі дадзеных няма{{sfn|Grau|2004|с=255}}. На тэрыторыі Паўднёвай Францыі, якая фармальна заставалася незалежнай, але фактычна кіраванай [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкім]] [[Рэжым Вішы|рэжымам Вішы]] пад кіраваннем [[Анры Філіп Петэн|Анры Петэна]], 6 жніўня 1940 года ўказам Петэна № 744 былі занесены змены ў абзац 1 артыкула 334 Крымінальнага кодэкса Францыі, якія падымалі [[Узрост сексуальнай згоды|ўзрост згоды]] для гомасексуальных кантактаў до 21 года. Закон агадваў кару ў выглядзе турэмнага зняволення на тэрміны ад шасці месяцаў до трох гадоў за гомасексуальныя кантакты з асобамі маладзей 21 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=292}}{{sfn|Grau|2011|с=95}}{{sfn|Sibalis|2002|с=302}}. Пасля 1945 года гэта прававая норма была захавана прэзідэнтам [[Шарль дэ Голь|Шарлем дэ Голем]], пяройдучы ў абзац 3 артыкула 331, і скасавана толькі 4 жніўня 1982 года падчас прэзідэнцтва [[Франсуа Мітэран]]а{{sfn|Grau|2011|с=95}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=293—294}}. === Іншыя краіны === Урад [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] ў [[Італія|Італіі]] ізноў увёў крымінальную адказнасць за гомасексуальныя кантакты. Пераследы гомасексуалаў таксама праводзілі ўрады [[Славакія|Славакіі]], [[Харватыя|Харватыі]], калабарацыянісцкія ўрады [[Данія|Даніі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]{{sfn|Homosexuality and the Holocaust}}. {{Якар|Лесбіянкі}} == Лесбіянкі ў Трэцім рэйху і на акупаваных тэрыторыях == Гомасексуальныя жанчыны жылі ў іншай сітуацыі, чым мужчыны. Нацыянал-сацыялістычная ідэалогія не бачыла ў іх асаблівай дзяржаўнай небяспекі{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. Лесбіянства ўяўлялася менш сацыяльна небяспечным і пагрозлівым [[Дэмаграфічная палітыка|дэмаграфічнай палітыцы]], чым мужчынская гомасексуальнасць{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=80}}. Паводле гэтай прычыне лесбіянкі не падвяргаліся масаваму і сістэматычнаму кантролю і пераследу, які можна было б прыраўнаць да пераследаў гомасексуальных мужчынаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=64, 80}}. Нават пасля пачатку масавых закрыццяў устаноў, у якіх сустракаліся гомасексуальныя мужчыны, у 1933—1934 гадах, лесбійскія сустрэчы маглі, хоць і пад наглядам гестапа, праводзіцца далей. Аднак кантроль і аблавы на лесбійскія імпрэзы праводзіліся для выяўлення гомасексуальных мужчын{{sfn|Zinn|2011|с=59}}. У той жа час ціск грамадства прымушаў многіх лесбіянак падладжвацца пад эталон «ідэальнай арыйскай жанчыны», што азначала не толькі адпаведны выгляд. Многія лесбіянкі бралі шлюб, у тым ліку і з гомасексуальнымі мужчынамі, і вялі падвойнае жыццё{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=76}}. Жанчыны, якія не траплялі пад рамкі «[[Пурытане|пурытанскай маралі]]», маглі былі быць прылічаны да прастытутак і арыштаваны як «асацыяльныя»{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=84}}. Згодна § 361 Крымінальнага кодэкса Германіі, для вінавачання ў прастытуцыі не патрабавалася заняцця прастытуцыяй прафесійна, для гэтага было досыць «падазроных паводзін», здольных «абцяжарваць» атачальных, ці прапановы сябе ў якасці сексуальнага партнёра{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=89}}. У якасці «асацыяльных» у канцэнтрацыйныя лагеры пад «[[ахоўны арышт]]» нярэдка таксама змяшчаліся і жанчыны, затрыманыя падчас рэйдаў па лесбійскіх барах і начных клубах{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=78}}. Апроч таго, маглі быць выкарыстаны і іншыя падставы для арышту лесбіянак. Шцюмкэ прыводзіць гісторыю жыццю адной жанчыны, якая служыла ў [[люфтвафэ]] і была асуджана за лесбійскія адносіны па законе «Пра падрыў вайсковай сілы» і дэпартавана ў канцлагер Бютцаў у Мекленбургу, дзе падвяргалася ізаляцыі ў асобным блоку з шасцю іншымі лесбіянкамі{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Лесбіянак не адносілі да асаблівай катэгорыі вязняў у лагерах{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=77}}. У тым ліку ў Аўстрыі, дзе крымінальна пераследавалася і жаночая гомасексуальнасць, яны часта прылічаліся да катэгорыі «асацыяльных» і пазначаліся «{{нп5|Чорны трохвугольнік|чорным трохвугольнікам|de|Asoziale (Nationalsozialismus)}}»{{sfn|Grau|2011|с=7}}. Нягледзячы на гэта, існуюць дадзеныя пра тое, што ў некаторых выпадках у асабістых справах дэпартаваных у лагеры жанчын ставілася пазнака «лесбіянка», у тым ліку і ў якасці афіцыйнай прычыны затрымання, аднак у гэтых выпадках зняволеныя атрымвалі чорныя ці чырвоныя трохвугольнікі — як «асацыяльныя» ці палітычныя зняволеныя{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=78, 79}}. Існуюць некаторыя дадзеныя і пра выкарыстанне «[[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]]» з пазнакай ''LL'' ({{lang-de|Lesbische Liebe}} — лесбійскае каханне) у жаночым канцэнтрацыйным лагеры [[Равенсбрук]]. Лік такіх зняволеных у гэтым лагеры, аднак, невядомы{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. == Спадчына == === Рэабілітацыя асуджаных па параграфе 175 у паваенны час === [[Файл:Victim of fascism.jpg|thumb|180px|Сведчанне ахвяры фашызму, прызнанае магістратам [[Усходні Берлін|Усходняга Берліна]] ў 1949 годзе несапраўдным па прычыне асуджэння па § 175.]] Наступствы нацыянал-сацыялістычнай ідэалогіі давалі пра сабе вынікі на працягу яшчэ працяглага часу пасля сканчэння вайны. Успадкаваны ад нацысцкай Германіі [[параграф 175]] працягваў дзеяць у [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (да 1990)|ФРГ]] у яго нацысцкай рэдакцыі да 1969 года без змен{{sfn|Stümke|1989|с=132}}. Усе спробы абскарджання закона ў судовым парадку ў разнастайных інстанцыях адхіляліся, і суды не знаходзілі прыкмет [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнай]] ідэалогіі і ідэалогіі «[[Расавая гігіена|расавай гігіены]]» ў нацысцкай рэдакцыі параграфа 175{{sfn|Stümke|1989|с=132-133}}{{sfn|Herrn|1999|с=44}}. {{нп5|Канстытуцыйны суд Германіі|Канстытуцыйны суд ФРГ|de|Bundesverfassungsgericht}} у сваім рашэнні ад 10 мая 1957 года таксама не знайшоў прыкмет нацыянал-сацыялістычнай ідэалогіі ў нацысцкай версіі параграфа 175 і пацвердзіў, што гэты параграф «не супярэчыць ідэям свабоднай дэмакратычнай дзяржавы»{{sfn|Stümke|1989|с=132}}{{sfn|Herrn|1999|с=47}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=175, 334}}. Урад ФРГ доўгі час не прызнаваў гомасексуальных мужчын ахвярамі рэпрэсій Трэцяга рэйха. Гэта злучана, найперш, з тым, што законы, на падставе якіх гомасексуальныя мужчыны пераследаваліся нацыстамі, працягвалі дзейнічаць ''без змены'' і ў дэмакратычнай дзяржаве{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=34}}. Федэральны закон пра пакрыццё шкоды асобам, што пераследваліся ў часы нацыянал-сацыялізму ({{lang-de|Bundesentschädigungsgesetz}}), які быў выдадзены ў чэрвені 1956 года і ўступіў у сілу [[Зваротная сіла закона|заднім днём]] 1 кастрычніка 1953 года, не шырыўся на гомасексуальных мужчын, нават калі яны былі дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=330-331}}{{sfn|Stümke|1989|с=148-149}}{{sfn|Pretzel|2002|с=12}}. Заявы пра пакрыццё шкоды і зусім перасталі прымацца пасля 31 снежня 1969 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=331}}. У 1958 годзе выйшаў «Закон пра пераадоленне наступстваў вайны» ({{lang-de|Allgemeine Kriegsfolgengesetz}}), які даваў былым гомасексуальным вязням канцлагераў магчымасць па заяве атрымаць пакрыццё. Заявы прымаліся толькі да 31 снежня 1959 года. У агульнай складанасці былі пададзены ўсяго 14 заяў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=331}}{{sfn|Pretzel|2002|с=15}}. Ва Усходняй Германіі таксама не было ніякіх рэабілітацый для пераследаваных гомасексуалаў. Яшчэ ў 1948 годзе ў [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоне акупацыі]] былыя гомасексуальныя вязні беспаспяхова спрабавалі дамагчыся афіцыйнага прызнання ў якасці ахвяр нацызму. Аднак былым зняволеным з «[[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]]» было адмоўлена ў членстве ў «Саюзе пераследаваных ахвяр нацызму» ({{lang-de|Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes}}){{sfn|Herrn|1999|с=38}}. У [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] з 1950 года рэпрэсаваныя ў Трэцім рэйху групы былі рэабілітаваны і атрымалі кампенсацыі. Гомасексуальныя вязні ў іх лік не ўваходзілі{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=332}}. З 25 жніўня 1998 года быў прыняты закон «Пра скасаванне нацыянал-сацыялістычных неправавых прысудаў», які касаваў шэраг прысудаў, вынесеных нацысцкім рэжымам і рэабілітаваў асуджаных, аднак і ён не закрануў прысуды, вынесеныя па параграфам 175 і 175а{{sfn|Bruns, Stellungnahme|с=15}}{{sfn|Bruns|2012|с=39-40}}. Гэта было выпраўлена толькі 23 ліпеня 2002 года, калі Бундэстаг зрабіў змены ў гэты закон, дапоўніўшы спіс рэабілітаваных асуджанымі па § 175 і 175a п. 4 у нацысцкай рэдакцыі ад 1935 года. Змены набылі моц 27 ліпеня 2002 года{{sfn|Bruns, Stellungnahme|с=16}}{{sfn|Bruns|2012|с=40}}{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. У той жа час прысуды па § 175a п. 3 (гомасексуальнае «спакушэнне» асобы маладзей 21 года) скасаваны не былі{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. Апроч таго, прысуды па тых жа самых § 175 і 175a п. 4, вынесеныя ўжо ў ФРГ пасля 1945 года, дагэтуль застаюцца легітымнымі{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. Большасць архіўных матэрыялаў, што тычацца пераследаў гомасексуальных мужчын у Трэцім рэйху і захоўваных пасля вайны ў Гамбургскім дзяржаўным архіве, у сувязі са «скарачэннем матэрыялаў, якія не ўяўляюць каштоўнасці», былі знішчаны працаўнікамі архіва ў 1986—1996 гады{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=379, 383-384}}. Больш 50 навукоўцаў з усяго свету выказалі пратэст падобным дзеянням, аднак ні кіраўніцтва архіва, ні гамбургскі сенат не прызналі здзяйснення грубай памылкі ў знішчэнні матэрыялаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=387}}. Пытанне пра прычыны знішчэння матэрыялаў застаецца дагэтуль спекуляцыйным, бо, знішчыўшы гэтыя матэрыялы, архіў парушыў указанне захоўваць усе матэрыялы, што тычацца ахвяр нацызму{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=387}}. === Адкрыццё мемарыялаў гомасексуальным ахвярам нацызму === [[Файл:Erich Mäder-Stolperstein.jpg|thumb|220px|«[[Камень спатыкнення]]» адной з гомасексуальных ахвяр нацызму.]] {{Main|Спіс помнікаў рэпрэсаваным геям і лесбіянкам}} З 1970-х гадоў нямецкія ЛГБТ-арганізацыі пачынаюць узносіць [[Вянок|памінальныя вянкі]] да канцэнтрацыйных лагераў, у якіх утрымліваліся гомасексуальныя зняволеныя. Часта падобныя ўскладанні вянкоў здзяйсняліся пад канец чэрвеня і былі прымеркаваны да святкавання ўгодкаў [[Стоўнвалскія бунты|Стоўнвалскіх бунтаў]], а не да дат вызвалення лагераў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=61}}. Аналагічныя спробы адбываюцца і ў іншых краінах, прыкладам у Нідэрландах<ref>{{cite web|url=http://www.glbtq.com/arts/homomonument.html|title=Homomonument|author=Jason Goldman|publisher=An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|access-date=2013-09-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005232502/http://www.glbtq.com/arts/homomonument.html|archive-date=2013-10-05}}</ref>. [[Файл:KZ Mauthausen Totgeschlagen.jpeg|thumb|220px|Мемарыяльная табліца гомасексуальным ахвярам нацызму ў Маўтхаўзене.]] 9 снежня 1984 года на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера [[Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен]] у Аўстрыі па ініцыятыве ЛГБТ-актывістаў была ўсталявана {{нп4|Спіс помнікаў рэпрэсаваным геям і лесбіянкам|мемарыяльная табліца|de|Liste der Denkmäler für homosexuelle Opfer des Nationalsozialismus}} ў выглядзе [[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]], прысвечаная гомасексуальным ахвярам{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}<ref>{{кніга|аўтар=Bertrand Perz|загаловак=Die KZ-Gedenkstätte Mauthausen: 1945 bis zur Gegenwart|спасылка=https://books.google.de/books?ei=7tCDTp7mJITc0QHB8v2ZBg&ct=result&id=j_FmAAAAMAAJ&dq=Dezember+1984#search_anchor|выдавецтва=StudienVerlag|год=2006|alleseiten=348|seite=190|isbn=978-3706540254}}</ref>. У лютым 1985 года група актывістаў з Мюнхена па прыкладзе аўстрыйцаў скіравала просьбу ў Міжнародны камітэт Дахау, што складаецца з былых яго вязняў, у якой прасіла пра дазвол усталяваць аналагічную памятную дошку на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]]. Урачыстае адкрыццё мемарыяла планавалася зрабіць 29 красавіка 1985 года ў дзень 40-годдзя вызвалення Дахау, аднак агульны сход камітэта адцягваў разгляд заявы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}. У маі 1987 года, гэтак і не дачакаўшыся рашэння па сваёй заяве, актывісты ўладкавалі дэманстрацыю падчас святкавання чарговых угодкаў вызвалення лагера{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}. У лютым 1988 года памятная дошка была ўсталявана актывістамі самавольна ў евангелічнай царкве, размешчанай на тэрыторыі былога лагера{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. Толькі праз дзесяць гадоў пасля першай спробы ўсталявання мемарыяла, ён быў, нарэшце, афіцыйна прызнаны і перасунуты ў цэнтральную экспазіцыю музея{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. Першае афіцыйнае прызнанне гомасексуалаў ахвярамі рэпрэсій урадам ФРГ адбылося ў маі 1985 года, калі на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера {{нп5|Ноенгамэ||de|KZ Neuengamme}} быў адкрыты мемарыял гомасексуальным зняволеным{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=61}}{{sfn|Stümke|1989|с=152}}. Тады [[Федэральны прэзідэнт Германіі|прэзідэнт ФРГ]] [[Рыхард фон Вайцзэкер]] стаў першым у гісторыі краіны афіцыйнай урадавай асобай, што прызнаў гомасексуалаў ахвярамі нацызму ў сваім адкрытым звароце да народу{{sfn|Stümke|1989|с=152}}. У 1989 годзе ў [[Берлін]]е ля ўваходу ў метро {{нп5|Нолендорфплац (станцыя метро)|Нолендорфплац|de|U-Bahnhof Nollendorfplatz}} была таксама ўсталяваная памятная дошка ў выглядзе [[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. У 1994 годзе ва [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] быў адкрыты мемарыял {{нп5|Франкфурцкі анёл||de|Frankfurter Engel}}{{sfn|Herrn|1999|с=72}}. У 1995 годзе ўпершыню на тэрыторыі мемарыяльнага комплексу, размешчанага ў былым канцэнтрацыйным лагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]], у святочнай цырымоніі чарговых угодкаў вызвалення ўзяў удзел гомасексуальны зняволены{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=38}}. У студзені 1999 года на тэрыторыі Заксенхаўзена прайшла першая памятная цырымонія ў гонар гомасексуальных вязняў лагераў{{sfn|Herrn|1999|с=73}}. У выніку ініцыятывы {{нп5|Саюз геяў і лесбіянак Германіі|Саюза геяў і лесбіянак Германіі|de|Lesben- und Schwulenverband in Deutschland}} 27 мая 2008 года ў Берліне быў адкрыты {{нп5|мемарыял гомасексуалам — ахвярам нацызму||de|Denkmal für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen}}<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/E78I|title=В Берлине открыли памятник гомосексуалистам — жертвам нацистского режима|publisher=Deutsche Welle|date=2008-05-27|access-date=2015-05-03}}</ref>. У красавіку 2015 года на месцы лагера для гомасексуалаў Клінкерверк (падраздзяленне [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]]) быў адкрыты мемарыяльны парк<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/1FBXV|title=Открыт мемориал на месте лагеря для гомосексуалов|publisher=Deutsche Welle|date=2015-04-21|access-date=2015-05-03}}</ref>. === Пераслед гомасексуалаў і Халакост === З кожным годам расце лік даследаванняў гісторыі пераследу гомасексуалаў у часы Трэцяга рэйха{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=11}}. Нароўні з абагульненнем фактаў адным з галоўных спрэчных пытанняў, якім задаюцца даследчыкі, застаецца пытанне пра прылічэнне пераследу гомасексуалаў да [[халакост]]у і дапушчальнасці яго параўнання з «{{нп5|Яўрэйскае пытанне|яўрэйскім пытаннем|de|Judenfrage}}»{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=13}}. Гэта абмеркаванне праходзіць у рамках існай дыскусіі пра прызнанне так званых яўрэйскіх ахвяр халакосту, такіх як {{нп5|Генацыд цыган|цыган|ru|Геноцид цыган}}, [[Праграма змярцвення Т-4|безнадзейна хворыя і інвалідаў]], [[Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху|сведак Іеговы]] і іншых. У прыватнасці, гомасексуалы сярод іншых неяўрэйскіх ахвяр разглядаюцца ў {{нп5|Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)|амерыканскім Мемарыяльным музеі халакосту||United States Holocaust Memorial Museum}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=58}}<ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/ru/article.php?ModuleId=10005149|title=Энциклопедия Холокоста: Жертвы нацизма — обзор|publisher=[[Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)]]|access-date=2013-09-07}}</ref> і ізраільскім музеі [[Яд ва-Шэм]]<ref>{{cite web|url=http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/about/01/non_jews_persecution.asp|title=Non-Jewish Victims of Persecution in Germany|publisher=[[Яд ва-Шэм]]|lang=en|access-date=2013-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055005/http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/about/01/non_jews_persecution.asp|archive-date=21 верасня 2013|url-status=dead}}</ref>. Атаясненне пераследу гомасэксуальных мужчынаў з халакостам характэрна і для французскіх даследнікаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=274}}. Параўнанне пераследу гомасексуалаў з пераследам яўрэяў іграла вялікую ролю ў амерыканскім {{нп5|Вызвольны рух геяў і лесбіянак|вызвольным руху геяў і лесбіянак||Gay liberation}} 1960—1970-х гадоў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. У 1974—1975 гадах падчас гучнай грамадскай дыскусіі вакол прыняцця законапраекта пра забарону [[Дыскрымінацыя па прыкмеце сексуальнай арыентацыі і гендарнай ідэнтычнасці|дыскрымінацыі геяў і лесбіянак]] {{нп5|Артадаксальны іўдаізм|яўрэйская артадаксальная грамада|ru|Ортодоксальный иудаизм}} выступала супраць гэтага законапраекта. У адказ на гэта праваабаронцы завілі пра аналагічнасць [[Гамафобія|гамафобных]] і [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] матываў злачынстваў, паказаўшы на сумны досвед Трэцяга рэйха і правядучы паралель паміж [[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]] і {{нп5|Жоўтая зорка|жоўтай зоркай|hu|Sárga csillag}}, пасля чаго той хутка стаў знакам гей-руху ў ЗША<ref name="Энц">{{cite web|url=http://www.glbtqarchive.com/arts/symbols_A.pdf|title=Symbols|author=Linda Rapp|publisher=An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|access-date=2017-03-06|archive-url=https://www.webcitation.org/656eZpTZF?url=http://www.glbtq.com/arts/symbols.html|archive-date=2012-01-31}}</ref>. Аж да выхаду ў 1985 годзе ў ЗША кнігі {{нп5|Рычард Плант|Рычарда Планта|de|Richard Plant}} «Ружовы трохвугольнік» для шырокай амерыканскай публікі заставаліся невядомымі даследаванні нямецкіх аўтараў, перш за ўсё дадзеныя Лаўтмана пра колькасць гомасексуальных ахвяр нацызму, у сувязі з чым гэта лік значна завышаўся{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=56}}. Так, прыкладам, у 1978 годзе актывіст {{нп5|Харві Мілк||ru|Милк, Харви}}, былы адначасна і яўрэем, і гомасэксуалам, у сваёй знакамітай «Прамове Надзеі», хібна згадваў пра 300 тысяч гомасексуальных ахвяр Трэцяга рэйха{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. У гэтыя гады зусім назіралася тэндэнцыя да перабольшання колькасці ахвяр, і некаторыя амерыканскія крыніцы таго часу прыводзілі лічбы, што даходзілі да аднаго мільёна{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. Шэраг нямецкіх даследчыкаў праводзяць выразнае адрозненне паміж пераследам гомасексуалаў і пераследам яўрэяў, спасылаючыся на ідэалагічна розныя матывы і мэты гэтых пераследаў{{пераход|#Ідэалогія|2}} і, у сувязі з гэтым, рознае стаўленне да абедзвюх пераследаваных груп на тэрыторыі Рэйха і па-за яго{{пераход|#Акупаваныя тэрыторыі|2}}. Тым часам як гомасексуальнасць пераследавалася, галоўным чынам, толькі ў межах Рэйха, яўрэі вынішчаліся паўсюдна{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=66, 151}}. == Адлюстраванне тэмы ў культуры == У адрозненне ад велізарнага ліку існых [[інтэрв’ю]], прысвечаных яўрэйскім ахвярам Халакосту, гомасексуальныя ахвяры Трэцяга рэйха практычна не ахоплены ў працы па інтэрв'юяванню, праводжанай музеямі і іншымі інстытутамі, якія вывучаюць гісторыю{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=398}}. Некаторыя прабелы ў гэтай працы ў апошні час кампенсуюцца незалежнымі дакументальнымі фільмамі, прысвечанымі лёсу гомасексуалаў, якія перажылі нацысцкі тэрор{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=399}}. Асаблівае значэнне маюць наступныя фільмы-інтэрв'ю (па стане на 2002 год): «Мы насілі вялікую „А“ на назе» ({{lang-de|Wir hatten ein großes „A“ am Bein}}, Германія, 1991), «Але я была дзяўчынкай» ({{lang-en|…but I was a girl}}, Нідэрланды, 1999; фільм расказвае гісторыю {{нп5|Фрыда Белінфантэ|Фрыды Белінфантэ||Frieda Belinfante}}), «Шчаслівы быць тым, хто я ёсць» ({{lang-en|Just happy the way I am}}, Славенія-Нідэрланды, 1999) і «{{нп5|Параграф 175 (фільм)|Параграф 175|de|Paragraph 175 (Film)}}» ({{lang-en2|Paragraf 175}}, ЗША, 2000){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=399-400}}. Сярод найболей значных літаратурных твораў-мемуараў, што выйшлі до 2000 года, можна вылучыць толькі два: кніга {{нп5|Хайнц Хегер|Хайнца Хегера||Heinz Heger}} «Мужчыны з ружовым трохвугольнікам» ({{lang-de|Die Männer mit dem rosa Winkel}}, 1972) і біяграфія [[П’ер Зеель|П’ера Зееля]] «Я, П'ер Зеель, дэпартаваны гомасексуал» ({{lang-fr|Moi, Pierre Seel, deporte homosexuel}}, 1994){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=400, 406-407, 410}}. Аўтабіяграфія П'ера Зееля паслужыла асновай да фільма {{нп5|Крысціян Фор|Крысціяна Фора|fr|Christian Faure (réalisateur)}} «{{нп5|Любоў, пра якую маўчаць||fr|Un amour à taire}}» ({{lang-fr|Un amour à taire}}, Францыя, 2005). У 2010 годзе выйшла аўтабіяграфічная кніга {{нп5|Рудольф Бразда|Рудольфа Бразды|de|Rudolf Brazda}} «Шлях ружовага трохвугольніка» ({{lang-fr|Itinéraire d’un Triangle rose}}, супольна з Жанам-Люкам Швабам). Сярод іншых матэрыялаў, што апісваюць жыццё гомасексуалаў у Трэцім рэйху, можна паказаць аўтабіяграфічны раман {{нп5|Крыстафер Ішэрвуд|Крыстафера Ішэрвуда||Christopher Isherwood}} «{{нп5|Крыстафер і яму падобныя|||Christopher and His Kind}}» ({{lang-en|Christopher and His Kind}}, 1976), а таксама {{нп5|Крыстафер і яму падобныя (фільм)|яго экранізацыю||Christopher and His Kind (film)}} (Вялікабрытанія, 2011) і драму {{нп5|Шон Маціяс|Шона Маціяса||Sean Mathias}} «{{нп5|Схільнасць (фільм)|Схільнасць|ru|Склонность (фильм)}}» ({{lang-en|Bent}}, Вялікабрытанія, 1997). У 2013 годзе ў Германіі выйшаў дакументальны фільм «Гукі цішыні» ({{lang-de|Klänge des Verschweigens}}), прысвечанага лёсу кампазітара {{нп5|Вільгельм Хекман|Вільгельма Хекмана|de|Wilhelm Heckmann}}<ref>{{cite web|url=http://www.tagesspiegel.de/kultur/klaenge-des-verschweigens-wagner-fuer-die-ss/8853966.html|title=Klänge des Verschweigens: Wagner für die SS|author=Christian Schröder|lang=de|publisher=[[Der Tagesspiegel]]|date=2013-09-27|access-date=2013-10-09}}</ref>. У 1995 годзе амерыканскім прапаведнікам, юрыстам і антыгей-актывістам {{нп5|Скот Лайвлі|Скотам Лайвлі||Scott Lively}} ў суаўтарстве з Кевінам Абрамсам была апублікавана кніга «{{нп5|Ружовая свастыка|||The Pink Swastika}}», у якой ён сцвярджаў пра гомасексуальнасць многіх высокапастаўленых асоб у [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], у тым ліку і самога [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]], і ўвязваў гомасексуальнасць нацыстаў з іх жорсткасцю, выяўленай у час [[халакост]]у<ref>{{cite web|url=http://m.golos-ameriki.ru/a/lgbt-and-americas-far-right/1771197.html|title=Американские правые поддерживают антигейские законы в России|publisher=Голос Америки|date=2014-10-16|access-date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714135335/http://m.golos-ameriki.ru/a/lgbt-and-americas-far-right/1771197.html|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{reflist|group="►"|refs= <ref name="StGB174">[http://lexetius.com/StGB/174 § 174] КК Германіі (01.01.1872, узмоцнены 15.06.1943): Сексуальныя кантакты з падапечнымі (вучнямі, выхаванцамі, пацыентамі і г. д.), якія не дасягнулі 21 года.</ref> <ref name="StGB176">[http://lexetius.com/StGB/176 § 176] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Да 10 гадоў пазбаўлення волі за: 1) згвалтаванне жанчыны; 2) скланенне жанчыны, якая знаходзіцца ў стане поўнай адсутнасці памяці да шлюбнай здрады; 3) сексуальныя кантакты з дзецьмі да 14 гадоў ці скланенне дзяцей да 14 гадоў да сексуальных кантактаў з іншымі асобамі.</ref> <ref name="StGB177">[http://lexetius.com/StGB/177 § 177] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Скланенне замужніцы да здрады ці сексуальны гвалт над замужніцай.</ref> <ref name="StGB178">[http://lexetius.com/StGB/178 § 178] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Згвалтаванне жанчыны ці дзіцяці да 14 гадоў, што прывяло да смерці ахвяры — ад 10 гадоў пазбаўлення волі.</ref> <ref name="StGB182">[http://lexetius.com/StGB/182 § 182] КК Германіі (у рэдакцыі 01.01.1872): Скланенне не дасягнулай 16 гадоў незаганнай дзяўчынкі да палавога акта — да аднаго года пазбаўлення волі.</ref> <ref name="StGB183">[http://lexetius.com/StGB/183 § 183] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Распусныя дзеянні ў грамадскіх месцах — да двух гадоў пазбаўлення волі.</ref> }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Манаграфіі і зборнікі === * {{кніга |аўтар = Till Bastian. |загаловак = Homosexuelle im Dritten Reich: Geschichte einer Verfolgung |мова = de |серыя = Beck'sche Reihe |выданне = Orig.-Ausg |месца = München |выдавецтва = Beck |год = 2000 |alleseiten = 101 |isbn = 3-406-45917-X |ref = Bastian }} * {{кніга |загаловак = Die Geschichte des § 175: Strafrecht gegen Homosexuelle |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Rosa Winkel |год = 1990 |alleseiten = 175 |isbn = 3-921495-46-6 |ref = Geschichte des § 175 }} * {{кніга |аўтар = [[Гюнтэр Грау|Günter Grau]] |загаловак = Homosexualität in der NS-Zeit: Dokumente einer Diskriminierung und Verfolgung |мова = de |серыя = Die Zeit des Nationalsozialismus |выданне = Überarb. Neuausg |месца = Frankfurt am Mein |выдавецтва = Fischer Verlag |год = 2004 |seite = {{{1|}}} |alleseiten = 367 |isbn = 3-596-15973-3 |ref = Grau }} * {{кніга |аўтар = Günter Grau |загаловак = Lexikon zur Homosexuellenverfolgung 1933-1945 |спасылка = https://books.google.de/books?id=ttqFWfpTSVMC&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false |мова = de |серыя = Geschichte: Forschung und Wissenschaft |месца = Münster |выдавецтва = LIT |год = 2011 |alleseiten = 391 |isbn = 978-3-8258-9785-7 |ref = Grau }} * {{кніга |аўтар = Rainer Herrn. |загаловак = Anders bewegt: 100 Jahre Schwulenbewegung in Deutschland |мова = de |выданне = 1. Aufl |месца = Hamburg |выдавецтва = MännerschwarmSkript-Verlag |год = 1999 |alleseiten = 80 |isbn = 3-928983-78-4 |ref = Herrn }} * {{кніга |аўтар = Rainer Hoffschildt. |загаловак = Die Verfolgung der Homosexuellen in der NS-Zeit: Zahlen und Schicksale aus Norddeutschland |мова = de |серыя = Geschichte: Forschung und Wissenschaft |месца = Berlin |выдавецтва = Rosa Winkel |год = 2009 |alleseiten = 194 |isbn = 3-86149-096-X |ref = Hoffschildt }} * {{кніга |аўтар = [http://www.spd-saar.de/uploads/media/Burkhard_vorne_2.5_01.pdf Burkhard Jellonnek]. |загаловак = Homosexuelle unter dem Hakenkreuz: Die Verfolgung von Homosexuellen im Dritten Reich |спасылка = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00045436-8 |мова = de |месца = Paderborn |выдавецтва = Ferdinand Schöningh Verlag |год = 1990 |alleseiten = 355 |isbn = 3-506-77482-4 |ref = Jellonnek }} * {{кніга |аўтар = [[Скот Лайвлі|Scott Lively]] & Kevin Abrams. |загаловак = The Pink Swastika: Homosexuality in the Nazi Party |спасылка = http://www.defendthefamily.com/pfrc/books/pinkswastika/pdf/index.html |выдавецтва = Founders Publishing Corporation |год = 1995 |allpages = 205 |isbn = 978-0-9647609-0-5 |ref = Pink Swastika |archive-url = https://web.archive.org/web/20140601043129/http://www.defendthefamily.com/pfrc/books/pinkswastika/pdf/index.html |archive-date = 1 чэрвеня 2014 }} * {{кніга |загаловак = Nationalsozialistischer Terror gegen Homosexuelle: verdrängt und ungesühnt |спасылка = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00044943-4 |адказны = Burkhard Jellonnek, Rüdiger Lautmann |мова = de |месца = Paderborn |выдавецтва = Ferdinand Schöningh Verlag |год = 2002 |alleseiten = 428 |isbn = 3-506-74204-3 |ref = Terror gegen Homosexuelle }} * {{кніга |аўтар = Richard Plant. |загаловак = Rosa Winkel: Der Krieg der Nazis gegen die Homosexuellen |мова = de |месца = Frankfurt/Main |выдавецтва = Campus-Verlag |год = 1991 |alleseiten = 212 |isbn = 3-593-34420-3 |ref = Plant }} * {{кніга |аўтар = Andreas Pretzel. |загаловак = NS-Opfer unter Vorbehalt: homosexuelle Männer in Berlin nach 1945 |спасылка = https://books.google.de/books?id=6cCfcAIeEx0C&printsec=frontcover |мова = de |серыя = Geschlecht, Sexualität, Gesellschaft |месца = Münster |выдавецтва = LIT |год = 2002 |alleseiten = 353 |isbn = 3-8258-6390-5 |ref = Pretzel }} * {{кніга |аўтар = Hans-Georg Stümke. |загаловак = Homosexuelle in Deutschland: Eine politische Geschichte |мова = de |серыя = Beck'sche Reihe |выданне = Orig.-Ausg |месца = München |выдавецтва = Beck |год = 1989 |alleseiten = 183 |isbn = 3-406-33130-0 |ref = Stümke }} * {{артыкул |аўтар = Michael Sibalis. |загаловак = Homophobia, Vichy France, and the «Crime of Homosexuality»: The Origins of the Ordinance of 6 August 1942 |спасылка = http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_lesbian_and_gay_studies/v008/8.3sibalis.pdf |мова = en |выданне = GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies |тып = часопіс |год = 2002 |том = 8 |нумар = 3 |старонкі = 301-318 |issn = 1064-2684 |ref = Sibalis |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305095855/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_lesbian_and_gay_studies%2Fv008%2F8.3sibalis.pdf |archive-date = 2016-03-05 }} * {{кніга |аўтар = Niko Wahl. |загаловак = Verfolgung und Vermögensentzug Homosexueller auf dem Gebiet der Republik Österreich während der NS-Zeit |спасылка = https://books.google.de/books?id=8YbrDEYmOFUC&printsec=frontcover |мова = de |месца = Wien |выдавецтва = Oldenbourg Verlag |год = 2004 |alleseiten = 94 |isbn = 3-7029-0506-5 |ref = Wahl }} * {{кніга |аўтар = Alexander Zinn. |загаловак = Das Glück kam immer zu mir: Rudolf Brazda – Das Überleben eines Homosexuellen im Dritten Reich |спасылка = https://books.google.de/books?id=P5IlxoLd40gC&printsec=frontcover |мова = de |месца = Frankfurt/Main |выдавецтва = Campus Verlag GmbH |год = 2011 |alleseiten = 356 |isbn = 978-3-593-39435-0 |ref = Zinn }} * {{Крыніцы/Кон: Месяцавае святло на світанку|глава=Фашистский геноцид|старонкі=253—258}} === Іншыя крыніцы === * {{артыкул |аўтар = [[Манфрэд Брунс|Manfred Bruns]]. |загаловак = Die strafrechtliche Verfolgung homosexueller Männer in der BRD nach 1945 |спасылка = http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku28___175_bf.pdf?start&ts=1328542973&file=doku28___175_bf.pdf |выданне = § 175 StGB: Rehabilitierung der nach 1945 verurteilten homosexuellen Männer |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Senatsverwaltung für Arbeit, Integration und Frauen |год = 2012 |seite = 26-43 |ref = Bruns |archive-url = https://web.archive.org/web/20120707233441/http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku28___175_bf.pdf?start&ts=1328542973&file=doku28___175_bf.pdf |url-status = dead |archive-date = 2012-07-07 }} * {{cite web|author=[[Манфрэд Брунс|Manfred Bruns]].|url=http://www.bundestag.de/bundestag/ausschuesse17/a06/anhoerungen/archiv/48_Rehabilitierung_und_Entsch__digung/04_Stellungnahmen/Stellungnahme_Bruns.pdf|title=Rehabilitierung der nach 1945 wegen homosexueller Handlungen verurteilten Männer|date=2013-05-15|publisher=Deutscher Bundestag|lang=de|ref=Bruns, Stellungnahme|archive-url=https://www.webcitation.org/6J7ZU3GoY?url=http://www.bundestag.de/bundestag/ausschuesse17/a06/anhoerungen/archiv/48_Rehabilitierung_und_Entsch__digung/04_Stellungnahmen/Stellungnahme_Bruns.pdf|archive-date=2013-08-24}} * {{кніга |аўтар = Hans-Joachim Mengel. |загаловак = Strafrechtliche Verfolgung homosexueller Handlungen in Deutschland nach 1945: Zur Rehabilitierung und Entschädigung der nach § 175 und 175a StGB wegen homosexueller Handlungen in der BRD und der DDR Verurteilten |спасылка = http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku29____175_mengel_bf.pdf?start&ts=1328543013&file=doku29____175_mengel_bf.pdf |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Senatsverwaltung für Arbeit, Integration und Frauen |год = 2012 |alleseiten = 50 |ref = Mengel |archive-url = https://web.archive.org/web/20120707233422/http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku29____175_mengel_bf.pdf?start&ts=1328543013&file=doku29____175_mengel_bf.pdf |url-status = dead |archive-date = 2012-07-07 }} * {{cite web|author=[[:en:William Armstrong Percy|William A. Percy]].|url=http://www.sexarchive.info/BIB/Homosexuality_and_the_Holocaust.htm|title=Homosexuality and the Holocaust|publisher=Archive for Sexology|lang=en|access-date=2013-09-07|ref=Homosexuality and the Holocaust}} === Прававыя дакументы === * {{артыкул |загаловак = Bundesverfassungsgericht, Urteil vom 10. Mai 1957 |спасылка = http://sorminiserv.unibe.ch:8080/tools/ainfo.exe?Command=ShowPrintVersion&Name=bv006389 |выданне = Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts |мова = de |нумар = 6 |seite = 389-443 |ref = BVerfGE 6 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110709090323/http://sorminiserv.unibe.ch:8080/tools/ainfo.exe?Command=ShowPrintVersion&Name=bv006389 |archive-date = 9 ліпеня 2011 }} * {{артыкул |загаловак = Gesetz zur Änderung des Gesetzes zur Aufhebung nationalsozialistischer Unrechtsurteile in der Strafrechtspflege |спасылка = http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/dokumentenarchiv/Dokument/XBCBGI0251.pdf |выданне = Bundesgesetzblatt |мова = de |нумар = 51 |год = 2002 |seite = 2714 |ref = NS-AufGÄndG }} == Спасылкі == {{Commonscat|Persecution of homosexuals in the Holocaust}} * Gedenkort für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen: [http://www.gedenkort.de/chronik.htm ''Chronik der Homosexuellenverfolgung'']{{ref-de}} * Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША): [https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005261 ''Persecution of Homosexuals in the Third Reich'']{{ref-en}} * Фордэмскі ўніверсітэт: [http://www.fordham.edu/halsall/pwh/seel.html ''Pierre Seel: The Death of His Lover'']{{ref-en}} {{Гомасексуальнасць у гісторыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэцэнзія}} [[Катэгорыя:ЛГБТ у Германіі]] [[Катэгорыя:ЛГБТ у Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Гомасексуальнасць у гісторыі]] [[Катэгорыя:Халакост]] [[Катэгорыя:Расавая гігіена]] 82x647pw5g2u26afn6m1selhoma852l 5166788 5166787 2026-07-17T01:24:33Z ~2026-40183-94 171244 /* Пераслед гомасексуалаў і Халакост */ 5166788 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gedenktafel Magnus-Hirschfeld-Ufer (Moab) Erste Homosexuelle Emanzipationsbewegung 1.jpg|thumb|260px|Памятная дошка ў берлінскім раёне [[Маабіт]], якая напамінае пра гісторыю пераследу гомасексуалаў у Трэцім рэйху.]] '''[[Гомасексуальнасць|Гомасексуалы]] ў [[Трэці рэйх|Трэцім рэйху]]''' былі цалкам выцеснены з грамадскага поля і падвяргаліся жорсткаму пераследу. Атрымалая росквіт у [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] {{нп5|гомасексуальная субкультура||ru|Гомосексуальная субкультура}} (часопісы і газеты, кафэ і бары, забаўляльныя ўстановы і імпрэзы) была цалкам знішчана{{пераход|#Заход субкультуры|2}}. Гомасексуальныя мужчыны падвяргаліся сістэматычнаму кантролю і ўліку{{пераход|#Паліцэйскі кантроль|2}}. Крымінальнае заканадаўства, якое стала значна больш жорсткім у 1935 годзе, пераследавала любыя сексуальныя ўзаемадзеянні паміж мужчынамі, нават тыя, якія адбываліся без непасрэднага фізічнага кантакту{{пераход|#Узмацненне жорсткасці КК|2}}. І нават пасля адбыцця турэмнага зняволення асуджаныя мужчыны нярэдка дэпартаваліся ў [[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]] пад так званыя «{{нп5|Ахоўны арышт|ахоўныя|de|Schutzhaft}}» ці «прафілактычныя» арышты для прадухілення «рэцыдыву»{{пераход|#Канцлагеры|2}}. [[Лесбіянства|Лесбіянкі]] не падвяргаліся масаваму пераследу, аднак яны нярэдка выпрабоўвалі на сабе іншыя формы [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]] з боку ўлады{{пераход|#Лесбіянкі|2}}. Даследчыкі вылучаюць у гісторыі Трэцяга рэйха тры перыяды пераследу гомасексуалаў. Першы перыяд пачынаецца з {{нп5|Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходам нацыянал-сацыялістаў да ўлады|de|Machtergreifung}} ў 1933 годзе і характарызуецца агульнай барацьбой за [[маральнасць]], поўным знішчэннем гомасексуальнай субкультуры, актыўнай антыгомасексуальнай дзяржаўнай прапагандай і першымі індывідуалізаванымі выпадкамі тэрору ў дачыненні гомасексуалаў. Другі перыяд адзначыцца ўзмацненнем жорсткасці ў 1935 годзе [[Параграф 175|параграфа 175]], які крыміналізаваў аднаполыя сексуальныя кантакты паміж мужчынамі, і пачаткам іх сістэматычнага крымінальнага пераследу. Апошні перыяд пачынаецца ў 1940 годзе і характарызуецца ўзмацненнем рэпрэсіўных мер у адносінах да членаў [[СС]], [[Вермахт]]а і паліцыі, а таксама пачаткам масавай дэпартацыі ўсіх вызваленых з турмы гомасексуальных мужчын у канцлагеры{{sfn|Grau|2011|с=35}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=85}}. У агульнай складанасці ў часы Трэцяга рэйха па вінавачанні ў «ненатуральнай распусце» паміж мужчынамі былі асуджаны каля 50 тысяч чалавек (з іх каля чатырох тысяч падлеткаў{{sfn|Кон|2003|с=258}}{{sfn|Homosexuality and the Holocaust}}) і каля 10—15 тысяч былі дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры. З іх каля дзвюх трацін не перажылі лагераў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=72}}. Лік гомасексуалаў, змярцвёных па {{нп5|Праграма змярцвення Т-4|праграме эўтаназіі|de|Aktion T4}} ў псіхіятрычных лякарнях, пакараных смерцю вайсковым трыбуналам ці адпраўленых у {{нп5|Штрафныя воінскія падраздзяленні|штрафныя батальёны|ru|Штрафные воинские подразделения}}, невядомы і ў наш час з'яўляецца прадметам навуковага вывучэння{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=171-172}}. == Сітуацыя да прыходу нацыстаў да ўлады == {{Main|Гісторыя ЛГБТ-руху ў Германіі}} [[Файл:Der Eigene 1924-25 vol 10 no 4.jpg|thumb|160px|{{нп5|Der Eigene|''Der Eigene''|de|Der Eigene}} — першы ў свеце часопіс для гомасексуальных мужчын, 1924 год]] У 1871 годзе адбылося [[Аб’яднанне Германіі (1871)|аб’яднанне германскіх дзяржаў]] у [[Германская імперыя|адну імперыю]] вакол [[Прусія (каралеўства)|Прусіі]], у выніку чаго прускае крымінальнае заканадаўства, а разам з ім і [[Параграф 175|крымінальны артыкул]] за «распусту» ({{lang-de|Unzucht}}) паміж мужчынамі, пашырылася на тэрыторыю ўсёй Германскай імперыі{{sfn|Herrn|1999|с=11, 13}}{{sfn|Bruns|2012|с=26}}. 15 мая 1897 года высілкамі {{нп5|Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда|de|Magnus Hirschfeld}}, {{нп5|Макс Шпор|Макса Шпора|de|Max Spohr}}, {{нп5|Эдуард Оберг|Эдуарда Оберга|de|Eduard Oberg}} і {{нп5|Франц-Іозеф фон Бюлаў|Франца-Іозефа фон Бюлава|de|Franz Joseph von Bülow}} быў заснаваны {{нп5|Навукова-гуманітарны камітэт||de|Wissenschaftlich-humanitäres Komitee}}, які змагаўся за скасаванне [[Параграф 175|параграфа 175]] — першая ў свеце арганізацыя, якая бараніла правы гомасексуалаў{{sfn|Herrn|1999|с=15}}{{sfn|Stümke|1989|с=34-35}}. [[Файл:Bundesarchiv Bild 183-1983-0121-500, Berlin, Bar "Eldorado".jpg|thumb|230px|left|Бар «Эльдарада» на [[Моцштрасэ]] ў Берліне — упадабанае месца сустрэч гомасексуальнай публікі, 1932 год.]] З падзеннем імперыі і стварэннем [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]] (1918) былі гарантаваны свабоды слова і сходаў усім грамадзянам, у выніку чаго адбыўся росквіт гомасексуальнага руху і з’явіўся вялікі лік арганізацый гомасексуалаў{{sfn|Stümke|1989|с=53}}. У 1919 годзе Магнусам Хіршфельдам у [[Берлін]]e быў заснаваны [[Інстытут сексуальных навук]], які цесна супрацоўнічаў з Навукова-гуманітарным камітэтам{{sfn|Herrn|1999|с=24}}. Мэтай створанага інстытута было паглыбленне навукова-даследчай базы па пытаннях сексуальнасці, прасоўванне скасавання крымінальнага пераследу гомасексуалаў, а таксама разгляд агульных пытанняў чалавечай сексуальнасці і спрыянне правядзенню сексуальных рэформаў{{sfn|Stümke|1989|с=61}}. У прыватнасці, у Інстытуце праводзіліся грамадскія дыскусіі па тэмах сексуальнасці, сямейнага жыцця, гігіены цела, [[Кантрацэпцыя|кантрацэпцыі]], [[аборт]]у, гомасексуальнасці, палавых інфекцый і іншых пытанняў{{sfn|Stümke|1989|с=62}}. У выдавецтве Фрыдрыха Радсцувайта выходзіў цэлы спектр газет і часопісаў для гомасексуальных мужчын і жанчын. Наклад некаторых з іх даходзіў да 100 тысяч асобнікаў у месяц{{sfn|Stümke|1989|с=53}}. Адзін толькі часопіс ''Die Insel'' да 1930 года дасягнуў накладу ў 150 тысяч асобнікаў{{sfn|Stümke|1989|с=53-54}}{{sfn|Herrn|1999|с=27}}. Прэса для гомасексуалаў была свабодна даступная ў газетных кіёсках буйных гарадоў{{sfn|Stümke|1989|с=54}}. Практычна ў кожным буйным горадзе былі бары і закусачныя для гомасексуальнай публікі{{sfn|Stümke|1989|с=55}}. Па ўсёй краіне ад [[Кёнігсберг]]а да [[Кёльн]]а, ад [[Фленсбург]]а да [[Мюнхен]]а праходзілі розныя забаўляльныя імпрэзы, святы і балі, арганізаваныя для гомасексуалаў{{sfn|Stümke|1989|с=54-55}}. У 1931—1932 гады высілкамі [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|сацыял-дэмакратаў]] падпала пад агалоску гомасексуальнасць {{нп5|Эрнст Юліус Ром|Эрнста Рома|de|Ernst Röhm}} — аднаго з лідараў нацыянал-сацыялістаў і кіраўніка [[Штурмавыя атрады|штурмавых атрадаў (СА)]]. Тым самым сацыял-дэмакраты спадзяваліся нашкодзіць [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]]{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. == Пачатак барацьбы з «распустай паміж мужчынамі» == {{Якар|Ідэалогія}} === Стаўленне да гомасексуальнасці ў рэчышчы нацысцкай ідэалогіі === {{Rquote|right|''Гомасексуалы — ворагі дзяржавы і з імі трэба як з такімі і абыходзіцца. Гаворка ідзе пра аздараўленне цела і пра захаванне і ўмацаванне сілы нямецкага народа.''|[[Герман Герынг]]{{sfn|Stümke|1989|с=111}}||}} {{Rquote|right|''Тыя, хто дапускае каханне паміж мужчынамі ці паміж жанчынамі, — нашы ворагі, таму што такія паводзіны саслабляюць нацыю і пазбываюць яе мужнасці.''|З праграмнай дэкларацыі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], 1928 год{{sfn|Кон|2003|с=256}}||}} У ранняй гісторыі [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] не прасочваецца ніякага праграмнага згадвання барацьбы з гомасексуальнасцю. Ні {{нп5|праграма «25 пунктаў»||de|25-Punkte-Programm}} ад 24 лютага 1920 года, ні «[[Мая барацьба|Майн Кампф]]» [[Адольф Гітлер|Гітлера]] не ўтрымлівалі згадванняў пра гомасексуальнасць{{sfn|Jellonnek|1990|с=51}}. У той жа час выяўна, што нацыянал-сацыялізм катэгарычна не прымаў аднаполых адносін{{sfn|Jellonnek|1990|с=51}}. Ужо пад канец 1920-х гадоў партыйная прапаганда злучала гомасексуальныя арганізацыі з яўрэямі, заклікаючы да патрэбы абароны нямецкага народа ад «разбэшчанай яўрэйскай сексуальнай маралі» [[Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=53}}. Газета ''{{нп5|Völkischer Beobachter||ru}}'', якая з’яўлялася афіцыйным друкаваным органам НСДАП, у кастрычніку 1928 года дэкларавала «сувязь паміж [[марксізм]]ам, педэрастыяй і сістэматычнай яўрэйскай заразай» і пісала пра патрэбы абароны рослага пакалення ад свабоднага доступу «літаратуры для педэрастаў і лесбіянак»{{sfn|Jellonnek|1990|с=55}}. {{нп5|Дэмаграфічная палітыка||de|Bevölkerungspolitik}} Трэцяга рэйха засноўвалася на заахвочанні ўзнаўлення здаровага «{{нп5|Арыйцы (нацыянал-сацыялізм)|арыйскага||Aryan race}}» нямецкага народа і перашкодзе рэпрадукцыі, на думку афіцыйнай прапаганды, асацыяльных і спадчынна хворых пластоў насельніцтва{{sfn|Grau|2011|с=39}}. У гэтай сувязі гомасексуальнасць нароўні з абортамі разглядалася нацыстамі як асаблівая пагроза ўзнаўленню насельніцтва{{sfn|Grau|2011|с=39}}. Апроч таго, гомасексуалы не ўпісваліся ў [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую ідэалогію]] чыстай «арыйскай расы», паводле якой любая праява [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасці]], што выходзіла за межы «арыйскага шлюбу», лічылася бруднай і небяспечнай{{sfn|Stümke|1989|с=93}}{{sfn|Grau|2011|с=6}}. Наступныя пераследы гомасексуальных мужчын былі абумоўлены трыма асноўнымі мэтамі: знішчэннем гомасексуальнай субкультуры, прадухіленнем «заражэння» моладзі і «ачышчэннем» нацыянал-сацыялістычных арганізацый (у першую чаргу шэрагаў [[СС]] і [[гітлерюгенд]]а){{sfn|Grau|2011|с=5}}. [[Рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] бачыў у гомасексуальных мужчынах вялікую пагрозу. Паводле яго ацэнак, зробленых у 1937 годзе, у Германіі налічвалася ад 1 до 2 мільёнаў гомасексуальных мужчын ад 16 гадоў, што складала 7—10 % мужчынскага насельніцтва краіны{{sfn|Jellonnek|1990|с=27}}{{sfn|Grau|2011|с=42}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=190}}. Гімлер лічыў мужчынскую гомасексуальнасць «сімптомам паміраючага народа»{{sfn|Jellonnek|1990|с=26}}. Як ён кажа, няўдзел гомасексуальных мужчын у рэпрадукцыйным працэсе можа цягам 200 гадоў прывесці да смерці нацыі{{sfn|Jellonnek|1990|с=27}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=152}}. Асаблівую небяспеку ён бачыў таксама ў тым, што гомасексуальныя мужчыны маглі ўступаць у {{нп5|Фіктыўны шлюб|«камуфляжны» шлюб|ru|Фиктивный брак}} і тым самым «псаваць» «расава чыстых» жанчын, здольных да нараджэння «расава паўнавартасных» дзяцей, бо, на думку Гімлера, дзеці гомасексуальных мужчынаў несді ў сабе «расава непаўнавартасныя» гомасексуальныя гены{{sfn|Grau|2011|с=42}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=77}}. У той жа час нацысцкая ідэалогія не разглядала ўсіх гомасексуальных мужчын як падлеглых поўнаму фізічнаму знішчэнню (у адрозненне, прыкладам, ад яўрэяў). Гомасексуалы падлягалі «перавыхаванню» і «лячэнню», і толькі тых, «што не паддаюцца выпраўленню» — вынішчэнню{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=66, 151}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=36, 328}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Афіцыйны друкаваны орган СС ''[[Das Schwarze Korps]]'' ад 15 красавіка 1937 года адзначаў, што 98 % усіх мужчын, якія аддаюцца аднаполым кантактам, здольныя да «нармальных» гетэрасексуальных адносін, аднак яны былі «спакушаны», таму пры адпаведным лячэнні могуць «акрыяць». Астатнія 2 % гомасексуалаў, што, на думку газеты, складала каля 40 тысяч мужчын Германіі, з’яўляюцца «крышталізацыяй брыдот» і не заслугоўваюць ніякай літасці{{sfn|Grau|2011|с=68}}. Стаўленне да лесбіянак было трохі іншым. У нацысцкай ідэалогіі жанчыне адводзілася роля ў межах {{нп5|Kinder, Küche, Kirche|сям'і, мацярынства і кухні}}, таму з прыходам да ўлады нацыянал-сацыялістаў жанчыны практычна зніклі з грамадскага і палітычнага жыцця краіны, і дзяржаўная прапаганда не закранала зацікаўленняў жанчын, якія выходзілі за межы шлюбу і мацярынства{{sfn|Grau|2011|с=7}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75-76}}<ref name="Школа_смерти"/>. [[Генрых Гімлер]] бачыў адну з прычын лесбіянства ў «амужычванні» жанчыны і таму актыўна прапагандаваў захаванне традыцыйных [[Гендарная роля|поларалявых мадэляў]] і іх {{нп5|Бінарная гендарная сістэма|палярнасці||Gender binary}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=76}}. Нацысцкая ідэалогія разглядала жанчыну з усіх пунктаў погляду толькі ў залежным ад мужчыны становішчы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75}}. Жанчына ў такой ідэалогіі не валодала ўласнай актыўнай [[Сексуальнасць чалавека|сексуальнасцю]], і жаночая сексуальнасць вызначалася толькі праз мужчыну{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. У сувязі з гэтым лесбіянкі не падвяргаліся масаваму і сістэматычнаму кантролю і пераследу{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=64}}. Нацысты не бачылі асаблівай дзяржаўнай небяспекі ў лесбіянстве, бо лічылі лесбіянак, па-ранейшаму, «прыдатнымі» для працягу роду{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. {{Якар|Заход субкультуры}} === Меры па ўзняцці «грамадскай маралі і маральнасці» === Пасля [[Прыход нацыянал-сацыялістаў да ўлады ў Германіі|прыходу да ўлады]] [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў студзені 1933 гады перад [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] устае заданне па рэалізацыі яе праграмных мэт па адраджэнню нямецкай нацыі і ўзняццю [[Мараль|маралі]] і [[Маральнасць|маральнасці]] шляхам збавення ад «яўрэйскага бруду», «марксісцка-лібералысцкіх сексуальных рэформаў» і спыненні «маральнага хаосу [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]]»{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Ужо 23 лютага 1933 года{{sfn|Grau|2011|с=35}} былі выдадзены ўказы пра закрыццё «амаральных» устаноў, што служаць «месцамі сустрэч» людзей, «якія аддаюцца ненатуральнай распусце» і [[Прастытуцыя|прастытуцыі]]. Згодна гэтаму закону, былі закрыты і ўсе пагадзінныя гатэлі, а разам з імі і большасць кафэ і бараў, вядомых як месцы сустрэч гомасексуальнай публікі{{sfn|Stümke|1989|с=93}}{{sfn|Grau|2004|с=54}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. Некаторыя ўстановы былі, аднак, пакінуты і выкарыстоўваліся пасля для налётаў і арыштаў{{sfn|Grau|2004|с=54}}. Да сакавіка 1933 года былі закрыты апошнія {{нп5|гей-бар|гей-бары||Gay bar}} і начныя ўстановы, што служылі для сустрэч гомасексуалаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}. У некаторых выпадках рабіліся спробы працягнуць таемныя сустрэчы гомасексуальных груп пад маркай розных клубаў па зацікаўленнях, прыкладам гульні ў карты{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. [[Файл:Institut für Sexualwissenschaft - Bibliothek 1933.jpg|thumb|260px|Знішчэнне бібліятэкі Інстытута сексуальных навук у Берліне.]] 24 лютага 1933 года{{sfn|Grau|2011|с=35}}{{sfn|Zinn|2011|с=47}} выйшаў указ пра забарону шырання «брудных часопісаў», у лік якіх была ўлучана не толькі парнаграфічная літаратура, але і любая навуковая [[Сексалогія|сексалагічная]] літаратура, у прыватнасці, пад забарону трапілі ўсе працы [[Магнус Хіршфельд|Магнуса Хіршфельда]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Былі забаронены таксама і выданні, што закраналі тэму [[аборт]]аў і планаванні сям'і, выданні пра [[натурызм|культуру цела]] і [[Эротыка|эротыку]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=81}}. Апроч таго, пад забарону трапілі і розныя навуковыя і мастацкія выданні, што закраналі тэму гомасексуальнасці{{sfn|Herrn|1999|с=32}}{{sfn|Grau|2011|с=35}}. Сярод забароненых выданняў апынуліся такія часопісы, як ''Blätter für Menschenrecht'', ''Die Insel'' і іншыя{{sfn|Grau|2004|с=54-55}}. Да сакавіка 1933 года былі закрыты ўсе астатнія часопісы, што закраналі тэму гомасексуальнасці{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. Выдавецтва Адольфа Бранта, што выпускала часопіс ''Der Eigene'' з мая па лістапад 1933 года пяць разоў падвяргалася ператрусам і канфіскацыям{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. Часопіс ''Der Kreis'', які выдаваўся ў [[Швейцарыя ў гады сусветных войн|нейтральнай]] Швейцарыі, да 1951 года заставаўся адзіным рэгулярна выходным нямецкамоўным выданнем, што асвятляла жыццё гомасексуалаў у Германіі{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. 6 мая 1933 года нацыстамі быў разбураны створаны [[Магнус Хіршфельд|Хіршфельдам]] [[Інстытут сексуальных навук]] у Берліне. Бібліятэка інстытута была канфіскавана і знішчана 10 мая ў час {{нп5|Спаленне кніг у нацысцкай Германіі|масавага спалення кніг|de|Bücherverbrennung 1933 in Deutschland}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}{{sfn|Grau|2004|с=55}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. У гэтым жа годзе спынілі сваю чыннасць усе арганізацыі гомасексуалаў у краіне{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. Сам Хіршфельд, які вандраваў у той час па свеце, прыняў раду сяброў больш не вяртацца на радзіму{{sfn|Zinn|2011|с=47}}. Ён памёр у 1935 годзе ў эміграцыі ў [[Ніца|Ніцы]] (Францыя){{sfn|Zinn|2011|с=48}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. {{нп5|Курт Хілер||de|Kurt Hiller}}, які з'яўляўся другім старшынём [[Навукова-гуманітарны камітэт|Навукова-гуманітарнага камітэта]], 23 сакавіка 1933 года быў арыштаваны як гомасексуал, яўрэй, сацыяліст і пацыфіст і пасля года турэмнага зняволення ў верасні 1934 года бег у [[Прага|Прагу]]{{sfn|Zinn|2011|с=48}}. Большасць арганізацый гомасексуалаў, асцерагаючыся тэрору з боку паліцыі, прынялі рашэнне пра самароспуск. У чэрвені 1933 года самараспусціўся і Навукова-гуманітарны камітэт, які з 1897 года змагаўся за скасаванне [[Параграф 175|параграфа 175]]{{sfn|Zinn|2011|с=47}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}{{sfn|Grau|2004|с=55}}. У гэтым жа годзе распусціўся і «Саюз за правы чалавека» ({{lang-de|Bund für Menschenrechte}}){{sfn|Zinn|2011|с=48}}{{sfn|Herrn|1999|с=32}}. У лістападзе 1933 года быў прыняты «{{нп5|Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў||de|Gewohnheitsverbrechergesetz}}», які ўводзіў значныя змены і дадаткі ў крымінальны кодэкс. У прыватнасці, у КК уводзіўся новы § 20a, паводле якога асоба, што неаднаразова затрымвалася ў сувязі з паўторным здзяйсненнем злачынства, класіфікавалася як «небяспечны рэцыдывіст» і ў яе дачыненні маглі ўжывацца больш цвёрдыя меры кары. Аб'ектыўнай прычынай для ўжывання § 20a у дачыненні гомасексуальных мужчынаў з'яўляўся паўторны прысуд па [[Параграф 175|параграфу 175]]. Такім чынам, пераслед гомасексуалаў пастрожыўся нават без змены антыгомасексуальнага параграфа{{sfn|Mengel|2012|с=23}}. === «Путч Рома» і яго ўплыў на наступныя падзеі === [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-15282A, Ernst Röhm.jpg|thumb|180px|[[Эрнст Юліус Ром|Эрнст Ром]].]] Падчас першай хвалі тэрору гомасексуальныя мужчыны не падвяргаліся сістэматычнаму пераследу, і нават тым з іх, хто быў арыштаваны, часта падаваліся палітычныя вінавачанні, не злучаныя з іх гомасексуальнасцю{{sfn|Jellonnek|1990|с=82}}. Кампаніі па закрыцці арганізацый, бараў, перыёдыкі гомасексуалаў мелі мэтай поўнае выцясненне гомасексуальнасці з поля грамадскага зроку, аднак не закраналі саміх гомасексуалаў асабіста{{sfn|Jellonnek|1990|с=83}}. У адрозненне ад [[СС]], у якім актыўна змагаліся з «амаральнасцю», у шэрагах [[Штурмавыя атрады|СА]], кіраваных [[Эрнст Юліус Ром|Эрнстам Ромам]], які сам быў гомасексуалам, гомасексуальнасць не ўяўляла праблем для кар’ернага ўзросту, хоць і не з’яўлялася патрэбнай якасцю для пасоўвання па службовым усходам{{sfn|Jellonnek|1990|с=85-86}}. Таксама і ў [[гітлерюгенд]]зе дачыненне да гомасексуальнасці да падзей 1934 года было адносна талерантным{{sfn|Jellonnek|1990|с=87}}. Ці быў сам {{нп5|рэйхсюгендфюрар||de|Reichsjugendführung}} [[Бальдур фон Шырах]] гомасексуалам — невядома, але ўжо ў 1930-я гады пра гэта хадзілі шматлікія чуткі, што шыраліся, перадусім, за межамі Германіі і заснаваныя на тым, што Шырах не меў дастатковай маскуліннасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=87}}. Тым не менш арышты ў межах гітлерюгенда па вінавачанні ў гомасексуальных кантактах да вінавачання Рома былі, хутчэй, выняткамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=89}}. У 1940 годзе Гітлер страціў цікавасць да Шыраха і адхіліў яго ад кіраўніцтва гітлерюгендам, прызначыўшы яго [[гаўляйтар]]ам і {{нп5|рэйхсштатгальтэр|рэйхсштатгальтэрам|de|Reichsstatthalter}} Вены<ref name="Школа_смерти">{{cite web|url=http://www.novayagazeta.ru/comments/68019.html|title=Школа смерти|author=Леонид Млечин|publisher=Новая газета, № 37|date=2015-04-10|access-date=2015-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20150412185110/http://www.novayagazeta.ru/comments/68019.html|archive-date=12 красавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Да 1934 года ўзмацнілася супрацьстаянне паміж [[Штурмавыя атрады|СА]] і [[СС]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=95}}. Дзеля дыскрэдытацыі СА ўжо пад канец 1933 года па ўказе Гітлера [[гестапа]] стала збіраць інфармацыю пра «гомасексуальную актыўнасць» у верхавіне СА{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}. У выніку канфлікту зацікаўленняў кіраўнік СА Эрнст Ром быў публічна звінавачаны ў змове з мэтай путча супраць Гітлера і разам з мноствам іншых высокапастаўленых членаў СА арыштаваны ў ходзе «[[Ноч доўгіх нажоў|ночы доўгіх нажоў]]», а потым і расстраляны{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Афіцыйная прапаганда]] паспрабавала падарваць давер да СА і да самога Рома, які меў папулярнасць у народа, звінаваціўшы яго ў змове супраць Гітлера і звязаўшы «паталагічную няздольнасць да вернасці» і здраду з гомасексуальнасцю{{sfn|Jellonnek|1990|с=96}}. Гэтыя падзеі зрабілі пазней значны ўплыў на ўзмацненне жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства і на прапаганду патрэбы такога ўзмацнення жорсткасці{{sfn|BVerfGE 6|с=394}}{{sfn|Mengel|2012|с=23}}{{sfn|Pretzel|2002|с=26}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 105}}. Ужо 30 чэрвеня 1934 года, калі быў арыштаваны Ром і іншыя высокапастаўленыя члены СА, Гітлер абвясціў, што неадменна зоймецца «выкараненнем гэтай чумы» і не будзе больш цярпець таго, што «мільёны прыстойных людзей» кампраметуюцца «паталагічна схільнымі істотамі»{{sfn|Jellonnek|1990|с=97}}. Апроч таго, у лісце новаму кіраўніку СА {{нп5|Віктар Лютцэ|Віктару Лютцэ|de|Viktor Lutze}} [[фюрар]] паказаў, што за злачынствы па [[Параграф 175|параграфу 175]] неадкладна трэба выганяць з партыі і з СА{{sfn|Jellonnek|1990|с=97}}. Чыстка ў СА была станоўча ўспрынята нямецкім насельніцтвам і дадатна адбілася на папулярнасці [[фюрар]]а{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}. У сувязі з зімой, што абяцала быць цяжкай у фінансавым плане, кіруючай верхавіне трэба было выкарыстанне псіхалагічных мер для падтрымання ўзроўню папулярнасці. Адной з такіх мер бачылася чышчанне партыйнага апарата ад элементаў, да якіх народ выпрабоўвае непрыязь{{sfn|Jellonnek|1990|с=99}}. Такім чынам, 30 чэрвеня 1934 года стаў пераломным днём: гомасексуальныя мужчыны разам ператварыліся з «крымінальных амаральных элементаў» і «звадыяшаў гетэрасексуалаў» у канспірацыйных і небяспечных ворагаў дзяржавы, здольных утварыць злачынныя «гомасексуальныя хеўры», што падрывалі ўладу фюрара і партыйнае адзінства{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=123}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Неўзабаве пасля «[[Ноч доўгіх нажоў|ночы доўгіх нажоў]]» [[рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] выказваўся пра палітычную нядобранадзейнасць гомасексуалаў, лёгка схільных да [[шантаж]]у{{sfn|Jellonnek|1990|с=98}}. Адразу ж пасля падзей 30 чэрвеня 1934 года па ўсёй краіне пачаліся аблавы ў пошуках гомасексуалаў. У прыватнасці, ужо праз тры дні міністэрства ўнутраных спраў [[Баварыя|Баварыі]] арганізавала праверку ўсіх гасцініц дзеля выяўлення гомасексуальных кантактаў. Ператрусам падвяргаліся таксама і прыватныя кватэры «падазроных персон»{{sfn|Jellonnek|1990|с=100}}. Нягледзячы на ўсе высілкі, удалося арыштаваць усяго 78 мужчын, якіх, пратрымаўшы цягам некалькіх месяцаў пад «[[Ахоўны арышт|ахоўным арыштам]]», да канца лістапада 1934 год давялося зноў вызваліць за адсутнасцю довадаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=101}}{{sfn|Zinn|2011|с=72, 74}}. Простае насельніцтва краіны таксама ўспрыняло словы фюрара як заклік да дзеяння. Па ўсёй краіне імкліва павялічылася колькасць {{нп5|данос|даносаў||Complaint}} у падазрэнні на гомасексуальнасць{{sfn|Zinn|2011|с=59}}. Праз некалькі месяцаў, 24 кастрычніка 1934 года, [[гестапа]] паспрабавала надаць хаатычнаму пераследу гомасексуалаў сістэматычную форму. У Берліне ў аддзеле гестапа II1, занятым палітычнымі супернікамі дзяржавы, быў створаны спецаддзел па барцьбе з гомасексуальнасцю ({{lang-de|Sonderdezernat II1So Homosexualität}}){{sfn|Jellonnek|1990|с=102}}{{sfn|Zinn|2011|с=59}}{{sfn|Stümke|1989|с=105-106}}{{sfn|Herrn|1999|с=33}}. == Узмацненне жорсткасці крымінальнага заканадаўства == {{Якар|Узмацненне жорсткасці КК}} === Новая рэдакцыя антыгомасексуальнага параграфа === {{also|Параграф 175}} 28 чэрвеня 1935 года была зацверджана новая рэдакцыя [[Параграф 175|параграфа 175]] Імперскага крымінальнага кодэкса, якая набыла моц з 1 верасня 1935 года. Пры гэтым была значна зменена і пашырана яго фармулёўка. У прыватнасці, словазлучэнне «ненатуральная распуста паміж мужчынамі» было заменена на «распусту з іншым мужчынам»{{sfn|BVerfGE 6|с=396}}. Гэта дазваляла трактаваць тэкст больш шырока і прымяняць яго не толькі на пранікальныя анальныя палавыя кантакты, як гэта было раней, але і шырыць на любыя іншыя формы сексуальнага ўзаемадзеяння паміж мужчынамі, у тым ліку і без непасрэдага фізічнага кантакту{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}{{sfn|Bruns|2012|с=27}}{{sfn|Mengel|2012|с=23}}{{sfn|Grau|2004|с=93}}{{sfn|Stümke|1989|с=109}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Пры ранніх фармулёўках параграфа 175 довад наяўнасці пранікальных анальных кантактаў быў абцяжараны, а ў новай фармулёўцы яго больш не патрабавалася, што істотна палягчала вынясенне абвінаваўчых прысудаў{{sfn|BVerfGE 6|с=397}}. Пры гэтым сам тэкст закона не паказваў ні мінімальных, ні максімальных тэрмінаў кары{{sfn|Mengel|2012|с=23}}. Трохі пазней рашэннем {{нп5|Імперскі вярхоўны суд|Імперскага вярхоўнага суда|de|Reichsgericht}} было дадзена наступнае тлумачэнне (RGSt 73, 78, 80 f): [[склад злачынства]] існуе, калі «аб'ектыўна было зачэплена грамадскае пачуццё сораму і суб'ектыўна было жаданне ўзбудзіць юрлівае жаданне аднаго з двух мужчын ці трэцяга мужчыны». Пры гэтым нават не патрабавалася наяўнасць узаемных дакрананняў адзін да аднаго{{sfn|Bruns|2012|с=27}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. У прыватнасці, злачынствам лічыліся не толькі самазадавальненне пры іншым мужчыне, дакрананне эрагаваным членам да цела іншага мужчыны і [[петынг]] (пры гэтым наяўнасць [[Эякуляцыя|эякуляцыі]] не патрабавалася){{sfn|Grau|2004|с=93-94}}. Больш за тое, для ўсталявання наяўнасці злачынства па § 175 было дастаткова пацалунка ці нават наяўнасці «юрлівага пагляду»{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Stümke|1989|с=109}}{{sfn|Кон|2003|с=257}}. Другая частка § 175 давала судам магчымасць у «асабліва лёгкіх выпадках» адмовіцца ад вынясення кары асобам, што не дасягнулі на момант здзяйснення «злачыннай дзеі» ўзросту 21 года. Да «лёгкіх», аднак, не ставіліся выпадкі сексуальных кантактаў з пранікненнем{{sfn|Grau|2004|с=94}}. Таксама для выпадкаў «цяжкай распусты» («спакушэнне» моладзі 14—21 гадоў, {{нп5|Мужчынская прастытуцыя|прастытуцыя|ru|Мужская проституция}}, ужыванне гвалту ці выкарыстанне службовага становішча ці залежнага становішча партнёра) быў створаны ўзмацняльны параграф § 175a{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Такім чынам, параграф 175a уводзіў асаблівую праўную норму для гомасексуальных мужчынаў — крыміналізацыю мужчынскай гомасексуальнай прастытуцыі і асаблівую {{нп5|Кваліфікацыя злачынстваў|кваліфікацыю|de|Qualifikation (Strafrecht)}} для сексуальных кантактаў з падлеткамі 14—21 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=115}}{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Выпадкі [[Заафілія|сексуальных кантактаў з жывёламі]], што таксама раней уваходзілі ў параграф 175, былі вынесены без сэнсавай змены ў асобную частку — у § 175b{{sfn|BVerfGE 6|с=394-395}}{{sfn|Bruns|2012|с=27}}. {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175''' |Утрыманне= (1) Калі мужчына здзяйсняе распусту з іншым мужчынам ці дазваляе яму здзяйсняць распусту над сабой, ён караецца турмой. (2) У выпадку, калі вінаваты да моманту здзяйснення дзеяння не дасягнуў 21 года, суд у асабліва лёгкіх выпадках можа адмовіцца ад кары. {{oq|de|(1) Ein Mann, der mit einem anderen Mann Unzucht treibt oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen läßt, wird mit Gefängnis bestraft. (2) Bei einem Beteiligten, der zu Zeit der Tat noch nicht einundzwanzig Jahre alt war, kann das Gericht in besonders leichten Fällen von Strafe absehen.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175а''' |Утрыманне= Катаргай да дзесяці гадоў, а ў выпадку змякчальных акалічнасцей турмой тэрмінам не менш за тры месяцы караецца: # Мужчына, які здзейсніў распусту з іншым мужчынам, выкарыстоўваючы сілу ці пагрозы прычынення небяспекі для жыцця, ці які дазволіў здзейсніць над сабой распусту; # Мужчына, які здзейсніў распусту ці дазволіў здзейсніць распусту над сабой з выкарыстаннем службовага ці працоўнага залежнага становішча іншага мужчыны; # Мужчына старэй 21 года, які спакусіў асобу мужчынскага полу маладзей 21 года для здзяйснення распусты над ім ці які дазволіў здзейсніць ім распусту над сабой; # Мужчына, які здзяйсняе распусту з іншымі мужчынамі ці дазваляе іншым мужчынам здзяйсняць распусту над сабой на платнай аснове, а таксама які прапануе сябе для гэтых мэт. {{oq|de|Mit Zuchthaus bis zu zehn Jahren, bei mildernden Umständen mit Gefängnis nicht unter drei Monaten wird bestraft: # ein Mann, der einen anderen Mann mit Gewalt oder durch Drohung mit gegenwärtiger Gefahr für Leib oder Leben nötigt, mit ihm Unzucht zu treiben, oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann, der einen anderen Mann unter Mißbrauch einer durch ein Dienst-, Arbeits- oder Unterordnungsverhältnis begründeten Abhängigkeit bestimmt, mit ihm Unzucht zu treiben oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann über einundzwanzig Jahre, der eine männliche Person unter einundzwanzig Jahren verführt, mit ihm Unzucht zu treiben oder sich von ihm zur Unzucht mißbrauchen zu lassen; # ein Mann, der gewerbsmäßig mit Männern Unzucht treibt oder von Männern sich zur Unzucht mißbrauchen läßt oder sich dazu anbietet.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} {{Урэзка |Загаловак = '''§ 175b''' |Утрыманне= Ненатуральная распуста, здзейсненая чалавекам з жывёламі, караецца турмой; таксама можа весці да пазбаўлення грамадзянскіх правоў. {{oq|de| Die widernatürliche Unzucht, welche von Menschen mit Tieren begangen wird, ist mit Gefängnis zu bestrafen; auch kann auf Verlust der bürgerlichen Ehrenrechte erkannt werden.}} |Выраўноўванне = left |Шырыня = 300px }} Стаіць адзначыць, што аналагаў § 175a, ч. 3 у частцы «гомасексуальнага спакушэння» мужчынам старэй 21 года падлетка 14—21 года для гетэрасексуальных кантактаў у крымінальным заканадаўстве Трэцяга рэйха не існавала{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Вінавачанні па § 182 УК<ref group="►" name="StGB182"/>, што застаўся без змен, які агадваў крымінальную кару за скланенне да [[Палавы акт|палавога акту]] «незаганнай дзяўчынкі», якая не дасягнула 16 гадоў, падаваліся толькі {{нп5|Парушэнне права, пераследаванае па скарзе пацярпелага (Германія)|па заяве ад пацярпелых|de|Antragsdelikt}}, таму «гетэрасексуальнае спакушэнне» было толькі {{нп5|Прыватнае вінавачанне|прыватным вінавачаннем|de|Privatklage}}, у адрозненне ад «гомасексуальнага спакушэння», вінавачанні па якому {{нп5|Парушэнне права публічнага пераследу (Германія)|падаваліся афіцыйна|de|Offizialdelikt (Deutschland)}}{{sfn|Pretzel|2002|с=25}}{{sfn|Bruns|2012|с=26}}. Дадзены параграф служыў не для абароны дзіцяці ад сексуальнага замаху ў сённяшнім разуменні, але для абароны {{нп5|Некранутасць|некранутасці||Virginity}} дзяўчынкі{{sfn|Bruns|2012|с=27}}. Такім чынам, [[Узрост сексуальнай згоды|узрост згоды]] для сексуальных кантактаў з мужчынамі ў дзяўчын складаў 16 гадоў (згодна § 182), а ў юнакоў — 21 год (згодна § 175a){{sfn|Pretzel|2002|с=25}}. Адносна сексуальных кантактаў дарослых жанчын з хлопчыкамі ці дзяўчынкамі старэй 14 гадоў у крымінальным кодэксе зусім не ўтрымвалася ніякіх указанняў{{sfn|Bruns|2012|с=28}}. Сексуальныя кантакты з дзецьмі, якія не дасягнулі 14 гадоў, рэгламентаваліся ў § 176 КК, што не змяняўся з 1876 года<ref group="►" name="StGB176"/>, дзе не ўлічвалася, былі такія кантакты разнаполымі ці аднаполымі. === Далейшыя планы па ўзмацненні жорсткасці заканадаўства === Тым часам, дыскусіі па далейшым узмацненні жорсткасці заканадаўства ў дачыненні гомасексуалаў на гэтым не скончыліся. У распрацоўваны адмысловай камісіяй новы крымінальны кодэкс § 175 павінен быў увайсці як § 215, а § 175a — як § 216{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. Рэйхсміністр [[Ганс Франк]] прапанаваў для выпадкаў § 215 нароўні з турэмным зняволеннем таксама дапускаць і катаргу, а асуджаных па § 216 у выпадку «генетычна абумоўленай гомасексуальнасці» прымусова [[кастрацыя|кастрыраваць]]{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Mengel|2012|с=24}}. [[Рэйхсфюрар СС]] [[Генрых Гімлер]] патрабаваў злачынствы па § 215 таксама караць катаргай{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}. Франк выступаў і за крыміналізацыю аднаполых кантактаў паміж жанчынамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=75}}. Яго падтрымвалі і іншыя юрысты{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=74}}. Аднак, шыранне крымінальнага пераследу на лесбіянак было адпрэчана міністэрствам юстыцыі, якое выказала думку, што ў адрозненне ад гомасексуальных мужчын, якія «цалкам выключаны з рэпрадукцыйнага працэсу», у выпадку жанчын гэта не так, ці, прынамсі, не ў такіх жа маштабах. Апроч таго, паказвалася, што гомасексуальныя жанчыны не так бачны ў адрозненне ад гомасексуальных мужчын, таму небяспека «заражэння грамадства праз прыклад» не настолькі высокая, як у выпадку мужчын. Сярод іншых прычын зваліся цяжкасці ў довадах наяўнасці аднаполых кантактаў сярод жанчын па прычыне цяснейшых сяброўскіх сувязей паміж жанчынамі{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=73}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}. У чарнавым варыянце новага КК, пададзеным 16 кастрычніка 1937 года рэйхсміністрам юстыцыі {{нп5|Франц Гюртнер|Францам Гюртнерам|de|Franz Gürtner}}, многія прапанаваныя змены былі ўлічаны. У прыватнасці, у выпадках «простай распусты» (§ 216) турма замянялася катаргай, а мінімальны тэрмін быў павялічаны з трох до шасці месяцаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=116}}. У той жа час, прапанова павялічыць мінімальны тэрмін кары за «цяжкую распусту» (§ 217) до аднаго года было адхілена{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. Гюртнер абгрунтаваў гэта тым, што, па яго досведзе, выпадкі, калі аднаму партнёру менш 21 года, а іншаму — нешматлікім больш 21 года, сустракаюцца часта. Пры гэтым пры невялікіх «правіннасцях» малодшы партнёр, згодна § 216, быў бы вызвалены ад кары, а старэйшы — быў бы асуджаны на тэрмін не менш за адзін год, што для Гюртнера бачылася несправядлівым{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. З пачаткам вайны распрацоўка новага крымінальнага кодэкса была прыпынена, і праца рэйхсміністэрства юстыцыі перамыкаецца на «затыканне дзірак» для патрэб Рэйха ва ўжо існым крымінальным кодэксе{{sfn|Jellonnek|1990|с=117}}. === Прымяненне антыгомасексуальнага заканадаўства === {| border="0" align="right" cellspacing="0" cellpadding="0" style="background:WhiteSmoke; margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center; font-size:80%;" |+'''Асуджаныя па §§ 175, 175a і 175b {{nobr|(1931—1943)}}'''{{sfn|Grau|2004|с=197|loc=[Цыт. паводле: Kriminalität und Gefährdung der Jugend, с. 89]}} |- !width="45" align="center" | Гады !colspan="2" align="center" | Колькасць асуджаных |- | |width="45" align="center" | '''Усяго''' |width="45" align="center" | '''Падлеткі*''' |- |1931|| 665|| 89 |- |1932|| 801||114 |- |1933|| 853||104 |- |1934|| 948||121 |- |1935||2106||257 |- |1936||5320||481 |- |1937||8271||973 |- |1938||8562||974 |- |1939||7614||689 |- |1940||3773||427 |- |1941||3739||687 |- |1942||2678||665 |- |1943**||2218||500 |- | colspan="3" width="180" style="text-align:center;" |<br>* Непаўналетнія асобы ({{nobr|14-18 гадоў}}).<br>** У 1943 годзе наяўныя дадзеныя толькі за першае паўгоддзе былі памножаны на два.<br>Дадзеныя за 1940—1943 гады не ўлучаюць далучаныя «ўсходнія вобласці» і Аўстрыю.</small> |} Нацысцкае крымінальнае заканадаўства, прынамсі афіцыйна, пераследавала мужчын, перадусім, не за саму [[гомасексуальнасць]] як такую, а за гомасексуальныя кантакты, што з'яўляліся, паводле дзейнага заканадаўства, крымінальным злачынствам{{sfn|Grau|2011|с=36}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=327}}. Пры гэтым захоўвалася бачнасць правасуддзя. Нават у выпадку прызнання мужчынам сваёй гомасексуальнасці, якую ён, аднак, не рэалізоўваў на практыцы, пры тым, што зваротнае не было даказана на судзе, суд змушаны быў выносіць апраўдальны прысуд. Аднак, у гэтым выпадку мужчына ўсё адно падлягаў рэгістрацыі ў якасці «падазронага»{{sfn|Grau|2011|с=36}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=327}}. У той жа час нават без здзяйснення «злачынства» гомасексуалы маглі былі быць дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры, дзе яны праводзілі дні, тыдні ці нават месяцы ў чаканні выніку і суда, а таксама змяшчаліся ў лагеры бестэрмінова пад так званыя «ахоўныя» ці «прафілактычныя» арышты{{пераход|#Канцлагеры|2}}. Варта адзначыць, што, мусібыць, нацысцкая юстыцыя пераследавала не гомасексуальных мужчынаў у сённяшнім разуменні [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасці]] як [[Сексуальная арыентацыя|сексуальнай арыентацыі]], а любых мужчын, якія ўвесь час ці час ад часу ўступалі ў гомасексуальныя кантакты, што хутчэй адпавядае сённяшняму тэрміну [[Мужчыны, якія практыкуюць секс з мужчынамі|МСМ]]{{sfn|Grau|2011|с=5}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Пры гэтым трактоўка «гомасексуальнага кантакту» у нацысцкім заканадаўстве была вельмі шырокай і складалася з не толькі непасрэдна сексуальнага кантакту паміж мужчынамі, як гэта бачна з каментарыяў да крымінальнага параграфа. Каб пазбегнуць арышту, асабліва ў буйных гарадах, як, прыкладам, [[Дзюсельдорф]], гомасексуалы імкнуліся канспіравацца, звяртаючыся да ананімных сексуальных кантактаў, завучы фальшывыя імёны, перакручваючы свой узрост ці асабістую інфармацыю. Шмат хто з іх прытрымліваліся правіла сустракацца з кожным партнёрам не больш за адзін раз, каб зменшыць рызыку{{sfn|Jellonnek|1990|с=281}}. Нават тыя з мужчын, хто вырашаўся на пастаянныя адносіны, унікалі прыводзіць свайго партнёра ў сваё жыллё, каб не выклікаць лішніх падазрэнняў{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. Бачачы арышты многіх сваіх знаёмых, некаторыя гомасексуальныя мужчыны цалкам адмаўляліся ад актыўнага сексуальнага жыцця{{sfn|Jellonnek|1990|с=282}}. [[Файл:Artículo 175 Guerra.jpg|thumb|218px|Лік асуджаных у 1933—1942 гады па § 175 (паўналетнія і падлеткі).]] У выпадках арышту з усімі гомасексуальнымі мужчынамі звярталіся аднолькава, незалежна ад таго, здзяйснялі яны злачынства ці не{{sfn|Grau|2011|с=89}}. Іх кватэры падлягалі ператрусу для пошуку кампраметуючых матэрыялаў — кніг, лістоў, фатаграфій{{sfn|Grau|2011|с=89}}. Арыштаваных маглі дапытваць гадзінамі з мэтай дамагчыся ад іх прызнанняў{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Падчас допытаў затрыманых прымушалі зваць імёны ўсіх сексуальных партнёраў, а таксама ў дэталях апісваць усе здзейсненыя імі сексуальныя практыкі, што дэталёва фіксавалася ў пратаколах допыту{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169-170}}. З мэтай псіхічнага ціску прымяняліся пагрозы кастрацыі і пераводу ў канцэнтрацыйныя лагеры{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Затрыманых часта фатаграфавалі, каб потым выкарыстаць картатэку фатаграфій для апазнання ананімных сексуальных партнёраў іншымі затрыманымі{{sfn|Jellonnek|1990|с=295}}. Узмацненне жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства ў 1935 годзе прывяло да імклівага ўзросту ліку асуджаных. Калі з 1933 па 1935 гады за «ненатуральную распусту» былі асуджаны толькі 3907 мужчын, то з 1936 па 1938 гады лік асуджаных узрос да 22 153 чалавек{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}. Пры гэтым узмоцненая версія закона ўжывалася і «заднім днём» на дзеянні, якія да 1935 года не лічыліся крымінальным злачынствам{{sfn|Zinn|2011|с=80}}. У агульнай складанасці за гады існавання Трэцяга рэйха (1933—1945) за «гомасексуальную распусту» былі асуджаны каля 50 тысяч мужчын{{sfn|Jellonnek|1990|с=328}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=72}}. Найболей пацярпела ад пераследу маладое пакаленне гомасексуалаў, што знаходзілася ва ўзроставай групе 20—30 гадоў і яшчэ не выпрацавала стратэгій бяспечнага пошуку партнёра ва ўмовах пераследу, а таксама з прычыны абумоўленай іх узростам больш высокай палавой актыўнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=330-331}}. Пераследу падлягалі і непаўналетнія. Толькі толькі на падлеткаў 10—18 гадоў у 1937 годзе былі заведзены 5424 справы па вінавачанні ў гомасексуальных кантактах, а ў 1943 годзе штотыдзень заводзілася ў сярэднім каля 23 падобных спраў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=116}}. Асуджэнне па «гомасексуальных параграфах» часцей мацней біла па інтэлігенцыі, чым па рабочым, бо адукаваныя мужчыны пасля асуджэння не маглі больш уладкавацца на кваліфікаваную працу, шмат хто гублялі навуковыя ступені ці, прыкладам, былі звольнены з дзяржаўнай службы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169, 211}}. Тым часам як у працы для нізкакваліфікаваных кадраў нястачы не было{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=169}}. Пры вынясенні прысуду ўлічвалася мноства розных фактараў, што ўплываюць на суровасць кары: колькасць сексуальных партнёраў, дата здзяйснення злачынства (у часы [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]], да путчу Рома ці пасля яго), «ступені цяжару» сексуальных практык (пацалунак, [[мастурбацыя]], аральны ці анальны секс і г. д.), наяўнасць «злачыннага намеру» і інш.{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. Таксама на тэрмін кары магла ўплываць наяўнасць ці адсутнасць каяння падсуднага і яго спрыянне ў расследаванні{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Апроч таго, усе гомасексуальныя мужчыны падзяляліся на «звадыяшаў» і «спакушаных», у выніку чаго іх кара была рознай па строгасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=328}}{{sfn|Кон|2003|с=256}}. Суддзі маглі развязваць пра ўзмацненні жорсткасці ці змякчэнні кары на аснове таго, ці ёсць «схільнасць да гомасексуальных кантактаў» ці ж мела месца «спакушэнне» ці «гвалтаванне шляхам знаходжання падсуднага ў гомасексуальных колах»{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Гэта ўзгаднялася з паноўнай у той час думкай у нямецкай псіхіятрыі пра двух тыпаў гомасексуальнасці — канстытуцыйнай (прыроджанай) і набытай{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=122}}. Таксама мела значэнне, здзяйснялася «злачынства» ўпершыню ці паўторна. За «злачынствы», здзейсненыя ўпершыню, зазвычай, выносіліся невялікія тэрміны кары — некалькі месяцаў турэмнага зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Многія мужчыны асуджаліся неаднаразова, у выніку чаго яны класіфікаваліся як «рэцыдывісты» ці нават «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў|небяспечныя рэцыдывісты]]»{{sfn|Pretzel|2002|с=29}}. Пры паўторных асуджэннях тэрміны значна павялічваліся і складалі ад паўтара да двух ці нават трох гадоў зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=33}}. Вялікая колькасць сексуальных партнёраў для суда таксама з'яўлялася абцяжарвальнай акалічнасцю{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. Апроч таго, тэрміны зняволення часта залежалі ад пэўных суддзяў{{sfn|Jellonnek|1990|с=313}}. Выкарыстанне антыгомасексуальных параграфаў ужывалася і ў палітычных мэтах, асабліва ў дачыненні моладзевых арганізацый, каталіцкай царквы і вайскоўцаў{{sfn|Кон|2003|с=257}}. У 1936—1938 гады ў краіне прайшла чарада масавых «{{нп5|Манастырскія працэсы ў Трэцім рэйху|манастырскіх працэсаў|de|Sittlichkeitsprozesse gegen Ordensangehörige und Priester im Nationalsozialismus}}» супраць [[Каталіцызм|каталіцкіх]] святароў, манахаў і парафіянаў па вінавачанням у гомасексуальных кантактах, у тым ліку з непаўналетнімі{{sfn|Grau|2004|с=172, 177-178}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Адной са сфабрыкаваных спраў было {{нп5|Справа Фрыча — Бломберга|вінавачанне|ru|Дело Фрича — Бломберга}} барона [[Вернер фон Фрыч|Вернера фон Фрыча]], якога ў 1938 годзе прыцягнулі да адказнасці за гомасексуальныя сувязі{{sfn|Кон|2003|с=257}}. Таксама асабліва вылучаліся працаўнікі мастацтва, як нібы найболей схільныя да аднаполых кантактаў. Так, ''[[Das Schwarze Korps]]'' у нумары за 11 сакавіка 1937 года пісаў, што больш за палова ўсіх працаўнікоў мастацтва аддаецца гомасексуальным кантактам, а таксама паказваў на цесную сувязь паміж гомасексуальнасцю і яўрэйствам{{sfn|Jellonnek|1990|с=32}}. == Суправаджальныя меры пераследу == Першыя часы ператрусы і арышты гомасексуалаў здзяйсняліся гестапа і {{нп5|Крымінальная паліцыя ў Германіі|крымінальнай паліцыяй|de|Kriminalpolizei (Deutschland)}} падчас аблаў і налётаў практычна адвольна, у выніку чаго гомасексуальныя мужчыны змяшчаліся ў {{нп5|Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха|канцэнтрацыйныя лагеры|de|Konzentrationslager}}, якія часта выконвалі роля месцаў папярэдняга зняволення{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. Паступова на змену некантраляваных арыштаў прыйшла сістэматычная барацьба, якой стала надавацца форма [[Легітымнасць|легітымнага]] правасуддзя ў выглядзе судовых працэсаў і прысудаў судоў, якім папярэднічалі сістэматычны паліцэйскі ўлік і кантроль{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. {{Якар|Паліцэйскі кантроль}} === Сістэматычны ўлік і кантроль гомасексуальных мужчын === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Распрацоўка спраў па § 175, 175a і 175b {{nobr|(1937—1939)}}''{{sfn|Stümke|1989|с=118}} |- ! Гады ! <small>Апрацавана<br>гестапа</small> ! <small>З іх<br>заведзена<br>крымінальных спраў</small> ! <small>З іх<br>асуджаны</small> |- |1937||32 360||12 760|| 8271 |- |1938||28 882||10 638|| 8562 |- |1939||33 496||10 456|| 7614 |- |Усяго:||94 738||33 854||24 447 |} Для сістэматычнага ўліку і кантролю гомасексуальных мужчын 10 кастрычніка 1936 года сакрэтным указам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] было заснавана {{нп5|Імперскае цэнтральнае бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі||de|Reichszentrale zur Bekämpfung der Homosexualität und der Abtreibung}} пад кіраваннем [[гестапа]].{{sfn|Jellonnek|1990|с=123}}{{sfn|Grau|2004|с=122}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}{{sfn|Grau|2011|с=87}}. Аб'яднанне двух дадзеных «злачынстваў» таксама сведчыць пра тое, што мужчынская гомасексуальнасць разглядалася нацыстамі як фактар, які адмоўна ўплываў на прырост насельніцтва{{sfn|Jellonnek|1990|с=126}}{{sfn|Stümke|1989|с=111}}. [[Файл:Reichszentrale-Erlass-1936.jpg|thumb|170px|left|Указ аб стварэнні Цэнтральнага бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі.]] Паводле гэтай дырэктывы паліцыянтам загадвалася ажыццяўляць пастаянны нагляд за вуліцамі, гасцініцамі, пансіёнамі для выяўлення гомасексуальных мужчын, а таксама ўвесь час праглядаць усе публікаваныя газетныя аб'явы дзеля выяўлення ўтоеных аб'яў і намёкаў. Паліцэйскія таксама павінны былі збіраць дадзеныя на ўсіх мужчын, якія маюць «падазроныя паводзіны», што дазвалялі падазраваць іх у гомасексуальнасці{{sfn|Grau|2011|с=88}}. Уся сабраная інфармацыя старанна рэгістравалася ў картатэках.{{sfn|Grau|2011|с=88}}. Апроч таго, бюро стала цэнтральным органам для каардынацыі дзеянняў па супрацы з медычнымі і даследчымі ўстановамі, што вывучалі прычыны ўзнікнення і магчымасці лячэння гомасексуальнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=126}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Аднак, асноўным заданнем бюро было вядзенне велізарнай картатэкі на ўсіх гомасексуальных мужчын, а таксама мужчын, падазроных у гомасексуальнасці{{sfn|Jellonnek|1990|с=129}}{{sfn|Grau|2004|с=124, 139}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. У картатэках асобна абазначаліся справы мужчын, якія займаліся прастытуцыяй, а таксама гвалтаўнікоў дзяцей і моладзі{{sfn|Jellonnek|1990|с=130}}{{sfn|Grau|2004|с=140}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. Толькі за перыяд 1937—1939 гадоў праз бюро прайшлі каля ста тысяч чалавек, прыкладна супраць траціны з іх было высунута вінавачанне і, нарэшце, кожны чацвёрты са спачатку пастаўленых на ўлік быў асуджаны па параграфам 175, 175a ці 175b{{sfn|Stümke|1989|с=118}}. Паводле апублікаванай справаздачы за 1939 год, у картатэках бюро ўжо да гэтага часу былі сабраны матэрыялы пра 33 тысячы гомасексуальных мужчын, з якіх каля 7800 «звадыяшаў» і 3800 мужчынаў, якія займаліся прастытуцыяй{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. У той жа час, згодна гэтай жа справаздачы, бюро не бачыла патрэбы змяшчэння ў картатэку ўсіх «гомасексуальных дзеянняў»{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. Апроч таго, асобна вялася статыстыка па некаторых адмысловых катэгорыях мужчын: членам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]] і [[вермахт]]а, дзяржаўным службоўцам, рэлігійным дзеячам, былым кіроўным асобам [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспублікі]], а таксама яўрэям{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. Падобная інфармацыя магла быць выкарыстана ў якасці дадатковага абвінаваўчага матэрыялу, а таксама ў прапагандысцкіх мэтах падчас працэсаў супраць рэлігійных дзеячаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=131}}. {{Якар|Канцлагеры}} === Канцэнтрацыйныя лагеры як дадатковыя меры абмежавання волі === [[Файл:Gestapo anti-gay telex.jpg|thumb|210px|Апавяшчэнне пра ўзяцце пад [[ахоўны арышт]] у сувязі з гомасексуальнасцю, «якая не паддаецца выпраўленню».]] Яшчэ 28 лютага 1933 года [[Адольф Гітлер|Гітлер]] выдаў надзвычайны ўказ «{{нп5|Указ рэйхспрэзідэнта пра абарону народа і дзяржавы|Пра абарону народа і дзяржавы|de|Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat}}», што дазваляў дзяржаве абмяжоўваць асноўныя [[Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна|правы і свабоды]] грамадзян{{sfn|Jellonnek|1990|с=121}}{{sfn|Stümke|1989|с=95}}. Згодна гэтаму ўказу дзяржава магла абмяжоўваць свабоду нават без здзяйснення чалавекам пэўных злачынстваў, калі гэта служыла зацікаўленням «абароны дзяржавы»{{sfn|Jellonnek|1990|с=122}}. Магутным інструментам такога абмежавання свабоды сталі так званыя «[[Ахоўны арышт|ахоўныя арышты]]», пры якіх асоба на нявызначаны тэрмін без суда і следства змяшчалася ў [[Канцэнтрацыйныя лагеры Трэцяга рэйха|канцэнтрацыйны лагер]]. Створаны пры [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай рэспубліцы]] інстытут «[[Ахоўны арышт|ахоўных арыштаў]]», пры якіх арыштаваная асоба на тэрмін, які не перавышаў двое сутак, без суда і следства змяшчалася пад арышт у спецыялізаваную ўстанову для абароны самой гэтай асобы ці абароны зацікаўленняў дзяржавы, быў цалкам перакручаны нацысцкім рэжымам{{sfn|Jellonnek|1990|с=134}}. Асоба, прызначана для змяшчэння пад «ахоўны арышт», атрымлівала адпаведнае апавяшчэнне, якое выдавалася гестапа ці крымінальнай паліцыяй, пасля чаго арыштаваны на нявызначаны тэрмін дэпартаваўся ў канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. Кожныя тры месяцы здзяйснялася пераправерка і рабілася заключэнне пра тое, ці ёсць яшчэ небяспека для грамадства, пасля чаго або арышт падаўжаўся яшчэ на тры месяцы, або спыняўся{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. З 25 студзеня 1938 года змяшчэнне ў канцлагер пад «ахоўны арышт» стала выключна [[прэрагатыва]]й гестапа{{sfn|Jellonnek|1990|с=135}}. Да сярэдзіны 1930-х гадоў знаходжанне падазроных у гомасексуальных кантактах мужчын у канцлагерах насіла часовы характар{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. Такія арышты таксама выкарыстоўваліся ў якасці застрашвання і запалохвання для дачы арыштаванымі сведчанняў з прызнаннямі{{sfn|Pretzel|2002|с=27}}. У 1935 годзе многіх арыштаваных гомасексуалаў трымалі ў лагерах да ўступлення ў сілу ўзмоцненай версіі § 175, каб потым можна было пакараць іх за тое, што на момант здзяйснення не з'яўлялася злачынствам, прыкладам, за ўзаемную мастурбацыю{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Актор і спявак {{нп5|Курт фон Руфін||de|Kurt von Ruffin}}, які правёў 9 месяцаў у канцлагеры {{нп5|Ліхтэнбург (канцэнтрацыйны лагер)|Ліхтэнбург|de|KZ Lichtenburg}} з-за абвінавачанняў у гомасексуальнасці, успамінае, як у лагер прывезлі некалькіх трансвестытаў у жаночых адзеннях. Эсэсаўцы здзекаваліся з іх, білі і раздзіралі на іх адзенне, пакуль тыя не засталіся зусім голымі. Аднаго з іх зацягнулі ў лагерны [[Туалет|сарцір]] і акунулі туды галавой, пратрымаўшы так датуль, пакуль ён не задыхнуўся.{{sfn|Zinn|2011|с=72}} | Подпіс = | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Вышыня = | Памер шрыфту = 11px | Фон = #F5F5F5 | Без разрываў = }} Знаходзячыся ў лагерах, гомасексуалы праводзілі ў іх дні і тыдні пад паліцэйскім арыштам ці нават месяцы пад «[[Ахоўны арышт|ахоўным арыштам]]», перш чым іх справа афіцыйна перадавалася юстыцыі{{sfn|Pretzel|2002|с=36}}. Прыкладам, толькі за перыяд з 11 мая па 10 чэрвеня 1935 года ў канцлагеры {{нп5|Калумбія-Хаўс||de|KZ Columbia}} у Берліне з 205 зняволеных, змешчаных там больш тыдня, 88 былі мужчынамі, падазравальнымі ў гомасексуальнасці. Апроч таго, па ўспамінах зняволеных, за тыдзень да паказанага перыяду яшчэ 60 гомасексуалаў былі пераведзены ў канцэнтрацыйны лагер [[Ліхтэнбург (канцэнтрацыйны лагер)|Ліхтэнбург]]{{sfn|Grau|2011|с=60}}. Паводле некаторых дадзеных, у лагеры Ліхтэнбург у 1935 годзе гомасексуальныя мужчыны складалі да 46 % усіх вязняў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=359}}. Сакрэтным указам [[Герман Вільгельм Герынг|Германа Герынга]] ад 13 лістапада 1933 года таксама быў створаны механізм так званых [[Прафілактычны арышт|прафілактычных арыштаў]], мэтай якіх стала неабмежаванае ў часе прэвентыўнае абмежаванне волі асоб, якія ў мінулым здзяйснілі розныя злачынствы, каб пазбегнуць паўторных [[Рэцыдыў злачынстваў|рэцыдываў]] для абароны грамадства{{sfn|Jellonnek|1990|с=135-136}}{{sfn|Pretzel|2002|с=36}}. Рашэнне пра прафілактычны арышт прымалася [[Крымінальная паліцыя ў Германіі|крымінальнай паліцыяй]] і не падлягала судоваму абскарджанню. Арыштаваныя маглі толькі падаць унутраную скаргу кіраўніцтву паліцыі, аднак гэта, з прычыны практычна поўнай незалежнасці крымінальнай паліцыі ад судовай сістэмы, не мела рэальных шанцаў на поспех{{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}. Спачатку з 1933 года пад прафілактычны арышт змяшчаліся асобы, больш за адзін раз асуджаныя за аднатыпныя злачынствы{{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}. У адносінах да гомасексуальных мужчын такія арышты спачатку прымяняліся толькі ў тых выпадках, калі мелі месца асуджанасці за сексуальныя кантакты з дзецьмі (§ 176<ref group="►" name="StGB176"/>) ці з падапечнымі (§ 174<ref group="►" name="StGB174"/>){{sfn|Jellonnek|1990|с=136}}{{sfn|Pretzel|2002|с=30}}. З 10 лютага 1934 года пад прафілактычны арышт сталі змяшчацца ўсе паўналетнія мужчыны, асуджаныя за сексуальныя кантакты з падлеткамі 14—16 гадоў (§ 175а), а таксама калі ў дачыненні асуджаных па антыгомасексуальных параграфах таксама мела месца і асуджэнне за [[эксгібіцыянізм]] (§ 183<ref group="►" name="StGB183"/>){{sfn|Jellonnek|1990|с=137}}. Пасля года арышту прымалася рашэнне пра яго падаўжэнне ці спыненне{{sfn|Jellonnek|1990|с=138}}. У снежні 1937 года рушыла ўслед чарговае ўзмацненне жорсткасці «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў|Закона супраць небяспечных рэцыдывістаў]]», паводле якога ў дачыненні асоб, што неаднаразова здзяйснялі злачынствы, прымяняліся стражэйшыя меры. Такія злачынцы аб'яўляліся «небяспечнымі рэцыдывістамі» і маглі на нявызначаны тэрмін таксама змяшчацца ў канцэнтрацыйны лагер пад прафілактычны арышт{{sfn|Grau|2004|с=172, 183-188}}. {{якар|Указ ад 12 ліпеня 1940 года}} Указ [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнага ўпраўлення імперскай бяспекі]] для крымінальнай паліцыі і гестапа ад 12 ліпеня 1940 года агадваў змяшчэнне пад прафілактычны арышт усіх вызваленых з турмы мужчын, якія мелі больш аднаго сексуальнага партнёра{{sfn|Jellonnek|1990|с=139, 153, 329}}{{sfn|Grau|2004|с=140, 306, 311}}{{sfn|Stümke|1989|с=118, 120}}. Пасля гэтага ўказа лік гомасексуальных мужчын, змешчаных у канцэнтрацыйныя лагеры пад прафілактычныя арышты, значна ўзрос. Калі пад канец 1933 года гэтай меры кары падвяргаліся, галоўным чынам, асуджаныя за гвалтаванне дзяцей (§ 176 ч. 3<ref group="►" name="StGB176"/>), а ў 1937 годзе кола гэтых асоб папоўнілі ўсе мужчыны, якія асуджаныя за гомасексуальныя кантакты больш за тры разы і адседзелі за гэта ў агульнай складанасці больш за шэсць месяцаў, то з 1940 года ў канцлагеры сталі скіроўваць усіх вызваленых з турмы гомасексуалаў, якія мелі больш аднаго партнёра{{sfn|Jellonnek|1990|с=139}}. Да таго часу дэпартацыя ў канцэнтрацыйны лагер ужо практычна азначала «квіток у адзін канец»{{sfn|Jellonnek|1990|с=329}}. === Кастрацыя як метад лячэння і кары === [[Файл:Reichsgesetzblatt 25 Juli 1933.jpg|thumb|220px|Закон «[[Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі]]», апублікаваны ў ''Reichstagesblatt'' ад 25.07.1933.]] На думку многіх гісторыкаў і правазнаўцаў, імклівае ўзмацненне жорсткасці «антыгомасексуальнага параграфа» ў нацысцкай Германіі і наступныя імкненні да правядзення [[кастрацыя|кастрацыі]] над усімі асуджанымі злучана з нацысцкай ідэалогіяй [[Расавая гігіена|расавай гігіены| і спробамі абароны «[[Арыйцы (нацыянал-сацыялізм)|арыйскай расы]]» ад «заразнага дэгенеруючага ўплыву гомасексуалізму»{{sfn|Grau|2004|с=44-45}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}. Упершыню выкарыстанне прымусовай кастрацыі для псіхічна хворых мужчын як «метаду захавання чысціні {{нп5|генафонд|генафонда|ru|Генофонд}}» было ўзаконена законам «{{нп5|Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|de|Gesetz zur Verhütung erbkranken Nachwuchses}}» ад 14 ліпеня 1933 года{{sfn|Jellonnek|1990|с=140}}. Прыняты 24 лістапада 1933 года «[[Закон супраць небяспечных рэцыдывістаў]]» дапаўняў крымінальны кодэкс новым § 42k, які дазваляў праводзіць [[кастрацыя|кастрацыю]] злачынцаў, якія здзейснілі цяжкія сексуальныя злачынствы (§ 176<ref group="►" name="StGB176"/>, 177<ref group="►" name="StGB177"/>, 178<ref group="►" name="StGB178"/>, 183<ref group="►" name="StGB183"/>), а таксама якія нанеслі ахвяры фізічныя пакалечанні (§ 223—226). У прыватнасці, кастрацыя магла прымяняцца пры згвалтаванні, сексуальных кантактах з дзецьмі ці здзяйсненні распусных дзеянняў у публічных месцах{{sfn|Jellonnek|1990|с=141}}{{sfn|Grau|2004|с=305}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}. У агульнай складанасці ў адпаведнасці з § 42k крымінальнага кодэкса былі кастрыраваны каля 2800 мужчын{{sfn|Jellonnek|1990|с=150}}. Указам ад 26 чэрвеня 1935 года былі прыняты змены і дадаткі да закона «[[Закон пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі|Пра прадухіленне нараджэння нашчадкаў са спадчыннымі захворваннямі]]», згодна якога дазвалялася кастрацыя «па ўласнаму жаданню» і для гомасексуальных мужчын, або ўжо асуджаных па § 175 і 175a, або ўжо якія адседзелі, калі ў іх дачыненні ёсць небяспека здзяйснення злачынства па § 175—178, 183, 223—226{{sfn|Jellonnek|1990|с=150}}{{sfn|Grau|2004|с=306}}{{sfn|Mengel|2012|с=25}}{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Адмысловы ўказ ад 23 студзеня 1936 года асабліва падкрэсліў добраахвотны характар кастрацыі і забараніў любы ціск на асуджаных{{sfn|Grau|2004|с=306, 310}}. 23 верасня 1940 года галоўнае ўпраўленне крымінальнай паліцыі выпусціла ўказ, паводле якога асуджаныя, якія трапляюць пад дзеянне ўказа ад 12 ліпеня 1940 года{{пераход|#Указ ад 12 ліпеня 1940 года|2}}, могуць унікнуць дэпартацыі ў канцэнтрацыйны лагер для [[Прафілактычны арышт|прафілактычнага арышту]] ў выпадку іх добраахвотнай кастрацыі і медычнага канстатавання факта пра згасанне ў іх палавых інстынктаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=153}}{{sfn|Grau|2004|с=306, 312}}. Аб агульнай колькасці гомасексуальных мужчын, якія пагадзіліся на працэдуру кастрацыі, невядома{{sfn|Jellonnek|1990|с=157}}{{sfn|Grau|2004|с=306}}. Аб ступені добраахвотнасці кастрацыі можна, у прыватнасці, казаць па вынікам праведзенага ў 1963 годзе даследавання 89 кастрыраваных у часы Трэцяга рэйха мужчын, з якіх 19 былі асуджаны за гомасексуальныя кантакты, прытым дзесяць з іх — па § 175, адзін — па § 175a, шэсць — па § 175 і 175a і двое — па § 175, 175a і 176 ч. 3. (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў)<ref group="►" name="StGB176"/>{{sfn|Jellonnek|1990|с=152}}. Прынамсі сем з гэтых 19 мужчын сцвярджалі, што кастрацыя была зроблена супраць іх волі{{sfn|Jellonnek|1990|с=152}}. Шмат каму з іх, прыкладам, пагражалі дэпартацыяй у канцэнтрацыйны лагер у выпадку адмовы{{sfn|Jellonnek|1990|с=153}}. З гэтых 19 кастрацый 16 былі зроблены пасля 1940 года. Разам з тым, існуюць дадзеныя пра цвёрды медычны кантроль асоб, што пагадзіліся на добрахвотную кастрацыю, якія павінны былі праз пэўныя прамежкі часу (4 тыдні, 1 год, 3 гады, 5 гадоў) прайсці паўторныя медычныя абследаванні{{sfn|Grau|2004|с=308, 312-315}}. Указам ад 2 студзеня 1942 года ўсе такія асобы падпадалі таксама пад сталы паліцэйскі кантроль і назіранне і ў выпадку ўзнікнення «небяспекі» для грамадства, асабліва для моладзі, маглі быць без суда і следства арыштаваны і, нягледзячы на кастрацыю, зноў павернуты ў канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Grau|2004|с=309, 315-318}}. З 1942 года паміж юрыстамі і лекаркамі ўзмацніліся дыскусіі пра патрэбу масавай прымусовай кастрацыі ўсіх асуджаных па § 175 і 175а{{sfn|Grau|2004|с=309}}. Сакрэтным указам [[СС]] ад 14 лістапада 1942 года кіраўнікам канцэнтрацыйных лагераў дазвалялася паводле свайго меркавання ў «асабліва цяжкіх выпадках» праводзіць аперацыі стэрылізацыі зняволеных, што фактычна легалізавала прымусовую кастрацыю гомасексуальных зняволеных па жаданні кіраўніцтва лагера{{sfn|Grau|2004|с=310, 323}}. З 1 студзеня 1945 года планаваліся ўвядзенне закона, што агадваў прымусовую кастрацыю ўсіх гомасексуальных мужчын. З-за перамог войскаў [[Антыгітлераўская кааліцыя|антыгітлераўскай кааліцыі]] законапраект гэтак і не быў ажыццёўлены{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. == Прыклады і статыстыка == [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-05769, Otto Peltzer.jpg|thumb|160px|{{нп5|Ота Пельтцэр||de|Otto Peltzer}} — шматразовы чэмпіён Германіі па лёгкай атлетыцы, удзельнік Алімпійскіх гульняў 1928 і 1932 гадоў; двойчы асуджаны па § 175.]] [[Файл:Bruno Balz.jpg|thumb|160px|{{нп5|Бруна Бальц||de|Bruno Balz}} — вядомы паэт-спявак; двойчы асуджаны па § 175.]] [[Файл:40vc australia 19371.jpg|thumb|160px|{{нп5|Готфрыд фон Крам||ru|Крамм, Готфрид фон}} — тытулаваны тэнісіст, шматразовы пераможца [[Турніры Вялікага шлема|турніраў Вялікага шлема]]; асуджаны па § 175.]] [[Файл:Fotothek df pk 0000024 a 011 Szenenbilder "Urfaust" mit Otto Eduard Hasse als Mephisto.jpg|thumb|160px|{{нп5|Ота Эдуард Хасэ|Ота Хасэ|de|O. E. Hasse}} — акцёр і рэжысёр, двойчы асуджаны па § 175.]] Статыстычныя дадзеныя, атрыманыя з архіваў, дазваляюць зірнуць на сітуацыю, у якой жылі гомасексуальныя мужчыны ў Германіі ў часы Трэцяга рэйха. Еланек у сваёй манаграфіі параўноўвае дадзеныя пра пераслед гомасексуалаў у сельскай правінцыі (на прыкладзе {{нп5|Пфальц (рэгіён)|Пфальца|de|Pfalz (Region)}}), невялікім горадзе (на прыкладзе [[Вюрцбург]]а) і метраполіі (на прыкладзе [[Дзюсельдорф]]а). === Узроставы і сямейны склад падазроных === Даследаваныя ім справы падазроных у гомасексуальных сувязях на 17 мая 1935 года пфальцаў, паказваюць, што каля 21 % мужчын да моманту занясення ў картатэку былі не старэй 18 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=186}}. Сярод спраў, што разглядаліся ў [[Вюрцбург]]у, выяўляецца той жа феномен — больш за чвэрць «падазроных» складалі мужчыны маладзей 20 гадоў{{sfn|Jellonnek|1990|с=229}}. Высокі адсотак маладых мужчын да 30 гадоў тлумачыцца, напэўна, больш інтэнсіўным палавым жыццём моладзі, а таксама менш развітымі ўменнямі канспірацыі ў параўнанні з больш старэйшымі пакаленнямі, што прайшлі свой [[камінг-аўт]] у параўнальна спакойныя часы і выпрацавалі свае стратэгіі пошуку партнёраў{{sfn|Jellonnek|1990|с=186, 230}}. Як паказваюць дадзеныя пра падазроных з [[Адміністрацыйная акруга Дзюсельдорф|акруга Дзюсельдорф]], мясцовае гестапа звяртала значна менш увагі на падлеткавыя гомасексуальныя кантакты, чым іх калегі з драбнейшых гарадоў, што лёгка тлумачыцца значна большай колькасцю насельніцтва. Зазвычай, дзеці і падлеткі траплялі ў поле зроку гестапа ў сувязі з аднаполымі кантактамі, калі яны займаліся прастытуцыяй{{sfn|Jellonnek|1990|с=304}}. Апроч таго, у адрозненне ад Пфальца і Вюрцбурга, у статыстыцы па Дзюсельдорфе назіраецца больш высокая сексуальная актыўнасць і сярод старэйшых пакаленняў, што тлумачыцца ў тым ліку наяўнасцю мужчынскай прастытуцыі{{sfn|Jellonnek|1990|с=304}}. Дадзеныя пра сямейнае падажэнне падазроных выяўляюць наступную долю жанатых: 81 % — у Пфальцы, 82 % — у Вюрцбургу і амаль 85 % — у Дзюсельдорфе{{sfn|Jellonnek|1990|с=306}}. У той жа час, сярэдняя доля халастых мужчын па [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]] на той час складала 46 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=306}}. Апроч таго, у адрозненне ад вывучаных Еланекам спраў з Пфальца і Вюрцбурга, дзе не было аніякіх згадванняў пра трансвестытаў, справы з Дзюсельдорфа выяўляюць прынамсі чатыры задакументаваныя выпадкі затрыманні гомасексуальных мужчын, якія шукалі кантакты, перапрануўшыся ў дамскія сукенкі{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Апроч таго, адносна высокім з'яўляецца лік выпадкаў, калі гестапа пры ператрусах кватэр знаходзіла ў мужчын дамскія ўпрыгожанні ці касметыку{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Цікавым таксама з'яўляецца адсотак «паспяховых» расследаванняў гестапа ў паказаных рэгіёнах. Так, перадачай справы ў суд ці дэпартацыяй у канцэнтрацыйны лагер пад «[[ахоўны арышт]]» сканчаліся 60 % спраў у Пфальцы, 40 % — у Вюрцбургу і 80 % у Дзюсельдорфе{{sfn|Jellonnek|1990|с=308}}. === Склад злачынства і тэрміны асуджэння === Займальнымі апынаюцца таксама і дадзеныя пра пэўных [[Склад злачынства|складах злачынства]] абвінавачваных — іх сексуальных дзеяннях. Дадзеныя пра наяўныя 76 спраў, разгледжаных судом [[Шпаер]]а ў Пфальцы, паказваюць, што 10,5 % з іх былі заведзены за пошук сексуальнага партнёра, 50 % — за супольную ці ўзаемную мастурбацыю, 17,1 % — за аральны ці «міжсцёгнавы» секс і толькі 22,4 % — за анальны секс{{sfn|Jellonnek|1990|с=205}}. Дадзеныя пра наяўныя справы з Вюрцбурга даюць наступныя «злачынныя дзеі»: пошук партнёра — 18,94 %, супольная ці ўзаемная мастурбацыя — 39,39 %, аральны ці «міжсцёгнавы» секс — 15,91 %, анальны секс — 25,76 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=242}}. Дадзеныя з Дзюсельдорфа таксама істотна не адрозніваюцца: пошук партнёра — 15,82 %, супольная ці ўзаемная мастурбацыя — 52,54 %, аральны ці «міжсцёгнавы» секс — 15,82 % і анальны кантакт — таксама 15,82 %{{sfn|Jellonnek|1990|с=305}}. Каля 67 % усіх судовых выракаў, вынесеных судом [[Шпаер]]а ў Пфальцы за аднаполыя кантакты паміж мужчынамі, склалі прысуды па § 175, 7 % — прысуды па § 175а і 11 % — па § 176 ч. 3 (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў) і § 174 (сексуальныя кантакты з даручанымі падапечнымі маладзей 21 года); у астатніх 15 % спраў дадзеных не{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Суды Вюрцбурга вынеслі па аднаполых кантактах паміж мужчынамі ў 68 % выпадкаў прысуды па § 175, у 3 % — па § 175a, у 8 % — па § 174 і 176 ч. 3; у астатніх 21 % выпадкаў параграф не паказаны{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. У суднах Дзюсельдорфа былі вынесены 64,58 % прысудаў па § 175, 16,67 % — па § 175а, 4,86 % — па § 176 ч. 3; у 13,89 % выпадкаў параграф не паказаны{{sfn|Jellonnek|1990|с=311}}. Адметнай рысай дзюсельдорфскіх прысудаў па § 175a з'яўляецца тое, што дзве трэціх гэтых спраў былі злучаны з прастытуцыяй, чаго не назіралася ў Вюрфбургу і Пфальцы{{sfn|Jellonnek|1990|с=314}}. У Пфальцы ж некаторым абвінавачаным фактычна штучна абавязвалася заняцце прастытуцыяй толькі за тое, што іх сексуальны партнёр, прыкладам, частаваў іх півам і дарагімі цыгарэтамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=205}}. Сярэдні тэрмін асуджэння, прызначаны [[шпаер]]скім судом па § 175, складаў паўгода, а ў выпадках § 175a ч. 3 (гвалтаванне моладзі) — два гады{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. Прытым у большасці гэтых выпадкаў розніца ва ўзросце паміж партнёрамі была невялікая. Прыкладам, «гвалтаваннем» моладзі лічыўся сексуальны кантакт 24-гадовага з 19-гадовым (маладзей 21 года!) «падлеткам»{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. Вюрцбургскі суд адрозніваўся больш драконаўскімі прысудамі па § 175. Так, сярэдні тэрмін за добраахвотныя кантакты паміж паўналетнімі мужчынамі склаў 21 месяц{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. Дзюсельдорфскія суддзі па § 175 давалі ў сярэднім каля 8 месяцаў зняволення{{sfn|Jellonnek|1990|с=311}}. Па справах па § 175a выракі вюрцбургскіх і дзюсельдорфскіх суддзяў, у сярэднім, не адрозніваліся ад шпайерскіх{{sfn|Jellonnek|1990|с=314}}. За дванаццаць гадоў Трэцяга рэйха (1933—1945) у [[Берлін]]пе, па дадзеных Прэтцеля, на ўлік гестапа і крыпа ў падозранні ў гомасексуальнасці былі пастаўлены больш 17 тысяч мужчын. У больш чым 12 тысяч выпадкаў была заведзена крымінальная справа. І, нарэшце, асуджаны па «гомасексуальных параграфах» былі больш за 8 тысяч мужчын{{sfn|Pretzel|2002|с=23}}. З іх толькі па параграфах 175 і 175a — каля 5 тысяч. Апроч таго, яшчэ тры тысячы чалавек былі асуджаны па § 174 (сексуальныя кантакты з даручанымі падапечнымі маладзей 21 года), 176 ч. 3 (гвалтаванне дзяцей да 14 гадоў), 183 (публічныя сексуальныя дзеянні), 185 (абраза), а таксама па параграфе 175 у старой данацысцкай рэдакцыі{{sfn|Pretzel|2002|с=29}}. === Канкрэтныя прыклады === Тэрміны зняволення былі цалкам непрадказальнымі і, часцяком, залежалі ад пэўных суддзяў{{sfn|Jellonnek|1990|с=313}}. Колькасць «злачынстваў» павялічвала тэрміны кары нават у тым выпадку, калі ўсе яны былі здзейснены з адным і тым жа партнёрам. Так, прыкладам, адзін 24-гадовы інжынер з Пфальца быў прысуджаны судом [[Шпаер]]а да 7 месяцаў турмы за 15 даказаных выпадкаў супольнай мастурбацыі разам са сваім пастаянным партнёрам{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Суд [[Дуйсбург]]а прысудзіў да 12 месяцаў турмы аднаполую пару, якая яшчэ з часоў [[Веймарская рэспубліка|Веймара]] адкрыта жыла, па выразе суда, «як муж і жонка», а потым таксама працягвала таемна бачыцца{{sfn|Jellonnek|1990|с=312}}. Мужчын, якія вялі [[праміскуітэт]]ны лад жыцця, чакалі значна больш сур'ёзныя тэрміны. Прыкладам, у 1937 годзе ў [[Аўгсбург]]у за дзеянні, што траплялі пад § 175, здзейсненыя з 24 рознымі партнёрамі, было прызначана суровая кара ў выглядзе пазбаўлення волі на 4 гады, нягледзячы на супрацу падсуднага і добраахвотныя прызнанні ў зробленым{{sfn|Zinn|2011|с=134}}. У іншым выпадку адзін прадаўнік кнігарні, у дачыненні якой суду атрымалася давесці наяўнасць 19 кантактаў з рознымі мужчынамі, быў кваліфікаваны як «небяспечны рэцыдывіст» і ў кастрычніку 1941 года асуджаны на 4 гады катаргі, а пасля адбывання тэрміну зняволення неадкладна скіраваны ў канцэнтрацыйны лагер Эмсланд пад «[[ахоўны арышт]]» на нявызначаны тэрмін, дзе і памёр 8 лютага 1945 года{{sfn|Jellonnek|1990|с=210}}. [[Вюрцбург]]скія суддзі не баяліся даваць больш жорсткія прысуды. Так, адзін 39-гадовы мужчына быў прысуджаны да 5-ці гадоў турмы за сексуальныя кантакты з сямю маладымі (але старэй 21 года) мужчынамі{{sfn|Jellonnek|1990|с=253}}. У іншым выпадку ў 1943 годзе адзін 54-гадовы мужчына быў асуджаны на 1 год і тры месяцы па § 175 за тое, што паспрабаваў «гомасексуальна» абняць свайго выпадковага суразмоўцу, 33-гадовага салдата, з якім ён уначы ішоў праз лес, прыняўшы яго, паводле выраку суда, за магчымага сексуальнага партнёра, у выніку чаго салдат, вырваўшыся, уцёк і выклікаў падмогу{{sfn|Jellonnek|1990|с=253-254}}. Непаўналетнія мужчыны (да 21 года), асабліва тыя, хто меў кантакты з мужчынамі старэй 21 года, маглі меркаваць на ласку як «ахвяры гвалтавання». Прыкладам, адзін 16-гадовы падлетак з Вюрцбурга, які пайшоў з дома і бег са сваім 38-гадовым сябрам у Франкфурт пасля арышту быў зусім вызвалены{{sfn|Jellonnek|1990|с=251}}. У іншым выпадку суд у Пфальцы вырашыў адмовіцца ад кары 20-гадовага салдата вермахта, што прызнаўся ў двух выпадках супольнай мастурбацыі з іншым мужчынам у стане алкагольнага ап'янення{{sfn|Jellonnek|1990|с=209}}. Падлеткі, якія мелі кантакты паміж сабой, атрымлівалі таксама кару, аднак, і яны былі невялікія. Так, адзін 17-гадовы [[гітлерюгенд]]авец з Вюрцбурга, які з 12-гадовага ўзросту неаднаразова ананаваў з іншымі падлеткамі, у верасні 1935 года быў прызнаны гестапа «гвалтаўніком гітлерюгендаўцаў», аднак суд прызначыў яму кару ў форме аднаго месяца турмы ўмоўна{{sfn|Jellonnek|1990|с=251}}. У той жа час самі «гвалтаўнікі моладзі» атрымлівалі вялікія тэрміны. У тым жа Вюрцбургу адзін 49-гадовы каталіцкі святар быў асуджаны на паўгода толькі за тое, што пры гутарцы з 19-гадовым кавалём пагладзіў яго па калене і падарыў яму падарунак{{sfn|Jellonnek|1990|с=244}}. Пазней у 1940 годзе яго ж засудзілі на два гады за тое, што ён двойчы «мацаў за член» аднаго польскага рабочага і «тарашчыўся на плаўкі» аднаму 18-гадоваму падлетку{{sfn|Jellonnek|1990|с=244}}. Суд заявіў, што ў падсуднага даказана «паталагічная схільнасць» глядзець на мужчынскія полавыя органы. Пасля адбывання тэрміну ў верасні 1942 года святар як «небяспечны злачынец» быў змешчаны пад «прафілактычны арышт» у канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Нацвейлер-Штрутгоф|Нацвейлер|de|KZ Natzweiler-Struthof}}, а праз месяц быў пераведзены ў {{нп5|Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау|ru|Дахау (концентрационный лагерь)}}, дзе і знаходзіўся до канца вайны{{sfn|Jellonnek|1990|с=245}}. == Чышчанні ў шэрагах партыі і вермахце == З 1940 года ўзмацняецца «чышчанне» шэрагаў [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], [[СС]], [[вермахт]]а і паліцыі, у сувязі з чым узмацняюцца рэпрэсіўныя меры ў адносінах да гомасексуальных праяў, закліканыя захаваць «чысціню» шэрагаў партыі і яе асноўных падраздзяленняў.{{sfn|Grau|2011|с=35}} === Барацьба за «захаванне чысціні» членаў партыі === {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак унізе = | Утрыманне = ''Член СС ці паліцыі, што здзяйсніў распусту з мужчынам ці які дазволіў яму здзейсніць распусту над сабой, караецца пакараннем смерцю.'' | Подпіс = З указа [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/pdf/deu/German17.pdf «Пра захаванне чысціні ў СС і паліцыі»] ад 15 лістапада 1941 года. | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Вышыня = | Памер шрыфту = 12px | Фон = #F5F5F5 }} [[Адольф Гітлер]] патрабаваў асабліва жорстка караць членаў партыі і яе асноўных падраздзяленняў за гомасексуальныя кантакты{{sfn|Grau|2004|с=242}}. У сваім указе «Пра захаванне чысціні ў СС і паліцыі» ад 15 лістапада 1941 года ён узмацніў кару па [[Параграф 175|§ 175 і 175a]] для членаў [[СС]] і паліцыі. Так, паводле ўказа, злачынства па гэтых параграфах каралася пакараннем смерцю{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Stümke|1989|с=121}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=30}}. У «менш цяжкіх выпадках» мінімальны тэрмін арышту быў павялічаны до 6 месяцаў{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Stümke|1989|с=121}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=31}}. Асобы, якія не дасягнулі 21 года да моманту здзяйснення злачынства і «спакушаныя» да злачынства, у асабліва лёгкіх выпадках маглі быць вызвалены ад кары{{sfn|Grau|2004|с=244}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=31}}. Асаблівую заклапочанасць [[рэйхсюгендфюрар]]а выклікала «шыранне» гомасексуальных кантактаў сярод моладзі. Лік асуджаных па § 175 падлеткаў 14—18 гадоў быў досыць вялікім. У 1933—1939 гадах падлеткі складалі каля 12 % усіх асуджаных за гомасексуальныя кантакты, у 1941 годзе доля падлеткаў узрасла да 16 %, а да 1942 года — да 24 %. Кіраўніцтва [[гітлерюгенд]]а бачыла, што з пачаткам вайны стала расці доля падлеткаў, асуджаных па § 175{{sfn|Grau|2004|с=276}}. Для прадухілення шырання гэтай з'явы кіраўніцтва гітлерюгенда пастрожыла кантроль і нагляд за моладдзю. Пры наймалейшым падазрэнні да гомасексуальных схільнасцей падлеткаў адхілялі з кіроўных пасад у моладзевых арганізацыях{{sfn|Grau|2004|с=277-278}}. Кіраўніцтва гітлерюгенда вяло таксама сваю картатэку (апроч агульнай картатэкі, якая вялася Цэнтральным імперскім бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі), у якую ўносіла наймалейшыя падазроныя выпадкі, злучаныя з падлеткамі{{sfn|Grau|2004|с=278}}. === Барацьба з «распустай» у вермахце === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Асуджаныя вермахта па § 175, 175a {{nobr|(1939—1944)}}''{{sfn|Grau|2004|с=210}} |- ! Гады ! <small>Колькасць<br>асуджаных</small> ! <small>У тым ліку<br>афіцэры</small> |- |1939*|| 273|| 6 |- |1940||1134||36 |- |1941||1700||50 |- |1942||1578||63 |- |1943||1473||няма дадзеных |- |1944**||830||няма дадзеных |- | colspan="3" width="180" style="text-align:center;" |<small>* З 1 верасня.<br>** Па 31 ліпеня.</small> |} У 1935 годзе ў Германіі зноў была ўведзена ўсеагульная воінская павіннасць для мужчын 18—45 гадоў, а для афіцэраў і [[унтэр-афіцэр]]аў — да 60 гадоў. Колькасць [[вермахт]]а складала ўжо ў жніўні 1939 года больш за 2,6 мільёнаў чалавек{{sfn|Grau|2004|с=209}}. У пачатку вайны ў 1939 годзе ў адносінах да салдатаў і афіцэраў, якія вінавацілія ў «ненатуральнай распусце», прымяняліся тыя ж самыя наказы, што і да грамадзянскіх асоб{{sfn|Herrn|1999|с=34}}. Асуджаныя па антыгомасексуальных параграфах мужчыны, як і іншыя крымінальна асуджаныя мужчыны, гублялі грамадзянскія правы, у тым ліку і права на вайсковую службу ({{lang-de|Wehrwürdigkeit}}) і пасля адбывання турэмнага зняволення, зазвычай, скіроўваліся ў канцэнтрацыйныя лагеры. Аднак мужчыны прызыўнога ўзросту, прызнаныя «здольнымі да акрыяння» маглі скіроўвацца ў адмысловыя штрафныя ці выпраўленчыя воінскія падраздзяленні{{sfn|Grau|2011|с=42-43}}. Павелічэнне ліку прызыўнікоў спрыяла павелічэнню ліку злачынстваў, кваліфікаваных па [[Параграф 175|§ 175 і 175a]]. Так у 1940 годзе па гэтых параграфах былі асуджаны 1134 салдаты вермахта, а ў 1941 — ужо 1700{{sfn|Grau|2004|с=209-210}}. У адпаведнасці з указам [[Герман Вільгельм Герынг|Герынга]] ад 17 студзеня 1942 года «[[:de:s:Zur Behandlung von Unzuchtsfällen zwischen Männern|Пра дзеянні ў дачыненні выпадкаў распусты паміж мужчынамі]]», усіх салдат вермахта, асуджаных па параграфах 175 і 175a, умоўна дзялілі на дзве групы: 1) мужчыны, якія маюць «невылечную прыроджаную схільнасць» і 2) «сексуальна здаровыя», але «спакушаныя» ці «якія заблыталіся з прычыны працяглага палавога ўстрымання» мужчыны. Асуджаныя першай групы, а таксама ўсе асуджаныя, якім інкрымінавалася выкарыстанне службовага становішча для скланення падначаленых да гомасексуальнага кантакту, пасля адбывання кары скіроўваліся ў канцэнтрацыйныя лагеры. Асуджаныя другой групы пасля вызвалення вярталіся ў вермахт. Аднак, яны не маглі больш займаць кіроўныя пасады ў войску{{sfn|Grau|2004|с=210-211, 214-216}}{{sfn|Herrn|1999|с=35}}. Адмысловай [[Дырэктыва (акт кіравання)|дырэктывай]] [[Вярхоўнае камандаванне вермахта|вярхоўнага каманднага вермахта]] [[Вільгельм Кейтэль|Вільгельма Кейтэля]] ад 19 мая 1943 года былі ўведзены дадатковыя вымогі да расследаванні спраў пра «распусту паміж мужчынамі» ў вермахце{{sfn|Grau|2004|с=212}}{{sfn|Stümke|1989|с=120}}. Згодна дырэктыве, усе асобы, якія вінаваціліся ў здзяйсненні злачынстваў у адпаведнасці з параграфамі 175 і 175a, падзяляліся ўжо на тры групы{{sfn|Grau|2004|с=212, 224-227}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=36}}: {| |- | {{пачатак цытаты}} # Асобы, што мелі прыроджаную схільнасць ці з набытай схільнасцю да гомасексуальных кантактаў, якая яўна не паддаецца карэкцыі. # Асобы, якія памыліліся толькі адзін раз, асабліва ў выпадку спакушэння. # Асобы, у дачыненні якіх ёсць сумнеў у наяўнасці ў іх гомасексуальных схільнасцей. {{oq|de| # Täter, die sich aus Veranlagung oder aus einem erworbenen, offenbar unverbesserlichen Trieb vergangen haben; # Täter, die nur einmal abgeirrt sind, insbesondere dann, wenn sie verführt wurden; # Täter, bei denen der Hang zweifelhaft ist. }} Асуджаныя першай групы неадкладна адхіляліся ад службы. У «асабліва цяжкіх выпадках» кара павялічвалася аж да смяротнага пакарання на аснове § 5 «{{нп5|Крымінальна-прававое рэгуляванне ваеннага часу|Крымінальна-прававога рэгулявання ваеннага часу|de|Kriegssonderstrafrechtsverordnung}}» («Падрыў абараназдольнасці»).{{sfn|Grau|2004|с=225}}{{sfn|Stümke|1989|с=120-121}}. Асуджаныя другой групы маглі быць павернуты на службу пасля адбывання кары з выпрабавальным тэрмінам. Дырэктыва асабліва падкрэслівае, што скланенне падначаленых да аднаполых кантактаў варта расцэньваць як «цяжкую распусту». Таксама ў дырэктыве ўтрымліваецца ўказанне на тое, што знаходжанне абвінавачанага на момант здзяйснення распусты ў стане алкагольнага ап'янення не з'яўляецца {{нп5|Акалічнасці, што змякчаюць крымінальную кару|змякчальнай акалічнасцю|ru|Обстоятельства, смягчающие уголовное наказание}}{{sfn|Grau|2004|с=226}}. Асобы трэцяй групы, у дачыненні якіх быў сумнеў у наяўнасці ў іх гомасексуальных схільнасцяў, скіроўваліся ў штрафныя палявыя лагеры вермахта для выпрабавальнага тэрміну пад цвёрдае назіранне і кантроль, а ў выпадку іх баявой непрыдатнасці — адпускаліся з арміі і перадаваліся грамадзянскай судовай адміністрацыі для далейшай кары. Пры паўторных інцыдэнтах у штрафных лагерах прымяняліся ўказанні як для асуджаных першай групы{{sfn|Grau|2004|с=226}}. Дадзеная дырэктыва мела таксама {{нп5|Зваротная сіла закона|зваротную сілу||Ex post facto law}}. Такім чынам, салдаты, якія асуджаныя раней і вярнуліся ў вермахт пасля адбывання тэрміну, але якіх можна было аднесці да першай групы згодна дырэктыве, павінны былі неадкладна {{нп5|Дэмабілізацыя|дэмабілізаваны|ru|Демобилизация}}. Выняткі рабіліся толькі ў некаторых выпадках, калі салдат пасля адбывання тэрміну і паўторнай мабілізацыі цягам працяглага часу паказаў бездакорную службу і ў дачыненні яго не ўзнікае сумневаў у магчымасці паўторнага {{нп5|Рэцыдыў злачынстваў|рэцыдыву||Recidivism}}{{sfn|Grau|2004|с=226-227}}. Ваенныя суды ў супрацы з Цэнтральным імперскім бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі ў прысудах асобам, дэмабілізаваным з вермахта (паводле пункта 1 дырэктывы ад 19.05.1943) паказвалі, ці прысутнічае ў асуджанага «схільнасць, якая не паддаецца змене». Наяўнасць такой схільнасці трактавалася як небяспеку для грамадства, таму пасля дэмабілізацыі з вермахта асуджаныя, паводле сакрэтнай дырэктывы шэфа СД і паліцыі бяспекі [[Эрнст Кальтэнбрунер|Эрнста Кальтэнбрунера]] ад 12 мая 1944 года, перадаваліся пад прафілактычны арышт у канцэнтрацыйны лагер{{sfn|Grau|2004|с=229-230}}. Цікавай уяўляецца дырэктыва начальніка медычнай службы Ваенна-паветраных сіл Германіі {{нп5|Оскар Шродэр|Оскара Шродэра|de|Oskar Schröder}} ад 7 чэрвеня 1944 года, якая змяшчала адмысловыя ўказанні для {{нп5|Ваенна-палявая хірургія|палявых лекараў|ru|Военно-полевая хирургия}} ВПС па папярэджанні і прафілактыцы гомасексуальных сувязей сярод салдат{{sfn|Grau|2004|с=213, 230-237}}. {{канец цытаты}} |} == Гомасексуальныя мужчыны ў канцэнтрацыйных лагерах == === Лік вязняў з ружовым трохвугольнікам === [[Файл:Kennzeichen für Schutzhäftlinge in den Konzentrationslagern.jpg|thumb|200px|Напамінак для СС: {{нп5|Пазнака зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах||de|Kennzeichnung der Häftlinge in den Konzentrationslagern}}.]] Дакладная колькасць гомасексуальных мужчын, дэпартаваных у канцэнтрацыйныя лагеры, невядомая. Сёння прынята лічыць, гэты лік складае ад 5 до 15 тысяч чалавек{{sfn|Zinn|2011|с=19}}{{sfn|Jellonnek|1990|с=12, 328}}{{sfn|Grau|2004|с=327}}{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Адзінай афіцыйнай статыстыкай з'яўляюцца дадзеныя 1943 гады пра 2248 гомасексуальных мужчын, дэпартаваных у 1940—1943 гадах к канцлагеры{{sfn|Stümke|1989|с=120, 127}}. Аднак нават і гэта статыстыка паказвала на магчымае заніжэнне дадзеных{{sfn|Stümke|1989|с=120, 127}}. Дзяленне зняволеных на розныя катэгорыі было ўжо і ў раннія гады, аднак [[Пазнака зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах|сістэматычная катэгарызацыя з прымяненнем шматкаляровых «вінкеляў»]] была паўсюдна ўведзена зімой 1937—1938 гады{{sfn|Zinn|2011|с=228}}. Вязні, дэпартаваныя за дзеянні, агаданыя па § 175, 175a і 175b, пазначаліся нашыўкай у выглядзе {{нп5|Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка|ru|Розовый треугольник}}{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Аднак гомасексуальныя мужчыны не заўсёды насілі ружовы трохвугольнік на адзенні. Гэта прымянялася толькі да нямецкіх зняволеных і зняволеных з «[[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктарату]]»{{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Усіх замежных зняволеных, звычайна, пазначалі чырвоным трохвугольнікам («палітычны зняволены»){{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Яўрэі атрымвалі дадаткова жоўты трохвугольнік{{sfn|Zinn|2011|с=230}}. Існуюць таксама дадзеныя і пра іншыя пазнакі. У прыватнасці, у некаторых лагерах гомасексуальныя вязні насілі жоўтую стужку з пазнакай А (ад {{lang-de|Arschficker}}, ад ''Arsch'' — «[[Ягадзіцы|азадак]]» і ''ficken'' — [[Абсцэнная лексіка|абсц.]] «{{нп5|Fuck|мець палавыя зносіны}}») ці 175 (па [[Параграф 175|параграфе 175]]){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=286}}. Першымі зняволенымі, дэпартаванымі ў канцлагеры за аднаполыя кантакты, аказаліся мужчыны, адпраўленыя ўжо ў 1933 годзе ў лагер {{нп5|Фульсбютэль (канцэнтрацыйны лагер)|Гамбург-Фульсбютэль|de|KZ Fuhlsbüttel}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 128}}. Па ўспамінах зняволеных, гомасексуалаў дастаўлялі ў гэты лагер амаль кожны дзень{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Аднак масавы характар дэпартацыя гомасексуальных мужчын у канцэнтрацыйныя лагеры атрымала толькі з 1935 года пасля ўзмацнення жорсткасці антыгомасексуальнага заканадаўства і стварэння {{нп5|Цэнтральнае бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі|Цэнтральнага бюро па барацьбе з гомасексуалізмам і абортамі|de|Reichszentrale zur Bekämpfung der Homosexualität und der Abtreibung}}{{sfn|Stümke|1989|с=103, 128}}. {| class="wikitable" style="margin:0 15px 15px 0; float:left; text-align:center; font-size:85%;" |+''Зняволеныя Бухенвальда'' {{sfn|Grau|2004|с=333}} |- ! Гады ! Усяго ! Паліты-<br>чныя <font color = "red"><big> ▼ </big></font> ! Сведкі<br>іеговы <font color = "darkviolet"><big> ▼ </big></font> ! Гомасек-<br>суалы |- |1938||11 028||3982||476||27 |- |1939||11 807||4042||405||46 |- |1940||7440||2865||299||11 |- |1941||7911|| 3255||253||51 |- |1942||9571|| 5433||238||74 |- |1943||37 319||25 146||279||169 |- |1944||63 048||47 982||303||189 |- |студз. 1945||80 297||53 372||302||194 |- |люты 1945||80 232||54 710||311|| 89 |} Часта дэпартацыі ў лагеры адбываліся ў выніку аблаў на начныя ўстановы, дзе збіралася гомасексуальная публіка. Прыкладам, у сакавіку 1935 года была праведзена серыя аблаў на начныя ўстановы ў [[Берлін]]е, у выніку чаго былі арыштаваны 413 гомасексуальных «парушальнікаў маралі», якія былі змешчаны ў канцэнтрацыйныя лагеры пад «[[ахоўны арышт]]»{{sfn|Grau|2004|с=55}}. У 1936 годзе ў канцэнтрацыйны лагер [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]] пасля некалькіх аблаў на [[гей-бар]]ы ў [[Мюнхен]]е таксама былі дастаўлены некалькі сотняў чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Захаваліся некалькі нацысцкіх актаў, па якіх можна атрымаць некаторую інфармацыю пра колькасць гомасексуальных зняволеных у [[Асвенцім]]е (Аўшвіцы){{sfn|Stümke|1989|с=127}}. Паводле захаваных актаў 1941 года, у лагеры сярод 9396 зняволеных з пазнакай «[[Параграф 175|175]]» знаходзіліся 40 чалавек. Узрост такіх зняволеных складаў ад 21 до 60 гадоў{{sfn|Stümke|1989|с=127}}. На пачатак 1945 года лік зняволеных, якія насілі [[ружовы трохвугольнік]] у [[Бухенвальд]]зе, складала каля 200 чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=127}}{{sfn|Grau|2004|с=333}}. Адносна ліку «ружовых трохвугольнікаў» у канцлагеры {{нп5|Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен|de|KZ Sachsenhausen}} няма дакладных дадзеных, аднак ёсць падставы меркаваць, што іх колькасць складала некалькі сотняў чалавек{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Паводле ўспамінаў Гары Паўлі ({{lang-de|Harry Pauly}}), былога зняволенага «{{нп5|лагеры смерці|лагера смерці|de|Vernichtungslager}}» {{нп5|Нойзуструм||de|KZ Neusustrum}}, размешчнага ва [[Усходняя Фрызія|Усходняй Фрызіі]], у гэтым лагеры каля 20 % усіх зняволеных складалі гомасексуальныя мужчыны, а ў многіх суседніх лагерах іх лік таксама быў высокім{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Паводле даследавання нямецкага сацыёлага {{нп5|Рудыгер Лаўтман|Рудыгера Лаўтмана|de|Rüdiger Lautmann}}, смяротнасць сярод зняволеных з ружовым трохвугольнікам удвая перавышала смяротнасць палітычных зняволеных{{sfn|Stümke|1989|с=131}}. Лаўтман лічыць, што ўзровень смяротнасці гомасексуальных вязняў даходзіў да 60 %{{sfn|Zinn|2011|с=19}}{{sfn|Grau|2004|с=327}}. Для параўнання: сярод палітычных складзеных канцлагераў смяротнасць складала 42 %, сярод {{нп5|Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху|сведкаў Іеговы|de|Zeugen Jehovas in der Zeit des Nationalsozialismus}} — 35 %{{sfn|Zinn|2011|с=19}}. === Утрыманне зняволеных з ружовым трохвугольнікам === [[Файл:Prisoners in the concentration camp at Sachsenhausen, Germany, 12-19-1938 - NARA - 540175.jpg|thumb|270px|Вязні-гомасексуалы [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|канцлагера Заксенхаўзен]] з [[Ружовы трохвугольнік|ружовымі трохвугольнікамі]] на грудзях.]] Пра ўтрыманне гомасексуальных зняволеных у канцэнтрацыйных лагерах можна, у прыватнасці, судзіць па ўспамінам былых зняволеных [[Бухенвальд]]а. Агульны лік зняволеных з [[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]] у Бухенвальдзе складала менш 1 %{{sfn|Grau|2004|с=328}}. Большасць з іх былі [[кастрацыя|кастрыраваны]]{{sfn|Grau|2004|с=329}}. Сярод усіх зняволеных «ружовыя трохвугольнікі» лічыліся самай нізкай кастай{{sfn|Zinn|2011|с=231}}{{sfn|Grau|2004|с=329}}{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Зняволеныя канцлагераў часта ставіліся да гомасексуалаў з варожасцю{{sfn|Zinn|2011|с=231}}. Да восені 1938 года зняволеныя з ружовым трохвугольнікам Бухенвальда знаходзіліся ў адным блоку з палітычнымі зняволенымі. З кастрычніка 1938 года яны ўтрымліваліся асобна і былі прызначаны ў так званую {{нп5|Strafkompanie|штрафную каманду|ru|Strafkompanie}}, дзе ім даводзілася працаваць у цяжкіх умовах на каменяломні{{sfn|Grau|2004|с=328}}{{sfn|Zinn|2011|с=231}}. У адрозненне ад іншых зняволеных, якія прызначаліся ў штрафную каманду часова, «ружовыя трохвугольнікі» былі прызначаны на гэтыя працы на пастаяннай аснове{{sfn|Grau|2004|с=329}}. З лета 1942 года разам з іншымі зняволенымі яны былі скіраваны на працу на ваенную прамысловасць. Узімку 1944 года гомасексуальныя зняволеныя Бухенвальда былі скіраваны ў падраздзяленне Бухенвальда — [[Лагеры смерці|лагер смерці]] {{нп5|Дора-Мітэльбау||de|KZ Mittelbau-Dora}} для падземнай вытворчасці ўзбраенняў. У выніку нечалавечых умоў працы з 8 па 13 лютага 1945 года загінулі 96 гомасексуальных зняволеных, што склала больш паловы ўсіх зняволеных з ружовым трохвугольнікам, якія змяшчаліся ў Бухенвальдзе{{sfn|Grau|2004|с=328}}. Доля зняволеных з ружовым трохвугольнікам, што транспартаваліся праз Бухенвальд далей у розныя [[лагеры смерці]], у адносінах да іх агульнага ліку, у лагеры была значна вышэй, чым па іншых катэгорыях зняволеных{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Паводле ўспамінаў аднаго са зняволеных лагера [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]], асуджаныя за гомасексуальныя кантакты мужчыны знішчаліся лагерным кіраўніцтвам і доўга не заставаліся ў жывых у лагеры{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Былыя вязні [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]] таксама паказваюць на то, што гомасексуальныя мужчыны і яўрэі былі асабліва пагарджанымі [[СС|эсэсаўцамі]] вязнямі ў гэтым лагеры{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. [[Файл:Sachsenhausen-hsexual-wyrd.jpg|thumb|Памятная дошка гомасексуальным ахвярам нацызму ў [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзене]].]] Паводле ўспамінаў былога вязня [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]] {{нп5|Хайнц Хегер|Хайнца Хегера||Heinz Heger}}, гомасексуальныя зняволеныя павінны былі спаць у адных толькі начных кашулях і ім забаранялася хаваць рукі пад коўдру. Пры гэтым вокны барака былі пакрыты сантымятровым пластом лёду{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. Лагерны кантроль праводзіў некалькі разоў за ноч агляды, і складзеныя, заспетыя ў пасцелі ў портках ці са схаванымі пад коўдру рукамі, караліся: іх аблівалі вядром воды і прымушалі цягам гадзіны стаяць на марозе{{sfn|Stümke|1989|с=129-130}}. Практычна ўсе зняваленыя, што падвергліся дадзенай працэдуры, атрымлівалі [[Пнеўманія|запаленне лёгкіх]] і неўзабаве адпраўляліся ў лагерны медычны пункт{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Зняволеныя з ружовым трохвугольнікам вярталіся жывымі з медычнага пункта вельмі рэдка{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. У многіх канцэнтрацыйных лагерах гомасексуальныя зняволеныя ўтрымваліся ў ізаляцыі ад іншых вязняў у асобых блоках{{sfn|Stümke|1989|с=129}}. У лагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]] «ружовым трохвугольнікам» забаранялася ўступаць у гутарку з «трохвугольнікамі» іншага колеру і нават падыходзіць бліжэй чым на пяць метраў да іх блокаў{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Мэта такой забароны складалася нібы ў абароне «нармальных» зняволеных ад «спакушэння»{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Такая ізаляцыя спрыяла змяншэнню шанцаў гэтай групы вязняў на выжыванне ва ўмовах канцлагера{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Як адзначае нямецкі гісторык і публіцыст Ханс-Георг Шцюмкэ, ізаляцыя гомасексуальных зняволеных спрыяла таму, што яны практычна не бралі ўдзел у самакіраванні лагерам і іх прызначэнне на ролю [[капа]] было практычна немагчыма{{sfn|Stümke|1989|с=130}}. Аднак ёсць і зусім процілеглыя думкі. У прыватнасці, Стэфан Рос, заснавальнік Музея Халакосту Новай Англіі (''New England Holocaust Museum''), лічыць, што каля 20 % ахоўнікаў канцлагераў, што ахоўвалі яўрэяў, былі гомасексуаламі<ref>«Holocaust Survivor: Molested by Guards», The Massachusetts News, April 5, 2000</ref>. Па сведчанні гісторыка {{нп5|Рауль Хільберг|Рауля Хільберга|de|Raul Hilberg}}, шмат капа былі гомасексуаламі<ref>Rector, Frank. The Nazi Extermination of Homosexuals. New York, Stein and Day, 1981</ref>. Нагляднікі вербаваліся з ліку гомасексуальных крымінальных элементаў<ref>Bergler, Edmund, M.D. Homosexuality: Disease or Way of Life? New York, The Macmillan Company, 1956</ref>. === Доследы па «вылячэнні» гомасексуальных мужчын === [[Файл:Vaernet02.jpg|thumb|Даклад Вернета пра ўжыўленне капсул з «мужчынскім гармонам» пяці гомасексуальным зняволеным Бухенвальда, кастрычнік 1944 года.]] [[Бухенвальд]] «уславіўся» сваімі доследамі на зняволеных. У прыватнасці, захавалася шматлікая лагерная дакументацыя па пастаноўцы доследаў з гармонавымі прэпаратамі над гомасексуальнымі зняволенымі, праводжаныя па сакрэтным указе [[СС]] доктарам {{нп5|Карл Вернет|Карлам Вернетам|de|Carl Værnet}}{{sfn|Grau|2004|с=345}}{{sfn|Stümke|1989|с=123}}{{sfn|Herrn|1999|с=37}}. У 1943 годзе рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер]], даведаўшыся пра даследаванні дацкага доктара Вернета па «лячэнні гомасексуальнасці», запрашае яго праводзіць даследаванні ў Рэйху на базе Бухенвальда. Доследы на людзях былі пачаты Вернетам у ліпені 1944 года{{sfn|Grau|2004|с=345}}{{sfn|Stümke|1989|с=123-125}}. Захавалася дэталёвая дакументацыя пра правядзенне ім аперацый над 12 гомасексуаламі Бухенвальда, у выніку якіх ім у пахвінную вобласць ушывалася капсула з «мужчынскім гармонам», якая павінна была зрабіць з іх гетэрасексуалаў{{sfn|Grau|2004|с=345-346}}. Першым паддоследным Вернета стаў 55-гадовы каталіцкі тэолаг, прысуджаны ў 1936 годзе па § 175 і пасля адбывання катаргі ў 1944 годзе скіраваны пад «[[ахоўны арышт]]» у Бухенвальд{{sfn|Stümke|1989|с=125}}. Некаторыя са зняволеных згаджаліся на аперацыю самахоць у надзеі быць вызваленымі з лагера пасля «вылячэння»{{sfn|Grau|2004|с=346}}{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. У 1944 годзе па ўказе [[Генрых Гімлер|Гімлера]] зняволеныя, над якімі была праведзена аперацыя па ўшыванні «мужчынскага гармону», скіроўваліся ў жаночы канцэнтрацыйны лагер {{нп5|Равенсбрук||ru|Равенсбрюк}}, у якім утрымліваліся мноства жанчын, асуджаных за [[Прастытуцыя|прастытуцыю]]. Лагернае кіраўніцтва давала жанчынам указанне зблізіцца з «вылечанымі» мужчынамі і ўступіць з імі ў палавы кантакт{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. Аднак і гэта да канца не ўхіляла сумневы лагернага кіраўніцтва{{sfn|Stümke|1989|с=126}}. Праверку на «вылячэнне» ({{lang-de|Abkehrprüfung}}) асуджаных гомасексуальных мужчынаў практыкавалі і іншых канцэнтрацыйных лагерах. Для гэтага мужчын скіроўвалі ў {{нп5|Лагерныя бардэлі ў нацысцкай Германіі|лагерныя бардэлі|ru|Лагерные бордели в нацистской Германии}}. У выпадку здзяйснення палавога кантакту з прастытуткай рабіўся вынік пра «паляпшэнне стану» зняволенага, у адваротным выпадку рабілася выснова пра яго «невылечнасць». Да нашых дзён дайшлі дакументы, што даказваюць правядзенне падобных «экзаменаў» у канцэнтрацыйных лагерах [[Равенсбрук]] і {{нп5|Флосенбюрг (канцэнтрацыйны лагер)|Флосенбюрг|de|KZ Flossenbürg}}{{sfn|Grau|2011|с=23}}. Аднак не захавалася ніякіх указанняў на тое, што хто-небудзь з гомасексуальных мужчын быў вызвалены пасля паспяховага праходжання падобнага «тэсту»{{sfn|Grau|2011|с=23}}. == Анексаваныя і акупаваныя тэрыторыі == [[Файл:Deutschesreich1939.png|thumb|260px|Германія ў 1939 годзе: «[[стары рэйх]]» абазначаны цёмна-сінім колерам.]] [[Файл:Grossdeutsches Reich Staatliche Administration 1944.png|thumb|260px|Германія ў 1944 годзе.]] З пачаткам пашырэння Германіі дзяржаўная прапаганда стала ўжываць тэрмін «[[рэйх|Стары рэйх]]» для абазначэння Германскай імперыі ў межах 1937 года. Тэрыторыя Трэцяга рэйха да 1940 года, пашыраная за кошт Аўстрыі («[[аншлюс]]» 13 сакавіка 1938 года), чэшскіх [[Судзецкая вобласць|Судзецкай вобласці]] (1 кастрычніка 1938 года) і [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктарату Багеміі і Маравіі]] (16 сакавіка 1939 года), [[Клайпедскі край|Мемельланда]] (22 сакавіка 1939 года), польскіх тэрыторый {{нп5|Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія|de|Danzig-Westpreußen}} і {{нп5|Рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд|de|Wartheland}}, а таксама бельгійскіх абласцей {{нп5|Эйпен-Мальмедзі||de|Ostbelgien}} і [[Морэснэт]] (18 мая 1940 года), стала звацца Вялікагерманскай імперыяй ({{lang-de|Großdeutsches Reich}}){{sfn|Grau|2011|с=26}}. Не выклікае сумневу той факт, што стаўленне нацыстаў да мужчынскай гомасексуальнасці на акупаваных тэрыторыях было трохі іншым, чым усярэдзіне Рэйха і на далучаных да яго абласцях. Гэта было злучана, у прыватнасці, і з нацысцкай ідэалогіяй «[[Расавая гігіена|расавай гігіены]]» і рознаму стаўленню да «найвышэйшых» і «найніжэйшых» рас{{sfn|Grau|2004|с=252}}{{sfn|Grau|2011|с=37}}. Апроч таго, прававое пытанне гомасексуальнымі адносінамі на акупаваных тэрыторыях мела розную гісторыю. Раманскія дзяржавы, такія як Францыя, Нідэрланды, Бельгія і Італія пад уплывам французскага ліберальнага заканадаўства XIX стагоддзя не ведалі крымінальнай кары за добраахвотныя аднаполыя кантакты паміж паўналетнімі асобамі, тым часам як у такіх краінах, як Швецыя, Аўстрыя і Чэхаславакія, такія кантакты караліся. Таму імгненны пераход да новага права на акупаваных тэрыторыях не праводзіўся, бо нацысты актыўна супрацоўнічалі з мясцовай крымінальна-паліцэйскай адміністрацыяй{{sfn|Grau|2004|с=252—253}}. Хоць землі, што ўваходзілі ў «Стары рэйх» і новыя [[рэйхсгау]], утвораныя на [[Анексія|анексаваных]] і [[Акупацыя|акупаваных]] тэрыторыях, фармальна з’яўляліся раўнапраўнымі кіраванымі тэрыторыямі ({{lang-de|Verwaltungsbezirk}}), новыя тэрыторыі мелі адрозную ад «Старога рэйха» прававую прастору. Такім чынам, крымінальнае права «Старога рэйха» не мела сілу на новых тэрыторыях, на іх дзеяла ўласная заканадаўчая база{{sfn|Grau|2011|с=26}}. На афіцыйна [[Анексія|анексаваных]] тэрыторыях — былых польскіх землях, улучаных у Германскую імперыю ў выглядзе зноў утвораных [[рэйхсгау]] [[рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд]] і [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] ці далучаных да правінцый [[Усходняя Прусія]] (адміністрацыйная акруга {{нп5|Ціхенау (адміністрацыйная акруга)|Ціхенау|de|Regierungsbezirk Zichenau}}) і [[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Верхняя Сілезія]] (адміністрацыйная акруга {{нп5|Катавіц (адміністрацыйная акруга)|Катавіц|de|Regierungsbezirk Kattowitz}}), а таксама бельгійскіх тэрыторыях [[Эйпен-Мальмедзі]] і [[Морэснэт]], улучаных у адміністрацыйную акругу {{нп5|Аахен (адміністрацыйная акруга)|Аахен|de|Regierungsbezirk Aachen}} [[Рэйнская правінцыя|Рэйнскай правінцыі]], на грамадзян Рэйха шырылася крымінальнае заканадаўства Германскай імперыі{{sfn|Grau|2011|с=37}}. У той жа час на паказаных польскіх тэрыторыях для польскіх грамадзян спачатку працягвала дзеяць польскае крымінальнае заканадаўства, якое ўжо ў снежні 1941 года было заменена на асаблівыя правілы{{sfn|Grau|2011|с=37}}. На тэрыторыях, якія былі фактычна анексаваны, хоць і ніякай афіцыйнай анексіі не дэкларавалася, уся заканадаўчая ўлада перадавалася ў рукі {{нп5|Кіраўнік грамадзянскай адміністрацыі|нямецкай грамадзянскай адміністрацыі|ru|Глава гражданской администрации}}, якой было даручана выдаваць уласныя законы на гэтых тэрыторыях. Французскія дэпартаменты [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]], [[Ніжні Рэйн (дэпартамент)|Ніжні Рэйн]] і [[Верхні Рэйн]], улучаныя ў склад утвораных так званых [[Вобласць грамадзянскага кіравання|абласцей грамадзянскага кіравання]] {{нп5|Латарынгія (вобласць грамадзянскага кіравання)|Латарынгія|de|CdZ-Gebiet Lothringen}} і {{нп5|Эльзас (вобласць грамадзянскага кіравання)|Эльзас|de|Эльзас (область гражданского управления)}}, а таксама {{нп5|Люксембург (вобласць грамадзянскага кіравання)|Люксембург|de|CdZ-Gebiet Luxemburg}} і югаслаўскія тэрыторыі Славеніі ({{нп5|Карынтыя і Крайна||de|CdZ-Gebiet Kärnten und Krain}} і {{нп5|Ніжняя Штырыя (вобласць грамадзянскага кіравання)|Ніжняя Штырыя|de|CdZ-Gebiet Untersteiermark}}) прызначаліся для наступнай [[Германізацыя|германізацыі]] і падначаленню імперскаму заканадаўству{{sfn|Grau|2011|с=38}}. Акупаваныя тэрыторыі {{нп5|Рэйхскамісарыят Нідэрланды|Нідэрландаў|ru|Рейхскомиссариат Нидерланды}}, {{нп5|Рэйхскамісарыят Нарвегія|Нарвегіі|ru|Рейхскомиссариат Норвегия}}, [[Рэйхскамісарыят Украіна|Украіны]], [[Генеральная акруга Літва|Літвы]], {{нп5|Генеральная акруга Латвія|Латвіі|ru|Генеральный округ Латвия}}, {{нп5|Генеральная акруга Эстонія|Эстоніі|ru|Генеральный округ Эстония}} і [[Генеральная акруга Беларутэнія|Беларусі]] былі ператвораны ў [[рэйхскамісарыят]]ы, на якіх дзеяла мясцовае заканадаўства, заснаванае на ідэалогіі [[Расавая гігіена|расавай гігіены]]{{sfn|Grau|2011|с=38}}. Тэрыторыя Нідэрландаў падлягала хуткай [[Германізацыя|германізацыі]], у сувязі з чым на ёй уводзілася заканадаўства, падобнае таму, што існавала ў Рэйху. Пра стаўленне да гомасексуальнасці на тэрыторыях рэйхскамісарыятаў Нарвегія, Украіна і Остланд нічога не вядома{{sfn|Grau|2011|с=38}}. У [[Пратэктарат Багеміі і Маравіі|пратэктараце Багемія і Маравія]], польскім {{нп5|Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарстве|de|Generalgouvernement}} і на {{нп5|Францыя ў Другой сусветнай вайне|акупаваных французскіх тэрыторыях||Military history of France during World War II}} таксама ўводзіліся адмысловыя ўказы, датычныя крымінальнага пераследу гомасексуальных мужчын{{sfn|Grau|2004|с=252}}. На тэрыторыях, што знаходзяцца пад кантролем вайсковага кіравання — у Францыі, Бельгіі, Даніі, Сербіі, Грэцыі, а таксама на так званых «аператыўных зонах» ({{нп5|Аператыўная зона Адрыятычнага ўзбярэжжа|Адрыятычнае ўзбярэжжа|de|Operationszone Adriatisches Küstenland}} і [[Аператыўная зона Пярэдніх Альп|Пярэднія Альпы]]) не распачыналася ніякіх спроб па крыміналізацыі гомасексуальных кантактаў{{sfn|Grau|2011|с=38}}. === Тэрыторыя Аўстрыі === [[Файл:Oesterreich-Reichsgaue-RU.png|thumb|300px|Пасля далучэння Аўстрыі да Рэйха на яе тэрыторыі былі ўтвораны сем [[рэйхсгау]], якія пазней сталі звацца [[Альпійскія і дунайскія рэйхсгау|альпійскімі і дунайскімі рэйхсгау]] Вялікагерманскай імперыі.]] [[Аўстрыя]] была [[Аншлюс|далучана]] да Германскай імперыі 13 сакавіка 1938 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. Паводле закона пра далучэнне Аўстрыі да Германскага рэйха, на яе тэрыторыі «да наступнай дырэктывы» працягвала дзеяць аўстрыйскае крымінальнае заканадаўства, якое гэтак і засталося ў сіле аж да 1945 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Аўстрыйскі крымінальны кодэкс 1852 года ў параграфах 129 і 130 утрымліваў цэлы пералік так званых злачынстваў, якія класіфікаваліся як [[садамія]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. «Ненатуральная распуста з асобамі свайго пола» крыміналізавалася ў часткі Ib параграфа 129 і шырылася як на мужчын, гэтак і на кабет{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. Прыкладам, з 1924 па 1935 год аўстрыйскімі суднамі былі асуджаны 136 жанчын за добраахвотныя аднаполыя сексуальныя кантакты{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. {{пачатак цытаты}} '''§ 129.''' Злачынствам лічацца і караюцца наступныя віды распусты:<br> I. Ненатуральная распуста: <…><br> b) з асобай таго ж пола {{oq|de|'''§ 129.''' Als Verbrechen werden auch nachstehende Arten der Unzucht bestraft:<br> I. Unzucht wider die Natur <…><br> b) mit Personen desselben Geschlechtes. }} {{канец цытаты}} Даволі вольная фармулёўка тэксту параграфа дазваляла суддзям інтэрпрэтаваць яго досыць шырока{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У каментарыях да дадзенага артыкула ўтрымліваліся ўказанні пра прымяненне кары ў выглядзе турэмнага зняволення тэрмінам ад аднаго года до пяці гадоў, а ў выпадках ужывання пагроз і гвалту — тэрмінам ад пяці да дзесяці гадоў{{sfn|Wahl|2004|с=23}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=86}}. Пасля далучэння Аўстрыі да Рэйха дадзены параграф быў захаваны без змен, бо ён з'яўляўся нават больш цвёрдым, чым адпаведныя параграфы крымінальнага кодэкса Германіі, што было ў зацікаўленнях [[гестапа]]{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У той жа час лік вынесеных прысудаў па § 129 Ib пасля [[аншлюс]]а Аўстрыі значна ўзрос{{sfn|Wahl|2004|с=23}}. У прыватнасці, колькасць вынесеных у 1938 годзе прысудаў па гэтым параграфе падвоілася ў параўнанні з папярэднім годам. У 1939 годзе гэта тэндэнцыя да павелічэння захавалася{{sfn|Wahl|2004|с=24}}. З пачаткам вайны лік вынесеных прысудаў скараціўся, што зусім не азначае змяншэння пераследу, аднак зараз большасць выпадкаў «аднаполай распусты» не даводзіліся да грамадзянскага суда, а разглядаліся, прыкладам, вайсковымі судамі{{sfn|Wahl|2004|с=24}}. === Судэтэнланд і пратэктарат Багемія і Маравія === Тэрыторыя {{нп5|Чэхаславакія ў Другой сусветнай вайне|Чэхіі была падзелена|ru|Чехословакия во Второй мировой войне}} нацыстамі на [[рэйхсгау]] [[Судзецкая вобласць|Судэтэнланд]] (з перавагай нямецкага насельніцтва) і [[пратэктарат Багеміі і Маравіі]] (астатнія тэрыторыі). У той жа час для абедзвюх адміністрацыйных адзінак заканадаўства цалкам залежала ад грамадзянства, так што толькі грамадзяне Рэйха падначальваліся крымінальнаму кодэксу Германскай імперыі{{sfn|Grau|2011|с=26}}. === Тэрыторыя Польшчы === [[Файл:Reichsgau Wartheland (Karte).png|thumb|260px|Заходняя тэрыторыя Польшчы ўвайшла ў склад Германскай імперыі ў якасці рэйхсгау [[Вартэланд]] (пазначана жоўтым), рэйхсгау [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] і рэшткавага [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]] (пазначана зялёным).]] У выніку {{нп5|Нямецкая акупацыя Польшчы (1939—1945)|акупацыі Польшчы|de|Deutsche Besetzung Polens 1939–1945}} тэрыторыя гэтай краіны была падзелена на некалькі частак. Заходнія яе часткі, на якіх таксама жыло і нямецкае насельніцтва, былі [[Анексія|анексаваны]] Рэйхам і ўлучаны ў склад правінцый [[Усходняя Прусія]] і [[Верхняя Сілезія (правінцыя)|Верхняя Сілезія]], [[рэйхсгау]] [[Рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія|Данцыг — Заходняя Прусія]] і [[Рэйхсгау Вартэланд|Вартэланд]]. Рэштка Польшчы была ператворана ў так званае [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]]. На тэрыторыях ізноў утвораных рэйхсгау Данцыг — Заходняя Прусія і Вартэланд быў уведзены ў дзеянне крымінальны кодэкс Германскай імперыі. Аднак з пастановай «Пра прававое становішча яўрэяў і палякаў на тэрыторыях далучаных усходніх абласцей» ад 4 снежня 1941 года для асоб з польскім грамадзянствам было ўведзена асобае заканадаўства{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Рэшткавыя тэрыторыі акупаванай Польшчы былі ператвораны ў [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарства]], якое фармальна не з'яўлялася часткай Вялікагерманскай імперыі і населенае «асобамі польскай нацыянальнасці без грамадзянства». Пры гэтым уся поўнасць судовай і выканаўчай улады на гэтай тэрыторыі знаходзілася ў руках СС і паліцыі, якія падначальваліся [[Генрых Гімлер|Генрыху Гімлеру]]{{sfn|Grau|2011|с=26}}. Дачыненне да гомасексуальнасці на тэрыторыі [[Генерал-губернатарства (Трэці рэйх)|Генерал-губернатарствы]] шмат у чым залежала ад «расавай прыналежнасці». Палякаў, якія здзяйснілі «ненатуральную распусту» паміж сабой без удзелу асоб нямецкай нацыянальнасці, афіцыйна не пераследавалі. Аднак не ніякай інфармацыі пра тое, наколькі дзяржаўныя ўстановы Генерал-губернатарства выконвалі гэта ўказанне{{sfn|Grau|2004|с=253—254}}. У дырэктыве статс-сакратара імперскага міністэрства юстыцыі Германіі {{нп5|Роланд Фрэйслер|Роланда Фрэйслера|de|Roland Freisler}} генеральным пракурорам ад 22 студзеня 1941 года паказваецца, што прымяненне імперскага заканадаўства ў дачыненні абортаў і злачынстваў супраць маралі (у тым ліку і гомасексуальных кантактаў), прама не датычных нямецкага насельніцтва, павінны карацца менш сурова, чым аналагічныя выпадкі, у якіх замяшаны прадстаўнікі нямецкага народа, бо яны не шкодзяць чысціні «нямецкай расы»{{sfn|Grau|2004|с=253, 263}}. Паводле ўказа [[Рэйхсфюрар СС|рэйхсфюрара СС]] [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] ад 11 сакавіка 1942 года, справы палякаў, якія вінаваціліся ў аднаполай распусце, у выпадках, што не закраналі нямецкае насельніцтва, перадаваліся асобна ад агульных выпадкаў у крымінальную паліцыю, якая разглядала патрэбу крымінальнага пераследу{{sfn|Grau|2004|с=253, 264}}. У тлумачальным лісце начальніка Партыйнай канцылярыі НСДАП [[Марцін Борман|Марціна Бормана]] рэйхсміністру юстыцыі ад 3 чэрвеня 1942 года таксама ўтрымліваюцца наказы пра ўстрыманне ад крымінальных кар за гомасексуальныя кантакты па § 175 і 175a у выпадках, калі не замешаны асобы нямецкай нацыянальнасці ці нямецкія грамадзяне{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. У прыватнасці, у лісце кажацца пра тое, што нямецкія праваахоўныя органы не павінны спрыяць польскаму народу ва «умацаванні яго біялагічнай сілы», асабліва ў далучаных усходніх абласцях, дзе палякі лікава пераважалі над нямецкім насельніцтвам{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. У звязку з гэтым загадвалася ўстрымлівацца ад кары за [[інцэст]], аборт, аднаполыя кантакты і [[Заафілія|скаталожніцтва]]. Аднак, асобы, што здзейснілі злачынствы згодна § 175 і 175a, павінны былі быць ізаляваны ад нямецкага насельніцтва{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}. {| |- | {{пачатак цытаты}} Нямецкім судам і іншым дзяржаўным органам варта быць асцярожнымі ў сваіх рашэннях і не спрыяць чужому, асабліва польскаму народу, ва ўмацаванні яго біялагічнай сілы, тым больш пры яго перавазе над нямецкім насельніцтвам у далучаных усходніх абласцях. {{nobr|<…>}} Жыццё польскай грамады на далучаных усходніх тэрыторыях немагчыма адлучыць ад жыцця нямецкага народа так, каб раскладальныя жыццёвыя з'явы сярод палякаў не наносілі шкоду ўвесь час змешчанаму з імі ў кантакце нямецкаму насельніцтву. Асабліва гэта дакранаецца гомасексуалізму. {{nobr|<…>}} Падобныя элементы пасля арышту павінны быць размешчаны ў раёнах, дзе няма ніякіх пярэчанняў супраць памяркоўнага стаўлення да гомасексуальнасці. {{nobr|<…>}} У выпадку парушэнняў па §§ 175, 175a {{nobr|<…>}}, калі падазроны і ўсё ўдзельнікі з'яўляюцца выключна палякамі, рэкамендуецца ўстрымлівацца ад падання вінавачання. Замест гэтага варта неадкладна паведаміць у адпаведны аддзел гестапа пра ўсіх вінаватых. {{oq|de|Hier müssen die deutschen Gerichte wie andere Stellen in ihren Entscheidungen darauf bedacht sein, das fremde — besonders das polnische Volkstum — in seiner biologischen Kraft nicht noch zu fördern, zumal es auch wie vor seine Vitalität in stärkerem Maße unter Beweis stellt als das Deutschtum in den Ostgebieten. {{nobr|<…>}} Das Leben der polnischen Volksgruppe ist in den eingegliederten Ostgebieten von dem deutschen Volksleben nicht so gelöst, daß Zersetzungserscheinungen innerhalb des Polentums ohne jede Gefahr für die mit ihm in Berührung kommenden Deutschen bleiben. Dies gilt vor allem auch auf dem Gebiet der Homosexualität. {{nobr|<…>}} Diese Elemente [sollen] nach ihrer Festnahme in Gebiete verbracht werden, wo die Bedenken gegen eine Duldung der Homosexualität {{nobr|<…>}} nicht bestehen. {{nobr|<…>}} Bei Verstößen gegen §§ 175, 175a {{nobr|<…>}} ist, wenn der Täter oder die Beteiligten ausschließlich der polnischen Volksgruppe angehören, von der Erhebung der Anklage abzusehen. Statt dessen ist die zuständige Dienststelle der Sicherheitspolizei zu unterrichten und ihr der Täter möglichst bald im Wege der Einzelüberstellung zuzuführen.}} {{канец цытаты|крыніца=Strafverfolgung von Abtreibungs- und Sittlichkeitsdelikten in den eingegliederten Ostgebieten, 03.06.1942, цит. по Грау, 2004.{{sfn|Grau|2004|с=265—266}}}} |} У той жа час дырэктыва ад 4 снежня 1941 года «Пра крымінальнае судаводства ў дачыненні палякаў і яўрэяў ва ўсходніх абласцях» надзяляла крымінальную паліцыю і СС шырокімі паўнамоцтвамі для ажыццяўлення парадку, аж да накладання пакарання смерцю{{sfn|Grau|2004|с=254, 265-266}}. Нямецкі даследнік {{нп5|Гюнтэр Грау||de|Günter Grau}} піша, што імавернасць таго, што польскія гомасексуальныя мужчыны былі дэпартаваны ў канцлагеры па дадзенай пастанове, вельмі высокая{{sfn|Grau|2004|с=254}}. === Рэйхскамісарыят Нідэрланды === {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Крымінальныя справы па ўказе 81 ад 31.07.1940 {{nobr|(1940—1943)}}''{{sfn|Grau|2004|с=270}} |- ! Гады ! <small>Лік<br>працэсаў</small> ! <small>Асуджана<br>мужчын</small> ! <small>З іх<br>у турму</small> |- |1940||11||10|| 7 |- |1941||36||26||16 |- |1942||46||26||10 |- |1943||45||28||21 |} {| class="wikitable" style="margin:0 0 15px 30px; float:right; text-align:center;" |+''Крымінальныя справы па арт. 248-bis {{nobr|(1940—1943)}}''{{sfn|Grau|2004|с=270}} |- ! Гады ! <small>Лік<br>працэсаў</small> ! <small>Асуджаны<br>мужчын</small> ! <small>З іх<br>у турму</small> |- |1940||47||28||26 |- |1941||49||23||22 |- |1942||36||21||15 |- |1943||32||16||14 |} Пасля таго, як Нідэрланды былі анексаваны Францыяй і на іх тэрыторыі ў 1811 годзе ўступіў у дзеянне {{нп5|Крымінальны кодэкс Францыі 1810 года|кодэкс Напалеона|fr|Code pénal de 1810}}, гомасексуальныя кантакты перасталі крымінальна пераследавацца{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=264}}. Таксама галандскае заканадаўства не ўтрымвала ніякіх адмысловых указанняў адносна гомасексуальнай прастытуцыі{{sfn|Grau|2004|с=254}}. У 1911 годзе ў крымінальны кодэкс быў уведзены {{нп5|артыкул 248-bis||ru|Статья 248-bis}}, які агадвае турэмнае зняволенне за аднаполыя сексуальныя кантакты з непаўналетнімі (то бок з асобамі маладзей 21 года){{sfn|Grau|2004|с=254}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=265}}. Увядзенне дадзенага артыкула было скіравана на абарону моладзі ад «гомасексуальнага спакушэння», бо лічылася, што гомасексуалы аддаюць перавагу задавальняць свае сексуальныя патрэбы з юнымі партнёрамі. Разам з увядзеннем артыкула паліцыя пачала весці картатэку ўсіх гомасексуалаў як патэнцыйных звадыяшаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=265}}. Германскія войскі {{нп5|Нідэрланды ў Другой сусветнай вайне|уварваліся ў Нідэрланды||Netherlands in World War II}} 10 мая 1940 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=263}}. Краіна падлягала поўнай германізацыі з наступным улучэннем у склад Рэйха, аднак Гітлер аддаў перавагу дзеяць паступова і стварыў на тэрыторыі Нідэрландаў [[Рэйхскамісарыят Нідэрланды|рэйхскамісарыят]], урадавы апарат якога (з выняткам міністраў і каралеўскага двара, якія эмігравалі ў [[Лондан]]), заставаўся ранейшым{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=268}}. Забеспячэннем правапарадку таксама займалася галандская крымінальная паліцыя{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. 31 ліпеня 1940 года {{нп5|рэйхскамісар||de|Reichskommissar}} [[Артур Зейс-Інкварт]] выдаў асаблівы ўказ № 81, які ўводзіў у сілу на тэрыторыі [[Рэйхскамісарыят Нідэрланды|Рэйхскамісарыята Нідэрланды]] падобнае з нямецкім антыгомасексуальнае заканадаўства{{sfn|Grau|2004|с=254}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. Так, паводле пастановы, гомасексуальныя кантакты караліся турмой да чатырох гадоў, а ў выпадках выкарыстання залежнага становішча партнёра — до 6 гадоў. За гомасексуальную прастытуцыю і спакушэнне непаўналетніх агадвалася катарга тэрмінам до 10 гадоў{{sfn|Grau|2004|с=268—269}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=269}}. У той жа час у пастанове казалася, што ў дачыненні нямецкіх грамадзян прыярытэт маюць законы Германіі{{sfn|Grau|2004|с=269}}. У той жа час пераслед гомасексуалаў у Нідэрландах не насіў такіх маштабаў як у Рэйху. Гэта тлумачыцца тым, што крымінальны пераслед у рэйхскамісарыяце ўскладаўся на галандскую паліцыю, якая была і так перагружана аблавамі на яўрэяў і правядзеннем нагляднай чыннасці{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. Пік антыгомасексуальнага пераследу ў Нідэрландах даводзіцца на перыяд з ліпеня 1940 па люты 1941 года, калі на тэрыторыі рэйхскамісарыята знаходзіўся Гербет Клем ({{lang-de|Herbert Klemm}}), які займае ў паказаны перыяд пасаду кіраўніка аддзела юстыцыі рэйхскамісарыята{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. У 1941 годзе ў Нідэрландах назіраецца імклівае падзенне ліку заведзеных крымінальных спраў не толькі спраў па пытаннях гомасексуальнасці, але і ў цэлым. Асноўная ўвага паліцыі была засяроджана на яўрэях і барацьбе з супрацівам{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=272}}. Кіраўніцтва рэйхскамісарыята было незадаволена дрэннай працай галандскай крымінальнай паліцыі. Паводле няпоўных статыстык, усяго ў акупаваных Нідэрландах па ўказе 81/1940 былі заведзены толькі 138 крымінальных спраў, па якіх за аднаполыя кантакты былі асуджаны 90 мужчын, з іх 54 былі скіраваны ў турмы і 10 — у псіхіятрычныя ўстановы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=271}}{{sfn|Grau|2004|с=254}}. Пры гэтым каля 60 % асуджаных былі непаўналетнімі. Гэта тлумачыцца, у прыватнасці, і тым, што ў дачыненні асоб старэй 21 года прымянялася, па-магчымасці, [[артыкул 248-bis]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=271}}. Адным з найболей вядомых удзельнікаў Супраціву ў Нідэрландах быў гомасексуал {{нп5|Вілем Арондэус||de|Willem Arondeus}}. Група Арондэуса займалася вырабам фальшывых дакументаў для яўрэяў. Апроч самога Арондэуса ў групу ўваходзілі яшчэ два гомасексуалы: кравец Шурд Бакер і пісьменнік Ёхан Брауер<ref>{{кніга|аўтар=Lutz van Dijk, Günter Grau|загаловак=Eenzaam was ik nooit / druk 1: Homo’s onder het hakenkruis 1933—1945|выдавецтва=Aristos, Uitgeverij|год=2008|старонак=185|старонкі=12|isbn=978-9089730015}}</ref>. 27 сакавіка [[1943]] года група Арондэуса падарвала [[амстэрдам]]скі архіў рэгістрацыі насельніцтва, тым самым знішчыўшы захоўваныя там спісы амстэрдамскіх яўрэяў<ref>{{кніга|аўтар=Doris L. Bergen|загаловак=The Holocaust: A Concise History|выдавецтва=Rowman & Littlefield|год=2009|старонак=279|старонкі=206|спасылка=https://books.google.de/books?id=CIgW79K8il8C}}</ref>. Праз некалькі дзён Арондэус быў арыштаваны і пакараны смерцю 1 ліпеня. Арондэусу прыпісваюцца перадсмяротныя словы: «Ведайце, гомасексуалы — не баязліўцы!»<ref>{{кніга|аўтар=Keith Stern|загаловак=Queers in History: The Comprehensive Encyclopedia of Historical Gays, Lesbians and Bisexuals|старонкі=27—28}}</ref>. Пасля вызвалення ўрад Нідэрландаў ганараваў Арондэуса медаля. === Акупаваная Францыя === У XX стагоддзі ў французскім заканадаўстве не было ніякіх абмежаванняў на добраахвотныя сексуальныя кантакты паміж паўналетнімі. Яшчэ ў 1791 годзе ў Францыі быў прыняты {{нп5|Крымінальны кодэкс Францыі 1791 года|новы крымінальны кодэкс|fr|Code pénal de 1791}}, заснаваны на [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|правах чалавека і грамадзяніна]], які касаваў кары за злачынства супраць [[Маральнасць|маральнасці]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=274}}. Пазней гэта яшчэ раз было пацверджана і [[Крымінальны кодэкс Францыі 1810 года|крымінальным кодэксам Напалеона 1810 года]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=275}}. [[Файл:France map Lambert-93 with regions and departments-occupation-be.svg|thumb|240px|Тэрыторыя Францыі ў 1940—1945 гады.]] Пасля [[Французская кампанія|імклівага захопу Францыі]] Рэйхам у 1940 годзе тэрыторыя краіны была падзелена на чатыры зоны. Паўночныя дэпартаменты былі ўлучаны ў [[Рэйхскамісарыят Бельгія-Паўночная Францыя|мілітарызаваную бельгійскую зону]]. Захад і поўнач разам з [[Парыж]]ам пераўтвораны ў «акупаваную зону» і знаходзіўся пад кіраваннем нямецкай вайсковай адміністрацыі. Тэрыторыя паўднёвей [[Луара|Луары]] уяўляла сабою «свабодную зону», што знаходзілася пад кіраваннем [[Рэжым Вішы|рэжыму Вішы]]. Усходнія дэпартаменты [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]], [[Ніжні Рэйн (дэпартамент)|Ніжні Рэйн]] і [[Верхні Рэйн]] былі перададзены Рэйху{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. У 1942 годзе тэрыторыя «свабоднай зоны» таксама была занята нямецкім войскам і непасрэдна падначалена Рэйху{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. [[Анексія]] дэпартаментаў Мозель, Ніжні і Верхні Рэйн хоць афіцыйна і не дэкларавалася, тым не менш гэтыя тэрыторыі былі ўлучаны ў склад Германскай імперыі. Адмысловым указам Гітлера ад 20 жніўня 1940 года на тэрыторыі [[Эльзас (вобласць грамадзянскага кіравання)|Эльзас]] і [[Латарынгія (вобласць грамадзянскага кіравання)|Латарынгія]], прызначаных для хуткай [[Германізацыя|германізацыі]], уводзілася [[Кіраўнік грамадзянскай адміністрацыі|нямецкае грамадзянскае кіраванне]]{{sfn|Grau|2011|с=38, 82}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=279}}. Па планах Гітлера гэтыя вобласці павінны былі цягам дзесяці гадоў цалкам германізавацца, а ўсё не падлеглае германізацыі насельніцтва летам 1940 года было выселена ў паўднёвыя рэгіёны Францыі{{sfn|Grau|2011|с=82}}. Пасля анексіі Эльзаса і Латарынгіі ў дачыненні да гомасексуальнасці нічога практычна не змянілася. Аднак услед за высыланнем французскіх яўрэяў, цыган і іншага не падлеглага германізацыі насельніцтва ў паўднёвыя рэгіёны Францыі дэпартацыі падвергліся і іншыя «расава непаўнавартыя» катэгорыі асоб, у тым ліку і гомасексуальныя мужчыны{{sfn|Grau|2011|с=82}}{{sfn|Grau|2004|с=254—255, 271-272}}. Прыкладам, з чэрвеня 1940 года па красавік 1942 года з [[Верхні Рэйн|Верхняга Эльзаса]] былі выправаджаны 95 гомасексуальных мужчын (а таксама 19 членаў іх сем'яў){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=282}}{{sfn|Grau|2011|с=83}}{{sfn|Grau|2004|с=255, 273-274}}. Некалькі гомасексуальных мужчын, сярод іх і {{нп5|П’ер Зеель||de|Pierre Seel}}, былі адпраўлены ў выпраўленча-працоўны лагер {{нп5|Шырмек-Форбрук||de|Sicherungslager Schirmeck-Vorbruck}}{{sfn|Grau|2011|с=83}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=284}}. З 30 чэрвеня 1942 года на тэрыторыі Эльзаса і Латарынгіі набыло моц крымінальнае заканадаўства Рэйха, а разам з ім і [[параграф 175|§ 175 і 175a]]{{sfn|Grau|2011|с=83}}. На астатняй акупаванай тэрыторыі Францыі гомасексуальныя кантакты паміж французамі акупацыйныя ўлады не цікавілі, аднак сустрэчы з нямецкімі салдатамі маглі пераследавацца: паводле ананімнага сведчання, французскі гомасексуал быў адпраўлены ў [[Бухенвальд]], а яго нямецкі палюбоўнік — на ўсходні фронт{{sfn|Sibalis|2002|}}. Адносна колькасці пераследаваных нацысцкім рэжымам гомасексуальных мужчын на акупаваных тэрыторыях Францыі дадзеных няма{{sfn|Grau|2004|с=255}}. На тэрыторыі Паўднёвай Францыі, якая фармальна заставалася незалежнай, але фактычна кіраванай [[Калабарацыянізм|калабарацыянісцкім]] [[Рэжым Вішы|рэжымам Вішы]] пад кіраваннем [[Анры Філіп Петэн|Анры Петэна]], 6 жніўня 1940 года ўказам Петэна № 744 былі занесены змены ў абзац 1 артыкула 334 Крымінальнага кодэкса Францыі, якія падымалі [[Узрост сексуальнай згоды|ўзрост згоды]] для гомасексуальных кантактаў до 21 года. Закон агадваў кару ў выглядзе турэмнага зняволення на тэрміны ад шасці месяцаў до трох гадоў за гомасексуальныя кантакты з асобамі маладзей 21 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=292}}{{sfn|Grau|2011|с=95}}{{sfn|Sibalis|2002|с=302}}. Пасля 1945 года гэта прававая норма была захавана прэзідэнтам [[Шарль дэ Голь|Шарлем дэ Голем]], пяройдучы ў абзац 3 артыкула 331, і скасавана толькі 4 жніўня 1982 года падчас прэзідэнцтва [[Франсуа Мітэран]]а{{sfn|Grau|2011|с=95}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=293—294}}. === Іншыя краіны === Урад [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] ў [[Італія|Італіі]] ізноў увёў крымінальную адказнасць за гомасексуальныя кантакты. Пераследы гомасексуалаў таксама праводзілі ўрады [[Славакія|Славакіі]], [[Харватыя|Харватыі]], калабарацыянісцкія ўрады [[Данія|Даніі]] і [[Нарвегія|Нарвегіі]]{{sfn|Homosexuality and the Holocaust}}. {{Якар|Лесбіянкі}} == Лесбіянкі ў Трэцім рэйху і на акупаваных тэрыторыях == Гомасексуальныя жанчыны жылі ў іншай сітуацыі, чым мужчыны. Нацыянал-сацыялістычная ідэалогія не бачыла ў іх асаблівай дзяржаўнай небяспекі{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}. Лесбіянства ўяўлялася менш сацыяльна небяспечным і пагрозлівым [[Дэмаграфічная палітыка|дэмаграфічнай палітыцы]], чым мужчынская гомасексуальнасць{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=80}}. Паводле гэтай прычыне лесбіянкі не падвяргаліся масаваму і сістэматычнаму кантролю і пераследу, які можна было б прыраўнаць да пераследаў гомасексуальных мужчынаў{{sfn|Jellonnek|1990|с=14}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=64, 80}}. Нават пасля пачатку масавых закрыццяў устаноў, у якіх сустракаліся гомасексуальныя мужчыны, у 1933—1934 гадах, лесбійскія сустрэчы маглі, хоць і пад наглядам гестапа, праводзіцца далей. Аднак кантроль і аблавы на лесбійскія імпрэзы праводзіліся для выяўлення гомасексуальных мужчын{{sfn|Zinn|2011|с=59}}. У той жа час ціск грамадства прымушаў многіх лесбіянак падладжвацца пад эталон «ідэальнай арыйскай жанчыны», што азначала не толькі адпаведны выгляд. Многія лесбіянкі бралі шлюб, у тым ліку і з гомасексуальнымі мужчынамі, і вялі падвойнае жыццё{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=76}}. Жанчыны, якія не траплялі пад рамкі «[[Пурытане|пурытанскай маралі]]», маглі былі быць прылічаны да прастытутак і арыштаваны як «асацыяльныя»{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=84}}. Згодна § 361 Крымінальнага кодэкса Германіі, для вінавачання ў прастытуцыі не патрабавалася заняцця прастытуцыяй прафесійна, для гэтага было досыць «падазроных паводзін», здольных «абцяжарваць» атачальных, ці прапановы сябе ў якасці сексуальнага партнёра{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=89}}. У якасці «асацыяльных» у канцэнтрацыйныя лагеры пад «[[ахоўны арышт]]» нярэдка таксама змяшчаліся і жанчыны, затрыманыя падчас рэйдаў па лесбійскіх барах і начных клубах{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=78}}. Апроч таго, маглі быць выкарыстаны і іншыя падставы для арышту лесбіянак. Шцюмкэ прыводзіць гісторыю жыццю адной жанчыны, якая служыла ў [[люфтвафэ]] і была асуджана за лесбійскія адносіны па законе «Пра падрыў вайсковай сілы» і дэпартавана ў канцлагер Бютцаў у Мекленбургу, дзе падвяргалася ізаляцыі ў асобным блоку з шасцю іншымі лесбіянкамі{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. Лесбіянак не адносілі да асаблівай катэгорыі вязняў у лагерах{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=77}}. У тым ліку ў Аўстрыі, дзе крымінальна пераследавалася і жаночая гомасексуальнасць, яны часта прылічаліся да катэгорыі «асацыяльных» і пазначаліся «{{нп5|Чорны трохвугольнік|чорным трохвугольнікам|de|Asoziale (Nationalsozialismus)}}»{{sfn|Grau|2011|с=7}}. Нягледзячы на гэта, існуюць дадзеныя пра тое, што ў некаторых выпадках у асабістых справах дэпартаваных у лагеры жанчын ставілася пазнака «лесбіянка», у тым ліку і ў якасці афіцыйнай прычыны затрымання, аднак у гэтых выпадках зняволеныя атрымвалі чорныя ці чырвоныя трохвугольнікі — як «асацыяльныя» ці палітычныя зняволеныя{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=78, 79}}. Існуюць некаторыя дадзеныя і пра выкарыстанне «[[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]]» з пазнакай ''LL'' ({{lang-de|Lesbische Liebe}} — лесбійскае каханне) у жаночым канцэнтрацыйным лагеры [[Равенсбрук]]. Лік такіх зняволеных у гэтым лагеры, аднак, невядомы{{sfn|Stümke|1989|с=128}}. == Спадчына == === Рэабілітацыя асуджаных па параграфе 175 у паваенны час === [[Файл:Victim of fascism.jpg|thumb|180px|Сведчанне ахвяры фашызму, прызнанае магістратам [[Усходні Берлін|Усходняга Берліна]] ў 1949 годзе несапраўдным па прычыне асуджэння па § 175.]] Наступствы нацыянал-сацыялістычнай ідэалогіі давалі пра сабе вынікі на працягу яшчэ працяглага часу пасля сканчэння вайны. Успадкаваны ад нацысцкай Германіі [[параграф 175]] працягваў дзеяць у [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (да 1990)|ФРГ]] у яго нацысцкай рэдакцыі да 1969 года без змен{{sfn|Stümke|1989|с=132}}. Усе спробы абскарджання закона ў судовым парадку ў разнастайных інстанцыях адхіляліся, і суды не знаходзілі прыкмет [[Нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычнай]] ідэалогіі і ідэалогіі «[[Расавая гігіена|расавай гігіены]]» ў нацысцкай рэдакцыі параграфа 175{{sfn|Stümke|1989|с=132-133}}{{sfn|Herrn|1999|с=44}}. {{нп5|Канстытуцыйны суд Германіі|Канстытуцыйны суд ФРГ|de|Bundesverfassungsgericht}} у сваім рашэнні ад 10 мая 1957 года таксама не знайшоў прыкмет нацыянал-сацыялістычнай ідэалогіі ў нацысцкай версіі параграфа 175 і пацвердзіў, што гэты параграф «не супярэчыць ідэям свабоднай дэмакратычнай дзяржавы»{{sfn|Stümke|1989|с=132}}{{sfn|Herrn|1999|с=47}}{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=175, 334}}. Урад ФРГ доўгі час не прызнаваў гомасексуальных мужчын ахвярамі рэпрэсій Трэцяга рэйха. Гэта злучана, найперш, з тым, што законы, на падставе якіх гомасексуальныя мужчыны пераследаваліся нацыстамі, працягвалі дзейнічаць ''без змены'' і ў дэмакратычнай дзяржаве{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=34}}. Федэральны закон пра пакрыццё шкоды асобам, што пераследваліся ў часы нацыянал-сацыялізму ({{lang-de|Bundesentschädigungsgesetz}}), які быў выдадзены ў чэрвені 1956 года і ўступіў у сілу [[Зваротная сіла закона|заднім днём]] 1 кастрычніка 1953 года, не шырыўся на гомасексуальных мужчын, нават калі яны былі дэпартаваны ў канцэнтрацыйныя лагеры{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=330-331}}{{sfn|Stümke|1989|с=148-149}}{{sfn|Pretzel|2002|с=12}}. Заявы пра пакрыццё шкоды і зусім перасталі прымацца пасля 31 снежня 1969 года{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=331}}. У 1958 годзе выйшаў «Закон пра пераадоленне наступстваў вайны» ({{lang-de|Allgemeine Kriegsfolgengesetz}}), які даваў былым гомасексуальным вязням канцлагераў магчымасць па заяве атрымаць пакрыццё. Заявы прымаліся толькі да 31 снежня 1959 года. У агульнай складанасці былі пададзены ўсяго 14 заяў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=331}}{{sfn|Pretzel|2002|с=15}}. Ва Усходняй Германіі таксама не было ніякіх рэабілітацый для пераследаваных гомасексуалаў. Яшчэ ў 1948 годзе ў [[Савецкая зона акупацыі Германіі|савецкай зоне акупацыі]] былыя гомасексуальныя вязні беспаспяхова спрабавалі дамагчыся афіцыйнага прызнання ў якасці ахвяр нацызму. Аднак былым зняволеным з «[[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]]» было адмоўлена ў членстве ў «Саюзе пераследаваных ахвяр нацызму» ({{lang-de|Vereinigung der Verfolgten des Naziregimes}}){{sfn|Herrn|1999|с=38}}. У [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]] з 1950 года рэпрэсаваныя ў Трэцім рэйху групы былі рэабілітаваны і атрымалі кампенсацыі. Гомасексуальныя вязні ў іх лік не ўваходзілі{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=332}}. З 25 жніўня 1998 года быў прыняты закон «Пра скасаванне нацыянал-сацыялістычных неправавых прысудаў», які касаваў шэраг прысудаў, вынесеных нацысцкім рэжымам і рэабілітаваў асуджаных, аднак і ён не закрануў прысуды, вынесеныя па параграфам 175 і 175а{{sfn|Bruns, Stellungnahme|с=15}}{{sfn|Bruns|2012|с=39-40}}. Гэта было выпраўлена толькі 23 ліпеня 2002 года, калі Бундэстаг зрабіў змены ў гэты закон, дапоўніўшы спіс рэабілітаваных асуджанымі па § 175 і 175a п. 4 у нацысцкай рэдакцыі ад 1935 года. Змены набылі моц 27 ліпеня 2002 года{{sfn|Bruns, Stellungnahme|с=16}}{{sfn|Bruns|2012|с=40}}{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. У той жа час прысуды па § 175a п. 3 (гомасексуальнае «спакушэнне» асобы маладзей 21 года) скасаваны не былі{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. Апроч таго, прысуды па тых жа самых § 175 і 175a п. 4, вынесеныя ўжо ў ФРГ пасля 1945 года, дагэтуль застаюцца легітымнымі{{sfn|Pretzel|2002|с=18}}. Большасць архіўных матэрыялаў, што тычацца пераследаў гомасексуальных мужчын у Трэцім рэйху і захоўваных пасля вайны ў Гамбургскім дзяржаўным архіве, у сувязі са «скарачэннем матэрыялаў, якія не ўяўляюць каштоўнасці», былі знішчаны працаўнікамі архіва ў 1986—1996 гады{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=379, 383-384}}. Больш 50 навукоўцаў з усяго свету выказалі пратэст падобным дзеянням, аднак ні кіраўніцтва архіва, ні гамбургскі сенат не прызналі здзяйснення грубай памылкі ў знішчэнні матэрыялаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=387}}. Пытанне пра прычыны знішчэння матэрыялаў застаецца дагэтуль спекуляцыйным, бо, знішчыўшы гэтыя матэрыялы, архіў парушыў указанне захоўваць усе матэрыялы, што тычацца ахвяр нацызму{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=387}}. === Адкрыццё мемарыялаў гомасексуальным ахвярам нацызму === [[Файл:Erich Mäder-Stolperstein.jpg|thumb|220px|«[[Камень спатыкнення]]» адной з гомасексуальных ахвяр нацызму.]] {{Main|Спіс помнікаў рэпрэсаваным геям і лесбіянкам}} З 1970-х гадоў нямецкія ЛГБТ-арганізацыі пачынаюць узносіць [[Вянок|памінальныя вянкі]] да канцэнтрацыйных лагераў, у якіх утрымліваліся гомасексуальныя зняволеныя. Часта падобныя ўскладанні вянкоў здзяйсняліся пад канец чэрвеня і былі прымеркаваны да святкавання ўгодкаў [[Стоўнвалскія бунты|Стоўнвалскіх бунтаў]], а не да дат вызвалення лагераў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=61}}. Аналагічныя спробы адбываюцца і ў іншых краінах, прыкладам у Нідэрландах<ref>{{cite web|url=http://www.glbtq.com/arts/homomonument.html|title=Homomonument|author=Jason Goldman|publisher=An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|access-date=2013-09-07|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005232502/http://www.glbtq.com/arts/homomonument.html|archive-date=2013-10-05}}</ref>. [[Файл:KZ Mauthausen Totgeschlagen.jpeg|thumb|220px|Мемарыяльная табліца гомасексуальным ахвярам нацызму ў Маўтхаўзене.]] 9 снежня 1984 года на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера [[Маўтхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Маўтхаўзен]] у Аўстрыі па ініцыятыве ЛГБТ-актывістаў была ўсталявана {{нп4|Спіс помнікаў рэпрэсаваным геям і лесбіянкам|мемарыяльная табліца|de|Liste der Denkmäler für homosexuelle Opfer des Nationalsozialismus}} ў выглядзе [[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]], прысвечаная гомасексуальным ахвярам{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}<ref>{{кніга|аўтар=Bertrand Perz|загаловак=Die KZ-Gedenkstätte Mauthausen: 1945 bis zur Gegenwart|спасылка=https://books.google.de/books?ei=7tCDTp7mJITc0QHB8v2ZBg&ct=result&id=j_FmAAAAMAAJ&dq=Dezember+1984#search_anchor|выдавецтва=StudienVerlag|год=2006|alleseiten=348|seite=190|isbn=978-3706540254}}</ref>. У лютым 1985 года група актывістаў з Мюнхена па прыкладзе аўстрыйцаў скіравала просьбу ў Міжнародны камітэт Дахау, што складаецца з былых яго вязняў, у якой прасіла пра дазвол усталяваць аналагічную памятную дошку на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|Дахау]]. Урачыстае адкрыццё мемарыяла планавалася зрабіць 29 красавіка 1985 года ў дзень 40-годдзя вызвалення Дахау, аднак агульны сход камітэта адцягваў разгляд заявы{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}. У маі 1987 года, гэтак і не дачакаўшыся рашэння па сваёй заяве, актывісты ўладкавалі дэманстрацыю падчас святкавання чарговых угодкаў вызвалення лагера{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=35}}. У лютым 1988 года памятная дошка была ўсталявана актывістамі самавольна ў евангелічнай царкве, размешчанай на тэрыторыі былога лагера{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. Толькі праз дзесяць гадоў пасля першай спробы ўсталявання мемарыяла, ён быў, нарэшце, афіцыйна прызнаны і перасунуты ў цэнтральную экспазіцыю музея{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. Першае афіцыйнае прызнанне гомасексуалаў ахвярамі рэпрэсій урадам ФРГ адбылося ў маі 1985 года, калі на тэрыторыі былога канцэнтрацыйнага лагера {{нп5|Ноенгамэ||de|KZ Neuengamme}} быў адкрыты мемарыял гомасексуальным зняволеным{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=61}}{{sfn|Stümke|1989|с=152}}. Тады [[Федэральны прэзідэнт Германіі|прэзідэнт ФРГ]] [[Рыхард фон Вайцзэкер]] стаў першым у гісторыі краіны афіцыйнай урадавай асобай, што прызнаў гомасексуалаў ахвярамі нацызму ў сваім адкрытым звароце да народу{{sfn|Stümke|1989|с=152}}. У 1989 годзе ў [[Берлін]]е ля ўваходу ў метро {{нп5|Нолендорфплац (станцыя метро)|Нолендорфплац|de|U-Bahnhof Nollendorfplatz}} была таксама ўсталяваная памятная дошка ў выглядзе [[Ружовы трохвугольнік|ружовага трохвугольніка]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=36}}. У 1994 годзе ва [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] быў адкрыты мемарыял {{нп5|Франкфурцкі анёл||de|Frankfurter Engel}}{{sfn|Herrn|1999|с=72}}. У 1995 годзе ўпершыню на тэрыторыі мемарыяльнага комплексу, размешчанага ў былым канцэнтрацыйным лагеры [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзен]], у святочнай цырымоніі чарговых угодкаў вызвалення ўзяў удзел гомасексуальны зняволены{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=38}}. У студзені 1999 года на тэрыторыі Заксенхаўзена прайшла першая памятная цырымонія ў гонар гомасексуальных вязняў лагераў{{sfn|Herrn|1999|с=73}}. У выніку ініцыятывы {{нп5|Саюз геяў і лесбіянак Германіі|Саюза геяў і лесбіянак Германіі|de|Lesben- und Schwulenverband in Deutschland}} 27 мая 2008 года ў Берліне быў адкрыты {{нп5|мемарыял гомасексуалам — ахвярам нацызму||de|Denkmal für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen}}<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/E78I|title=В Берлине открыли памятник гомосексуалистам — жертвам нацистского режима|publisher=Deutsche Welle|date=2008-05-27|access-date=2015-05-03}}</ref>. У красавіку 2015 года на месцы лагера для гомасексуалаў Клінкерверк (падраздзяленне [[Заксенхаўзен (канцэнтрацыйны лагер)|Заксенхаўзена]]) быў адкрыты мемарыяльны парк<ref>{{cite web|url=http://dw.de/p/1FBXV|title=Открыт мемориал на месте лагеря для гомосексуалов|publisher=Deutsche Welle|date=2015-04-21|access-date=2015-05-03}}</ref>. === Пераслед гомасексуалаў і Халакост === З кожным годам расце лік даследаванняў гісторыі пераследу гомасексуалаў у часы Трэцяга рэйха{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=11}}. Нароўні з абагульненнем фактаў адным з галоўных спрэчных пытанняў, якім задаюцца даследчыкі, застаецца пытанне пра прылічэнне пераследу гомасексуалаў да [[халакост]]у і дапушчальнасці яго параўнання з «{{нп5|Яўрэйскае пытанне|яўрэйскім пытаннем|de|Judenfrage}}»{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=13}}. Гэта абмеркаванне праходзіць у рамках існай дыскусіі пра прызнанне так званых яўрэйскіх ахвяр халакосту, такіх як {{нп5|Генацыд цыган|цыган|ru|Геноцид цыган}}, [[Праграма змярцвення Т-4|безнадзейна хворыя і інвалідаў]], [[Сведкі Іеговы ў Трэцім рэйху|сведак Іеговы]] і іншых. У прыватнасці, гомасексуалы сярод іншых неяўрэйскіх ахвяр разглядаюцца ў [[Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)|амерыканскім Мемарыяльным музеі халакосту]]{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=58}}<ref>{{cite web|url=http://www.ushmm.org/wlc/ru/article.php?ModuleId=10005149|title=Энциклопедия Холокоста: Жертвы нацизма — обзор|publisher=[[Мемарыяльны музей Халакосту (ЗША)]]|access-date=2013-09-07}}</ref> і ізраільскім музеі [[Яд ва-Шэм]]<ref>{{cite web|url=http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/about/01/non_jews_persecution.asp|title=Non-Jewish Victims of Persecution in Germany|publisher=[[Яд ва-Шэм]]|lang=en|access-date=2013-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055005/http://www.yadvashem.org/yv/en/holocaust/about/01/non_jews_persecution.asp|archive-date=21 верасня 2013|url-status=dead}}</ref>. Атаясненне пераследу гомасэксуальных мужчынаў з халакостам характэрна і для французскіх даследнікаў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=274}}. Параўнанне пераследу гомасексуалаў з пераследам яўрэяў іграла вялікую ролю ў амерыканскім {{нп5|Вызвольны рух геяў і лесбіянак|вызвольным руху геяў і лесбіянак||Gay liberation}} 1960—1970-х гадоў{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. У 1974—1975 гадах падчас гучнай грамадскай дыскусіі вакол прыняцця законапраекта пра забарону [[Дыскрымінацыя па прыкмеце сексуальнай арыентацыі і гендарнай ідэнтычнасці|дыскрымінацыі геяў і лесбіянак]] {{нп5|Артадаксальны іўдаізм|яўрэйская артадаксальная грамада|ru|Ортодоксальный иудаизм}} выступала супраць гэтага законапраекта. У адказ на гэта праваабаронцы завілі пра аналагічнасць [[Гамафобія|гамафобных]] і [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] матываў злачынстваў, паказаўшы на сумны досвед Трэцяга рэйха і правядучы паралель паміж [[Ружовы трохвугольнік|ружовым трохвугольнікам]] і {{нп5|Жоўтая зорка|жоўтай зоркай|hu|Sárga csillag}}, пасля чаго той хутка стаў знакам гей-руху ў ЗША<ref name="Энц">{{cite web|url=http://www.glbtqarchive.com/arts/symbols_A.pdf|title=Symbols|author=Linda Rapp|publisher=An Encyclopedia of Gay, Lesbian, Bisexual, Transgender, and Queer Culture|access-date=2017-03-06|archive-url=https://www.webcitation.org/656eZpTZF?url=http://www.glbtq.com/arts/symbols.html|archive-date=2012-01-31}}</ref>. Аж да выхаду ў 1985 годзе ў ЗША кнігі {{нп5|Рычард Плант|Рычарда Планта|de|Richard Plant}} «Ружовы трохвугольнік» для шырокай амерыканскай публікі заставаліся невядомымі даследаванні нямецкіх аўтараў, перш за ўсё дадзеныя Лаўтмана пра колькасць гомасексуальных ахвяр нацызму, у сувязі з чым гэта лік значна завышаўся{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=56}}. Так, прыкладам, у 1978 годзе актывіст {{нп5|Харві Мілк||ru|Милк, Харви}}, былы адначасна і яўрэем, і гомасэксуалам, у сваёй знакамітай «Прамове Надзеі», хібна згадваў пра 300 тысяч гомасексуальных ахвяр Трэцяга рэйха{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. У гэтыя гады зусім назіралася тэндэнцыя да перабольшання колькасці ахвяр, і некаторыя амерыканскія крыніцы таго часу прыводзілі лічбы, што даходзілі да аднаго мільёна{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=57}}. Шэраг нямецкіх даследчыкаў праводзяць выразнае адрозненне паміж пераследам гомасексуалаў і пераследам яўрэяў, спасылаючыся на ідэалагічна розныя матывы і мэты гэтых пераследаў{{пераход|#Ідэалогія|2}} і, у сувязі з гэтым, рознае стаўленне да абедзвюх пераследаваных груп на тэрыторыі Рэйха і па-за яго{{пераход|#Акупаваныя тэрыторыі|2}}. Тым часам як гомасексуальнасць пераследавалася, галоўным чынам, толькі ў межах Рэйха, яўрэі вынішчаліся паўсюдна{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=66, 151}}. == Адлюстраванне тэмы ў культуры == У адрозненне ад велізарнага ліку існых [[інтэрв’ю]], прысвечаных яўрэйскім ахвярам Халакосту, гомасексуальныя ахвяры Трэцяга рэйха практычна не ахоплены ў працы па інтэрв'юяванню, праводжанай музеямі і іншымі інстытутамі, якія вывучаюць гісторыю{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=398}}. Некаторыя прабелы ў гэтай працы ў апошні час кампенсуюцца незалежнымі дакументальнымі фільмамі, прысвечанымі лёсу гомасексуалаў, якія перажылі нацысцкі тэрор{{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=399}}. Асаблівае значэнне маюць наступныя фільмы-інтэрв'ю (па стане на 2002 год): «Мы насілі вялікую „А“ на назе» ({{lang-de|Wir hatten ein großes „A“ am Bein}}, Германія, 1991), «Але я была дзяўчынкай» ({{lang-en|…but I was a girl}}, Нідэрланды, 1999; фільм расказвае гісторыю {{нп5|Фрыда Белінфантэ|Фрыды Белінфантэ||Frieda Belinfante}}), «Шчаслівы быць тым, хто я ёсць» ({{lang-en|Just happy the way I am}}, Славенія-Нідэрланды, 1999) і «{{нп5|Параграф 175 (фільм)|Параграф 175|de|Paragraph 175 (Film)}}» ({{lang-en2|Paragraf 175}}, ЗША, 2000){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=399-400}}. Сярод найболей значных літаратурных твораў-мемуараў, што выйшлі до 2000 года, можна вылучыць толькі два: кніга {{нп5|Хайнц Хегер|Хайнца Хегера||Heinz Heger}} «Мужчыны з ружовым трохвугольнікам» ({{lang-de|Die Männer mit dem rosa Winkel}}, 1972) і біяграфія [[П’ер Зеель|П’ера Зееля]] «Я, П'ер Зеель, дэпартаваны гомасексуал» ({{lang-fr|Moi, Pierre Seel, deporte homosexuel}}, 1994){{sfn|Terror gegen Homosexuelle|2002|с=400, 406-407, 410}}. Аўтабіяграфія П'ера Зееля паслужыла асновай да фільма {{нп5|Крысціян Фор|Крысціяна Фора|fr|Christian Faure (réalisateur)}} «{{нп5|Любоў, пра якую маўчаць||fr|Un amour à taire}}» ({{lang-fr|Un amour à taire}}, Францыя, 2005). У 2010 годзе выйшла аўтабіяграфічная кніга {{нп5|Рудольф Бразда|Рудольфа Бразды|de|Rudolf Brazda}} «Шлях ружовага трохвугольніка» ({{lang-fr|Itinéraire d’un Triangle rose}}, супольна з Жанам-Люкам Швабам). Сярод іншых матэрыялаў, што апісваюць жыццё гомасексуалаў у Трэцім рэйху, можна паказаць аўтабіяграфічны раман {{нп5|Крыстафер Ішэрвуд|Крыстафера Ішэрвуда||Christopher Isherwood}} «{{нп5|Крыстафер і яму падобныя|||Christopher and His Kind}}» ({{lang-en|Christopher and His Kind}}, 1976), а таксама {{нп5|Крыстафер і яму падобныя (фільм)|яго экранізацыю||Christopher and His Kind (film)}} (Вялікабрытанія, 2011) і драму {{нп5|Шон Маціяс|Шона Маціяса||Sean Mathias}} «{{нп5|Схільнасць (фільм)|Схільнасць|ru|Склонность (фильм)}}» ({{lang-en|Bent}}, Вялікабрытанія, 1997). У 2013 годзе ў Германіі выйшаў дакументальны фільм «Гукі цішыні» ({{lang-de|Klänge des Verschweigens}}), прысвечанага лёсу кампазітара {{нп5|Вільгельм Хекман|Вільгельма Хекмана|de|Wilhelm Heckmann}}<ref>{{cite web|url=http://www.tagesspiegel.de/kultur/klaenge-des-verschweigens-wagner-fuer-die-ss/8853966.html|title=Klänge des Verschweigens: Wagner für die SS|author=Christian Schröder|lang=de|publisher=[[Der Tagesspiegel]]|date=2013-09-27|access-date=2013-10-09}}</ref>. У 1995 годзе амерыканскім прапаведнікам, юрыстам і антыгей-актывістам {{нп5|Скот Лайвлі|Скотам Лайвлі||Scott Lively}} ў суаўтарстве з Кевінам Абрамсам была апублікавана кніга «{{нп5|Ружовая свастыка|||The Pink Swastika}}», у якой ён сцвярджаў пра гомасексуальнасць многіх высокапастаўленых асоб у [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], у тым ліку і самога [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]], і ўвязваў гомасексуальнасць нацыстаў з іх жорсткасцю, выяўленай у час [[халакост]]у<ref>{{cite web|url=http://m.golos-ameriki.ru/a/lgbt-and-americas-far-right/1771197.html|title=Американские правые поддерживают антигейские законы в России|publisher=Голос Америки|date=2014-10-16|access-date=2014-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714135335/http://m.golos-ameriki.ru/a/lgbt-and-americas-far-right/1771197.html|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. == Заўвагі == {{reflist|group="►"|refs= <ref name="StGB174">[http://lexetius.com/StGB/174 § 174] КК Германіі (01.01.1872, узмоцнены 15.06.1943): Сексуальныя кантакты з падапечнымі (вучнямі, выхаванцамі, пацыентамі і г. д.), якія не дасягнулі 21 года.</ref> <ref name="StGB176">[http://lexetius.com/StGB/176 § 176] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Да 10 гадоў пазбаўлення волі за: 1) згвалтаванне жанчыны; 2) скланенне жанчыны, якая знаходзіцца ў стане поўнай адсутнасці памяці да шлюбнай здрады; 3) сексуальныя кантакты з дзецьмі да 14 гадоў ці скланенне дзяцей да 14 гадоў да сексуальных кантактаў з іншымі асобамі.</ref> <ref name="StGB177">[http://lexetius.com/StGB/177 § 177] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Скланенне замужніцы да здрады ці сексуальны гвалт над замужніцай.</ref> <ref name="StGB178">[http://lexetius.com/StGB/178 § 178] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Згвалтаванне жанчыны ці дзіцяці да 14 гадоў, што прывяло да смерці ахвяры — ад 10 гадоў пазбаўлення волі.</ref> <ref name="StGB182">[http://lexetius.com/StGB/182 § 182] КК Германіі (у рэдакцыі 01.01.1872): Скланенне не дасягнулай 16 гадоў незаганнай дзяўчынкі да палавога акта — да аднаго года пазбаўлення волі.</ref> <ref name="StGB183">[http://lexetius.com/StGB/183 § 183] КК Германіі (у рэдакцыі 20.03.1876): Распусныя дзеянні ў грамадскіх месцах — да двух гадоў пазбаўлення волі.</ref> }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == === Манаграфіі і зборнікі === * {{кніга |аўтар = Till Bastian. |загаловак = Homosexuelle im Dritten Reich: Geschichte einer Verfolgung |мова = de |серыя = Beck'sche Reihe |выданне = Orig.-Ausg |месца = München |выдавецтва = Beck |год = 2000 |alleseiten = 101 |isbn = 3-406-45917-X |ref = Bastian }} * {{кніга |загаловак = Die Geschichte des § 175: Strafrecht gegen Homosexuelle |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Rosa Winkel |год = 1990 |alleseiten = 175 |isbn = 3-921495-46-6 |ref = Geschichte des § 175 }} * {{кніга |аўтар = [[Гюнтэр Грау|Günter Grau]] |загаловак = Homosexualität in der NS-Zeit: Dokumente einer Diskriminierung und Verfolgung |мова = de |серыя = Die Zeit des Nationalsozialismus |выданне = Überarb. Neuausg |месца = Frankfurt am Mein |выдавецтва = Fischer Verlag |год = 2004 |seite = {{{1|}}} |alleseiten = 367 |isbn = 3-596-15973-3 |ref = Grau }} * {{кніга |аўтар = Günter Grau |загаловак = Lexikon zur Homosexuellenverfolgung 1933-1945 |спасылка = https://books.google.de/books?id=ttqFWfpTSVMC&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false |мова = de |серыя = Geschichte: Forschung und Wissenschaft |месца = Münster |выдавецтва = LIT |год = 2011 |alleseiten = 391 |isbn = 978-3-8258-9785-7 |ref = Grau }} * {{кніга |аўтар = Rainer Herrn. |загаловак = Anders bewegt: 100 Jahre Schwulenbewegung in Deutschland |мова = de |выданне = 1. Aufl |месца = Hamburg |выдавецтва = MännerschwarmSkript-Verlag |год = 1999 |alleseiten = 80 |isbn = 3-928983-78-4 |ref = Herrn }} * {{кніга |аўтар = Rainer Hoffschildt. |загаловак = Die Verfolgung der Homosexuellen in der NS-Zeit: Zahlen und Schicksale aus Norddeutschland |мова = de |серыя = Geschichte: Forschung und Wissenschaft |месца = Berlin |выдавецтва = Rosa Winkel |год = 2009 |alleseiten = 194 |isbn = 3-86149-096-X |ref = Hoffschildt }} * {{кніга |аўтар = [http://www.spd-saar.de/uploads/media/Burkhard_vorne_2.5_01.pdf Burkhard Jellonnek]. |загаловак = Homosexuelle unter dem Hakenkreuz: Die Verfolgung von Homosexuellen im Dritten Reich |спасылка = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00045436-8 |мова = de |месца = Paderborn |выдавецтва = Ferdinand Schöningh Verlag |год = 1990 |alleseiten = 355 |isbn = 3-506-77482-4 |ref = Jellonnek }} * {{кніга |аўтар = [[Скот Лайвлі|Scott Lively]] & Kevin Abrams. |загаловак = The Pink Swastika: Homosexuality in the Nazi Party |спасылка = http://www.defendthefamily.com/pfrc/books/pinkswastika/pdf/index.html |выдавецтва = Founders Publishing Corporation |год = 1995 |allpages = 205 |isbn = 978-0-9647609-0-5 |ref = Pink Swastika |archive-url = https://web.archive.org/web/20140601043129/http://www.defendthefamily.com/pfrc/books/pinkswastika/pdf/index.html |archive-date = 1 чэрвеня 2014 }} * {{кніга |загаловак = Nationalsozialistischer Terror gegen Homosexuelle: verdrängt und ungesühnt |спасылка = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bvb:12-bsb00044943-4 |адказны = Burkhard Jellonnek, Rüdiger Lautmann |мова = de |месца = Paderborn |выдавецтва = Ferdinand Schöningh Verlag |год = 2002 |alleseiten = 428 |isbn = 3-506-74204-3 |ref = Terror gegen Homosexuelle }} * {{кніга |аўтар = Richard Plant. |загаловак = Rosa Winkel: Der Krieg der Nazis gegen die Homosexuellen |мова = de |месца = Frankfurt/Main |выдавецтва = Campus-Verlag |год = 1991 |alleseiten = 212 |isbn = 3-593-34420-3 |ref = Plant }} * {{кніга |аўтар = Andreas Pretzel. |загаловак = NS-Opfer unter Vorbehalt: homosexuelle Männer in Berlin nach 1945 |спасылка = https://books.google.de/books?id=6cCfcAIeEx0C&printsec=frontcover |мова = de |серыя = Geschlecht, Sexualität, Gesellschaft |месца = Münster |выдавецтва = LIT |год = 2002 |alleseiten = 353 |isbn = 3-8258-6390-5 |ref = Pretzel }} * {{кніга |аўтар = Hans-Georg Stümke. |загаловак = Homosexuelle in Deutschland: Eine politische Geschichte |мова = de |серыя = Beck'sche Reihe |выданне = Orig.-Ausg |месца = München |выдавецтва = Beck |год = 1989 |alleseiten = 183 |isbn = 3-406-33130-0 |ref = Stümke }} * {{артыкул |аўтар = Michael Sibalis. |загаловак = Homophobia, Vichy France, and the «Crime of Homosexuality»: The Origins of the Ordinance of 6 August 1942 |спасылка = http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/journal_of_lesbian_and_gay_studies/v008/8.3sibalis.pdf |мова = en |выданне = GLQ: A Journal of Lesbian and Gay Studies |тып = часопіс |год = 2002 |том = 8 |нумар = 3 |старонкі = 301-318 |issn = 1064-2684 |ref = Sibalis |url-status = dead |archive-url = https://web.archive.org/web/20160305095855/http://muse.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=%2Fjournals%2Fjournal_of_lesbian_and_gay_studies%2Fv008%2F8.3sibalis.pdf |archive-date = 2016-03-05 }} * {{кніга |аўтар = Niko Wahl. |загаловак = Verfolgung und Vermögensentzug Homosexueller auf dem Gebiet der Republik Österreich während der NS-Zeit |спасылка = https://books.google.de/books?id=8YbrDEYmOFUC&printsec=frontcover |мова = de |месца = Wien |выдавецтва = Oldenbourg Verlag |год = 2004 |alleseiten = 94 |isbn = 3-7029-0506-5 |ref = Wahl }} * {{кніга |аўтар = Alexander Zinn. |загаловак = Das Glück kam immer zu mir: Rudolf Brazda – Das Überleben eines Homosexuellen im Dritten Reich |спасылка = https://books.google.de/books?id=P5IlxoLd40gC&printsec=frontcover |мова = de |месца = Frankfurt/Main |выдавецтва = Campus Verlag GmbH |год = 2011 |alleseiten = 356 |isbn = 978-3-593-39435-0 |ref = Zinn }} * {{Крыніцы/Кон: Месяцавае святло на світанку|глава=Фашистский геноцид|старонкі=253—258}} === Іншыя крыніцы === * {{артыкул |аўтар = [[Манфрэд Брунс|Manfred Bruns]]. |загаловак = Die strafrechtliche Verfolgung homosexueller Männer in der BRD nach 1945 |спасылка = http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku28___175_bf.pdf?start&ts=1328542973&file=doku28___175_bf.pdf |выданне = § 175 StGB: Rehabilitierung der nach 1945 verurteilten homosexuellen Männer |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Senatsverwaltung für Arbeit, Integration und Frauen |год = 2012 |seite = 26-43 |ref = Bruns |archive-url = https://web.archive.org/web/20120707233441/http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku28___175_bf.pdf?start&ts=1328542973&file=doku28___175_bf.pdf |url-status = dead |archive-date = 2012-07-07 }} * {{cite web|author=[[Манфрэд Брунс|Manfred Bruns]].|url=http://www.bundestag.de/bundestag/ausschuesse17/a06/anhoerungen/archiv/48_Rehabilitierung_und_Entsch__digung/04_Stellungnahmen/Stellungnahme_Bruns.pdf|title=Rehabilitierung der nach 1945 wegen homosexueller Handlungen verurteilten Männer|date=2013-05-15|publisher=Deutscher Bundestag|lang=de|ref=Bruns, Stellungnahme|archive-url=https://www.webcitation.org/6J7ZU3GoY?url=http://www.bundestag.de/bundestag/ausschuesse17/a06/anhoerungen/archiv/48_Rehabilitierung_und_Entsch__digung/04_Stellungnahmen/Stellungnahme_Bruns.pdf|archive-date=2013-08-24}} * {{кніга |аўтар = Hans-Joachim Mengel. |загаловак = Strafrechtliche Verfolgung homosexueller Handlungen in Deutschland nach 1945: Zur Rehabilitierung und Entschädigung der nach § 175 und 175a StGB wegen homosexueller Handlungen in der BRD und der DDR Verurteilten |спасылка = http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku29____175_mengel_bf.pdf?start&ts=1328543013&file=doku29____175_mengel_bf.pdf |мова = de |месца = Berlin |выдавецтва = Senatsverwaltung für Arbeit, Integration und Frauen |год = 2012 |alleseiten = 50 |ref = Mengel |archive-url = https://web.archive.org/web/20120707233422/http://www.berlin.de/imperia/md/content/lb_ads/gglw/veroeffentlichungen/doku29____175_mengel_bf.pdf?start&ts=1328543013&file=doku29____175_mengel_bf.pdf |url-status = dead |archive-date = 2012-07-07 }} * {{cite web|author=[[:en:William Armstrong Percy|William A. Percy]].|url=http://www.sexarchive.info/BIB/Homosexuality_and_the_Holocaust.htm|title=Homosexuality and the Holocaust|publisher=Archive for Sexology|lang=en|access-date=2013-09-07|ref=Homosexuality and the Holocaust}} === Прававыя дакументы === * {{артыкул |загаловак = Bundesverfassungsgericht, Urteil vom 10. Mai 1957 |спасылка = http://sorminiserv.unibe.ch:8080/tools/ainfo.exe?Command=ShowPrintVersion&Name=bv006389 |выданне = Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts |мова = de |нумар = 6 |seite = 389-443 |ref = BVerfGE 6 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110709090323/http://sorminiserv.unibe.ch:8080/tools/ainfo.exe?Command=ShowPrintVersion&Name=bv006389 |archive-date = 9 ліпеня 2011 }} * {{артыкул |загаловак = Gesetz zur Änderung des Gesetzes zur Aufhebung nationalsozialistischer Unrechtsurteile in der Strafrechtspflege |спасылка = http://www.landtag.nrw.de/portal/WWW/dokumentenarchiv/Dokument/XBCBGI0251.pdf |выданне = Bundesgesetzblatt |мова = de |нумар = 51 |год = 2002 |seite = 2714 |ref = NS-AufGÄndG }} == Спасылкі == {{Commonscat|Persecution of homosexuals in the Holocaust}} * Gedenkort für die im Nationalsozialismus verfolgten Homosexuellen: [http://www.gedenkort.de/chronik.htm ''Chronik der Homosexuellenverfolgung'']{{ref-de}} * Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША): [https://www.ushmm.org/wlc/en/article.php?ModuleId=10005261 ''Persecution of Homosexuals in the Third Reich'']{{ref-en}} * Фордэмскі ўніверсітэт: [http://www.fordham.edu/halsall/pwh/seel.html ''Pierre Seel: The Death of His Lover'']{{ref-en}} {{Гомасексуальнасць у гісторыі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рэцэнзія}} [[Катэгорыя:ЛГБТ у Германіі]] [[Катэгорыя:ЛГБТ у Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Гомасексуальнасць у гісторыі]] [[Катэгорыя:Халакост]] [[Катэгорыя:Расавая гігіена]] kusjvh2qd5qruqjdfznwkjhmht2rbho 14 573772 5166848 4948406 2026-07-17T06:49:11Z Ueschar 151377 5166848 wikitext text/x-wiki {{Аб’яднаць|Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі}} {{Да хуткага выдалення|пустая катэгорыя пасля аб’яднання з [[:Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]]}} [[Катэгорыя:Беларуская культура|Абрады]] [[Катэгорыя:Абрады і рытуалы]] jv2z4c6s9ljis74zmor9pwhsefjipdk 0 579740 5166619 5165876 2026-07-16T17:00:36Z Rommmmmka 78299 5166619 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tarockkarten_in_der_Hand_eines_Spielers.jpg|міні|300x300пкс|Карты Industrie und Glück]] [[Файл:Print, playing-card (BM 1904,0511.47.1-78 3).jpg|міні|300x300пкс|Казырныя карты марсельскага таро]] [[Файл:Viscontisforzatarot.jpg|міні|300x300пкс|Тры карты з таро Вісконці — Сфорца: туз кубкаў, дама манет і рыцар паліц]] '''Карты таро''' — калода з 78 [[Ігральныя карты|ігральных карт]], якая ўзнікла ў [[Італія|Італіі]] ў першай палове XV стагоддзя. Першапачаткова карты таро выкарыстоўваліся для [[Картачная гульня|картачных гульняў]], а з канца XVIII стагоддзя іх пачалі выкарыстоўваць для [[варажба|варажбы]] і іншых эзатэрычных практык<ref>{{cite book |last=Dummett |first=Michael |title=The Game of Tarot |publisher=Duckworth |year=1980}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Tarot |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/tarot}}</ref>. == Апісанне калоды == === Склад === Калода таро складаецца з чатырох масцей па 14 карт, 21 казырнай карты і адной карты Дурня. У сучаснай эзатэрычнай традыцыі 21 козыр разам з Дурнем звычайна называюць «старэйшымі арканамі», а карты чатырох масцей — «малодшымі арканамі» ({{lang-lat|arcanus}} «сакрэт, тайна»). У розных рэгіёнах Еўропы выкарыстоўваліся розныя масці. У Заходняй, Цэнтральнай і частцы Усходняй Еўропы атрымалі распаўсюджанне [[Французская калода|французскія масці]] ([[Пікі (масць)|пікі]], [[звонкі]], [[трэфы]], [[чырвы]]), а ў Паўднёвай Еўропе — [[Італа-іспанская калода|італа-іспанскія масці]] ([[Мячы (масць)|мячы]], [[Манеты (масць)|манеты]], [[Паліцы (масць)|паліцы]], [[Кубкі (масць)|кубкі]]). Кожная масць складаецца з лікавых карт (ад туза да дзясяткі), валета, рыцара, дамы і караля. Апроч карт масцей, калода змяшчае асобную масць з 21 пранумераванага козыра, а таксама карту Дурня. У розных гульнях Дурань можа выступаць як найстарэйшы козыр або як асаблівая карта, якая вызваляе гульца ад абавязку ісці ў масць. === Дызайн === Да найбольш вядомых дызайнаў карт таро належаць: * '''Таро Вісконці — Сфорца''' — найстарэйшыя захаваныя калоды XV стагоддзя. * '''Марсельскае таро''' — французская традыцыя, якая сфармавалася ў XVII—XVIII стагоддзях і стала асновай для многіх пазнейшых калод. * '''Industrie und Glück''' (Стараннасць і ўдача) — калода з французскімі масцямі, якая з'явілася ў XIX стагоддзі ў Аўстра-Венгрыі, найбольш пашыраная калода для гульні «тарок». * '''Таро Райдэра — Уэйта''' — калода, выдадзеная ў 1909 годзе, адна з найбольш вядомых сучасных гадальных калод<ref>[https://gadanie-taro.site/gadanie/taro-rajdera-uejta Таро Райдера-Уэйта | История создания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211008093011/https://gadanie-taro.site/gadanie/taro-rajdera-uejta |date=8 кастрычніка 2021 }} Проверено 20 октября 2021 года.</ref>. * '''Таро Тота''' — калода, распрацаваная Алістэрам Кроўлі і мастачкай Фрыдай Харыс, выдадзеная пасля смерці Кроўлі ў 1969 годзе. У XX стагоддзі, асабліва ў другой яго палове, з’явілася мноства «новых» дызайнаў калоды таро, так што цяжка не толькі пералічыць усе варыянты, але нават назваць іх дакладную колькасць. Значная іх частка з’яўляюцца варыяцыямі на тэму адной з класічных калод, у асноўным — таро Райдэра — Уэйта, але ёсць і даволі арыгінальныя «тэматычныя» дызайны. У якасці прыкладаў можна назваць эратычнае таро Манара (арканы таро праілюстраваны тэматычнымі замалёўкамі з востраэратычным ухілам, аўтар — італьянскі мастак Міла Манара, калода створана ў самым канцы XX стагоддзя і ўпершыню выпушчаная ў 2000 годзе) або «Таро эльфаў» Марка Мак-Элроя і Дэвіда Корсі (у адрозненне ад цэлага шэрагу іншых варыяцый на эльфійскую тэму, тут кампазіцыі малюнкаў не запазычаныя з Уэйта, а цалкам самастойныя, больш таго, у калодзе, пры захаванні ўсіх агульных асаблівасцей таро, сімвалічна паказаныя пяць гісторый: старэйшыя арканы паслядоўна расказваюць пра тое, як галоўны герой расследуе знікненне чатырох рэліквій, а карты масцей апісваюць гісторыю кожнай з гэтых рэліквій). Ёсць калоды, створаныя па матывах розных культавых твораў мастацтва, і проста на папулярныя тэмы («Таро кветак», «Таро вампіраў», «Самурайское таро» і гэтак далей). Шэраг паслядоўнікаў філасофскіх, рэлігійных і псіхалагічных школ аформілі ў выглядзе калод таро свае сістэмы поглядаў і выкарыстоўваюць такія калоды для розных практык («Ошо дзэн таро» і іншыя). == Гісторыя == Большасць сучасных даследчыкаў лічыць, што карты таро ўзніклі ў паўночнай [[Італія|Італіі]] ў першай палове XV стагоддзя як развіццё звычайных [[ігральныя карты|ігральных карт]]. Калода была створана шляхам дапаўнення традыцыйнай чатырохмасцевай калоды асобнай масцю з 21 козыра і картай Дурня<ref>{{cite book |last1=Decker |first1=Ronald |last2=Depaulis |first2= Thierry |first3=Michael |last3= Dummett |date=1996 |title=A Wicked Pack of Cards |location= London |publisher= Duckworth |isbn=0-7156-2713-9}}</ref>. Першыя дакументальныя згадкі пра калоды таро датуюцца 1440—1450 гадамі і звязаныя з [[Мілан]], [[Ферара]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыяй]] і [[Балоння]]й. У той час дадатковыя карты называліся ''trionfi'' («трыумфы»), а самі калоды — ''carte da trionfi''. Каля 1530 г. італьянскае слова ''tarocchi'' (у адз. л. ''tarocco'') пачало выкарыстоўвацца для таго каб адрозніць гульню з таро ад гульні са звычайнымі козырамі (''triumphs''). Найстаражытнейшымі захаванымі калодамі таро лічацца калоды [[Таро Вісконці — Сфорца|Вісконці — Сфорца]], створаныя ў сярэдзіне XV стагоддзя для герцагаў Мілана. Ніводная з іх не захавалася цалкам, аднак яны лічацца найважнейшымі сведчаннямі ранняй гісторыі таро. Калоды тых часоў, якія захаваліся, уяўляюць сабой раскошныя карты ручной работы, выкананыя для арыстакратыі. === Легенды === ==== Егіпецкая ==== Існуе легенда, што ў Старажытным Егіпце быў храм, у якім было дваццаць два пакоі, а на сценах намаляваны сімвалічныя карціны, ад якіх пасля пайшлі вялікія арканы таро<ref name="hram1"><span class="citation">''Куманяева, Наина.''&#x20;Подлинное Таро Эттейлы.&nbsp;— Москва&nbsp;: Рипол Классик, 2006.&nbsp;— P.&nbsp;5,6,22,23,32,33,37.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5790547366 ISBN 5-7905-4736-6].</span></ref><ref name="hram2"><span class="citation">''Бартлет, Сара.''&#x20;Таро: Полное руководство по гаданию на картах таро.&nbsp;— Кладезь-Букс, 2007.&nbsp;— P.&nbsp;16,18.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785933951957 ISBN 978-5-93395-195-7].</span></ref>. Гэтая легенда пацвярджае версію пра тое, што карты таро паходзяць ад віньетак [[Кніга мёртвых|старажытнаегіпецкай Кнігі Мёртвых]], малюнкі якіх на самай справе наносіліся на сцены святых збудаванняў — магільняў. Упершыню магчымасць паходжання таро з Егіпта дапусціў Курэй дэ Жэбелен. Ён пісаў у пятым томе «Першабытнага свету» (1778): ''"Таро. Картачная гульня, распаўсюджаная ў Германіі, Італіі і Швейцарыі. Гэта гульня егіпецкая, як мы яшчэ аднойчы пакажам; яе назва складаецца з двух усходніх слоў, Tar і Rha (Rho), і азначае «царскі шлях».''<ref>{{Cite web |url=http://catlongtail.info/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=9 |title=catlongtail.info — Карты правду говорят… |access-date=28 лістапада 2018 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021725/http://catlongtail.info/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=9 |url-status=dead }}</ref> Гэта заява была зроблена да адкрыцця [[Разецкі камень|разецкага каменя]] ў 1799 і тым больш да таго, як былі расшыфраваны егіпецкія сімвалы. Усе гэтыя факты ставяць пад сумнеў тэорыю аб егіпецкім паходжанні, паколькі названых Жэбеленам слоў у егіпецкай мове не аказалася. ==== Кабалістычная ==== Існуе меркаванне пра паходжанне таро з [[Кабала|кабалы]] (дваццаць дзве літары і дзесяць сфірот у кабале — аснова сістэмы таро), за адпраўную кропку ў гісторыі таро прымаецца 300 год нашай эры — прыкладная дата стварэння «Сэфэр Йеціра», фундаментальнай працы па Кабале<ref name="kabbala11"><span class="citation">''Куманяева, Наина.''&#x20;Подлинное Таро Эттейлы.&nbsp;— Москва&nbsp;: Рипол Классик, 2006.&nbsp;— P.&nbsp;6,7.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5790547366 ISBN 5-7905-4736-6].</span></ref>. == Функцыі == === Гульня === Французская гульня таро (jeu de tarot) — [[Картачныя гульні з біткамі|картачная гульня з біткамі]] для чатырох гульцоў. Гэта адзіная шырока распаўсюджаная гульня, якая захавалася да нашых дзён і выкарыстоўвае поўную 78-картачную калоду таро. Гульня распаўсюджана па ўсёй Францыі, а таксама вядомая ва франкамоўнай Канадзе. Французскія таро вядомыя з даўніх часоў і карысталіся папулярнасцю на працягу як мінімум некалькіх стагоддзяў. === Гадальныя карты === У працах некаторых акультыстаў можна сустрэць сцверджанні, што таро выкарыстоўваліся для прадказанняў ледзь ці не з часоў Сусветнага патопу, калі не раней. Аднак першыя дакументальныя сведчанні аб практыцы суаднясення карт (у прыватнасці карт таро) і чалавечых лёсаў адносяцца толькі да [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Некаторыя паэты таго часу, апісваючы знакамітасцей у хвалебных вершах, параўноўвалі людзей з козырамі таро. Такія вершы называліся «tarocchi appropriati», і ў адным выпадку ([[1527|1527 годзе]]) яны адносяцца да лёсу чалавека. У [[1540|1540 годзе]] ў Італіі выходзіць кніга «Варажба» ({{Lang-it|«Le Sorti»}}«Le Sorti»), у якой аўтар, нехта Франчэска Маркаліна да Форлі, паказвае просты спосаб прадказання будучыні з дапамогай карт масці манет звычайнай ігральнай калоды. Гэта найбольш ранні з вядомых нам трактатаў аб варажбе. Хоць калода таро і змяшчае аналагічныя карты, немагчыма адназначна сцвярджаць, што яны з’яўляліся ў тыя часы развітым гадальным інструментам. Упэўнена казаць аб таро як пра сфарміраваную сістэму прадказанняў можна толькі пачынаючы з канца XVII стагоддзя, паколькі ў [[Балоння|Балонні]] захаваліся запісы, датаваныя [[1700|1700 годам]], у якіх недвухсэнсоўна апісваюцца гадальныя значэнні карт таро. === Медытатыўная практыка === Вядомы медытатыўныя практыкі з дапамогай малюнкаў карт таро. Часцей за ўсё для гэтага выкарыстоўваюцца старэйшыя арканы. Мэты такой практыкі могуць быць розныя: глыбейшае разуменне карт для выкарыстання ў варажбе, духоўнае развіццё, акультная практыка. [[Медытацыя]] ўяўляе сабой разумовае ўваходжанне ў карту таро, дыялог з героямі сюжэту або ўяўленне сябе на іх месцы.<ref>Ирина Тризна «Таро как система анализа и воздействия» Киев: София, 2006</ref><ref>Алексей Пряников «Медитация на Старшие Арканы Таро» Н. Новгород, 2013 — ISBN</ref>. === Таро як крыніца таемных ведаў === Згодна з эзатэрычнымі ўяўленнямі, у картах таро прысутнічае герметычная, [[Гнастыцызм|гнастычная]] або [[Кабала|кабалістычная]] сімволіка, паколькі ранняе італьянскае [[Адраджэнне]], якое спарадзіла таро, было часам вялікай інтэлектуальнай актыўнасці. Таму герметызм, [[астралогія]], [[неаплатанізм]], [[Піфагор|піфагарэйская філасофія]] і неартадаксальная хрысціянская думка, распаўсюджаная тады, маглі пакінуць свой след у сімволіцы таро. Падобныя сімвалічныя «сляды» наштурхнулі пазнейшых даследчыкаў на думку, што таро паходзіць ад старажытных культур (егіпецкай або [[вавілон]]скай), што гэтая сістэма ўяўляе сабой таемны збор мудрасці мінулага. Першым вядомым даследчыкам у гэтай галіне быў Кур дэ Жэбелен. У [[1781|1781 годзе]] выйшла яго кніга «Першабытны свет, яго аналіз і параўнанне са светам сучасным» («Le Monde primitif analysé et comparé avec le monde moderne»), у апошнім раздзеле якой сцвярджаецца, што таро ўзыходзяць да егіпецкай традыцыі. Ён выказаў здагадку, што назва «таро» перакладаецца са старажытнаегіпецкай як «Шлях Цара». З гэтага часу на калоду глядзелі як на таямнічую [[Акультызм|акультную]] сістэму, на аснове якой вяліся акультныя даследаванні, а Марсельскае таро сталі ўзорам для стварэння новых калод. У ранніх версіях таро не было не толькі астралагічных знакаў, літар іўрыту, але нават нумароў. Такой была, напрыклад, калода Вісконці — Сфорца, якая датуецца 1428 годам, вырабленая мастаком [[Баніфацыа Бемба]] да вяселля Б’янкі Марыі Вісконці з [[Франчэска Сфорца]]. Толькі ў [[1470|1470 годзе]] з’явіцца калода карт ''Montegna'' з выявай антычных багоў і астралагічных знакаў. Асобна ў шэрагу даследчыкаў сімвалізму таро стаіць настаўнік матэматыкі і цырульнік Альет, на якога моцна паўплывалі ідэі кнігі дэ Жэбелена. Альет, прысвяціўшы сябе акультным заняткам, распрацаваў сваю сістэму варажбы па картах. У гісторыі ён вядомы як Этэйла, гэты псеўданім быў [[Анаграма|анаграмай]] уласнага імя даследчыка. Значныя даследчыкі сімволікі таро належаць да адной з двух школ: ''[[Францыя|французскай]]'' ці ''[[Англія|англійскай]]''. Галоўнае адрозненне школ складаецца ў тым, куды яны змяшчаюць «Блазна» ў шэрагу старэйшых арканаў. Заснавальнікам французскай школы з’яўляецца Эліфас Леві. У [[1856]] г. у сваёй працы «Вучэнне і рытуал вышэйшай магіі» Эліфас Леві ўпершыню звязвае [[Кабала|кабалу]] і таро, асацыюючы старэйшыя арканы таро з літарамі іўрыту, а значыць, і з шляхамі Кабалістычнага дрэва. Менавіта гэтай схемай карыстаўся С. Л. Макгрэгар Мазерс пры стварэнні калоды таро «Залатой Зары». У [[1887]] годзе Мазерс пачынае апісваць эзатэрычныя атрыбуты таро ў сваім манускрыпце «Кніга Т». Згодна з паданнямі французскай школы, аркан «Блазан» варта размяшчаць паміж арканамі «Суд» і «Свет». У гэтым выпадку шэраг старэйшых арканаў адкрывае карта «Маг» і ёй адпавядае літара [[іўрыт]]у «алеф». Заснавальнік англійскай школы Мазерс змяшчае «Блазна» — нулявы аркан — перад «Чараўніком», паколькі нуль ёсць пачаткам усіх іншых лікаў, як Нішто ёсць прабацькам усіх рэчаў. У гэтай сістэме адпаведнасці алеф суадносіцца ўжо з «Блазнам». Далей пытаннем сімволікі карт займаўся Артур Эдвард Уэйт (Уайт), які ў [[1910|1910 годзе]] апублікаваў кнігу «Ілюстраваны ключ да Таро». Пад яго кіраўніцтвам Памэла Колман-Сміт, маладая амерыканка, якая была ў ордэне «Залатой Зары», намалявала новую калоду таро, так званую калоду Райдэра — Уэйта. Уэйт упершыню змясціў на картах «лічбавых» малодшых арканаў, на якіх раней маляваліся толькі сімвалы масці ў адпаведнай наміналу колькасці, малюнкі з пэўным сюжэтам, унікальным для кожнай карты. Гэта дазволіла пашырыць тлумачэнне малодшых арканаў пры варажбе: калі раней гэтыя карты трактаваліся выключна па спалучэнні масці і намінале, то цяпер з’явілася магчымасць выкарыстоўваць сімволіку малюнкаў. Другой істотнай рэформай стала змена пазіцый арканаў «Правасуддзе» і «Сіла» (у ранейшых калодах — VIII і XI, у Уэйта — XI і VIII адпаведна). Выдадзеная Уэйтам адначасова з калодай кніга «Ілюстраваны ключ да Таро» дае поўнае апісанне калоды, сімволікі карт і яе трактовак. Яшчэ праз тры дзесяцігоддзі ўласную калоду стварыў Алістэр Кроўлі ў суаўтарстве з мастачкай Фрыдай Харыс. Хоць калода Кроўлі была выканана ў цэлым у «англійскім» стылі, ён ўнёс у яе прыкметныя змены: вярнуў «Правасуддзе» і «Сілу» на зыходныя «французскія» пазіцыі (VIII і XI), пераназваў частку старэйшых арканаў, змяніўшы іх трактоўку, а таксама прысвоіў усім «лічбавым» картам малодшых арканаў уласныя імёны, якія адлюстроўваюць іх значэнне. Фігурныя карты малодшых арканаў былі перайменаваны: замест чацвёркі з «Пажа», «Рыцара», «Каралевы» і «Караля» выкарыстоўваецца чацвёрка «Прынцэса», «Прынц», «Каралева» і «Рыцар». Праца над калодай, якая атрымала назву «Таро Тота» ў гонар аднайменнага егіпецкага бажаства, была скончаная ў [[1944|1944 годзе]]. Тады ж Кроўлі выпусціў пад псеўданімам «Майстар Тэрыён» «Кнігу Тота», дзе даецца апісанне калоды і яе расшыфроўка сімволікі. Трактоўка карт, выкладзеная Кроўлі, шмат у чым адрозніваецца ад класічнай традыцыі, яна ўключае тлумачэнні з еўрапейскай астралогіі, кабалы, міфалогіі мноства народаў, ад Індыі да Скандынавіі. Сімволіка «Таро Тота» надзвычай багатая, многія таролагі называюць гэтую калоду самым насычаным сімваламі варыянтам таро; яна таксама найменш адназначная ў тлумачэнні. Існуе меркаванне, што Кроўлі захаваў у таямніцы некаторыя аспекты сімволікі сваёй калоды, з прычыны чаго яго трактоўкі нярэдка дапаўняюцца і відазмяняюцца тлумачальнікамі. Нягледзячы на імкненне аўтара распаўсюдзіць свой падыход да таро як мага шырэй, калода Кроўлі была выдадзена пры яго жыцці толькі вельмі абмежаваным накладам (200 асобнікаў) і ў непаўнавартасным выглядзе (нізкая якасць друку, малюнкі карт ўзятыя з рэпрадукцый «Кнігі Тота», выкарыстана ўсяго два колеры). Шырокае яе распаўсюджанне адбылося ўжо пасля смерці аўтараў, калі некалькі выдавецтваў выпусцілі калоду вялікім накладам і ў нармальнай якасці, выкарыстаўшы арыгіналы малюнкаў, выкананых Фрыдай Харыс пад кіраўніцтвам Кроўлі. == Гл. таксама == * Французскае таро * [[Кабала]] * Нумералогія * [[Старэйшыя арканы]] * Малодшыя арканы {{зноскі}} == Літаратура == ; навуковая * ''Кэрролл Р. Т'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://skepdic.ru/karty-taro/ Карты Таро]</span> // Энцыклапедыя памылак: сход неверагодных фактаў, дзіўных адкрыццяў і небяспечных павер’яў. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Выдавецкі дом «Вільямс», 2005. — 672 с. — ISBN 5-8459-0830-2, ISBN 0-471-27242-6. ; афіляваная * Таро: тэорыя і практыка. Поўнае апісанне сістэмы Артура Эдварда Уэйт. * Каплан С. Р Класіка Таро: паходжанне, гісторыя, варажба. — М., 2004. * ''С. Л. Макгрэгар Матерс''. Таро. Акультнае значэнне, выкарыстанне ў прадказанні, метады гульні, і г. д., 1888. * ''Хайо Банцхаф''. Таро і падарожжа героя. * ''Рэйчел Поллак''. Семдзесят восем прыступак мудрасці. * ''Рэйчел Поллак''. Мудрасць Таро. Духоўныя вучэнні і глыбінныя значэння карт. * Аляксей Пернікаў. Медытацыя на Старэйшыя Арканы Таро. — Н. Н., 2013. == Спасылкі == * [http://trionfi.com/0/s Tarot Museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060616063752/http://trionfi.com/0/s/ |date=16 чэрвеня 2006 }}(англ.)&nbsp; * [http://trionfi.com/ Tarot History](англ.)&nbsp; * [http://www.rodurago.de/en/index.php?site=tarot&link=riderwaite_0 Карты ў Rider-Waite-Smith Таро і Таро de Marseilles](англ.)&nbsp; [[Катэгорыя:Карты Таро| ]] dzufiesjeqn3cifq2f81r5a9pgnp8p8 5166620 5166619 2026-07-16T17:02:50Z Rommmmmka 78299 /* Апісанне калоды */ 5166620 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tarockkarten_in_der_Hand_eines_Spielers.jpg|міні|300x300пкс|Карты Industrie und Glück]] [[Файл:Print, playing-card (BM 1904,0511.47.1-78 3).jpg|міні|300x300пкс|Казырныя карты марсельскага таро]] [[Файл:Viscontisforzatarot.jpg|міні|300x300пкс|Тры карты з таро Вісконці — Сфорца: туз кубкаў, дама манет і рыцар паліц]] '''Карты таро''' — калода з 78 [[Ігральныя карты|ігральных карт]], якая ўзнікла ў [[Італія|Італіі]] ў першай палове XV стагоддзя. Першапачаткова карты таро выкарыстоўваліся для [[Картачная гульня|картачных гульняў]], а з канца XVIII стагоддзя іх пачалі выкарыстоўваць для [[варажба|варажбы]] і іншых эзатэрычных практык<ref>{{cite book |last=Dummett |first=Michael |title=The Game of Tarot |publisher=Duckworth |year=1980}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Tarot |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/tarot}}</ref>. == Апісанне калоды == === Склад === Калода таро складаецца з чатырох масцей па 14 карт, 21 казырнай карты і адной карты Дурня. У сучаснай эзатэрычнай традыцыі 21 козыр разам з Дурнем звычайна называюць «старэйшымі арканамі», а карты чатырох масцей — «малодшымі арканамі» ({{lang-lat|arcanus}} «сакрэт, тайна»). У розных рэгіёнах Еўропы выкарыстоўваліся розныя масці. У Заходняй, Цэнтральнай і частцы Усходняй Еўропы атрымалі распаўсюджанне [[Французская калода|французскія масці]] ([[Пікі (масць)|пікі]], [[звонкі]], [[трэфы]], [[чырвы]]), а ў Паўднёвай Еўропе — [[Італа-іспанская калода|італа-іспанскія масці]] ([[Мячы (масць)|мячы]], [[Манеты (масць)|манеты]], [[Паліцы (масць)|паліцы]], [[Кубкі (масць)|кубкі]]). Кожная масць складаецца з лікавых карт (ад туза да дзясяткі), валета, рыцара, дамы і караля. Апроч карт масцей, калода змяшчае асобную масць з 21 пранумараванага козыра, а таксама карту Дурня. У розных гульнях Дурань можа выступаць як найстарэйшы козыр або як асаблівая карта, якая вызваляе гульца ад абавязку ісці ў масць. === Дызайн === Да найбольш вядомых дызайнаў карт таро належаць: * '''Таро Вісконці — Сфорца''' — найстарэйшыя захаваныя калоды XV стагоддзя. * '''Марсельскае таро''' — французская традыцыя, якая сфармавалася ў XVII—XVIII стагоддзях і стала асновай для многіх пазнейшых калод. * '''Industrie und Glück''' (Стараннасць і ўдача) — калода з французскімі масцямі, якая з'явілася ў XIX стагоддзі ў Аўстра-Венгрыі, найбольш пашыраная калода для гульні «тарок». * '''Таро Райдэра — Уэйта''' — калода, выдадзеная ў 1909 годзе, адна з найбольш вядомых сучасных гадальных калод<ref>[https://gadanie-taro.site/gadanie/taro-rajdera-uejta Таро Райдера-Уэйта | История создания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211008093011/https://gadanie-taro.site/gadanie/taro-rajdera-uejta |date=8 кастрычніка 2021 }} Проверено 20 октября 2021 года.</ref>. * '''Таро Тота''' — калода, распрацаваная Алістэрам Кроўлі і мастачкай Фрыдай Харыс, выдадзеная пасля смерці Кроўлі ў 1969 годзе. У XX стагоддзі, асабліва ў другой яго палове, з’явілася мноства «новых» дызайнаў калоды таро, так што цяжка не толькі пералічыць усе варыянты, але нават назваць іх дакладную колькасць. Значная іх частка з’яўляюцца варыяцыямі на тэму адной з класічных калод, у асноўным — таро Райдэра — Уэйта, але ёсць і даволі арыгінальныя «тэматычныя» дызайны. У якасці прыкладаў можна назваць эратычнае таро Манара (арканы таро праілюстраваны тэматычнымі замалёўкамі з востраэратычным ухілам, аўтар — італьянскі мастак Міла Манара, калода створана ў самым канцы XX стагоддзя і ўпершыню выпушчаная ў 2000 годзе) або «Таро эльфаў» Марка Мак-Элроя і Дэвіда Корсі (у адрозненне ад цэлага шэрагу іншых варыяцый на эльфійскую тэму, тут кампазіцыі малюнкаў не запазычаныя з Уэйта, а цалкам самастойныя, больш таго, у калодзе, пры захаванні ўсіх агульных асаблівасцей таро, сімвалічна паказаныя пяць гісторый: старэйшыя арканы паслядоўна расказваюць пра тое, як галоўны герой расследуе знікненне чатырох рэліквій, а карты масцей апісваюць гісторыю кожнай з гэтых рэліквій). Ёсць калоды, створаныя па матывах розных культавых твораў мастацтва, і проста на папулярныя тэмы («Таро кветак», «Таро вампіраў», «Самурайское таро» і гэтак далей). Шэраг паслядоўнікаў філасофскіх, рэлігійных і псіхалагічных школ аформілі ў выглядзе калод таро свае сістэмы поглядаў і выкарыстоўваюць такія калоды для розных практык («Ошо дзэн таро» і іншыя). == Гісторыя == Большасць сучасных даследчыкаў лічыць, што карты таро ўзніклі ў паўночнай [[Італія|Італіі]] ў першай палове XV стагоддзя як развіццё звычайных [[ігральныя карты|ігральных карт]]. Калода была створана шляхам дапаўнення традыцыйнай чатырохмасцевай калоды асобнай масцю з 21 козыра і картай Дурня<ref>{{cite book |last1=Decker |first1=Ronald |last2=Depaulis |first2= Thierry |first3=Michael |last3= Dummett |date=1996 |title=A Wicked Pack of Cards |location= London |publisher= Duckworth |isbn=0-7156-2713-9}}</ref>. Першыя дакументальныя згадкі пра калоды таро датуюцца 1440—1450 гадамі і звязаныя з [[Мілан]], [[Ферара]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыяй]] і [[Балоння]]й. У той час дадатковыя карты называліся ''trionfi'' («трыумфы»), а самі калоды — ''carte da trionfi''. Каля 1530 г. італьянскае слова ''tarocchi'' (у адз. л. ''tarocco'') пачало выкарыстоўвацца для таго каб адрозніць гульню з таро ад гульні са звычайнымі козырамі (''triumphs''). Найстаражытнейшымі захаванымі калодамі таро лічацца калоды [[Таро Вісконці — Сфорца|Вісконці — Сфорца]], створаныя ў сярэдзіне XV стагоддзя для герцагаў Мілана. Ніводная з іх не захавалася цалкам, аднак яны лічацца найважнейшымі сведчаннямі ранняй гісторыі таро. Калоды тых часоў, якія захаваліся, уяўляюць сабой раскошныя карты ручной работы, выкананыя для арыстакратыі. === Легенды === ==== Егіпецкая ==== Існуе легенда, што ў Старажытным Егіпце быў храм, у якім было дваццаць два пакоі, а на сценах намаляваны сімвалічныя карціны, ад якіх пасля пайшлі вялікія арканы таро<ref name="hram1"><span class="citation">''Куманяева, Наина.''&#x20;Подлинное Таро Эттейлы.&nbsp;— Москва&nbsp;: Рипол Классик, 2006.&nbsp;— P.&nbsp;5,6,22,23,32,33,37.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5790547366 ISBN 5-7905-4736-6].</span></ref><ref name="hram2"><span class="citation">''Бартлет, Сара.''&#x20;Таро: Полное руководство по гаданию на картах таро.&nbsp;— Кладезь-Букс, 2007.&nbsp;— P.&nbsp;16,18.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785933951957 ISBN 978-5-93395-195-7].</span></ref>. Гэтая легенда пацвярджае версію пра тое, што карты таро паходзяць ад віньетак [[Кніга мёртвых|старажытнаегіпецкай Кнігі Мёртвых]], малюнкі якіх на самай справе наносіліся на сцены святых збудаванняў — магільняў. Упершыню магчымасць паходжання таро з Егіпта дапусціў Курэй дэ Жэбелен. Ён пісаў у пятым томе «Першабытнага свету» (1778): ''"Таро. Картачная гульня, распаўсюджаная ў Германіі, Італіі і Швейцарыі. Гэта гульня егіпецкая, як мы яшчэ аднойчы пакажам; яе назва складаецца з двух усходніх слоў, Tar і Rha (Rho), і азначае «царскі шлях».''<ref>{{Cite web |url=http://catlongtail.info/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=9 |title=catlongtail.info — Карты правду говорят… |access-date=28 лістапада 2018 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021725/http://catlongtail.info/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=9 |url-status=dead }}</ref> Гэта заява была зроблена да адкрыцця [[Разецкі камень|разецкага каменя]] ў 1799 і тым больш да таго, як былі расшыфраваны егіпецкія сімвалы. Усе гэтыя факты ставяць пад сумнеў тэорыю аб егіпецкім паходжанні, паколькі названых Жэбеленам слоў у егіпецкай мове не аказалася. ==== Кабалістычная ==== Існуе меркаванне пра паходжанне таро з [[Кабала|кабалы]] (дваццаць дзве літары і дзесяць сфірот у кабале — аснова сістэмы таро), за адпраўную кропку ў гісторыі таро прымаецца 300 год нашай эры — прыкладная дата стварэння «Сэфэр Йеціра», фундаментальнай працы па Кабале<ref name="kabbala11"><span class="citation">''Куманяева, Наина.''&#x20;Подлинное Таро Эттейлы.&nbsp;— Москва&nbsp;: Рипол Классик, 2006.&nbsp;— P.&nbsp;6,7.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5790547366 ISBN 5-7905-4736-6].</span></ref>. == Функцыі == === Гульня === Французская гульня таро (jeu de tarot) — [[Картачныя гульні з біткамі|картачная гульня з біткамі]] для чатырох гульцоў. Гэта адзіная шырока распаўсюджаная гульня, якая захавалася да нашых дзён і выкарыстоўвае поўную 78-картачную калоду таро. Гульня распаўсюджана па ўсёй Францыі, а таксама вядомая ва франкамоўнай Канадзе. Французскія таро вядомыя з даўніх часоў і карысталіся папулярнасцю на працягу як мінімум некалькіх стагоддзяў. === Гадальныя карты === У працах некаторых акультыстаў можна сустрэць сцверджанні, што таро выкарыстоўваліся для прадказанняў ледзь ці не з часоў Сусветнага патопу, калі не раней. Аднак першыя дакументальныя сведчанні аб практыцы суаднясення карт (у прыватнасці карт таро) і чалавечых лёсаў адносяцца толькі да [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Некаторыя паэты таго часу, апісваючы знакамітасцей у хвалебных вершах, параўноўвалі людзей з козырамі таро. Такія вершы называліся «tarocchi appropriati», і ў адным выпадку ([[1527|1527 годзе]]) яны адносяцца да лёсу чалавека. У [[1540|1540 годзе]] ў Італіі выходзіць кніга «Варажба» ({{Lang-it|«Le Sorti»}}«Le Sorti»), у якой аўтар, нехта Франчэска Маркаліна да Форлі, паказвае просты спосаб прадказання будучыні з дапамогай карт масці манет звычайнай ігральнай калоды. Гэта найбольш ранні з вядомых нам трактатаў аб варажбе. Хоць калода таро і змяшчае аналагічныя карты, немагчыма адназначна сцвярджаць, што яны з’яўляліся ў тыя часы развітым гадальным інструментам. Упэўнена казаць аб таро як пра сфарміраваную сістэму прадказанняў можна толькі пачынаючы з канца XVII стагоддзя, паколькі ў [[Балоння|Балонні]] захаваліся запісы, датаваныя [[1700|1700 годам]], у якіх недвухсэнсоўна апісваюцца гадальныя значэнні карт таро. === Медытатыўная практыка === Вядомы медытатыўныя практыкі з дапамогай малюнкаў карт таро. Часцей за ўсё для гэтага выкарыстоўваюцца старэйшыя арканы. Мэты такой практыкі могуць быць розныя: глыбейшае разуменне карт для выкарыстання ў варажбе, духоўнае развіццё, акультная практыка. [[Медытацыя]] ўяўляе сабой разумовае ўваходжанне ў карту таро, дыялог з героямі сюжэту або ўяўленне сябе на іх месцы.<ref>Ирина Тризна «Таро как система анализа и воздействия» Киев: София, 2006</ref><ref>Алексей Пряников «Медитация на Старшие Арканы Таро» Н. Новгород, 2013 — ISBN</ref>. === Таро як крыніца таемных ведаў === Згодна з эзатэрычнымі ўяўленнямі, у картах таро прысутнічае герметычная, [[Гнастыцызм|гнастычная]] або [[Кабала|кабалістычная]] сімволіка, паколькі ранняе італьянскае [[Адраджэнне]], якое спарадзіла таро, было часам вялікай інтэлектуальнай актыўнасці. Таму герметызм, [[астралогія]], [[неаплатанізм]], [[Піфагор|піфагарэйская філасофія]] і неартадаксальная хрысціянская думка, распаўсюджаная тады, маглі пакінуць свой след у сімволіцы таро. Падобныя сімвалічныя «сляды» наштурхнулі пазнейшых даследчыкаў на думку, што таро паходзіць ад старажытных культур (егіпецкай або [[вавілон]]скай), што гэтая сістэма ўяўляе сабой таемны збор мудрасці мінулага. Першым вядомым даследчыкам у гэтай галіне быў Кур дэ Жэбелен. У [[1781|1781 годзе]] выйшла яго кніга «Першабытны свет, яго аналіз і параўнанне са светам сучасным» («Le Monde primitif analysé et comparé avec le monde moderne»), у апошнім раздзеле якой сцвярджаецца, што таро ўзыходзяць да егіпецкай традыцыі. Ён выказаў здагадку, што назва «таро» перакладаецца са старажытнаегіпецкай як «Шлях Цара». З гэтага часу на калоду глядзелі як на таямнічую [[Акультызм|акультную]] сістэму, на аснове якой вяліся акультныя даследаванні, а Марсельскае таро сталі ўзорам для стварэння новых калод. У ранніх версіях таро не было не толькі астралагічных знакаў, літар іўрыту, але нават нумароў. Такой была, напрыклад, калода Вісконці — Сфорца, якая датуецца 1428 годам, вырабленая мастаком [[Баніфацыа Бемба]] да вяселля Б’янкі Марыі Вісконці з [[Франчэска Сфорца]]. Толькі ў [[1470|1470 годзе]] з’явіцца калода карт ''Montegna'' з выявай антычных багоў і астралагічных знакаў. Асобна ў шэрагу даследчыкаў сімвалізму таро стаіць настаўнік матэматыкі і цырульнік Альет, на якога моцна паўплывалі ідэі кнігі дэ Жэбелена. Альет, прысвяціўшы сябе акультным заняткам, распрацаваў сваю сістэму варажбы па картах. У гісторыі ён вядомы як Этэйла, гэты псеўданім быў [[Анаграма|анаграмай]] уласнага імя даследчыка. Значныя даследчыкі сімволікі таро належаць да адной з двух школ: ''[[Францыя|французскай]]'' ці ''[[Англія|англійскай]]''. Галоўнае адрозненне школ складаецца ў тым, куды яны змяшчаюць «Блазна» ў шэрагу старэйшых арканаў. Заснавальнікам французскай школы з’яўляецца Эліфас Леві. У [[1856]] г. у сваёй працы «Вучэнне і рытуал вышэйшай магіі» Эліфас Леві ўпершыню звязвае [[Кабала|кабалу]] і таро, асацыюючы старэйшыя арканы таро з літарамі іўрыту, а значыць, і з шляхамі Кабалістычнага дрэва. Менавіта гэтай схемай карыстаўся С. Л. Макгрэгар Мазерс пры стварэнні калоды таро «Залатой Зары». У [[1887]] годзе Мазерс пачынае апісваць эзатэрычныя атрыбуты таро ў сваім манускрыпце «Кніга Т». Згодна з паданнямі французскай школы, аркан «Блазан» варта размяшчаць паміж арканамі «Суд» і «Свет». У гэтым выпадку шэраг старэйшых арканаў адкрывае карта «Маг» і ёй адпавядае літара [[іўрыт]]у «алеф». Заснавальнік англійскай школы Мазерс змяшчае «Блазна» — нулявы аркан — перад «Чараўніком», паколькі нуль ёсць пачаткам усіх іншых лікаў, як Нішто ёсць прабацькам усіх рэчаў. У гэтай сістэме адпаведнасці алеф суадносіцца ўжо з «Блазнам». Далей пытаннем сімволікі карт займаўся Артур Эдвард Уэйт (Уайт), які ў [[1910|1910 годзе]] апублікаваў кнігу «Ілюстраваны ключ да Таро». Пад яго кіраўніцтвам Памэла Колман-Сміт, маладая амерыканка, якая была ў ордэне «Залатой Зары», намалявала новую калоду таро, так званую калоду Райдэра — Уэйта. Уэйт упершыню змясціў на картах «лічбавых» малодшых арканаў, на якіх раней маляваліся толькі сімвалы масці ў адпаведнай наміналу колькасці, малюнкі з пэўным сюжэтам, унікальным для кожнай карты. Гэта дазволіла пашырыць тлумачэнне малодшых арканаў пры варажбе: калі раней гэтыя карты трактаваліся выключна па спалучэнні масці і намінале, то цяпер з’явілася магчымасць выкарыстоўваць сімволіку малюнкаў. Другой істотнай рэформай стала змена пазіцый арканаў «Правасуддзе» і «Сіла» (у ранейшых калодах — VIII і XI, у Уэйта — XI і VIII адпаведна). Выдадзеная Уэйтам адначасова з калодай кніга «Ілюстраваны ключ да Таро» дае поўнае апісанне калоды, сімволікі карт і яе трактовак. Яшчэ праз тры дзесяцігоддзі ўласную калоду стварыў Алістэр Кроўлі ў суаўтарстве з мастачкай Фрыдай Харыс. Хоць калода Кроўлі была выканана ў цэлым у «англійскім» стылі, ён ўнёс у яе прыкметныя змены: вярнуў «Правасуддзе» і «Сілу» на зыходныя «французскія» пазіцыі (VIII і XI), пераназваў частку старэйшых арканаў, змяніўшы іх трактоўку, а таксама прысвоіў усім «лічбавым» картам малодшых арканаў уласныя імёны, якія адлюстроўваюць іх значэнне. Фігурныя карты малодшых арканаў былі перайменаваны: замест чацвёркі з «Пажа», «Рыцара», «Каралевы» і «Караля» выкарыстоўваецца чацвёрка «Прынцэса», «Прынц», «Каралева» і «Рыцар». Праца над калодай, якая атрымала назву «Таро Тота» ў гонар аднайменнага егіпецкага бажаства, была скончаная ў [[1944|1944 годзе]]. Тады ж Кроўлі выпусціў пад псеўданімам «Майстар Тэрыён» «Кнігу Тота», дзе даецца апісанне калоды і яе расшыфроўка сімволікі. Трактоўка карт, выкладзеная Кроўлі, шмат у чым адрозніваецца ад класічнай традыцыі, яна ўключае тлумачэнні з еўрапейскай астралогіі, кабалы, міфалогіі мноства народаў, ад Індыі да Скандынавіі. Сімволіка «Таро Тота» надзвычай багатая, многія таролагі называюць гэтую калоду самым насычаным сімваламі варыянтам таро; яна таксама найменш адназначная ў тлумачэнні. Існуе меркаванне, што Кроўлі захаваў у таямніцы некаторыя аспекты сімволікі сваёй калоды, з прычыны чаго яго трактоўкі нярэдка дапаўняюцца і відазмяняюцца тлумачальнікамі. Нягледзячы на імкненне аўтара распаўсюдзіць свой падыход да таро як мага шырэй, калода Кроўлі была выдадзена пры яго жыцці толькі вельмі абмежаваным накладам (200 асобнікаў) і ў непаўнавартасным выглядзе (нізкая якасць друку, малюнкі карт ўзятыя з рэпрадукцый «Кнігі Тота», выкарыстана ўсяго два колеры). Шырокае яе распаўсюджанне адбылося ўжо пасля смерці аўтараў, калі некалькі выдавецтваў выпусцілі калоду вялікім накладам і ў нармальнай якасці, выкарыстаўшы арыгіналы малюнкаў, выкананых Фрыдай Харыс пад кіраўніцтвам Кроўлі. == Гл. таксама == * Французскае таро * [[Кабала]] * Нумералогія * [[Старэйшыя арканы]] * Малодшыя арканы {{зноскі}} == Літаратура == ; навуковая * ''Кэрролл Р. Т'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://skepdic.ru/karty-taro/ Карты Таро]</span> // Энцыклапедыя памылак: сход неверагодных фактаў, дзіўных адкрыццяў і небяспечных павер’яў. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Выдавецкі дом «Вільямс», 2005. — 672 с. — ISBN 5-8459-0830-2, ISBN 0-471-27242-6. ; афіляваная * Таро: тэорыя і практыка. Поўнае апісанне сістэмы Артура Эдварда Уэйт. * Каплан С. Р Класіка Таро: паходжанне, гісторыя, варажба. — М., 2004. * ''С. Л. Макгрэгар Матерс''. Таро. Акультнае значэнне, выкарыстанне ў прадказанні, метады гульні, і г. д., 1888. * ''Хайо Банцхаф''. Таро і падарожжа героя. * ''Рэйчел Поллак''. Семдзесят восем прыступак мудрасці. * ''Рэйчел Поллак''. Мудрасць Таро. Духоўныя вучэнні і глыбінныя значэння карт. * Аляксей Пернікаў. Медытацыя на Старэйшыя Арканы Таро. — Н. Н., 2013. == Спасылкі == * [http://trionfi.com/0/s Tarot Museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060616063752/http://trionfi.com/0/s/ |date=16 чэрвеня 2006 }}(англ.)&nbsp; * [http://trionfi.com/ Tarot History](англ.)&nbsp; * [http://www.rodurago.de/en/index.php?site=tarot&link=riderwaite_0 Карты ў Rider-Waite-Smith Таро і Таро de Marseilles](англ.)&nbsp; [[Катэгорыя:Карты Таро| ]] 1wxliev0udsts6fx7u6kqwg6kl58keq 5166657 5166620 2026-07-16T20:35:05Z M.L.Bot 261 5166657 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tarockkarten_in_der_Hand_eines_Spielers.jpg|міні|300x300пкс|Карты Industrie und Glück]] [[Файл:Print, playing-card (BM 1904,0511.47.1-78 3).jpg|міні|300x300пкс|Казырныя карты марсельскага таро]] [[Файл:Viscontisforzatarot.jpg|міні|300x300пкс|Тры карты з таро Вісконці — Сфорца: туз кубкаў, дама манет і рыцар паліц]] '''Карты таро''' — калода з 78 [[Ігральныя карты|ігральных карт]], якая ўзнікла ў [[Італія|Італіі]] ў першай палове XV стагоддзя. Спачатку карты таро выкарыстоўваліся для [[Картачная гульня|картачных гульняў]], а з канца XVIII стагоддзя іх пачалі выкарыстоўваць для [[варажба|варажбы]] і іншых эзатэрычных практык<ref>{{cite book |last=Dummett |first=Michael |title=The Game of Tarot |publisher=Duckworth |year=1980}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |title=Tarot |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/tarot}}</ref>. == Апісанне калоды == === Склад === Калода таро складаецца з чатырох масцей па 14 карт, 21 казырнай карты і адной карты Дурня. У сучаснай эзатэрычнай традыцыі 21 козыр разам з Дурнем звычайна называюць «старэйшымі арканамі», а карты чатырох масцей — «малодшымі арканамі» ({{lang-lat|arcanus}} «сакрэт, тайна»). У розных рэгіёнах Еўропы выкарыстоўваліся розныя масці. У Заходняй, Цэнтральнай і частцы Усходняй Еўропы атрымалі распаўсюджанне [[Французская калода|французскія масці]] ([[Пікі (масць)|пікі]], [[звонкі]], [[трэфы]], [[чырвы]]), а ў Паўднёвай Еўропе — [[Італа-іспанская калода|італа-іспанскія масці]] ([[Мячы (масць)|мячы]], [[Манеты (масць)|манеты]], [[Паліцы (масць)|паліцы]], [[Кубкі (масць)|кубкі]]). Кожная масць складаецца з лікавых карт (ад туза да дзясяткі), валета, рыцара, дамы і караля. Апроч карт масцей, калода змяшчае асобную масць з 21 пранумараванага козыра, а таксама карту Дурня. У розных гульнях Дурань можа выступаць як найстарэйшы козыр або як асаблівая карта, якая вызваляе гульца ад абавязку ісці ў масць. === Дызайн === Найбольш вядомыя дызайны карт: * '''Таро Вісконці — Сфорца''' — найстарэйшыя захаваныя калоды XV стагоддзя. * '''Марсельскае таро''' — французская традыцыя, якая сфармавалася ў XVII—XVIII стагоддзях і стала асновай для многіх пазнейшых калод. * '''Industrie und Glück''' (Стараннасць і ўдача) — калода з французскімі масцямі, якая з'явілася ў XIX стагоддзі ў Аўстра-Венгрыі, найбольш пашыраная калода для гульні «тарок». * '''Таро Райдэра — Уэйта''' — калода, выдадзеная ў 1909 годзе, адна з найбольш вядомых сучасных гадальных калод<ref>[https://gadanie-taro.site/gadanie/taro-rajdera-uejta Таро Райдера-Уэйта | История создания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211008093011/https://gadanie-taro.site/gadanie/taro-rajdera-uejta |date=8 кастрычніка 2021 }} Проверено 20 октября 2021 года.</ref>. * '''Таро Тота''' — калода, распрацаваная Алістэрам Кроўлі і мастачкай Фрыдай Харыс, выдадзеная пасля смерці Кроўлі ў 1969 годзе. У XX стагоддзі, асабліва ў другой яго палове, з’явілася мноства «новых» дызайнаў калоды таро, так што цяжка не толькі пералічыць усе варыянты, але нават назваць іх дакладную колькасць. Значная іх частка з’яўляюцца варыяцыямі на тэму адной з класічных калод, у асноўным — таро Райдэра — Уэйта, але ёсць і даволі арыгінальныя «тэматычныя» дызайны. У якасці прыкладаў можна назваць эратычнае таро Манара (арканы таро праілюстраваны тэматычнымі замалёўкамі з востраэратычным ухілам, аўтар — італьянскі мастак Міла Манара, калода створана ў самым канцы XX стагоддзя і ўпершыню выпушчаная ў 2000 годзе) або «Таро эльфаў» Марка Мак-Элроя і Дэвіда Корсі (у адрозненне ад цэлага шэрагу іншых варыяцый на эльфійскую тэму, тут кампазіцыі малюнкаў не запазычаныя з Уэйта, а цалкам самастойныя, больш таго, у калодзе, пры захаванні ўсіх агульных асаблівасцей таро, сімвалічна паказаныя пяць гісторый: старэйшыя арканы паслядоўна расказваюць пра тое, як галоўны герой расследуе знікненне чатырох рэліквій, а карты масцей апісваюць гісторыю кожнай з гэтых рэліквій). Ёсць калоды, створаныя па матывах розных культавых твораў мастацтва, і проста на папулярныя тэмы («Таро кветак», «Таро вампіраў», «Самурайское таро» і гэтак далей). Шэраг паслядоўнікаў філасофскіх, рэлігійных і псіхалагічных школ аформілі ў выглядзе калод таро свае сістэмы поглядаў і выкарыстоўваюць такія калоды для розных практык («Ошо дзэн таро» і іншыя). == Гісторыя == Большасць сучасных даследчыкаў лічыць, што карты таро ўзніклі ў паўночнай [[Італія|Італіі]] ў першай палове XV стагоддзя як развіццё звычайных [[ігральныя карты|ігральных карт]]. Калода была створана шляхам дапаўнення традыцыйнай чатырохмасцевай калоды асобнай масцю з 21 козыра і картай Дурня<ref>{{cite book |last1=Decker |first1=Ronald |last2=Depaulis |first2= Thierry |first3=Michael |last3= Dummett |date=1996 |title=A Wicked Pack of Cards |location= London |publisher= Duckworth |isbn=0-7156-2713-9}}</ref>. Першыя дакументальныя згадкі пра калоды таро датуюцца 1440—1450 гадамі і звязаныя з [[Мілан]], [[Ферара]], [[Фларэнцыя|Фларэнцыяй]] і [[Балоння]]й. У той час дадатковыя карты называліся ''trionfi'' («трыумфы»), а самі калоды — ''carte da trionfi''. Каля 1530 г. італьянскае слова ''tarocchi'' (у адз. л. ''tarocco'') пачало выкарыстоўвацца для таго каб адрозніць гульню з таро ад гульні са звычайнымі козырамі (''triumphs''). Найстаражытнейшымі захаванымі калодамі таро лічацца калоды [[Таро Вісконці — Сфорца|Вісконці — Сфорца]], створаныя ў сярэдзіне XV стагоддзя для герцагаў Мілана. Ніводная з іх не захавалася цалкам, аднак яны лічацца найважнейшымі сведчаннямі ранняй гісторыі таро. Калоды тых часоў, якія захаваліся, уяўляюць сабой раскошныя карты ручной работы, выкананыя для арыстакратыі. === Легенды === ==== Егіпецкая ==== Існуе легенда, што ў Старажытным Егіпце быў храм, у якім было дваццаць два пакоі, а на сценах намаляваны сімвалічныя карціны, ад якіх пасля пайшлі вялікія арканы таро<ref name="hram1"><span class="citation">''Куманяева, Наина.''&#x20;Подлинное Таро Эттейлы.&nbsp;— Москва&nbsp;: Рипол Классик, 2006.&nbsp;— P.&nbsp;5,6,22,23,32,33,37.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5790547366 ISBN 5-7905-4736-6].</span></ref><ref name="hram2"><span class="citation">''Бартлет, Сара.''&#x20;Таро: Полное руководство по гаданию на картах таро.&nbsp;— Кладезь-Букс, 2007.&nbsp;— P.&nbsp;16,18.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9785933951957 ISBN 978-5-93395-195-7].</span></ref>. Гэтая легенда пацвярджае версію пра тое, што карты таро паходзяць ад віньетак [[Кніга мёртвых|старажытнаегіпецкай Кнігі Мёртвых]], малюнкі якіх на самай справе наносіліся на сцены святых збудаванняў — магільняў. Упершыню магчымасць паходжання таро з Егіпта дапусціў Курэй дэ Жэбелен. Ён пісаў у пятым томе «Першабытнага свету» (1778): ''"Таро. Картачная гульня, распаўсюджаная ў Германіі, Італіі і Швейцарыі. Гэта гульня егіпецкая, як мы яшчэ аднойчы пакажам; яе назва складаецца з двух усходніх слоў, Tar і Rha (Rho), і азначае «царскі шлях».''<ref>{{Cite web |url=http://catlongtail.info/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=9 |title=catlongtail.info — Карты правду говорят… |access-date=28 лістапада 2018 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021725/http://catlongtail.info/index.php?option=com_content&task=view&id=75&Itemid=9 |url-status=dead }}</ref> Гэта заява зроблена да адкрыцця [[Разецкі камень|разецкага каменя]] ў 1799 годзе і пагатоў да таго, як былі расшыфраваны егіпецкія сімвалы. Усе гэтыя факты ставяць пад сумнеў тэорыю аб егіпецкім паходжанні, паколькі названых Жэбеленам слоў у егіпецкай мове не аказалася. ==== Кабалістычная ==== Існуе меркаванне пра паходжанне таро з [[Кабала|кабалы]] (дваццаць дзве літары і дзесяць сфірот у кабале — аснова сістэмы таро), за адпраўны пункт гісторыі таро лічаць 300 год нашай эры — прыкладная дата стварэння «Сэфэр Йеціра», фундаментальнай працы па Кабале<ref name="kabbala11"><span class="citation">''Куманяева, Наина.''&#x20;Подлинное Таро Эттейлы.&nbsp;— Москва&nbsp;: Рипол Классик, 2006.&nbsp;— P.&nbsp;6,7.&nbsp;— [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5790547366 ISBN 5-7905-4736-6].</span></ref>. == Функцыі == === Гульня === Французская гульня таро (jeu de tarot) — [[Картачныя гульні з біткамі|картачная гульня з біткамі]] для чатырох гульцоў. Гэта адзіная шырока распаўсюджаная гульня, якая захавалася да нашых дзён і выкарыстоўвае поўную 78-картачную калоду таро. Гульня распаўсюджана па ўсёй Францыі, а таксама вядомая ва франкамоўнай Канадзе. Французскія таро вядомыя з даўніх часоў і карысталіся папулярнасцю на працягу як мінімум некалькіх стагоддзяў. === Гадальныя карты === У працах некаторых акультыстаў можна сустрэць сцверджанні, што таро выкарыстоўваліся для прадказанняў ледзь ці не з часоў Сусветнага патопу, калі не раней. Аднак першыя дакументальныя сведчанні аб практыцы суаднясення карт (у прыватнасці карт таро) і чалавечых лёсаў адносяцца толькі да [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Некаторыя паэты таго часу, апісваючы знакамітасцей у хвалебных вершах, параўноўвалі людзей з козырамі таро. Такія вершы называліся «tarocchi appropriati», і ў адным выпадку ([[1527|1527 годзе]]) яны адносяцца да лёсу чалавека. У [[1540|1540 годзе]] ў Італіі выходзіць кніга «Варажба» ({{Lang-it|«Le Sorti»}}«Le Sorti»), у якой аўтар, нехта Франчэска Маркаліна да Форлі, паказвае просты спосаб прадказання будучыні з дапамогай карт масці манет звычайнай ігральнай калоды. Гэта найбольш ранні з вядомых нам трактатаў аб варажбе. Хоць калода таро і змяшчае аналагічныя карты, немагчыма адназначна сцвярджаць, што яны з’яўляліся ў тыя часы развітым гадальным інструментам. Упэўнена казаць аб таро як пра сфарміраваную сістэму прадказанняў можна толькі пачынаючы з канца XVII стагоддзя, паколькі ў [[Балоння|Балонні]] захаваліся запісы, датаваныя [[1700|1700 годам]], у якіх недвухсэнсоўна апісваюцца гадальныя значэнні карт таро. === Медытатыўная практыка === Вядомы медытатыўныя практыкі з дапамогай малюнкаў карт таро. Часцей за ўсё для гэтага выкарыстоўваюцца старэйшыя арканы. Мэты такой практыкі могуць быць розныя: глыбейшае разуменне карт для выкарыстання ў варажбе, духоўнае развіццё, акультная практыка. [[Медытацыя]] ўяўляе сабой разумовае ўваходжанне ў карту таро, дыялог з героямі сюжэту або ўяўленне сябе на іх месцы.<ref>Ирина Тризна «Таро как система анализа и воздействия» Киев: София, 2006</ref><ref>Алексей Пряников «Медитация на Старшие Арканы Таро» Н. Новгород, 2013 — ISBN</ref>. === Таро як крыніца таемных ведаў === Згодна з эзатэрычнымі ўяўленнямі, у картах таро прысутнічае герметычная, [[Гнастыцызм|гнастычная]] або [[Кабала|кабалістычная]] сімволіка, паколькі ранняе італьянскае [[Адраджэнне]], якое спарадзіла таро, было часам вялікай інтэлектуальнай актыўнасці. Таму герметызм, [[астралогія]], [[неаплатанізм]], [[Піфагор|піфагарэйская філасофія]] і неартадаксальная хрысціянская думка, распаўсюджаная тады, маглі пакінуць свой след у сімволіцы таро. Падобныя сімвалічныя «сляды» наштурхнулі пазнейшых даследчыкаў на думку, што таро паходзіць ад старажытных культур (егіпецкай або [[вавілон]]скай), што гэтая сістэма ўяўляе сабой таемны збор мудрасці мінулага. Першым вядомым даследчыкам у гэтай галіне быў Кур дэ Жэбелен. У [[1781|1781 годзе]] выйшла яго кніга «Першабытны свет, яго аналіз і параўнанне са светам сучасным» («Le Monde primitif analysé et comparé avec le monde moderne»), у апошнім раздзеле якой сцвярджаецца, што таро ўзыходзяць да егіпецкай традыцыі. Ён выказаў здагадку, што назва «таро» перакладаецца са старажытнаегіпецкай як «Шлях Цара». З гэтага часу на калоду глядзелі як на таямнічую [[Акультызм|акультную]] сістэму, на аснове якой вяліся акультныя даследаванні, а Марсельскае таро сталі ўзорам для стварэння новых калод. У ранніх версіях таро не было не толькі астралагічных знакаў, літар іўрыту, але нават нумароў. Такой была, напрыклад, калода Вісконці — Сфорца, якая датуецца 1428 годам, вырабленая мастаком [[Баніфацыа Бемба]] да вяселля Б’янкі Марыі Вісконці з [[Франчэска Сфорца]]. Толькі ў [[1470|1470 годзе]] з’явіцца калода карт ''Montegna'' з выявай антычных багоў і астралагічных знакаў. Асобна ў шэрагу даследчыкаў сімвалізму таро стаіць настаўнік матэматыкі і цырульнік Альет, на якога моцна паўплывалі ідэі кнігі дэ Жэбелена. Альет, прысвяціўшы сябе акультным заняткам, распрацаваў сваю сістэму варажбы па картах. У гісторыі ён вядомы як Этэйла, гэты псеўданім быў [[Анаграма|анаграмай]] уласнага імя даследчыка. Значныя даследчыкі сімволікі таро належаць да адной з двух школ: ''[[Францыя|французскай]]'' ці ''[[Англія|англійскай]]''. Галоўнае адрозненне школ складаецца ў тым, куды яны змяшчаюць «Блазна» ў шэрагу старэйшых арканаў. Заснавальнікам французскай школы з’яўляецца Эліфас Леві. У [[1856]] г. у сваёй працы «Вучэнне і рытуал вышэйшай магіі» Эліфас Леві ўпершыню звязвае [[Кабала|кабалу]] і таро, асацыюючы старэйшыя арканы таро з літарамі іўрыту, а значыць, і з шляхамі Кабалістычнага дрэва. Менавіта гэтай схемай карыстаўся С. Л. Макгрэгар Мазерс пры стварэнні калоды таро «Залатой Зары». У [[1887]] годзе Мазерс пачынае апісваць эзатэрычныя атрыбуты таро ў сваім манускрыпце «Кніга Т». Згодна з паданнямі французскай школы, аркан «Блазан» варта размяшчаць паміж арканамі «Суд» і «Свет». У гэтым выпадку шэраг старэйшых арканаў адкрывае карта «Маг» і ёй адпавядае літара [[іўрыт]]у «алеф». Заснавальнік англійскай школы Мазерс змяшчае «Блазна» — нулявы аркан — перад «Чараўніком», паколькі нуль ёсць пачаткам усіх іншых лікаў, як Нішто ёсць прабацькам усіх рэчаў. У гэтай сістэме адпаведнасці алеф суадносіцца ўжо з «Блазнам». Далей пытаннем сімволікі карт займаўся Артур Эдвард Уэйт (Уайт), які ў [[1910|1910 годзе]] апублікаваў кнігу «Ілюстраваны ключ да Таро». Пад яго кіраўніцтвам Памэла Колман-Сміт, маладая амерыканка, якая была ў ордэне «Залатой Зары», намалявала новую калоду таро, так званую калоду Райдэра — Уэйта. Уэйт упершыню змясціў на картах «лічбавых» малодшых арканаў, на якіх раней маляваліся толькі сімвалы масці ў адпаведнай наміналу колькасці, малюнкі з пэўным сюжэтам, унікальным для кожнай карты. Гэта дазволіла пашырыць тлумачэнне малодшых арканаў пры варажбе: калі раней гэтыя карты трактаваліся выключна па спалучэнні масці і намінале, то цяпер з’явілася магчымасць выкарыстоўваць сімволіку малюнкаў. Другой істотнай рэформай стала змена пазіцый арканаў «Правасуддзе» і «Сіла» (у ранейшых калодах — VIII і XI, у Уэйта — XI і VIII адпаведна). Выдадзеная Уэйтам адначасова з калодай кніга «Ілюстраваны ключ да Таро» дае поўнае апісанне калоды, сімволікі карт і яе трактовак. Яшчэ праз тры дзесяцігоддзі ўласную калоду стварыў Алістэр Кроўлі ў суаўтарстве з мастачкай Фрыдай Харыс. Хоць калода Кроўлі была выканана ў цэлым у «англійскім» стылі, ён ўнёс у яе прыкметныя змены: вярнуў «Правасуддзе» і «Сілу» на зыходныя «французскія» пазіцыі (VIII і XI), пераназваў частку старэйшых арканаў, змяніўшы іх трактоўку, а таксама прысвоіў усім «лічбавым» картам малодшых арканаў уласныя імёны, якія адлюстроўваюць іх значэнне. Фігурныя карты малодшых арканаў былі перайменаваны: замест чацвёркі з «Пажа», «Рыцара», «Каралевы» і «Караля» выкарыстоўваецца чацвёрка «Прынцэса», «Прынц», «Каралева» і «Рыцар». Праца над калодай, якая атрымала назву «Таро Тота» ў гонар аднайменнага егіпецкага бажаства, была скончаная ў [[1944|1944 годзе]]. Тады ж Кроўлі выпусціў пад псеўданімам «Майстар Тэрыён» «Кнігу Тота», дзе даецца апісанне калоды і яе расшыфроўка сімволікі. Трактоўка карт, выкладзеная Кроўлі, шмат у чым адрозніваецца ад класічнай традыцыі, яна ўключае тлумачэнні з еўрапейскай астралогіі, кабалы, міфалогіі мноства народаў, ад Індыі да Скандынавіі. Сімволіка «Таро Тота» надзвычай багатая, многія таролагі называюць гэтую калоду самым насычаным сімваламі варыянтам таро; яна таксама найменш адназначная ў тлумачэнні. Існуе меркаванне, што Кроўлі захаваў у таямніцы некаторыя аспекты сімволікі сваёй калоды, з прычыны чаго яго трактоўкі нярэдка дапаўняюцца і відазмяняюцца тлумачальнікамі. Нягледзячы на імкненне аўтара распаўсюдзіць свой падыход да таро як мага шырэй, калода Кроўлі была выдадзена пры яго жыцці толькі вельмі абмежаваным накладам (200 асобнікаў) і ў непаўнавартасным выглядзе (нізкая якасць друку, малюнкі карт ўзятыя з рэпрадукцый «Кнігі Тота», выкарыстана ўсяго два колеры). Шырокае яе распаўсюджанне адбылося ўжо пасля смерці аўтараў, калі некалькі выдавецтваў выпусцілі калоду вялікім накладам і ў нармальнай якасці, выкарыстаўшы арыгіналы малюнкаў, выкананых Фрыдай Харыс пад кіраўніцтвам Кроўлі. == Гл. таксама == * Французскае таро * [[Кабала]] * Нумералогія * [[Старэйшыя арканы]] * Малодшыя арканы {{зноскі}} == Літаратура == ; навуковая * ''Кэрролл Р. Т'' <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://skepdic.ru/karty-taro/ Карты Таро]</span> // Энцыклапедыя памылак: сход неверагодных фактаў, дзіўных адкрыццяў і небяспечных павер’яў. — <abbr title="Москва">М.</abbr>: Выдавецкі дом «Вільямс», 2005. — 672 с. — ISBN 5-8459-0830-2, ISBN 0-471-27242-6. ; афіляваная * Таро: тэорыя і практыка. Поўнае апісанне сістэмы Артура Эдварда Уэйт. * Каплан С. Р Класіка Таро: паходжанне, гісторыя, варажба. — М., 2004. * ''С. Л. Макгрэгар Матерс''. Таро. Акультнае значэнне, выкарыстанне ў прадказанні, метады гульні, і г. д., 1888. * ''Хайо Банцхаф''. Таро і падарожжа героя. * ''Рэйчел Поллак''. Семдзесят восем прыступак мудрасці. * ''Рэйчел Поллак''. Мудрасць Таро. Духоўныя вучэнні і глыбінныя значэння карт. * Аляксей Пернікаў. Медытацыя на Старэйшыя Арканы Таро. — Н. Н., 2013. == Спасылкі == * [http://trionfi.com/0/s Tarot Museum] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060616063752/http://trionfi.com/0/s/ |date=16 чэрвеня 2006 }}(англ.)&nbsp; * [http://trionfi.com/ Tarot History](англ.)&nbsp; * [http://www.rodurago.de/en/index.php?site=tarot&link=riderwaite_0 Карты ў Rider-Waite-Smith Таро і Таро de Marseilles](англ.)&nbsp; [[Катэгорыя:Карты Таро| ]] 1b7pm7x2saspr5pwbe2fo5fgsttsjcr 0 583186 5166759 4570084 2026-07-16T23:27:43Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166759 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2018}} '''[[2018]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[10 лютага]] — кіберспартыўны турнір у дысцыпліне [[FIFA (серыя гульняў)|FIFA]] «МЭТА'18: FIFA» (арганізаваны сумесна з асацыяцыяй «Беларуская федэрацыя футбола»). == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[17 кастрычніка]] — «[[RimWorld]]» (платформа «Microsoft Windows»). *[[2 лістапада]] — «[[Diablo III]]» (платформа «Switch») *[[13 снежня]] — «[[Book of Demons]]» (платформа «Windows») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2018]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 1ebcrmcn6tjbkrfgwfm79t6hevmfps9 0 583189 5166760 4451787 2026-07-16T23:27:44Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166760 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2019}} '''[[2019]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[20 жніўня|20]]—[[25 жніўня]] — міжнародны турнір «[[The International 2019]]» == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[17 студзеня]] — «[[Feudal Alloy]]» (платформа «Windows») *[[23 красавіка]] — «[[Mortal Kombat 11]]» (платформа «Switch») *[[27 верасня]] — [[FIFA 20]] (платформа «Switch») *[[18 кастрычніка]] — «[[Ring Fit Adventure]]» (платформа «[[Nintendo Switch]]»). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2019]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] o2le8szey39f5ap2ps14bqe6iblo5xh 0 583836 5166781 5017780 2026-07-17T01:15:03Z 5166781 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аўраменка}} {{ДД | імя = Аляксей Мікалаевіч Аўраменка | жанчына = | выява = | подпіс = | тытул = [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Беларусі]] | сцяг = Flag of Belarus.svg | сцяг2 = Mintrans RB.jpg | перыядпачатак = [[15 студзеня]] [[2019]] | перыядканец = [[4 ліпеня]] [[2023]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] | папярэднік = [[Анатоль Аляксандравіч Сівак|Анатоль Сівак]] | пераемнік = | тытул_2 = | перыядпачатак_2 = | перыядканец_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | прэзідэнт_2 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = | партыя = | муж = | жонка = | прафесія = | рэлігія = | аўтограф = | каментар = }} '''Аляксе́й Мікала́евіч Аўра́менка''' ({{ДН|11|5|1977}}, {{МН|Мінск||}} — {{ДС|4|7|2023}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] (2019—2023). == Біяграфія == Нарадзіўся 11 мая 1977 года ў [[Мінск]]у. Скончыў у [[1999]] годзе [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускую дзяржаўную політэхнічную акадэмію]], у [[2010]] годзе з адзнакай [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. Працоўную кар’еру пачаў у 1999 годзе майстрам дарожна-будаўнічага ўпраўлення № 43 РУП «[[Будаўніча-мантажны трэст № 8]]», з [[2000]] года працаваў галоўным спецыялістам аддзела ўтрымання дарожнай сеткі [[Камітэт па аўтамабільных дарогах пры Міністэрстве транспарту і камунікацый|Камітэта па аўтамабільных дарогах пры Міністэрстве транспарту і камунікацый]]. У [[2001]]—[[2006]] гадах быў галоўным спецыялістам упраўлення ўтрымання дарожнай сеткі Дэпартамента «[[Белаўтадар]]» Міністэрства транспарту і камунікацый. З 2006 года працаваў у ўпраўленні транспарту, сувязі і інфарматызацыі Апарату [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]], займаў пасады галоўнага спецыяліста, намесніка начальніка і начальніка. Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад [[25 ліпеня]] [[2013]] года № 656 быў прызначаны намеснікам міністра транспарту і камунікацый Беларусі, а Пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад [[3 сакавіка]] [[2016]] года № 174 быў прызначаны першым намеснікам міністра транспарту і камунікацый. З [[15 студзеня]] [[2019]] года прызначаны Міністрам транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь<ref>{{cite web|url = https://blr.belta.by/president/view/ministram-transpartu-i-kamunikatsyj-belarusi-naznachany-aljaksej-auramenka-75004-2019/|title = Міністрам транспарту і камунікацый Беларусі назначаны Аляксей Аўраменка|date = 15 студзеня 2019|publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]}}</ref>. == Смерць == Памёр 4 ліпеня 2023 года<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20230705/1688535747-pamyor-ministr-transpartu-i-kamunikacyy-belarusi-alyaksey-auramenka |title=Памёр міністр транспарту і камунікацый Беларусі Аляксей Аўраменка |access-date=5 ліпеня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705194105/https://zviazda.by/be/news/20230705/1688535747-pamyor-ministr-transpartu-i-kamunikacyy-belarusi-alyaksey-auramenka |url-status=dead }}</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]<ref>[https://www.belta.by/uploads/lotus/news/2023/000022_8E3BCE89BDD1350E432589E4002E05A6_70660.jpg Кочанова: «Для всей нашей страны это большая потеря». В Минске простились с министром Авраменко]</ref>. Паводле інфармацыі выдання «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» Аўраменка трапіў пад увагу [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. Яго падазравалі ў махінацыях з паказчыкамі працы Міністэрства транспарту і камунікацый. Сам міністр лічыў сябе сумленным і з прэтэнзіямі быў не згодны, аднак не вытрымаў ціску і вырашыў захаваць добрае імя праз суіцыд<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/346183/|title=Сталі вядомыя падрабязнасці трагічнай смерці міністра Аўраменкі. Тут таксама след КДБ|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-07-02|access-date=2024-07-03}}</ref>. У гаражы Аўраменка выпіў тэхнічнай вадкасці і страціў прытомнасць. У бальніцы міністра адкачалі, але ўнутраныя органы ўжо былі незваротна пашкоджаны. Паміраючы, ён паспеў патлумачыць, чаму спрабаваў забіць сябе<ref name=":0" />. У снежні 2024 года [[Кіберпартызаны]] заявілі, што ў якасці афіцыйнай прычыны смерці Аляксея Аўраменкі ў дакументах указаныя «іншыя недакладна пазначаныя і неўдакладненыя прычыны смерці»<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/357828|title=Стала вядома афіцыйная прычына смерці Макея, Ашурка і Тарайкоўскага|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-12-20}}</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 21 чэрвеня 2021 года быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]. Паводле рашэння [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]], Аўраменка адказваў за прымусовую пасадку [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|пасажырскага рэйса FR4978]] у Мінску 23 мая 2021 года, у выніку чаго былі арыштаваныя [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раман Пратасевіч]] і [[Соф’я Андрэеўна Сапега|Соф’я Сапега]]<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref><ref>{{Cite web|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. З-за гэтага ж Аўраменку ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>. 9 жніўня 2021 года таксама быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref name="расширили">{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|work=[[Zerkalo.io]]|language=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://blr.belta.by/president/view/ministram-transpartu-i-kamunikatsyj-belarusi-naznachany-aljaksej-auramenka-75004-2019/|title = Міністрам транспарту і камунікацый Беларусі назначаны Аляксей Аўраменка|date = 15 студзеня 2019|publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва]]}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры транспарту і камунікацый Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Аўраменка Аляксей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Міністры транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] hwfp2s1jwxhgm6j1fo5t8lfio0hsi0r 0 593732 5166761 4288540 2026-07-16T23:27:44Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166761 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2020}} '''[[2020]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[20 сакавіка]] — «[[Animal Crossing: New Horizons]]» (платформа «Switch») *[[29 лютага]] — «[[Metro 2033 Redux]]» (платформа «Switch») *[[11 мая]] — «[[Helltaker]]» (платформа «Windows») *[[11 чэрвеня]] — «[[NBA 2K21]]» (платформа Nintendo Switch) *[[28 верасня]] — «[[Genshin Impact]]» (платформа «Windows») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2020]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] raz8v6ebdgpi7i0l9mjjihpjjg31e60 0 602887 5166796 5041757 2026-07-17T01:33:44Z 5166796 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Юрый Хаджымуратавіч Караеў | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Міністр унутраных спраў Беларусі]] | парадак = 9 | сцяг = MUS Belarus crest.PNG | перыядпачатак = [[11 чэрвеня]] [[2019]] | перыядканец = [[29 кастрычніка]] [[2020]] | папярэднік = [[Ігар Анатолевіч Шуневіч]] | пераемнік = [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў]] | прэм'ер = [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]<br/>[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = {{РБ, Генерал-лейтэнант}}[[генерал-лейтэнант]] міліцыі | камандаваў = | бітвы = [[Карабахская вайна]] | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }}{{Не блытаць|Юрый Анатольевіч Караеў|Юрый Караеў|хормайстар, артыст хору, педагог}} '''Ю́рый Хаджымура́тавіч Кара́еў''' (нар. {{ДН|21|6|1966}}, г. [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]], [[Паўночна-Асецінская Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Паўночна-Асецінская АССР]], [[РСФСР]], [[СССР]]) — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч у званні [[генерал-лейтэнант]]а міліцыі (2020), старшыня Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта з 2025 года. [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр унутраных спраў Беларусі]] (2019—2020). Кіраўнік карных аперацый супраць мірнага насельніцтва ў перыяд [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэсту 2020 года]]. Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па [[Гродзенская вобласць|Гродненскай вобласці]] з 2020<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30918846.html|title=Кубракоў стаў новым міністрам унутраных спраў. Караеў будзе памочнікам Лукашэнкі па Горадзеншчыне|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=29-10-2020}}</ref> па 2025 год<ref>[https://blr.belta.by/president/view/juryj-karaeu-naznachany-vykonvajuchym-abavjazki-starshyni-grodzenskaga-ablvykankama-142513-2025/ Юрый Караеў назначаны выконваючым абавязкі старшыні Гродзенскага аблвыканкама]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Уладзікаўказ|Арджанікідзэ]]<ref name="belapan"/> (цяпер [[Уладзікаўказ]]) у сям’і Хаджымурата Цімафеевіча Караева, які працаваў электраслесарам, і Раісы Міхайлаўны, якая працавала інжынерам. Аддаваў перавагу чытанню, а не актыўным гульням. У секцыю [[бокс]]а яго адвёў дзядзька Саламгірэй Царахаў, які быў палкоўнікам унутраных войск. Прыклад дзядзькі вызначыў будучыню Караева<ref name="nn"/>. У 1987 годзе скончыў [[Саратаўскае вышэйшае ваеннае каманднае Чырванасцяжнае вучылішча МУС СССР імя Ф. Э. Дзяржынскага]]<ref name="belapan"/><ref name="nn"/>. У 1987 годзе атрымаў размеркаванне ў [[БССР]]. Спачатку служыў у [[Магілёў|Магілёве]], праз паўгода быў пераведзены ў мінскі полк аператыўнага прызначэння МУС СССР<ref name="belapan"/>. На розных афіцэрскіх пасадах праходзіў службу ў [[43-я канвойная дывізія УВ МУС СССР|43-й канвойнай дывізіі ўнутраных войскаў МУС СССР]]<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/novyy-glava-mvd-odin-iz-pervykh-belorusskikh-krapovikov.html Новый глава МВД — один из первых белорусских «краповиков»]</ref>. У той перыяд правёў 22 месяцы ў камандзіроўках на [[Каўказ]]: [[Ерэван]], [[Баку]], [[Сцепанакерт]], [[Нагорны Карабах]], [[Агдам]]<ref name="belapan">{{cite web|url=https://by.belapan.by/archive/2019/06/11/ru_1007215_123/|title=Юрый Караеў прызначаны міністрам унутраных спраў Беларусі|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200918102619/https://by.belapan.by/archive/2019/06/11/ru_1007215_123/|archivedate=2020-09-18|url-status=dead}}</ref>. У 1992—1994 гадах камандаваў навучальнай ротай [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й АБрСП]] ([[Воінская часць|в/ч]] 3214) [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутраных войскаў МУС Беларусі]]<ref name="sb"/>. Адзін з 20-ці першых беларускіх ваенных, якія атрымалі [[крапавы берэт|крапавыя берэты]]. Здаў кваліфікацыйныя выпрабаванні на права нашэння крапавага берэта ў маі 1993 года<ref name="belapan"/>. Затым Юрый Караеў служыў першым намеснікам начальніка аператыўнай і баявой падрыхтоўкі галоўнага ўпраўлення камандуючага ўнутранымі войскамі. З канца 2012 года па 11 чэрвеня 2019 года працаваў на пасадзе намесніка міністра ўнутраных спраў — камандуючага ўнутранымі войскамі МУС. Скончыў факультэт Генеральнага штаба Узброеных сіл [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. У 1996 годзе скончыў [[Ваенная акадэмія імя Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя Фрунзэ]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="belapan"/>. Быў прызначаны старшым афіцэрам у адну са структур галоўнага ўпраўлення камандуючага ўнутранымі войскамі. Камандаваў батальёнам 3-й АБрСП<ref name="sb"/>. У 1999—2005 гадах камандаваў воінскай часцю 5527 у [[Бабруйск]]у, або іначай [[5-ы асобны спецыяльны міліцэйскі батальён|5-м асобным спецыяльным міліцэйскім батальёнам]]. Затым палкоўніка Караева перавялі ў [[Гомель]]<ref name="nn">{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=232007|title=Пяць фактаў пра новага міністра ўнутраных спраў Юрыя Караева|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>, дзе з 13 красавіка 2005 па 21 чэрвеня 2008 года з’яўляўся камандзірам [[6-я асобная спецыяльная міліцэйская брыгада ўнутраных войск МУС Рэспублікі Беларусь|6-й асобнай спецыяльнай міліцэйскай брыгады ўнутраных войск МУС Беларусі]] (воінская часць 5525)<ref name="в/ч 5525">Войсковая часть 5525. О подразделении [Электронный ресурс] // {{нп3|УУС Гомельскага аблвыканкама|УВД Гомельского облисполкома|be-x-old|УУС Гомельскага аблвыканкаму}}. — Дата доступа: 10.06.2017. — Режим доступа: http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/O_podrazdelenii.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170619135529/http://www.uvd.gomel.by/Voiskovaia_chast_5525/O_podrazdelenii.html |date=19 чэрвеня 2017 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У канцы ліпеня 2008 года прызначаны камандзірам [[Полк міліцыі спецыяльнага прызначэння ГУУС Мінгарвыканкама|палка міліцыі спецыяльнага прызначэння ГУУС Мінгарвыканкама]], замяніўшы на гэтай пасадзе [[Юрый Падабед|Юрыя Падабеда]]<ref>{{cite web|url=https://naviny.by/rubrics/society/2008/07/31/ic_news_116_294733|title=Командир минского полка спецназа Юрий Подобед ушел в отставку|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150409193543/http://naviny.by/rubrics/society/2008/07/31/ic_news_116_294733/|archivedate=9 красавіка 2015|url-status=dead|work=[[Naviny.by]]}}</ref>. З кастрычніка 2008 па чэрвень 2009<ref name="sb"/> года камандзір 3-й АБрСП, замяніў на пасадзе [[Дзмітрый Паўлічэнка|Дзмітрыя Паўлічэнку]]<ref name="belapan"/>. У 2009 годзе прызначаны першым намеснікам начальніка аператыўнай і баявой падрыхтоўкі ўнутраных войск МУС, у 2012 годзе — намеснікам міністра ўнутраных спраў — камандуючым унутранымі войскамі<ref name="belapan"/>. 11 чэрвеня 2019 года прызначаны [[Міністр унутраных спраў Беларусі|Міністрам унутраных спраў Беларусі]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/ministram-unutranyh-sprau-belarusi-naznachany-juryj-karaeu-78761-2019/ Міністрам унутраных спраў Беларусі назначаны Юрый Караеў Прэзідэнт 11.06.2019.] // [[БелТА]]</ref>. Палітычны агляднік [[Аляксандр Класкоўскі]] адзначыў, што, стаўшы на чале МУС, Юрый Караеў спачатку спрабаваў выглядаць лібералам і гуманістам на фоне свайго папярэдніка [[Ігар Шуневіч|Ігара Шуневіча]], які набыў скандальную славу недарэчнымі ўчынкамі і выказваннямі. Але на фоне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў у Беларусі]] ў 2020 годзе «ўвесь велікасвецкі глянец з Караева зляцеў, ён стаў выглядаць тыповым вінцікам рэпрэсіўнай сістэмы»<ref>{{cite web|url=https://naviny.media/article/20201029/1604002581-novosti-policeyskogo-gosudarstva-zachem-lukashenko-peretasovyvaet|title=Новости полицейского государства. Зачем Лукашенко перетасовывает силовиков?|author=Александр Класковский|work=[[Naviny.media]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101030913/https://naviny.media/article/20201029/1604002581-novosti-policeyskogo-gosudarstva-zachem-lukashenko-peretasovyvaet|archivedate=1 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. [[29 кастрычніка]] 2020 года быў адпраўлены ў адстаўку з пасады міністра ўнутраных спраў і прызначаны [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] па [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/nakirouvaetsesja-na-adkaznyja-uchastki-nashaj-krainy-lukashenka-naznachyu-novyh-pamochnikau-u-brestskaj-93186-2020/ blr.belta.by]</ref>. У той жа дзень [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] прысвоіў Юрыю Караеву воінскае званне [[генерал-лейтэнант]]а міліцыі<ref>[https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000388&p1=1&p5=0 Указ Президента Республики Беларусь от 29 октября 2020 г. № 388 «О присвоении специального звания»]</ref>. Прыязджаў на Марш пенсіянераў у Гродне 23 лістапада 2020 года, абураўся, навошта яны там ходзяць<ref>{{cite web|url=https://hrodna.life/2020/11/23/marsh-pensijanera/|title=У Гродне на Марш пенсіянераў прыехаў Юрый Караеў|work=[[Hrodna.life]]}}</ref>. 4 сакавіка 2021 года ініцыятыва [[BYPOL]] апублікавала аўдыёзапіс меркаванага звароту Караева да супрацоўнікаў [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] восенню 2020 года<ref name=":1">{{Cite web|date=2021-03-05|title=В Сети опубликован полный список карателей из ГУБОПиК|url=https://charter97.org/ru/news/2021/3/5/413685/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305091837/https://charter97.org/ru/news/2021/3/5/413685/|archive-date=2021-03-05|access-date=2021-03-05|publisher=[[Хартыя'97]]|language=ru}}</ref>. У аўдыёзапісе тагачасны міністр унутраных спраў дазваляе сабе абразы [[Беларусы|беларускага народа]], а таксама інструктуе супрацоўнікаў [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] адносна спосабаў і метадаў пазасудовых распраў над людзьмі<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=2021-03-04|title=Саморазоблачение преступника: выступление Караева, которое будет использовано на Гаагском трибунале|url=https://charter97.org/ru/news/2021/3/4/413598/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305091959/https://charter97.org/ru/news/2021/3/4/413598/|archive-date=2021-03-05|access-date=2021-03-05|publisher=[[Хартыя'97]]|work=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|language=ru}}</ref>. У красавіку 2024 года быў выбраны дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Беларускае грамадскае аб’яднанне ветэранаў|Беларускага грамадскага аб’яднання ветэранаў]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. 3 сакавіка 2025 года прызначаны выконваючым абавязкі старшыні Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта<ref>[https://blr.belta.by/president/view/juryj-karaeu-naznachany-vykonvajuchym-abavjazki-starshyni-grodzenskaga-ablvykankama-142513-2025/ Юрый Караеў назначаны выконваючым абавязкі старшыні Гродзенскага аблвыканкама]</ref>. 31 сакавіка 2025 года прызначаны [[Старшыня Гродзенскага абласнога выканаўчага камітэта|старшынёй Гродзенскага аблвыканкама]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/juryj-karaeu-naznachany-starshynej-grodzenskaga-ablvykankama-143571-2025/ Юрый Караеў назначаны старшынёй Гродзенскага аблвыканкама]</ref>. == Міжнародныя санкцыі == [[31 жніўня]] 2020 года Караеў быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне мірных пратэстаў»''<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30812996.html|title=Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. [[2 кастрычніка]] 2020 года [[Савет Еўрапейскага саюза]] ўключыў Караева ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] як экс-міністра ўнутраных спраў, які застаўся актыўным пры [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыме Лукашэнкі]] ў якасці памочніка прэзідэнта — інспектара па Гродзенскай вобласці і нясе адказнасць за ''«кампанію рэпрэсій і запалохвання, якую праводзяць сілы МУС у выніку прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, у прыватнасці адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў»''<ref>{{cite web|url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=uriserv%3AOJ.LI.2020.319.01.0001.01.ENG&toc=OJ%3AL%3A2020%3A319I%3ATOC|title = Council implementing regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|date = 2020-10-02|work = Journal of the European Union|language = en|access-date =2020-12-24}}</ref>. У той жа дзень Караеў трапіў у [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. Акрамя таго, яго ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html |title=SECO: Ordinance on measures against Belarus |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|url-status=live}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. == Сям’я == Мае двух сыноў. Старэйшы сын Герман (нар. 6 студзеня 1993) працуе трэнерам па каратэ<ref name="nn"/>. == Узнагароды == * [[ордэн «За службу Радзіме»]] III ступені (2015)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31500108_1425330000.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 27 лютага 2015 года № 108 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210114132114/https://pravo.by/upload/docs/op/P31500108_1425330000.pdf |date=14 студзеня 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Старшыні Гродзенскага аблвыканкама}} {{Міністры ўнутраных спраў Беларусі}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Караеў Юрый Хаджымуратавіч}} [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты міліцыі (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] k231lvls5ax1gutabfshopautqx4yty 0 603260 5166936 4515675 2026-07-17T11:51:49Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5166936 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Андрыцкі}} {{Святы |імя = Алаіз Андрыцкі |арыгінальнае імя = {{lang-de|Alois Andritzki}}<br>{{lang-hsb|Alojs Andricki}} |пол = мужчынскі |тып = каталіцкі |выява = Alojs Andricki.jpg |шырыня = 250px |апісанне выявы = |імя ў міру = |манаскае імя = |шануецца = [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквой]] |услаўлены = |беатыфікаваны = [[13 чэрвеня]] [[2011]] |кананізаваны = |у ліку = |дзень памяці = |заступнік = |галоўная святыня = |атрыбуты = |дэкананізаваны = |працы = |падзвіжніцтва = [[мучанік]] |вікісховішча = }} '''Алаі́з Андры́цкі''' ({{lang-de|Alois Andritzki}}; {{lang-hsb|Alojs Andricki}}; {{ДН|2|7|1914}}, [[Радзібор]], [[Германія]] — {{ДС|3|2|1943}}, [[Дахау (канцэнтрацыйны лагер)|канцэнтрацыйны лагер Дахау]]) — [[блажэнны]] [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]], [[Каталіцкае святарства|каталіцкі святар]] і [[мучанік]]. Першы [[лужычане|лужычанін]], беатыфікаваны Каталіцкай царквой<ref name="sibc">{{cite web |url = http://sibcatholic.ru/2011/06/14/v-drezdene-byl-beatificirovan-katolicheskij-svyashhennik-%E2%80%93-muchenik-daxau |title = В Дрездене был беатифицирован католический священник — мученик Дахау |language = ru |archive-url = https://web.archive.org/web/20120714153311/http://sibcatholic.ru/2011/06/14/v-drezdene-byl-beatificirovan-katolicheskij-svyashhennik-%e2%80%93-muchenik-daxau/ |archive-date= 14 ліпеня 2012 }}</ref>. Беатыфікаваны [[13 чэрвеня]] [[2011]] года ў [[Дрэздэн]]е. == Біяграфія == Алаіз Андрыцкі нарадзіўся ў 1914 годзе ў [[Радзібор]]ы, у [[Лужыца|Лужыцы]], якая ўваходзіла ў склад [[Каралеўства Саксонія|Саксоніі]], у сям’і лужыцкага настаўніка [[Ян Андрыцкі|Яна Андрыцкага]] і яго жонкі Магдалены, народжанай Цыжэц. Быў пляменнікам каталіцкага святара [[Міклаўш Андрыцкі|Міклаўша Андрыцкага]]. Пасля заканчэння школы ў [[Баўтцэн]]е вырашыў прысвяціць жыццё царкве. У 1934—1937 гадах вывучаў [[тэалогія|тэалогію]] і [[філасофія|філасофію]] ва ўніверсітэце ў [[Падэрборн]]е, пасля чаго навучаўся ў [[духоўная семінарыя|духоўнай семінарыі]] ў Баўтцэне. Падчас вучобы ўзначальваў студэнцкае аб’яднанне лужычан «Włada» і быў галоўным рэдактарам студэнцкай газеты лужычан. [[30 ліпеня]] [[1939]] года Алаіз Андрыцкі быў пасвечаны ў святары ў саборы Святога Пятра ў Баўтцэне. Пасля пасвячэння служыў у Дрэздэне. У казаннях адкрыта крытыкаваў [[нацыянал-сацыялізм|нацыянал-сацыялістычную ідэалогію]], за што зазнаваў пераслед з боку [[Гестапа|гестапа]]. У 1941 годзе быў арыштаваны і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер Дахау, дзе існавалі так званыя «баракі святароў». Праз іх прайшло больш за 2,5 тысячы каталіцкіх святароў, многія з якіх былі закатаваныя. Паводле ўспамінаў вязняў, якія выжылі ў канцэнтрацыйным лагеры, лагернае начальства абыходзілася з Андрыцкім з асаблівай жорсткасцю. У 1943 годзе святар быў забіты смяротнай ін’екцыяй. == Беатыфікацыя == [[Файл:Seligspr Andritzki.jpg|міні|Беатыфікацыйная імша Алаіза Андрыцкага ў Дрэздэне]] Алаіз Андрыцкі быў [[Беатыфікацыя|беатыфікаваны]] [[13 чэрвеня]] [[2011]] года падчас урачыстай [[Імша|імшы]] на плошчы перад кафедральным саборам у Дрэздэне. Набажэнства ўзначаліў прэфект [[Кангрэгацыя па справах кананізацыі святых|Кангрэгацыі па справах кананізацыі святых]] кардынал [[Анджэла Амата]]. У імшы прынялі ўдзел некалькі дзясяткаў тысяч чалавек, у тым ліку шматлікія лужычане і міністр-прэзідэнт зямлі [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксонія]] [[Станіслаў Ціліх]], лужычанін паводле нацыянальнасці і каталік паводле веравызнання. Падчас імшы Станіслаў Ціліх прачытаў [[Малітва верных|малітву верных]] на [[верхнялужыцкая мова|верхнялужыцкай мове]]. [[Епархія Дрэздэн-Майсена|Біскуп Дрэздэна-Майсена]] [[Ёахім Райнельт]], які саслужыў кардыналу Амаце, у сваёй пропаведзі падкрэсліў, што новы блажэнны «ў нечалавечых умовах імкнуўся суцешыць сваіх блізкіх, надаць ім мужнасць і надзею»<ref name="sibc"/>. Падчас набажэнства на свята [[Пяцідзясятніца|Пяцідзясятніцы]] Папа Рымскі [[Бенедыкт XVI]] назваў Андрыцкага «гераічным сведкам веры, яшчэ адным у шэрагу тых, хто аддаў жыццё ў канцлагерах за імя Хрыстова»<ref>{{cite web |url = http://www.catholic.uz/full-news/items/ljubov-k-blizhnemu-nesmotrja-na-razlichija-vot-dar-svjatogo-duxa-papa-otsluzhil-torzhestvennuju-liturgiju-na-pjatidesjatnicu.html |title = «Любовь к ближнему, несмотря на различия — вот дар Святого Духа»: Папа отслужил торжественную Литургию на Пятидесятницу |language = ru }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Delan, Šćěpan. [http://www.luzice.cz/global/soubory/clv-pdf/clv-2014/2014-11-12.pdf 100. posmjertne narodniny zbóžneho Alojsa Andrickeho] // ''Česko-lužický věstník''. — 2014. — Roč. XXIV, č. 11—12. — S. 84—86. — ISSN 1212-0790. == Спасылкі == * [http://www.kaplan-andritzki.de/ Alojs Andricki — Alois Andritzki] {{Архівавана |url = https://web.archive.org/web/20131012090629/http://www.kaplan-andritzki.de/ |date = 12 кастрычніка 2013 }} {{продкі}} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андрыцкі, Алаіз}} [[Катэгорыя:Лужычане]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Германіі]] [[Катэгорыя:Каталіцкія блажэнныя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія мучанікі]] [[Катэгорыя:Ахвяры канцэнтрацыйнага лагера Дахау]] g0d2sct236kb6ypt80lechsk4oizygu 0 606005 5166750 4288551 2026-07-16T23:27:34Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166750 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2009}} '''[[2009]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[1 жніўня]] — «[[Monster Hunter 3]]» (платформа «Wii») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2009]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] girh3j7cuijvyy69fvb7oyhxcjvnqyv 0 606213 5166754 4575949 2026-07-16T23:27:37Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166754 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2013}} '''[[2013]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[18 сакавіка]] — «[[Lego City Undercover]]» (платформа «[[Wii U]]») * [[13 жніўня]] — «[[Geometry Dash]]» (платформа «Android, [[iOS]]») * [[31 кастрычніка]] — «[[Wii Fit U]]» (платформа «Wii U») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2013]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] ku5jago3c529gp5s28cljj44qjjv1cq 0 628545 5166812 5052406 2026-07-17T01:51:33Z 5166812 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Віктар Генадзевіч Хрэнін | арыгінальнае імя = | партрэт = Віктар Хрэнін.jpg | подпіс = | шырыня партрэта = | тытул = [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністр абароны Беларусі]] | парадак = 9 | сцяг = Flag of Belarus.svg | сцяг2 = Эмблема Министерства обороны Республики Беларусь.png | перыядпачатак = [[20 студзеня]] [[2020]] | перыядканец = | папярэднік = [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэй Раўкоў]] | пераемнік = | прэм'ер = [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]]<br/>[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | нацыянальнасць = | веравызнанне = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | гады службы = [[1988]] — цяперашні час | род войскаў = мотастралковыя войскі | званне = {{РБ, Генерал-лейтэнант}} | камандаваў = [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходнім аператыўным камандаваннем]], [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам абароны Беларусі]] | бітвы = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | утварэнне = | навуковая ступень = | узнагароды = | аўтограф = | сайт = | Commons = }} '''Віктар Генадзевіч Хрэнін''' (нар. {{ДН|1|8|1971}}, г. [[Навагрудак]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]]) — беларускі [[ваенны дзеяч|ваенны]] і [[дзяржаўны дзеяч]], [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністр абароны Беларусі]] (з 2020). [[Генерал-лейтэнант]] (2020)<ref name = "pravo.by">{{Спасылка | дата публікацыі = 30 кастрычніка 2020| url = https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000396&p1=1| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 396 «О присвоении воинского звания»| выдавецтва = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь| мова = ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 жніўня 1971 года ў [[Навагрудак|Навагрудку]] ў сям’і вайскоўца. Бацька — Генадзь Іванавіч Хрэнін, палкоўнік запасу, нарадзіўся ў [[Пензенская вобласць|Пензенскай вобласці]]. У 1988 годзе скончыў [[Усурыйскае сувораўскае ваеннае вучылішча]]. Пасля заканчэння ў 1992 годзе [[Омскае вышэйшае агульнавайсковае каманднае вучылішча імя М. В. Фрунзэ|Омскага вышэйшага агульнавайсковага каманднага вучылішча імя М. В. Фрунзэ]] ваенную службу праходзіў на пасадах камандзіра мотастралковага ўзвода, камандзіра разведвальнага ўзвода, разведвальнай роты, начальніка аддзялення ўпраўлення — начальніка пункта апрацоўкі інфармацыі каманднага пункта асобнага разведвальнага батальёна, намесніка камандзіра асобнага мотастралковага батальёна, намесніка камандзіра асобнага разведвальнага батальёна, камандзіра асобнага танкавага батальёна, камандзір асобнага гвардзейскага мотастралковага батальёна 6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады Заходняга аператыўнага камандавання. Пасля заканчэння ў 2005 годзе [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]] ваенную службу праходзіў на пасадах старшага афіцэра аператыўнага аддзялення аператыўнага аддзела штаба Заходняга аператыўнага камандавання, намесніка камандзіра, начальніка штаба — першага намесніка камандзіра 6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады Заходняга аператыўнага камандавання, начальніка штаба — першага намесніка камандзіра 11-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады Заходняга аператыўнага камандавання. З 2008 па 2010 год — камандзір [[6-я асобная механізаваная брыгада|6-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады]] ([[Фолюш]], Гродна), з 2010 па 2014 год — камандзір [[11-я асобная механізаваная брыгада|11-й асобнай гвардзейскай механізаванай брыгады]] ([[Слонім]]). У 2014 годзе з адзнакай і залатым медалём скончыў факультэт Генеральнага штаба Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь. Пасля гэтага праходзіў службу спачатку на пасадзе намесніка камандуючага, а затым у 2014—2015 гадах — начальніка штаба — першага намеснік камандзіра войскаў [[Заходняе аператыўнае камандаванне|Заходняга аператыўнага камандавання]]. 23 чэрвеня 2015 года прызначаны на пасаду камандуючага войскамі Заходняга аператыўнага камандавання Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь. 20 студзеня 2020 года [[генерал-маёр]] Віктар Хрэнін прызначаны на пасаду [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|міністра абароны Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{cite web |url= http://president.gov.by/by/news_by/view/prynjatstse-kadravyx-rashennjau-22896/|title= Прыняцце кадравых рашэнняў|publisher= Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|access-date=21.01.2020 |lang=by}}</ref>. 30 кастрычніка 2020 года быў павышаны ў званні да [[генерал-лейтэнант]]а<ref name = "pravo.by"/>. == Сям’я == Жонка — Наталля, урач. Дачка — Марына, юрыст, скончыла [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы]]. == Санкцыі ЕС, іншых краін == 21 чэрвеня 2021 года быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]. Паводле рашэння [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], Хрэнін адказваў за прымусовую пасадку [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|пасажырскага рэйса FR4978]] у Мінску 23 мая 2021 года, у выніку чаго былі арыштаваныя [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Раман Пратасевіч]] і [[Соф’я Андрэеўна Сапега|Соф’я Сапега]]<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref><ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, Хрэніна ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]] <ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>. 24 лютага 2022 года быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2022-02-24|title=U.S. Treasury Targets Belarusian Support for Russian Invasion of Ukraine|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0607|url-status=live|access-date=2022-02-25|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>. У тым жа годзе ён трапіў у чорныя спісы [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Японія|Японіі]], [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] і [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/821/ |title=ХРЄНІН Віктор Геннадійович |access-date=9 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409164609/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/821/ |archive-date=9 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.mil.by/by/forces/squad/persons/203/ Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201110062312/https://www.mil.by/by/forces/squad/persons/203/ |date=10 лістапада 2020 }} на сайце Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь {{ref-be}}. * [https://nn.by/?c=ar&i=244678 З’явіліся новыя сакратар Рады бяспекі, міністр абароны і начальнік Генштаба] * [https://www.mil.by/ru/news/96787/ Кадровые назначения в руководстве Вооруженных Сил 20.01.2020] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250425181022/https://www.mil.by/ru/news/96787/ |date=25 красавіка 2025 }} {{Міністры абароны Беларусі}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хрэнін Віктар Генадзевіч}} [[Катэгорыя:Міністры абароны Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] bmu8dze9v35q3jx4pltbmel14hjavrv 0 630352 5166861 5058572 2026-07-17T07:46:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166861 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Мячэць |Беларуская назва = Слонімская мячэць |Арыгінальная назва = |Выява = Краявіды Слоніма (24).jpg |Подпіс выявы = Слонімская мячэць |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Слонім]] |Канфесія = [[Іслам]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = Мячэць |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1994 |Будынкі = |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Назва карты = |Сайт = |Commons = }} {{пра|сучасную мячэць у Слоніме|гістарычную|Слонімская мячэць}} '''Слонімская мячэць''' — мячэць у горадзе [[Слонім]]е. Размешчана па вуліцы Агінскага, 10.<ref name="ГБ" /><ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Гісторыя == [[Файл:Słonim, Tatarski. Слонім, Татарскі (J. Bułhak, 1937).jpg|міні|злева|[[Старая слонімская мячэць]] на здымку [[Ян Булгак|Яна Булгак]]а. 1937]] [[Файл:Краявіды Слоніма (25).jpg|міні|злева]] Да 1944 года ў горадзе была мячэць, якая была спалена падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] немцамі перад адступленнем. Мячэць стаяла на былой Татарскай вуліцы, зараз гэта вуліца Кірава. У 1994 годзе была адкрыта новая мячэць у былой гаспадарчай пабудове [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], якая ў савецкі час выкарыстоўвалася пад фізкультурна-аздараўленчы цэнтр<ref name="ГБ">{{ГБ|https://globustut.by/slonim/index.htm#mechet}}</ref>. Будынак быў перададзены па загадзе старшыні беларускага парламента [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]], пасля ліста Сулеймана Байрашэўскага, мясцовага [[імам]]а<ref name=":0">{{Cite web|url=https://novychas.by/|title=Турагентства Минска. Агентство путешествий - Новы час|website=novychas.by|access-date=2025-11-19}}</ref>. == Архітэктура == Аднапавярховая пабудова накрыта высокім 3-схільным дахам. У канструкцыйным вырашэнні было выкарыстана спалучэнне цэглы і [[Бутавы камень|бутавага каменя]]. Сёння будынак пакрыты тынкоўкай. Унутраная прастора раздзелена перагародкамі на некалькі памяшканняў, аб’яднаных вакол прасторнай залы з шэрагам слупоў-апор. Будынак з'яўляецца прыкладам архітэктуры гаспадарчых збудаванняў Беларусі другой паловы XIX — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Унесены ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей (пратакол Навукова-метадычнай Рады № 77 ад 13 лістапада 2002 года), як помнік 3 катэгорыі каштоўнасці<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pomniki.grodnolib.by/miachet.html?fbclid=IwAR2paEzH47Ft8su3gO89Dgww7YFSD8LhaXiCab2eojbnAPofMYcy1WDuWK4|title=Мячэць|website=pomniki.grodnolib.by|access-date=2025-11-19|url-status=dead}}</ref>. == Імамы == * Сулейман Байрашэўскі. {{зноскі}} == Літаратура == * Караткевіч, В. Б. Гаспадарчая пабудова / [[В. Б. Караткевіч]], [[А. М. Кулагін]] // Помнікі Слоніма / В. Б. Караткевіч, А. М. Кулагін. — Мінск, 1983. — С. 32-33. * {{крыніцы/ГККРБ-2009|}} * Чыгрын, С. Мячэць на Татарскай вуліцы / [[Сяргей Чыгрын]] // Газета Слоніская. — 2011. — 16 сак. — С. 3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|https://globustut.by/slonim/index.htm#mechet}} * {{Архіварта|}} {{Мячэці Беларусі}} [[Катэгорыя:Мячэці Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Слоніма]] [[Катэгорыя:1994 год у Беларусі]] ko0y429aepk9yn4hbe4witw7h0dplea 0 647702 5166810 5092107 2026-07-17T01:50:09Z 5166810 wikitext text/x-wiki {{дзяржаўны дзеяч |пасада = Старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] |сцяг = Flag of Belarus.svg |перыядпачатак = [[3 верасня]] [[2020]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм’ер-міністр = [[Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |папярэднік = [[Валерый Паўлавіч Вакульчык|Валерый Вакульчык]] |пасада_2 = Старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] |сцяг_2 = Flag of Belarus.svg |перыядпачатак_2 = [[4 чэрвеня]] [[2020]] |перыядканец_2 = [[3 верасня]] [[2020]] |прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм’ер-міністр_2 = [[Раман Галоўчанка]] |папярэднік_2 = [[Леанід Васільевіч Анфімаў|Леанід Анфімаў]] |пераемнік_2 = [[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] |месца нараджэння = |дата нараджэння = |званне={{РБ, Генерал-лейтэнант}}|выява=Ivan Tertel.png|апісанне выявы=Іван Тэртэль (2021)}} '''Іван Станіслававіч Тэртэль''', або '''Церцель''' (нар. {{ДН|8|9|1966}}, в. [[Прывалкі]], [[Гродзенскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]]) — [[Старшыні КДБ Рэспублікі Беларусь|старшыня]] [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (з 2020), старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]] (2020). [[Генерал-лейтэнант]] (2020)<ref>{{Cite web |url=https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prysvoiu-zvanni-general-lejtenanta-lapo-tertelju-i-hreninu-93356-2020/ |title=belta.by |access-date=3 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230128203336/https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-prysvoiu-zvanni-general-lejtenanta-lapo-tertelju-i-hreninu-93356-2020/ |archive-date=28 студзеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў каталіцкай сям’і Станіслава Янавіча, які працаваў кінамеханікам, і Анастазіі Казіміраўны, якая працавала загадчыцай клуба<ref name = "nn">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=258388 nashaniva.by]</ref>. Вучыўся ў сярэдняй школе ў Прывалках, потым у [[Друскенікі|Друскеніках]]. У 1989 годзе скончыў [[Разанскае вышэйшае паветрана-дэсантнае каманднае вучылішча]], у 1994 годзе — [[Інстытут нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Інстытут нацыянальнай бяспекі КДБ Рэспублікі Беларусь]], у 1996 годзе — [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт]], у 2017 годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. У 1993—2007 гадах праходзіў службу ў [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|органах пагранічнай службы]]. З лістапада 2008 года — намеснік старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. [[Генерал-маёр]] (2010). Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 203 ад 4 чэрвеня 2020 года прызначаны старшынёй [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]]. У час яго кіравання гэтае ведамства стала больш шырока займацца палітычнымі справамі, была ініцыявана крымінальная справа супраць былога кіраўніка [[Белгазпрамбанк]]а і імавернага [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|кандыдата ў прэзідэнты]] [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]<ref name = "nn"/>. 3 верасня 2020 года [[Аляксандр Лукашэнка]] прызначыў Івана Тэртэля старшынёй [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://www.belta.by/president/view/ivan-tertel-naznachen-predsedatelem-kgb-belarusi-405322-2020/ belta.by]</ref>. У студзені 2021 года Ігар Макар, былы намеснік камандзіра баявой групы падраздзялення па барацьбе з тэрарызмам МУС «[[Алмаз (спецпадраздзяленне)|Алмаз]]», заявіў, што Тэртэль быў адным з распрацоўшчыкаў плана замаху на [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Паўла Шарамета]], які адбыўся ў 2016 годзе<ref>{{cite web |url=https://charter97.org/ru/news/2021/1/7/406666/comments/ |title=Экс-боец «Алмаза»: Председатель КГБ Тертель участвовал в разработке плана по ликвидации Шеремета |publisher=[[Хартыя'97]] |language=ru |access-date=2021-06-24}}</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == Іван Тэртэль неаднаразова станавіўся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]]: пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] як намеснік старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] ад 15 кастрычніка 2012 года, у якасці намесніка старшыні Тэртэль быў «адказны за рэпрэсіі КДБ супраць [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|дэмакратычнай апазіцыі]]»<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?print=true&uri=CELEX%3A02012D0642-20150715 COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus]</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=EUR-Lex - 32012D0642 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj|access-date=2020-12-25|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref><ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/PDF/?uri=CELEX:32012D0642&from=EN ''Beschluss 2012/642/GASP des Rates vom 15. Oktober 2012 über restriktive Maßnahmen gegen Belarus''] Nr. 215</ref>. 31 жніўня 2020 года Іван Тэртэль быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 6 лістапада 2020 года быў зноўку дададзены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]<ref>{{Cite web|date=2020-11-06|title=EU slaps sanctions on Belarus leader Lukashenko for crackdown|language=en|publisher=[[BBC News]]|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049|url-status=live|access-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517202021/https://www.bbc.com/news/world-europe-54846049|archive-date=2021-05-17}}</ref>. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый адзначалася, што Тэртэль як старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і экс-старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю]] адказны за кампанію рэпрэсій і запалохванняў дзяржаўнага апарату пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], у прыватнасці, адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, у тым ліку катаванні, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў<ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|access-date=2021-07-24|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>. З-за гэтага жа Тэртэля ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 24 лістапада 2020 года да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/24/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-24|access-date=2021-09-08|language=en}}</ref>. Таксама Тэртэль з 2021 года знаходзіцца ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]] з 21 чэрвеня 2021 года</ref><ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621 |title=Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions |language=en |access-date=2021-07-24}}</ref>. У сакавіку 2022 года ён трапіў пад санкцыі [[Японія|Японіі]]<ref>{{Cite web |url=https://sanctionsnews.bakermckenzie.com/japan-imposes-additional-sanctions-on-russia-belarus-and-the-so-called-donetsk-and-luhansk-peoples-republics/ |title=Japan imposes additional sanctions on Russia, Belarus and the so-called Donetsk and Luhansk People’s Republics |access-date=2022-04-14 |archive-date=2022-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220422032249/https://sanctionsnews.bakermckenzie.com/japan-imposes-additional-sanctions-on-russia-belarus-and-the-so-called-donetsk-and-luhansk-peoples-republics/ |url-status=live |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.mof.go.jp/policy/international_policy/gaitame_kawase/gaitame/economic_sanctions/ukraine_list_belarus_20220303.pdf |title=資産凍結等の措置の対象となるベラルーシ共和国の個人及び団体|access-date=2022-04-14 |archive-date=2022-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306073046/https://www.mof.go.jp/policy/international_policy/gaitame_kawase/gaitame/economic_sanctions/ukraine_list_belarus_20220303.pdf |url-status=live |language=ja }}</ref>, а ў кастрычніку — [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/352/ |title=ТЕРТЕЛЬ Іван Станіславович |access-date=8 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408211151/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/352/ |archive-date=8 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Сям’я == Сын Міраслаў вучыўся на [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэце міжнародных адносін БДУ]]<ref name = "nn"/>. Брат — [[Юрый Станіслававіч Тэртэль]] (нар. 1967) — начальнік [[Дзяржаўная інспекцыя аховы жывёльнага і расліннага свету пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай інспекцыі аховы жывёльнага і расліннага свету пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], раней — камандзір [[Асобная служба актыўных мерапрыемстваў|Асобнай службы актыўных мерапрыемстваў]] (АСАМ)<ref name = "nn"/>. == Узнагароды == * [[Медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай граніцы» (Беларусь)|Медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай граніцы»]] (2001), * [[ордэн «За службу Радзіме»]] III ступені (2012), * [[ордэн «За службу Радзіме»]] II ступені, * ганаровае званне «Заслужаны супрацоўнік органаў дзяржаўнай бяспекі» (2025)<ref>Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 30 снежня 2025 года № 456 «Аб узнагароджанні»</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі}} {{Старшыні КДБ РБ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тэртэль Іван Станіслававіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Гродзенскай вобласці]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Разанскага вышэйшага паветрана-дэсантнага каманднага вучылішча]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Інстытута нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За службу Радзіме» II ступені]] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 5hodvfrqda6hjec3gi8zhgt08svn36t 0 650562 5166863 4693963 2026-07-17T07:50:23Z 5166863 wikitext text/x-wiki {{Газета |назва = Слонімскі край |тып = месячнік |заснаванне = люты 2016 года |мова = [[беларуская]] |краіна = Беларусь |галоўны офіс = [[Слонім]] |уладальнікі = [[Сяргей Ёрш]]<br />[[Сяргей Чыгрын]] |вэб-сайт = slonimskikraj@gmail.com }} '''«Слонімскі край»''' — [[Гісторыя Беларусі|гісторыка]]-[[Краязнаўства Беларусі|краязнаўчае]] электроннае выданне Слонімшчыны, якое выдаецца з лютага 2016 года. Газета цалкам прысвечаная гісторыі Слонімшчыны і тутэйшым людзям. Выданне некамерцыйнае, і робіцца аўтарамі ў вольны час, распаўсюджваецца бясплатна. == Мінуўшчына == У 2000 годзе былі выдадзеныя два нумары краязнаўчага квартальніка «Слонімскі край» (рэдактар і выдавец — Сяргей Ёрш). У лютым 2016 года гісторыкі [[Васіль Герасімчык]], [[Сяргей Іванавіч Ёрш|Сяргей Ёрш]] і [[Сяргей Мікалаевіч Чыгрын|Сяргей Чыгрын]] пачалі выдаваць аднайменны бюлетэнь. Першы нумар новага «Слонімскага краю» быў прысвечаны слонімскім падзямеллям і скарбам. У канцы 2016 года Васіль Герасімчык пакінуў рэдактарскі склад выдання. На ліпень 2021 года выйшлі 66 нумароў. == Спасылкі == * [https://www.racyja.com/kultura/krayaznauchy-kvartalnik-slonimski-k/ Краязнаўчы квартальнік «Слонімскі край»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200807154730/https://www.racyja.com/kultura/krayaznauchy-kvartalnik-slonimski-k/ |date=7 жніўня 2020 }} * [https://slonimblog.net/?p=8978 Выйшаў снежаньскі нумар бюлетэня «Слонімскі край»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200714191851/https://slonimblog.net/?p=8978 |date=14 ліпеня 2020 }} * [http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=52956 Слонімскі край] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200715114835/http://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=52956 |date=15 ліпеня 2020 }} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Культура Слоніма]] k8ke9onwyzubir9v8z31h8wo9xumtlq 0 654446 5166792 4989430 2026-07-17T01:29:37Z 5166792 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|званне={{РБ, Генерал-маёр}}[[Генерал-маёр|Генерал-маёр міліцыі]]}} {{Цёзкі2|Казакевіч}} '''Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч''' (нар. {{ДН|14|2|1975}}, [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Намеснік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] — начальнік крымінальнай міліцыі (з 2020 года). [[Генерал-маёр]] міліцыі (2021). == Біяграфія == У 1994 годзе скончыў Мінскі гандлёвы тэхнікум. З 1992 па 2012 год працаваў на розных пасадах у следчых органах, у 2012 годзе перайшоў у крымінальную міліцыю з пасады начальніка следчага ўпраўлення папярэдняга расследавання [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]]. У 1999 годзе скончыў [[Акадэмія МУС Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Правазнаўства». У 2005 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае рэгуляванне нацыянальнай эканомікай». Кіраваў аддзелам у галоўным упраўленні па барацьбе з эканамічнымі злачынствамі крымінальнай міліцыі [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]]. У чэрвені 2014 года прызначаны начальнікам упраўлення па барацьбе з эканамічнымі злачынствамі крымінальнай міліцыі [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]]. У красавіку 2017 года ўзначаліў галоўнае ўпраўленне па наркакантролі і процідзеянні гандлю людзьмі крымінальнай міліцыі МУС Рэспублікі Беларусь. З 25 лютага<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000075&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 25 февраля 2020 года № 75 «О Г. А. Казакевиче»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211010102205/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000075&p1 |date=10 кастрычніка 2021 }}</ref> па 19 лістапада 2020 года быў першым намеснікам Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь — начальнікам крымінальнай міліцыі. 19 лістапада 2020 года прызначаны намеснікам Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь — начальнікам крымінальнай міліцыі. У кастрычніку 2020 года палітычная зняволеная [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]] праз ліст паведаміла, што падчас выкрадання ёй пагражаў асабіста намеснік кіраўніка МУС Казакевіч, які казаў, што калі яна не з’едзе, то будзе ''«25 гадоў без зубоў на зоне шыць кашулі сілавікам»''<ref>{{Cite web|last=Перуновская|first=Алеся|first2=Яна|last2=Карпова|date=2021-08-04|title=Та, которую не смогли запугать. За что судят Марию Колесникову?|url=https://www.dw.com/ru/za-chto-budut-sudit-mariju-kolesnikovu/a-58731770|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008123716/https://www.dw.com/ru/za-chto-budut-sudit-mariju-kolesnikovu/a-58731770|archive-date=2021-10-08|access-date=2021-10-10|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=ru}}</ref>. 1 сакавіка 2021 года Казакевічу прысвоена званне генерал-маёра міліцыі<ref>https://news.tut.by/economics/720847.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210307064359/https://news.tut.by/economics/720847.html |date=7 сакавіка 2021 }}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку» (Беларусь)|медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку»]] * [[медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] III ступені * [[медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] II ступені * [[медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] I ступені (2016)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31600387&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 24 кастрычніка 2016 года № 387 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210506141044/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31600387&p1 |date=6 мая 2021 }}</ref> == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 31 жніўня 2020 года Казакевіч быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае здушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Казакевіч быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]. Рашэннем [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]] ён быў прызнаны адказным ''«за кампанію рэпрэсій і запалохвання, якую праводзілі сілы Міністэрства ўнутраных спраў пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], у прыватнасці адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, у тым ліку катаванні, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў»''<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]</ref>. 20 лістапада 2020 года да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Казакевіча ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Канада]]<ref>{{Cite web|last=Canada|first=Global Affairs|date=2015-10-19|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|access-date=2020-12-25|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219051305/https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|archive-date=19 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|url-status=live|access-date=2020-12-25|publisher={{нп3|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 23 снежня 2020 года Казакевіча таксама дадалі ў санкцыйны [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref>{{Cite web|last=Psaledakis|first=Daphne|date=2020-12-23|title=U.S. expands sanctions on Belarus over August election, crackdown on protesters|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-usa-sanctions-idUSKBN28X1ZG|url-status=live|access-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006085844/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-usa-sanctions-idUSKBN28X1ZG|archive-date=2021-10-06}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Казакевіч Генадзь Аркадзьевіч}} [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Акадэміі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры міліцыі (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] fu6g2fprxxq6b8dg9jsgyp58ukd2oyr 0 654472 5166800 4948147 2026-07-17T01:38:47Z 5166800 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Іван Уладзіміравіч Кубракоў | партрэт = Ivan Kubrakov.jpg | шырыня партрэта = 300px | тытул = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр унутраных спраў Беларусі]] | парадак = 10 | сцяг = MUS Belarus crest.PNG | перыядпачатак = [[29 кастрычніка]] [[2020]] | перыядканец = | папярэднік = [[Юрый Хаджымуратавіч Караеў]] | пераемнік = | прэм'ер = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | тытул_2 = Начальнік [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама]] | сцяг_2 = Belarus - Minsk.tif | перыядпачатак_2 = [[28 сакавіка]] [[2019]] | перыядканец_2 = [[29 кастрычніка]] [[2020]] | пераемнік_2 = [[Міхаіл Вячаслававіч Грыб]] | прэм'ер_2 = [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] <br/> [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | гады службы = [[1995]] — цяперашні час | род войскаў = | званне = {{РБ, Генерал-лейтэнант}}[[генерал-лейтэнант]] міліцыі | камандаваў = УУС Віцебскага аблвыканкама <br/> [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінскага гарвыканкама]] }} '''Іван Уладзіміравіч Кубракоў''' (нар. {{ДН|5|5|1975}}, в. [[Маліноўка]], [[Касцюковіцкі раён]], [[Магілёўская вобласць]]) — [[генерал-лейтэнант]] міліцыі, [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] (з 2020). == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Маліноўка]] Касцюковіцкага раёна ў шматдзетнай сям’і. Яго бацька Уладзімір Цімафеевіч працаваў на хлебзаводзе ў суседняй вёсцы [[Бялынкавічы]], затым быў вартаўніком і пастухом, а маці Ганна Уладзіміраўна працавала ў калгасе<ref>{{cite web|url = https://nashaniva.by/?c=ar&i=261517|title = «Не п’е ні грама»: што аднавяскоўцы расказалі пра новага міністра ўнутраных спраў Івана Кубракова|author = Зміцер Панкавец. |date = 2010-10-29|publisher = Наша ніва |language = be|access-date = 2020-11-01}}</ref><ref>{{cite web |url = https://news.tut.by/society/705972.html |title = «Хлопец ціхі, уважыцельны». Что говорят в родной деревне о новом главе МВД Кубракове |author = Анжелика Зайцева. |date = 2020-10-30 |publisher = Tut.by |language = ru |access-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201104022715/https://news.tut.by/society/705972.html |archive-date = 4 лістапада 2020 |url-status = dead }}</ref>. Скончыў Мінскую спецыяльную сярэднюю школу міліцыі імя М. В. Фрунзэ і [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]. {{цытата|Калі скончыў сярэднюю школу міліцыі і трэба было размяркоўвацца, мае сябры, якія ўжо працавалі да таго часу ў праваахоўных органах, раілі ісці на любую пасаду, акрамя ўчастковага. Праракалі мне бяссонныя ночы і пякельную працу. Але нікога не паслухаў. У 2001 годзе атрымаў участак у Цэнтральным РУУС і зразумеў, што гэта яшчэ складаней, чым мне апавядалі. Аднак не шкадую аб сваім выбары, бо дзякуючы гэтаму атрымаў бясцэнны досвед<ref name = "minsknews"/>.|}} Службу ў органах унутраных спраў пачаў у 1995 годзе. З 2001 года працаваў участковым {{нп3|РУУС Цэнтральнага раёна (Мінск)|РУУС Цэнтральнага раёна Мінска|be-x-old|Цэнтральная РУУС (Менск)}}, потым — старшым участковым інспектарам аддзела аховы правапарадку і прафілактыкі ўпраўлення ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна Мінска, які пасля ўзначаліў. Кіраваў [[Заслаўе|Заслаўскім]] аддзелам Мінскага РУУС<ref name = "minsknews">{{cite web |url = https://minsknews.by/glavoy-stolichnoy-militsii-naznachen-kubrakov-gde-on-rabotal-i-za-chto-omonovtsyi-govoryat-emu-spasibo/ |title = Главой столичной милиции назначен Кубраков. Где он работал, и за что омоновцы говорят ему спасибо |author = Игорь Гуковский. |date = 2019-03-28 |publisher = Информационный портал «Минск-новости» |language = ru |access-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210628221208/https://minsknews.by/glavoy-stolichnoy-militsii-naznachen-kubrakov-gde-on-rabotal-i-za-chto-omonovtsyi-govoryat-emu-spasibo/ |archive-date = 28 чэрвеня 2021 |url-status = dead }}</ref>. Быў ініцыятарам вяртання ў 2012 годзе падраздзяленням міліцэйскага спецназа, якія на той час змянілі ўжо некалькі найменняў — ПМСП, СРБР — назвы «[[АМАП (Беларусь)|АМАП]]». Яго прапанову падтрымаў тагачасны міністр унутраных спраў [[Ігар Анатолевіч Шуневіч|Ігар Шуневіч]] і даручыў выпрацаваць прапановы па рэфармаванні палка міліцыі спецыяльнага прызначэння і рот хуткага рэагавання з мэтай павышэння іх эфектыўнасці і функцыянальных магчымасцей. Пасля аналізу шэрагу прапаноў па ўдасканаленні формы адзення, тэхнікі, узбраення і тактычных схем было прапанавана стварыць у складзе АМАП узвод баявога прызначэння, які пры неабходнасці мог выканаць функцыі падраздзялення па барацьбе з тэрарызмам да прыбыцця асноўных сіл<ref name = "minsknews"/>. У 2015 годзе працаваў намеснікам начальніка галоўнага ўпраўлення — начальнікам ўпраўлення аховы правапарадку галоўнага ўпраўлення аховы правапарадку і прафілактыкі міліцыі грамадскай бяспекі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь. У 2016 годзе працаваў намеснікам начальніка галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі. 12 мая 2017 года прызначаны начальнікам упраўлення ўнутраных спраў Віцебскага аблвыканкама<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31700164&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 12 мая 2017 года № 164 «О назначении на должность»]</ref>. 29 чэрвеня 2018 года Івану Кубракову прысвоілі спецыяльнае званне [[генерал-маёр]]а міліцыі<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31800261&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 29 июня 2018 года № 261 «О присвоении специального звания»]</ref>. 28 сакавіка 2019 года прызначаны начальнікам [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31900121&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 28 марта 2019 года № 1211 «Об И. В. Кубракове»]</ref> Па словах камандзіра мінскага АМАПа [[Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба|Дзмітрыя Балабы]], Іван Кубракоў сыграў «каласальную ролю ў абароне народа» ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|пратэстаў пасля шостых прэзідэнцкіх выбараў]] у Беларусі<ref name = "tut.by">{{cite web |url = https://news.tut.by/economics/705877.html |title = В Беларуси — новый глава МВД |date = 2020-10-29 |publisher = Tut.by |language = ru |access-date = 2020-11-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201101075432/https://news.tut.by/economics/705877.html |archive-date = 1 лістапада 2020 |url-status = dead }}</ref>. 29 кастрычніка 2020 года прызначаны [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref name = "tut.by"/>. На наступны дзень [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] прысвоіў Івану Кубракову званне [[генерал-лейтэнант]]а міліцыі<ref>{{cite web| url= https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000397&p1=1&p5=0 |title = Указ Президента Республики Беларусь от 30 октября 2020 г. № 397 «О присвоении специального звания»|date = 2020-11-03 |publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |language = ru| access-date = 2020-11-03}}</ref>. == Санкцыі ЕС і іншых краін== 31 жніўня 2020 года Іван Кубракоў быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Іван Кубракоў быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]. Згодна з рашэннем [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] ён адказны ''«за кампанію рэпрэсій і запалохвання, якую праводзіла міліцыя пасля [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], у прыватнасці за адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, у тым ліку за катаванні, а таксама за запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў»''<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]</ref>. Акрамя таго, Кубракова ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Канада]]<ref>{{Cite web|last=Canada|first=Global Affairs|date=2015-10-19|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|access-date=2020-12-25|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219051305/https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|archive-date=19 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|url-status=live|access-date=2020-12-25|publisher={{нп3|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый ЕС далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Таксама 2 кастрычніка 2020 года Кубракоў быў уключаны у санкцыйны [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. 8 сакавіка 2022 года [[Японія]] таксама ўвяла супраць яго персанальныя санкцыі. [[Украіна]] далучылася да санкцый у кастрычніку таго ж года<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/348/ |title=КУБРАКОВ Іван Володимирович |access-date=8 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408213316/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/348/ |archive-date=8 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн «За службу Радзіме»]] III ступені; * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] ІІІ ступені; * медаль «За бездакорную службу» ІІ ступені (2015)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31500122_1426885200.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 16 сакавіка 2015 года № 122 «Аб узнагароджанні»]{{Недаступная спасылка}}</ref>; * медаль «За бездакорную службу» І ступені (2016)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31600118_1459544400.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 30 сакавіка 2016 года № 118 «Аб узнагароджанні»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://mvd.gov.by/ru/page/kubrakov-ivan-vladimirovich Біяграфія]{{Недаступная спасылка}} на сайце Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры ўнутраных спраў Беларусі}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Кубракоў Іван Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты міліцыі (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] 921vig6da27dvncnblvv22ex1ltd7u1 0 654491 5166811 4830057 2026-07-17T01:50:59Z 5166811 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Хаменка}} {{ДД | тытул = [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] | парадак = 6 | сцяг = Bel_minjust.gif | сцяг2 = Flag_of_Belarus.svg | перыядпачатак = [[18 кастрычніка]] [[2021]] | перыядканец = [[11 красавіка]] [[2024]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] | папярэднік = [[Алег Леанідавіч Сліжэўскі]] | пераемнік = [[Яўген Іосіфавіч Каваленка]] | гады службы = [[1987]] — [[2021]] | прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}} → {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | род войскаў = [[унутраныя войскі]] | званне ={{РБ, Генерал-маёр}} | узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн За службу Радзіме 3 ступені}} {{!!}} {{Медаль За адзнаку ў ахове грамадскага парадку}} {{!!}} {{За бездакорную службу 1 ступені}} {{!!}} {{За бездакорную службу 2 ступені}} {{!}}- {{!}} {{За бездакорную службу 3 ступені}} {{!!}} {{Медаль За выдатную службу па ахове грамадскага парадку}} {{!!}} {{Медаль За адзнаку ў вайсковай службе 2 ступені}} {{!!}} {{Медаль «80 год беларускай міліцыі»}} {{!}}- {{!}} {{Юбілейны медаль «80 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «90 год органам дзяржаўнай бяспекі Беларусі»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «90 год Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «90 год Пракуратуры Рэспублікі Беларусь»}} {{!}}- {{!}} {{Юбілейны медаль «20 год Службе бяспекі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь»}} {{!!}} {{Юбілейны медаль «100 год міліцыі Беларусі»}} {{!!}} {{30 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана}} {{!!}} {{Медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} }} '''Сяргей Мікалаевіч Хаменка''' (нар. {{ДН|21|9|1966}}, [[Ясінаватая]], [[Данецкая вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі ваеннакамандуючы і дзяржаўны дзеяч. [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] (2021—2024), намеснік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] (2019—2021). [[Генерал-маёр]] (2014). == Біяграфія == Пасля заканчэння школы паступіў у Арджанікідзаўскае вышэйшае ваеннае каманднае Чырванасцяжнае вучылішча імя С. М. Кірава МУС СССР, якое скончыў у 1987 годзе з адзнакай<ref name = "sb.by">[https://www.sb.by/articles/nadezhnaya-okhrana.html Актуальный диалог с начальником департамента охраны] // [[СБ. Беларусь сегодня]], 22 чэрвеня 2015 {{ref-ru}}</ref>. Праходзіў службу на розных камандных пасадах ва ўнутраных войсках [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|МУС СССР]] і [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]]. Са жніўня 1987 па чэрвень 1993 года — камандзір стралковага ўзвода 490-га канвойнага палка, камандзір патрульнага ўзвода, намеснік камандзіра патрульнай роты, камандзір роты, начальнік штаба — намеснік камандзіра патрульнага батальёна 7-га спецыяльнага матарызаванага палка міліцыі ўпраўлення ўнутраных войск МУС СССР па [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Казахстан]]е. З чэрвеня 1993 года — памочнік начальніка штаба, з 2002 года — першы намеснік камандзіра — начальнік штаба патрульнага батальёна вайсковай часці 5448 [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|унутраных войскаў Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] у [[Мінск]]у. Са жніўня 1994 па чэрвень 1997 года вучыўся на факультэце памежных і ўнутраных войск [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваеннай акадэміі імя М. В. Фрунзэ]] ([[Расія]]), які скончыў з залатым медалём<ref name = "sb.by"/>. У 1997—2007 гадах служыў на пасадах камандзіра стралковага батальёна, намесніка камандзіра — начальніка штаба, першага намесніка камандзіра і камандзіра воінскай часці 5448 унутраных войск МУС Беларусі. Затым — намеснік камандзіра батальёна па баявой падрыхтоўцы воінскай часці 3403 унутраных войск МУС Беларусі. Са жніўня 2007 па чэрвень 2009 года быў студэнтам [[Факультэт Генеральнага штаба ВАРБ|факультэта генеральнага штаба ўзброеных сіл]] [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь|Ваеннай акадэміі Рэспублікі Беларусь]]. З 2009 года займаў пасаду першага намесніка начальніка штаба ўнутраных войскаў, затым — першага намесніка камандуючага ўнутранымі войскамі — начальніка штаба. 30 чэрвеня 2014 года Сяргею Хаменку прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]]а<ref>[https://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Президент%20РБ/type-Указ/306-30.06.2014.htm Указ Президента Республики Беларусь от 30 июня 2014 года № 306 «О присвоении С. Н. Хоменко воинского звания»]</ref>. Са жніўня 2014 па 24 снежня 2019 года ўзначальваў [[Дэпартамент аховы МУС РБ|Дэпартамент аховы Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]. 24 снежня 2019 года прызначаны намеснікам Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31900481 Указ Президента Республики Беларусь от 24 декабря 2019 года № 481 «О С. Н. Хоменко»]</ref>. 18 кастрычніка 2021 года вызвалены ад пасады намесніка Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь і звольнены ў запас па ўзросце. Аданачасова ён быў прызначаны [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністрам юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] з прысваеннем першага класа дзяржаўнага служачага<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100398&p1=1&p5=0 Указ Президента Республики Беларусь от 18 октября 2021 г. № 398 «О С. Н. Хоменко»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023183717/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100398&p1=1&p5=0 |date=23 кастрычніка 2021 }}</ref>. 11 красавіка 2024 года вызвалены ад пасады Міністра юстыцыі Рэспублікі Беларусь і прызначаны членам [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] восьмага склікання (па прэзідэнцкай квоце)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32400147 Указ Президента Республики Беларусь от 11 апреля 2024 года № 147 «О С. Н. Хоменко»]</ref>. Жанаты, мае дачку<ref name = "sb.by"/>. == Грамадская дзейнасць == Тройчы выбіраўся дэпутатам [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] XXIV, XXV і XXVI скліканняў<ref name = "sb.by"/>. 8 кастрычніка 2020 года абраны старшынёй Беларускай асацыяцыі міні-футбола<ref>{{Cite web |title=Разное. Хоменко, возглавивший Белорусскую ассоциацию мини-футбола, — замминистра МВД, генерал-майор |url=https://www.pressball.by/news/other/368879 |accessdate=8 кастрычніка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220331173351/https://www.pressball.by/news/other/368879 |archivedate=31 сакавіка 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[ордэн «За службу Радзіме»|ордэнам «За службу Радзіме»]] III ступені, медалямі «[[Медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку» (Беларусь)|За адзнаку ў ахове грамадскага парадку]]», «[[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|За бездакорную службу]]» I (2012)<ref>[https://president.gov.by/be/documents/ukaz-571-ad-28-snezhnja-2012-g-1602 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 28 снежня 2012 года № 571 «Аб узнагароджанні медалём „За бездакорную службу“ І, ІІ, ІІІ ступені»]</ref>, II і III (2002) ступеняў<ref>[http://by-law.narod.ru/temy/tema33/char9/docm8045.html Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 11 снежня 2002 года № 604 Аб узнагароджанні групы ваеннаслужачых, асоб начальніцкага складу органаў унутраных спраў і прыраўнаваных да іх асоб медалём «За бездакорную службу» І, ІІ, ІІІ ступені]</ref>, іншымі медалямі і нагруднымі знакамі. == Міжнародныя санкцыі == 31 жніўня 2020 года Хаменка быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''. 2 кастрычніка 2020 года Хаменка быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]</ref>. [[Савет Еўрапейскага саюза]] адзначыў, што Хаменка як намеснік міністра ўнутраных спраў адказвае за кампанію рэпрэсій і запалохвання, якую праводзіць [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], у прыватнасці адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне, у тым ліку катаванні, мірных дэманстрантаў, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў<ref>{{Cite web|title=Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|url-status=live|access-date=2021-09-23|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|accessdate=2021-09-13|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Хаменку ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2020/10/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|date=2020-10-15|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|accessdate=2021-09-22|lang=en}}</ref> і [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|accessdate=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html |title=SECO: Ordinance on measures against Belarus |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|accessdate=2020-09-13|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://minjust.gov.by/be/ministry/guide/hamenka/ Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220128205221/https://minjust.gov.by/be/ministry/guide/hamenka/ |date=28 студзеня 2022 }} на сайце Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь * [https://ohrana.gov.by/wp/ru/помним-гордимся/они-руководили-охраной/ Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023190741/https://ohrana.gov.by/wp/ru/%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BD%D0%B8%D0%BC-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%8F/%D0%BE%D0%BD%D0%B8-%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BE%D1%85%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B9/ |date=23 кастрычніка 2021 }} на сайце Дэпартамента аховы МУС Беларусі {{ref-ru}} {{Міністры юстыцыі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Хаменка Сяргей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Данецкай вобласці]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры міліцыі (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў 24-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў 25-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў 26-га склікання]] [[Катэгорыя:Міністры юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні нацыянальных спартыўных федэрацый Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] sqnn00054co1y8stj3btifgzxfochw4 0 654498 5166807 4770367 2026-07-17T01:45:34Z 5166807 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} {{цёзкі2|Плышэўскі}} '''Ігар Анатольевіч Плышэўскі''' (нар. {{ДН|19|2|1979}}, [[Любань]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі юрыст, начальнік {{нп3|Галоўнае ўпраўлення юстыцыі Мінскага гарвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага гарвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага гарвыканкаму}}, член [[Цэнтральная камісія па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь|Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь]] ад Мінска. == Біяграфія == У 2001 годзе скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Я. Купалы]] па спецыяльнасці «Правазнаўства», у 2004 годзе — аспірантуру [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працаваў галоўным спецыялістам аддзела абагульнення судовай практыкі ўпраўлення забеспячэння нагляду і абагульнення судовай практыкі [[Вышэйшы Гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь|Вышэйшага Гаспадарчага суда Рэспублікі Беларусь]], сакратаром Пленума — памочнікам першага намесніка старшыні Вышэйшага гаспадарчага суда, сакратаром Пленума аддзела прававога забеспячэння дзейнасці судовых інстанцый кіраўніцтва справамі Вышэйшага Гаспадарчага суда. З 2012 года — намеснік начальніка ўпраўлення кадраў і ідэалагічнай работы [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://justbel.info/archive/Article/768 В Министерстве юстиции] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200909013100/https://justbel.info/archive/Article/768 |date=9 верасня 2020 }}</ref>. У 2012 годзе прайшоў перападрыхтоўку на базе Інстытута дзяржаўнай службы [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае кіраванне нацыянальнай эканомікай». З 8 снежня 2014 года працуе начальнікам {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага гарвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага гарвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага гарвыканкаму}}<ref>[https://minsknews.by/glavnoe-upravlenie-yustitsii-mingorispolkoma-vozglavil-igor-plyishevskiy/ Главное управление юстиции Мингорисполкома возглавил Игорь Плышевский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210830183657/https://minsknews.by/glavnoe-upravlenie-yustitsii-mingorispolkoma-vozglavil-igor-plyishevskiy/ |date=30 жніўня 2021 }}</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 31 жніўня 2020 года Плышэўскі быў уключаны ў спіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Плышэўскі трапіў у [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=Best|title=Protests in Belarus - EU imposes Fresh Sanctions on the Belarusian Regime and Follows the UK, US and Canada in Imposing Sanctions on Lukashenko|publisher=[[Lexology]]|archive-date=24 ліпеня 2021|archive-url=https://archive.today/20210724145733/https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|date=2020-11-17|first=Tom|first4=Talya|last4=Hutchison|first3=Gesa|last3=Bukowski|first2=Nicola|last2=Bonucci|coauthors=Bonucci, Nicola; Bukowski, Gesa; Hutchison, Talya|work=Paul Hastings LLP|language=en|access-date=16 верасня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс|url=https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый было адзначана, што Плышэўскі як член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] нясе адказнасць за парушэнне правілаў выбарчага працэсу падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]: невыкананне асноўных міжнародных стандартаў справядлівасці ды празрыстасці і фальсіфікацыю іх вынікаў<ref name="data.europa.eu">{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref>. Разам з калегамі па ЦВК Плышэўскі, у прыватнасці, на фальшывых падставах арганізаваў нядопуск некаторых кандыдатаў ад [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыі]] і ўвёў непрапарцыйныя абмежаванні для назіральнікаў на выбарчых участках, а таксама забяспечыў прадузяты склад выбарчых камісій, якія знаходзіліся пад наглядам ЦВК<ref name="data.europa.eu" />. 20 лістапада да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Плышэўскага ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856|title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Плышэўскі таксама быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref name=":0">{{cite web|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621|title=Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions|language=en|access-date=2021-07-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Плышэўскі Ігар Анатольевіч}} [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] 1xevh0lipyztltqs48ow1qrq0zsyno9 0 654508 5166813 5008157 2026-07-17T01:52:42Z 5166813 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Ірына Аляксандраўна Цэлікавец''' (нар. {{ДН|2|11|1976}}, [[Жлобін]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name=":0" />) — беларуская [[юрыст]]ка, член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь]] ад [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Фігурант санкцыйных спісаў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], шэрагу іншых краін. == Біяграфія == У 2000 годзе скончыла [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] па спецыяльнасці «Руская мова і літаратура», у 2005 годзе — [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Правазнаўства». З 2004 года працавала вядучым спецыялістам упраўлення рэгістрацыі (ліквідацыі) суб’ектаў гаспадарання і ліцэнзавання камітэта эканомікі [[Мінскі абласны выканаўчы камітэт|Мінскага аблвыканкама]], з 2005 года — галоўным спецыялістам па прававой і кадравай рабоце Мінскага абласнога камітэта прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя, з 2006 года — галоўным спецыялістам аддзела арганізацыйна-прававой работы, грамадскіх аб’яднанняў і кантролю ліцэнзаванай дзейнасці ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама. У 2007—2009 гадах працавала начальнікам аддзела грамадскіх аб’яднанняў, юрыдычнай экспертызы і кантролю ліцэнзаванай дзейнасці {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}, з 2009 па 2011 год — начальнік аддзела юрыдычнай экспертызы, прававой работы і кантролю ліцэнзуемай дзейнасці {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}, з 2011 па 2013 год — намеснік начальніка галоўнага ўпраўлення — начальнік аддзела юрыдычнай экспертызы, прававой работы і кантролю ліцэнзаванай дзейнасці {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}. У 2013 годзе займала пасаду намесніка начальніка {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}, а з 2014 года — першага намесніка начальніка {{нп3|Галоўнае ўпраўленне юстыцыі Мінскага аблвыканкама|галоўнага ўпраўлення юстыцыі Мінскага аблвыканкама|be-x-old|Галоўная ўправа юстыцыі Менскага аблвыканкаму}}. У 2014 годзе прайшла перападрыхтоўку на базе Інстытута дзяржаўнай службы [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае і мясцовае кіраванне». З 1 лютага 2018 года працавала начальнікам упраўлення адвакатуры і ліцэнзавання юрыдычнай дзейнасці [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]], пазней — начальнікам упраўлення натарыята і загсаў Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 31 жніўня 2020 года Цэлікавец была ўключана ў спіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі яна арганізавала і падтрымала фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае здушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Цэлікавец трапіла ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=Best|first=Tom|work=Paul Hastings LLP|coauthors=Bonucci, Nicola; Bukowski, Gesa; Hutchison, Talya|last2=Bonucci|first2=Nicola|last3=Bukowski|first3=Gesa|last4=Hutchison|first4=Talya|date=2020-11-17|title=Protests in Belarus - EU imposes Fresh Sanctions on the Belarusian Regime and Follows the UK, US and Canada in Imposing Sanctions on Lukashenko|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-url=https://archive.today/20210724145733/https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-date=24 ліпеня 2021|publisher=[[Lexology]]|language=en|access-date=16 верасня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title= 40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс |url= https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый было адзначана, што Цэлікавец як член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] нясе адказнасць за парушэнне правілаў выбарчага працэсу падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]: невыкананне асноўных міжнародных стандартаў справядлівасці ды празрыстасці і фальсіфікацыю іх вынікаў<ref name="data.europa.eu">{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref>. Разам з калегамі па ЦВК Цэлікавец, у прыватнасці, на фальшывых падставах арганізавала нядопуск некаторых кандыдатаў ад [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыі]] і ўвяла непрапарцыйныя абмежаванні для назіральнікаў на выбарчых участках, а таксама забяспечыла прадузяты склад выбарчых камісій, якія знаходзіліся пад наглядам ЦВК<ref name="data.europa.eu" />. 20 лістапада да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Цэлікавец у свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html |title=SECO: Ordinance on measures against Belarus |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|url-status=live}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Цэлікавец таксама была ўнесена ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name=":0">{{cite web|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621|title=Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions|language=en|access-date=2021-07-24}}</ref><ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://rec.gov.by/Tselikovets Біяграфія Ірыны Цэлікавец на сайце Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009081750/http://rec.gov.by/Tselikovets |date=9 кастрычніка 2020 }} {{DEFAULTSORT:Цэлікавец Ірына Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Мінскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] 5iqf140pw8ikrkhrlqcwyqo8vbo9bgi 0 654513 5166799 5166139 2026-07-17T01:36:58Z 5166799 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Святлана Пятроўна Кацуба''' (нар. {{ДН|6|8|1959}}, [[Падзільск|Катоўск]], [[Адэская вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларуская [[юрыст]]ка, член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь]] ад Гомельскай вобласці з 2009 года. Кандыдат юрыдычных навук (1999), дацэнт (2000). Фігурант санкцыйных спісаў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], шэрагу іншых краін. == Біяграфія == У 1978 годзе скончыла Гомельскае музычна-педагагічнае вучылішча. З 1978 па 1984 год працавала настаўніцай пачатковых класаў СШ № 45 [[Гомель|Гомеля]]. З 1984 па 1986 год працавала метадыстам метадычнага кабінета гарадскога аддзела адукацыі Гомеля. У 1985 годзе скончыла [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Гісторыя». З 1986 па 1993 год працавала выкладчыцай дысцыплін «Грамадазнаўства» і «Асновы дзяржавы і права» у Гомельскім педагагічным вучылішчы. У 1993 годзе скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Правазнаўства». З 1994 па 1999 год працавала старшым выкладчыкам кафедры правазнаўства [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ф. Скарыны]]. У 1999 годзе скончыла аспірантуру пры [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытуце філасофіі і права Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]. З 1999 года працавала загадчыцай кафедры «Гаспадарчае права» [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|Гомельскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта імя П.В. Сухога]]. З 2016 года працавала загадчыцай кафедры «Сацыяльна-гуманітарных і прававых дысцыплін» [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|Гомельскага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта імя П.В. Сухога]]. == Узнагароды == * [[ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2002); * ганаровая грамата Гомельскага гарадскога Савета дэпутатаў (2008); * грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь (2009). == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == У 2011 годзе, пасля правядзення [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2010 года]], якія [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] былі прызнаныя недэмакратычнымі, а таксама сілавога разгону [[Плошча 2010|Плошчы 2010]] была ўключана ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|url=https://www.kp.by/online/news/823644/|title=Опубликован черный список невъездных в ЕС белорусов (дополнено)|date=2011-02-02|publisher=[[КП у Беларусі]]|access-date=2020-06-22|language=ru|archive-url=https://archive.today/20211002173848/https://www.kp.ru/online/news/823644/|archive-date=2 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref><ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32011R0084 COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) No 84/2011 of 31 January 2011 amending Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures against President Lukashenko and certain officials of Belarus]</ref>. У 2012 годзе [[Савет Еўрапейскага саюза]] прызнаў Кацубу адказнай як члена ЦВК за парушэнне міжнародных выбарчых стандартаў на прэзідэнцкіх выбарах 2010 года, потым і на [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|парламенцкіх выбарах 2012 года]]<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?print=true&uri=CELEX%3A02012D0642-20150715 COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus]</ref><ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32012D0642 Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus]{{ref-en}}</ref>. Еўрапейскія санкцыі былі знятыя 15 лютага 2016 года<ref>{{cite web|last=Лавникевич|first=Денис|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|publisher={{нп3|Газета.Ru|Газета.Ru|uk|Газета.Ru}}|date=2016-02-15|access-date=2021-09-10|language=ru}}</ref>. 31 жніўня 2020 года Кацуба была ўключана ў спіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі яна арганізавала і падтрымала фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Кацуба зноўку трапіла ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=Best|first=Tom|work=Paul Hastings LLP|coauthors=Bonucci, Nicola; Bukowski, Gesa; Hutchison, Talya|last2=Bonucci|first2=Nicola|last3=Bukowski|first3=Gesa|last4=Hutchison|first4=Talya|date=2020-11-17|title=Protests in Belarus - EU imposes Fresh Sanctions on the Belarusian Regime and Follows the UK, US and Canada in Imposing Sanctions on Lukashenko|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-url=https://archive.today/20210724145733/https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-date=24 ліпеня 2021|publisher=[[Lexology]]|language=en|access-date=16 верасня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title= 40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс |url= https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый было адзначана, што Кацуба як член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] нясе адказнасць за парушэнне правілаў выбарчага працэсу падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]: невыкананне асноўных міжнародных стандартаў справядлівасці ды празрыстасці і фальсіфікацыю іх вынікаў<ref name="data.europa.eu">{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref>. Разам з калегамі па ЦВК Кацуба, у прыватнасці, на фальшывых падставах арганізавала нядопуск некаторых кандыдатаў ад [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыі]] і ўвяла непрапарцыйныя абмежаванні для назіральнікаў на выбарчых участках, а таксама забяспечыла прадузяты склад выбарчых камісій, якія знаходзіліся пад наглядам ЦВК<ref name="data.europa.eu" />. 20 лістапада да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Кацубу ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|url-status=dead|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Кацуба таксама была ўнесена ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref name=":0">{{cite web|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621|title=Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions|language=en|access-date=2021-07-24}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://rec.gov.by/Katsubo Біяграфія Святланы Кацубы на сайце Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009081732/http://rec.gov.by/Katsubo |date=9 кастрычніка 2020 }} {{DEFAULTSORT:Кацуба Святлана Пятроўна}} [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] d2setl64zqi387jbccdvie8nwsua9nv 0 654520 5166809 4862638 2026-07-17T01:47:51Z 5166809 wikitext text/x-wiki {{значнасць}} {{цёзкі2|Смаль}} {{ДД}} '''Андрэй Фёдаравіч Смаль''' ({{ДН|1|8|1973}}, [[Брэст]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref name="3A02012D06422" />) — беларускі дзяржаўны дзеяч, намеснік старшыні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь]] (2017—2021), палкоўнік юстыцыі. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 жніўня 1973 года ў Брэсце. У 1996 годзе скончыў [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі інстытут]]. З 1996 па 1998 год працаваў урачом-стажорам і ўрачом-хірургам у адной з устаноў сістэмы аховы здароўя. З 1998 па верасень 2007 года праходзіў службу ў акруговай ваенна-урачэбнай камісіі {{нп3|Упраўленне ўнутраных спраў Брэсцкага аблвыканкама|УУС Брэсцкага аблвыканкама|be-x-old|УУС Берасьцейскага аблвыканкаму}}. З 2007 па кастрычнік 2017 года працаваў у розных пасадах у Дэпартаменце фінансаў і тылу [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] і Цэнтральнай ваенна-урачэбнай камісіі МУС Рэспублікі Беларусь. З 19 кастрычніка 2017 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31700378&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 19 октября 2017 года № 378 «Об А. Ф. Смале»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211006002751/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31700378&p1 |date=6 кастрычніка 2021 }}</ref> да 16 красавіка 2021 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100149&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 16 апреля 2021 № 149 «Об А. Ф. Смале»]</ref> працаваў намеснікам старшыні Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь. == Санкцыі ЕС, іншых краін == 31 жніўня 2020 года Смаль быў уключаны ў спіс асобаў, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае здушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 6 лістапада 2020 года Смаль быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|work=[[БелаПАН]]|date=2020-11-06|title=ЕЗ увёў санкцыі супраць Лукашэнкі і шэрагу беларускіх чыноўнікаў|url=https://www.racyja.com/palityka/ez-uvyou-sanktsyi-suprats-lukashenki-i-she/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005183022/https://www.racyja.com/palityka/ez-uvyou-sanktsyi-suprats-lukashenki-i-she/|archive-date=2021-10-05|access-date=2021-10-05|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be}}</ref>. У сваім рашэнні [[Савет Еўрапейскага саюза]] адзначыў, што Смаль як намеснік старшыні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]] адказвае за кампанію рэпрэсій і запалохвання камітэта ў сувязі з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкімі выбарамі 2020 года]], у прыватнасці, за расследаванні, якія былі распачаты супраць [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] і мірных дэманстрантаў<ref name="3A02012D06422">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621 Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. 24 лістапада 2021 года да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/24/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-24|access-date=2021-09-08|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, Смаля ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] ІІІ ступені, * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] ІІ ступені, * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] І ступені (2020)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P32000113_1585861200.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 красавіка 2020 года № 113 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005142537/https://pravo.by/upload/docs/op/P32000113_1585861200.pdf |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Смаль Андрэй Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Хірургі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ваенныя ўрачы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] mj9g541pi0ji95llt4jr198lj3zrkot 0 654524 5166780 4781987 2026-07-17T01:14:00Z 5166780 wikitext text/x-wiki {{ДД|званне={{РБ, Генерал-маёр}}}} '''Сяргей Якаўлевіч Аземша''' (нар. {{ДН|17|7|1974}}, [[Рэчыца]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч, намеснік старшыні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь]], [[генерал-маёр]] юстыцыі. == Біяграфія == Нарадзіўся 17 ліпеня 1974 года ў Рэчыцы Гомельскай вобласці. Бацька — Якаў Кірылавіч Аземша (нар. 21.10.1933), заслужаны юрыст БССР<ref name="Aze">[https://gp.by/novosti/news/news205602.html Заслуженный юрист БССР Яков Аземша: о воспитании трудом, справедливости юриста и задачах хорошего руководителя]</ref>. У 1996 годзе з адзнакай скончыў [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны|Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны]] па спецыяльнасці «Правазнаўства». З 1995 па 1996 год працаваў у пракуратуры Цэнтральнага раёна Гомеля. З 1996 па 1999 год быў аспірантам кафедры канстытуцыйнага права [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1997 па 2000 год працаваў на розных пасадах у [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. З 2000 па 2015 год працаваў на розных пасадах у органах пракуратуры. 19 мая 2016 года прызначаны намеснікам старшыні Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31600175&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 19 мая 2016 года № 175 «О назначении на должность»]</ref>. == Сям’я == * Сястра — Таццяна Якаўлеўна Аземша, суддзя Гомельскага абласнога суда<ref name="Aze"/><ref>{{Cite web |title=Судебные коллегии Гомельского областного суда |url=http://court.gov.by/ru/gomeljskij/oblastnoj/sud/o/sude/sudebnie/kollegii/ |access-date=18 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906043711/http://court.gov.by/ru/gomeljskij/oblastnoj/sud/o/sude/sudebnie/kollegii/ |archive-date=6 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref> == Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін == 31 жніўня 2020 года Аземша быў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзена бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовая забарона на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] ў сувязі з тым, што ''«сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня]] і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных пратэстаў]]»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/30812996.html Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата. ПОЎНЫ СЬПІС]</ref>. 6 лістапада 2020 года Аземша як намеснік старшыні Следчага камітэта быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]], як адказны за кампанію рэпрэсій і запалохвання на чале з Камітэтам у выніку прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, у прыватнасці, расследаванні супраць [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] і мірных дэманстрантаў<ref name="3A02012D0642">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621 Consolidated text: Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. 24 лістапада да гэтага пакета санкцый ЕС далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/24/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-24|access-date=2021-09-08|lang=en}}</ref>. Акрамя таго, Аземшу ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 9 жніўня 2021 года Аземша трапіў і ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref name="расширили">{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[ZERKALO.IO]]|language=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Аземша Сяргей Якаўлевіч}} [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Пракуроры Беларусі]] [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 83ch6bd5e63e32vyv0hy2nbzlg7ltla 0 656179 5166786 4919270 2026-07-17T01:22:35Z 5166786 wikitext text/x-wiki {{ДД |званне={{РБ, Падпалкоўнік}}падпалкоўнік міліцыі }} {{цёзкі2|Гайдукевіч}} '''Алег Сяргеевіч Гайдукевіч''' (нар. {{ДН|26|3|1977}}, [[Мінск]]) — беларускі палітычны дзеяч. Старшыня [[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Беларусь)|Ліберальна-дэмакратычнай партыі]] (з 2019 года). Падпалкоўнік міліцыі. == Біяграфія == У 1998 годзе скончыў з адзнакай [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Правазнаўства», мае кваліфікацыю юрыста. У 2018 годзе прайшоў перападрыхтоўку ў Інстытуце дзяржаўнай службы [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Міжнародныя адносіны». Працаваў оперупаўнаважаным, старшым оперупаўнаважаным АБЭЗ {{нп3|Фрунзенскае РУУС (Мінск)|Фрунзенскага РУУС г. Мінска|be-x-old|Фрунзэнская РУУС (Менск)}}, старшым оперупаўнаважаным аддзела цяжкіх злачынстваў УБЭЗ [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]], намеснікам начальніка АБЭЗ {{нп3|Партызанскае РУУС (Мінск)|Партызанскага РУУС г. Мінска|be-x-old|Партызанская РУУС (Менск)}}, начальнікам АБЭЗ {{нп3|Фрунзенскае РУУС (Мінск)|Фрунзенскага РУУС г. Мінска|be-x-old|Фрунзэнская РУУС (Менск)}}, першым намеснікам начальніка, начальнікам Партызанскага РУУС г. Мінска, начальнікам Фрунзенскага РУУС г. Мінска, намеснікам старшыні. У 2019 годзе абраны дэпутатам [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання, у 2024 годзе — дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|8-га склікання]]. === 2020 год і пасля === Удзельнічаў у [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|кампаніі па выбарах прэзідэнта Беларусі 2020 года]]. Яго ініцыятыўная група была адной з 15 зарэгістраваных, у яе запісаліся 4034 чалавекі — гэта была трэцяя па масавасці група пасля груп [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]]. Неўзабаве пасля рэгістрацыі групы 26 мая заявіў, што здымаецца з выбараў на карысць [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], бо «нельга дапусціць злому краіны». Ён дадаў, што не можа «быць прастытуткай», а будзе «адстойваць свае перакананні»<ref>[https://www.svaboda.org/a/30635679.html «Я не магу быць прастытуткай». Што стаіць за дэмаршам Гайдукевіча?], Радыё Свабода, 26.05.2020</ref>. 14 ліпеня стаў даверанай асобай кандыдата Лукашэнкі<ref>[https://www.svaboda.org/a/30725900.html Алег Гайдукевіч стаў даверанай асобай Лукашэнкі, на карысьць якога зьняўся з выбараў], Радыё Свабода, 14.07.2020</ref>. У пачатку верасня 2020 года выбаршчыкі Каліноўскай выбарчай акругі № 108 сабралі 700 подпісаў пад лістом аб тым, што «страцілі давер да дэпутата Гайдукевіча». Людзі палічылі, што «дэпутат бяздзейнічаў і не абараніў інтарэсы выбаршчыкаў». Але гэта не дапамагло яго зняць<ref>[https://www.svaboda.org/a/30825708.html За адкліканьне дэпутата Гайдукевіча сабралі 700 подпісаў, Але не дапамгло], Радыё Свабода, 7.09.2020</ref>. У лютым 2021 года выступіў з ініцыятывай прыняцця закона аб так званых замежных агентах, які разглядаецца крытыкамі як патэнцыйны сродак ціску на праваабаронцаў і іншадумцаў з боку [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/31105897.html «Дзікае паляваньне» на праваабаронцаў. Каму і навошта гэта трэба] — [[Радыё Свабода]], 16 лютага 2021 г.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31104251.html Палата прадстаўнікоў пачала працу над законапраектам аб замежных агентах, — Гайдукевіч] — [[Радыё Свабода]], 15 лютага 2021 г.</ref>. Неаднаразова выступаў у СМІ ў абарону рэжыму Лукашэнкі і з ачарненнем дэмакратычнай апазіцыі<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=252495 Гайдукевіч: Ціханоўскі — гэта Шарыкаў, а Бабарыка проста ўсіх купляе] — [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 26.05.2020</ref>. Называў «спробай дзяржаўнага перавароту» [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя пратэсты]] супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года і супраць гвалту карніцкіх структур органаў рэжыму Лукашэнкі ў адносінах да іншадумцаў<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=265886 Гайдукевіч: Трэба прымаць закон аб замежных агентах] — [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 27.12.2020</ref>. 4 мая 2021 года ў тэлевізійным эфіры пагражаў лідарам апазіцыі, якія знаходзяцца ў эміграцыі, арыштам<ref>[https://belaruspartisan.by/politic/533553/ Гайдукевич: Переговоры с белорусской оппозицией будут как с Навальным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210505224253/https://belaruspartisan.by/politic/533553/ |date=5 мая 2021 }} — [[Белорусский партизан]], 04.05.2021</ref>. Пасля прымусовай пасадкі [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|рэйса Ryanair 4978]] у Мінску і затрымання блогера [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]], які ляцеў гэтым рэйсам, публічна пахваліў спецслужбы рэжыму Лукашэнкі і паўторна прапанаваў гвалтоўна выкрадаць лідараў апазіцыі з замежжа<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=273354 Гайдукевіч: Латушку і іншых можна затрымаць на тэрыторыі іншых дзяржаў і прывозіць сюды ў багажніку] — [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 23.05.2021</ref>. У верасні 2023 года ў Telegram-канале Гайдукевіча ненадоўга з’явілася выява [[Эрэкцыя|эрэгіраванага]] пеніса. «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» звярнула ўвагу на падабенства рукі на гэтай фатаграфіі з рукой Гайдукевіча; сам ён заявіў, што канал быў узламаны, і адмаўляў, што палавы член на фатаграфіі ягоны<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/325944|title=У канале Алега Гайдукевіча апублікавалі дыкпік. Падобна, з дэпутацкай рукой|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-09-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/48354.html|title=Все из-за программы с Азаренком. Гайдукевич рассказал «Зеркалу», почему в его телеграм-канале появилось интимное фото|date=2023-09-07|work=[[Zerkalo.io]]|url-status=live}}</ref>. У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбраны]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Першамайскай акругі № 108. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па міжнародных справах<ref name=":0">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/gajdukevich-aleg-1012/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. == Міжнародныя санкцыі == 21 чэрвеня 2021 года быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|title=Хто ў чацьвёртым пакеце санкцыяў Эўразьвязу. Поўны сьпіс|url=https://www.svaboda.org/a/31318409.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-06-21|access-date=2021-09-10|lang=be-tarask}}</ref>. Паводле рашэння [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], Гайдукевіч «рабіў публічныя заявы, вітаючы перанакіраванне [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|пасажырскага рэйса FR4978]] у Мінск 23 мая 2021 года. Гэта палітычна матываванае рашэнне было прынята без належнага абгрунтавання і было накіравана на арышт і затрыманне апазыцыйнага журналіста [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] і [[Соф’я Андрэеўна Сапега|Соф’і Сапегі]] і з’яўляецца формай рэпрэсій супраць [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|дэмакратычнай апазіцыі ў Беларусі]]»<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. Акрамя таго, Гайдукевіча ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|coauthors=Liffey, Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>. У маі 2023 года [[Еўрапейскі суд]] адхіліў пазоў Гайдукевіча, які патрабаваў зняцця санкцый ЕС<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/palityka/hajdukevicz-i-husaczenka-zastanucca-pad-sankcyjami|title=Гайдукевіч і Гусачэнка застануцца пад санкцыямі і заплацяць грошы Еўрасаюзу|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2023-05-31}}</ref>. 9 жніўня 2021 года таксама быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref name="расширили">{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[ZERKALO.IO]]|language=ru}}</ref>. У 2022 годзе трапіў у чорныя спісы [[Японія|Японіі]] і [[Украіна|Украіны]]<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/548/ |title=ГАЙДУКЕВИЧ Олег Сергійович |access-date=10 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410205912/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/548/ |archive-date=10 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За працоўныя заслугі»]] (2022)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=P32200132 Указ Президента Республики Беларусь от 31 марта 2022 г. № 132 «Аб узнагароджанні»] // Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь</ref>; * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу»]] III ступені<ref>[http://house.gov.by/by/deputies-by/view/gajdukevich-aleg-1012/ Гайдукевіч Алег Сяргеевіч]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Прадстаўнікі горада Мінска ў Нацыянальным сходзе}} {{DEFAULTSORT:Гайдукевіч Алег Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2025)]] 6jmv65czsnqusgdrl37z1bi3nmh8bzs 0 658220 5166802 4882811 2026-07-17T01:40:55Z 5166802 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Аляксандр Міхайлавіч Ласякін''' (нар. {{ДН|21|7|1957}}, в. [[Новая Беліца (Сенненскі раён)|Новая Беліца]], [[Сенненскі раён]], [[Віцебская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]]. Дэпутат Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання (2008—2012). Член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў]] (з 2016). == Біяграфія == Нарадзіўся 27 ліпеня 1957 года ў в. [[Новая Беліца (Сенненскі раён)|Новая Беліца]] [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1979 годзе скончыў [[Віцебскі дзяржаўны педагагічны інстытут]] па спецыяльнасці «Матэматыка», у 2000 годзе скончыў [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава]] па спецыяльнасці «Правазнаўства»<ref>[https://rec.gov.by/ru/losyakin-ru Лосякин Александр Михайлович. Центральная комиссия Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220103201913/https://rec.gov.by/ru/losyakin-ru |date=3 студзеня 2022 }}</ref>. Працаваў дырэктарам Глебаўскай васьмігадовай школы Сенненскага раёна, першым сакратаром Сенненскага райкама ЛКСМБ, загадчыкам аддзела прапаганды і культурна-масавай работы Віцебскага абкама ЛКСМБ. З 1989<ref>[https://oldv.belstu.by/index.php/ru/window/history История колледжа]</ref> па 2008 год<ref>[https://www.sb.by/articles/soobshchenie-tsentralnoy-komissii-respubliki-belarus-po-vyboram-i-provedeniyu-respublikanskikh-referendumov.html Сообщение Центральной комиссии Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов]</ref> працаваў дырэктарам Віцебскага прафесійна-тэхнічнага вучылішча № 147 будаўнікоў (цяпер — [[Віцебскі дзяржаўны тэхналагічны каледж]]). Выбіраўся дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання|4-га склікання]]. У 2016 годзе ўвайшоў у склад [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў]]<ref>{{cite web |title = Намеснікам старшыні ЦВК абраны Вадзім Іпатаў, сакратаром — Алена Дмухайла |publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date = 2016-12-21 |access-date = 2021-09-20 |work = [[БелаПАН]] |url = https://nashaniva.com/?c=ar&i=182554 |language = be |archive-url = https://archive.today/20210920134754/https://nashaniva.com/?c=ar&i=182554 |archive-date = 20 верасня 2021 |url-status = live }}</ref>. У цяперашні час працуе дырэктарам [[Віцебскі дзяржаўны тэхнічны каледж|Віцебскага дзяржаўнага тэхнічнага каледжа]]. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 2 кастрычніка 2020 года трапіў у [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=Best|first4=Talya|work=Paul Hastings LLP|coauthors=Bonucci, Nicola; Bukowski, Gesa; Hutchison, Talya|last2=Bonucci|first2=Nicola|last3=Bukowski|first3=Gesa|last4=Hutchison|first=Tom|title=Protests in Belarus - EU imposes Fresh Sanctions on the Belarusian Regime and Follows the UK, US and Canada in Imposing Sanctions on Lukashenko|date=2020-11-17|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-url=https://archive.today/20210724145733/https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-date=24 ліпеня 2021|publisher=[[Lexology]]|language=en|access-date=16 верасня 2021|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс|url=https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый было адзначана, што Ласякін як член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|ЦВК]] нясе адказнасць за парушэнне правілаў выбарчага працэсу падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]: невыкананне асноўных міжнародных стандартаў справядлівасці ды празрыстасці і фальсіфікацыю іх вынікаў<ref name="data.europa.eu2">{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref>. Разам з калегамі па ЦВК Ласякін, у прыватнасці, на фальшывых падставах арганізаваў нядопуск некаторых кандыдатаў ад [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыі]] і ўвёў непрапарцыйныя абмежаванні для назіральнікаў на выбарчых участках, а таксама забяспечыў прадузяты склад выбарчых камісій, якія знаходзіліся пад наглядам ЦВК<ref name="data.europa.eu2" />. 20 лістапада да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Ласякіна ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856|title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Ласякін таксама быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref name=":02">{{cite web|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621|title=Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions|language=en|access-date=2021-07-24|date=2021-06-21}}</ref>. == Узнагароды == * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.sovrep.gov.by/uploads/files/Parlament-4soz.pdf ПАРЛАМЕНТ. Национальное собрание Республики Беларусь четвертого созыва]</ref>, * [[заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web |url=https://vituo.by/direktor-vitebskogo-tehnicheskogo-kolledzha-aleksandr-losjakin-molodezh-stala-orientirovatsja-na-poluchenie-professij-po-tehnicheskim-specialnostjam/ |title=Директор Витебского технического колледжа Александр Лосякин: «Молодежь стала ориентироваться на получение профессий по техническим специальностям» |access-date=3 студзеня 2022 |archive-date=3 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220103201915/https://vituo.by/direktor-vitebskogo-tehnicheskogo-kolledzha-aleksandr-losjakin-molodezh-stala-orientirovatsja-na-poluchenie-professij-po-tehnicheskim-specialnostjam/ |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Ласякін Аляксандр Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] ej23rabtvy5n7pfko1xzxpysx2vgiqo 0 659615 5166782 5158982 2026-07-17T01:16:35Z 5166782 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч|званне={{РБ, Палкоўнік}} Палкоўнік міліцыі}} {{цёзкі2|Балаба (значэнні)|Балаба}} '''Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба''' (нар. {{ДН|1|6|1972}}, [[Гарадзілава (Маладзечанскі раён)|Гарадзілава]], [[Маладзечанскі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі службовец-міліцыянер. Камандзір [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінгарвыканкама]]. Палкоўнік міліцыі. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 чэрвеня 1972 года ў вёсцы Гарадзілава Маладзечанскага раёна Мінскай вобласці. Навучаўся ў Гарадзілаўскай сярэдняй школе<ref>[https://sputnik.by/live/20201016/1045919620/Sgorel-dom-komandira-minskogo-OMONa-Sosedi-nazyvayut-eto-mestyu---reportazh.html Сгорел дом командира минского ОМОНа. Соседи называют это местью — репортаж]</ref>. Да паступлення на службу ў органы ўнутраных спраў скончыў ПТВ і адслужыў у войску, звольніўся ў запас гвардыі старшыной. У маладзечанскай патрульна-паставой службе міліцыі быў ротным і ўзводным; у яго ў падначаленні былі байцы вільнюскага АМАП, які быў расфармаваны з-за актыўнага ўдзелу ў [[жнівеньскі путч|жнівеньскім путчы]] 1991 года<ref>[https://udf.by/news/sobytie/217000-8-faktov-o-komandire-minskogo-omona-on-poluchil-lichnuju-ustanovku-ot-lukashenko-nakanune-vyborov.html 8 фактов о командире минского ОМОНа: он получил личную установку от Лукашенко накануне выборов]</ref>. З 1993 года ў АМАП<ref>[https://minsknews.by/lyudi-osobogo-naznacheniya-o-stolichnom-omon-napisali-knigu/ Люди особого назначения: о столичном ОМОН написали книгу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210515232952/https://minsknews.by/lyudi-osobogo-naznacheniya-o-stolichnom-omon-napisali-knigu/ |date=15 мая 2021 }}</ref>. У 1995 годзе пераведзены на працу ў Мінск. У 1999—2000 гадах быў камандзірам 4-га аператыўнага ўзвода АМАП ГУУС Мінгарвыканкама. З 2002 па 2016 гады быў камандзірам 2-й роты АМАП ГУУС Мінгарвыканкама<ref>[https://www.sb.by/articles/omon-mezhdu-proshlym-i-budushchim.html Интервью с командиром ОМОН ГУВД Минского горисполкома Дмитрием Балабой]</ref>. У маі 2016 года прызначаны камандзірам [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінгарвыканкама]]. Кіраваў разгонамі акцый [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|апазіцыі]]. Са студзеня 2025 года старшыня Беларускага фізкультурна-спартыўнага таварыства «Дынама». == Узнагароды == * [[юбілейны медаль «80 год беларускай міліцыі»]] (1997), * медаль «За бездакорную службу» ІІІ ступені, * медаль «За бездакорную службу» ІІ ступені, * медаль «За бездакорную службу» І ступені (2015)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31500353_1439931600.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 13 жніўня 2015 года № 353 «Аб узнагароджанні»]</ref>, * медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку» (2017)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31700034_1486155600.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 1 лютага 2017 года № 34 «Аб узнагароджанні»]</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 2 кастрычніка 2020 года Балаба быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]. [[Савет Еўрапейскага саюза]] прызнаў Балабу адказным як камандуючага сіламі АМАП у Мінску за кампанію рэпрэсій і запалохвання, якую праводзілі сілы АМАП у Мінску пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]], у прыватнасці адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, у тым ліку катаванні, а таксама запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|accessdate=2021-09-13|language=en}}</ref>. Таксама восенню 2020 года Балабу ўключылі ў свае санкцыйныя спісы [[Канада]]<ref>{{Cite web|last=Canada|first=Global Affairs|date=2015-10-19|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|accessdate=2020-12-25|lang=en|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201219051305/https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|archivedate=19 снежня 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://laws.justice.gc.ca/eng/regulations/SOR-2020-214/FullText.html|title=Consolidated federal laws of canada, Special Economic Measures (Belarus) Regulations|author=Legislative Services Branch|website=laws.justice.gc.ca|access-date=2021-07-08}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|url-status=live|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-12-25|website=|publisher={{нп3|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|accessdate=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|accessdate=2020-09-13|url-status=dead|archive-date=19 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019093323/https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html}}</ref>. З 2 кастрычніка 2020 года Балаба таксама знаходзіцца ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за ўдзел у дзеяннях або палітыцы, якія падрываюць дэмакратычныя працэсы або інстытуты, як камандзір мінскага АМАП, арганізацыі, супрацоўнікі якой збівалі і затрымлівалі мірных дэманстрантаў, журналістаў і іншых асоб у сталіцы, а таксама нясуць адказнасць за бесчалавечнае абыходжанне з затрыманымі<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref>{{Cite web|date=2020-10-02|title=Treasury Sanctions Belarus Officials for Undermining Democracy|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210929073040/https://home.trea{{Недаступная спасылка}}sury.gov/news/press-releases/sm1143|archivedate=2021-09-29|accessdate=2021-09-29|website=|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref>{{Cite web|date=2020-10-03|title=U.S. Treasury sanctions eight Belarus officials for undermining democracy|url=https://www.unian.info/world/belarus-u-s-treasury-sanctions-eight-officials-for-undermining-democracy-11168948.html|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225195414/https://www.unian.info/world/belarus-u-s-treasury-sanctions-eight-officials-for-undermining-democracy-11168948.html|archivedate=2021-02-25|accessdate=2021-09-29|website=|publisher=[[УНІАН]]|language=en}}</ref>. == Сям’я == * Жонка Таццяна Балаба, спецыяліст па працы з кліентамі ААТ «[[Беларусбанк]]». * Сын Арцём Балаба, 31.03.1994 г.р., камандзір групы 2-га ўзвода АМАП [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]]<ref>{{cite web|url=https://euroradio.fm/uznagarodzhany-syn-kamandzira-minskaga-amapu-videa|title=Узнагароджаны сын камандзіра мінскага АМАПу (відэа)|work=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]}}</ref>. * Сын Максім Балаба, вучыўся ў Мінскім гарадскім кадэцкім вучылішчы № 1 імя М. В. Фрунзэ. У сакавіку 2021 года Арцём Балаба быў занесены ў санкцыйныя спісы балтыйскіх краін<ref>{{cite web|title= Сталі вядомыя імёны чыноўнікаў з новага пакету санкцый Літвы, Латвіі і Эстоніі. Сярод іх Аліна Касьянчык |url=https://www.svaboda.org/a/31169238.html|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-03-25|accessdate=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. У студзені 2025 года Канада ўвяла санкцыі супраць Арцёма і Максіма Балаб, а таксама супраць Вольгі Маршаловіч, жонкі Дзмітрыя Балабы<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Балаба Дзмітрый Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] h1m62bhqjnmhny61xqxff04yy4p7uwp 0 659767 5166789 4743004 2026-07-17T01:26:06Z 5166789 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыб (значэнні)|Грыб}} {{Дзяржаўны дзеяч | тытул = Начальнік [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама]] | сцяг = Belarus - Minsk.tif | перыядпачатак = [[29 кастрычніка]] [[2020]] | папярэднік = [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў]] | прэм'ер = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] | прэзідэнт = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] | гады службы = [[1999]] — цяперашні час | род войскаў = | званне = {{РБ, Генерал-маёр}}[[генерал-маёр]] міліцыі | камандаваў = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінскага гарвыканкама]] |узнагароды = }} '''Міхаіл Вячаслававіч Грыб''' (нар. {{ДН|29|7|1980}}, [[Мінск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі службовец. Начальнік [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама]] з 29 кастрычніка 2020 года. [[Генерал-маёр]] міліцыі (2020)<ref name = "pravo.by">{{cite web| url= https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000398&p1=1&p5=0 |title = Указ Президента Республики Беларусь от 30 октября 2020 г. № 398 «О присвоении специального звания» |date = 2020-11-03 |publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |language = ru| access-date = 2020-11-03}}</ref>. == Біяграфія == Скончыў Мінскую спецыяльную сярэднюю школу, [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] і [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. Службу ў органах унутраных спраў пачаў у 1999 годзе ўчастковым інспектарам [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнага РУУС Мінска]]. У 2006 годзе з пасады намесніка начальніка аховы грамадскага правапарадку Цэнтральнага РУУС Мінска пераведзены ў Мінскае РУУС{{Удакладніць}} на пасаду намесніка начальніка міліцыі грамадскай бяспекі і спецыяльнай міліцыі. У 2007 годзе стаў намеснікам начальніка Мінскага РУУС{{Удакладніць}}<ref>{{Cite web|last=kypbep|date=2019-03-29|title=8 фактов про Михаила Гриба, нового начальника витебской милиции|url=https://vkurier.by/168358|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202224839/https://vkurier.by/168358|archive-date=2020-12-02|access-date=2021-09-29|publisher=[[Витебский Курьер]]|language=ru}}</ref>. З 24 лютага па 25 жніўня 2011 года працаваў намеснікам начальніка міліцыі грамадскай бяспекі {{нп3|УСС Мінскага аблвыканкама|УСС Мінскага аблвыканкама|be-x-old|УУС Менскага аблвыканкаму}}. З 2011 па 2017 год працаваў намеснікам начальніка Дэпартамента па грамадзянстве і міграцыі [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Беларусі]] — начальнікам упраўлення па грамадзянстве, пашпартнай працы і выезду за мяжу. У маі 2017 года прызначаны намеснікам начальніка [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі. З 28 сакавіка 2019 года<ref>[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/prinjatie-kadrovyx-reshenij-20776/ Принятие кадровых решений]</ref> па 30 кастрычніка 2020 года палкоўнік міліцыі Грыб працаваў начальнікам {{нп3|УСС Віцебскага аблвыканкама|упраўлення ўнутраных спраў Віцебскага аблвыканкама|be-x-old|УУС Віцебскага аблвыканкаму}}. З 2019 года старшыня Віцебскай абласной арганізацыйнай структуры [[Беларускае фізкультурна-спартыўнае таварыства «Дынама»|БФСТ «Дынама»]]. 29 кастрычніка 2020 года прызначаны начальнікам [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама]]<ref>{{cite web| url= https://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000395&p1=1&p5=0|title = Указ Президента Республики Беларусь от 29 октября 2020 г. № 395 «О М. В. Грибе» |date = 2020-11-03 |publisher = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь |language = ru| access-date = 2020-11-03}}</ref>. На наступны дзень яму было прысвоена воінскае званне [[генерал-маёр]]а міліцыі<ref name = "pravo.by"/>. == Узнагароды == * [[Ордэн «За службу Радзіме»]] III ступені. * [[Медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку» (Беларусь)|медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку»]]; * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] ІІІ ступені; * медаль «За бездакорную службу» ІІ ступені; * медаль «За бездакорную службу» І ступені. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == 21 чэрвеня 2021 года Грыб быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|title=Хто ў чацьвёртым пакеце санкцыяў Эўразьвязу. Поўны сьпіс|url=https://www.svaboda.org/a/31318409.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-06-21|access-date=2021-09-10|lang=be-tarask}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]] экс-начальнік упраўлення ўнутраных спраў Віцебскага аблвыканкама і начальнік ГУУС Мінгарвыканкама нясе адказнасць за ''«дзеянні [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]], адпаведна ў Віцебскай вобласці да кастрычніка 2020 года і ў Мінску з кастрычніка 2020 года, уключаючы гвалтоўныя рэпрэсіі супраць мірных дэманстрантаў і парушэнні права на мірныя сходы і свабоду слова»'', — сур’ёзныя парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]] і рэпрэсіі супраць [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|дэмакратычнай апазіцыі]]<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]</ref>. Таксама з 21 чэрвеня 2021 года Грыб знаходзіцца ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-21|title=Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928215227/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237|archive-date=2021-09-28|access-date=2021-09-28|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Грыба ў свой санкцыйны спіс уключыла [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>, а 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Грыб, Міхаіл Вячаслававіч}} [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры міліцыі (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] 47e3ibnq53thk219j1wa7t3ns7bjlje 0 661130 5166783 5084969 2026-07-17T01:18:27Z 5166783 wikitext text/x-wiki {{Асоба |выява = Раман Бандарэнка.jpg |імя = Раман Ігаравіч Бандарэнка |род дзейнасці = [[мастак]] |грамадзянства = [[Беларусь]] }} {{цёзкі2|Бандарэнка}} '''Раман Ігаравіч Бандарэнка''' ({{ДН|1|8|1989}}, [[Мінск]] — {{ДС|12|11|2020}}, [[Мінск]]) — беларускі мастак, загінулы ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі 2020–2021 гадоў]]<ref name = "настоящее время">{{Cite web|title= «Шансы на выживание — 1 из 1000». В Минске силовики в штатском избили мужчину за бело-красно-белые ленты, он умер в реанимации|url=https://www.currenttime.tv/a/belarus-roman-bondarenko/30944384.html|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]|language=ru|date=2020-11-12}}</ref><ref>{{Cite web|last=mes/AFP|date=2020-11-12|title=Belarus: Mann nach brutaler Attacke in Minsk gestorben|url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/belarus-mann-offenbar-nach-brutaler-attacke-in-minsk-gestorben-a-f8257a39-e0bc-4473-b3a8-fcb333fea523|archive-url=https://archive.today/20201112233519/https://www.spiegel.de/politik/ausland/belarus-mann-offenbar-nach-brutaler-attacke-in-minsk-gestorben-a-f8257a39-e0bc-4473-b3a8-fcb333fea523|archive-date=12 лістапада 2020|access-date=2020-11-12|publisher=[[Der Spiegel]]|language=de|url-status=live}}</ref>. Паводле паведамленняў СМІ, забіты сіламі бяспекі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=КЕ|date=2020-12-12|title=Месяц после гибели Романа Бондаренко. Что мы выяснили за это время?|url=https://news.tut.by/society/710991.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201213192556/https://news.tut.by/society/710991.html|archive-date=2020-12-13|access-date=2020-12-13|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся ў Мінску. Паводле адукацыі — мастак, скончыў [[Мінскі дзяржаўны архітэктурна-будаўнічы каледж]] і [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускую дзяржаўную акадэмію мастацтваў]]. Праходзіў тэрміновую службу ў [[3-я асобная Чырвонасцяжная брыгада спецыяльнага прызначэння|3-й АБрСП]] ([[Воінская часць|в/ч]] 3214) [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Унутраных войскаў]] МУС Беларусі<ref name = "настоящее время"/>. Жыў на [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|вуліцы Чарвякова]], вучыў дзяцей маляваць. Апошні час працаваў дырэктарам крамы «Востраў чысціні». Паводле слоў родных, праблем з міліцыяй ніколі не меў, на акцыі пратэсту і маршы не хадзіў<ref name = "настоящее время"/>. Пахаваны на [[Паўночныя могілкі (Мінск)|Паўночных могілках]] Мінска<ref name="«Арлова»" />. == Гібель == [[Файл:Царква Уваскрасення Хрыстова. Развітанне з Раманам Бандарэнкам.jpg|міні|справа|20 лістапада 2020 года. [[Царква Уваскрасення Хрыстова (Мінск)|Царква Уваскрасення Хрыстова]]. Развітанне з Раманам Бандарэнкам.]] [[Файл:Царква Уваскрасення Хрыстова. Развітанне з Раманам Бандарэнкам 2.jpg|міні|справа|20 лістапада 2020 года. Развітанне з Раманам Бандарэнкам]] 11 лістапада 2020 года пабачыўшы ў чаце, што невядомыя чарговы раз зрываюць [[Бела-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белыя]] стужкі на [[Плошча Перамен|«Плошчы Перамен»]], паблізу яго дома, Раман Бандарэнка выйшаў паразмаўляць з імі. Назва «Плошча Перамен» прыжылася пасля таго, як жыхары жылога комплексу ў квартале між вуліцамі [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]], Кахоўскай і [[Сморгаўскі тракт|Сморгаўскім трактам]] намалявалі на адной са сцен мурал з [[Дыджэі перамен|дыджэямі перамен]]. Мурал замалёўвалі рознымі спосабамі звыш 10 разоў, але жыхары яго аднаўлялі. У квартале склалася моцная супольнасць. Жыхары запрашалі музыкаў на вечаровыя канцэрты, самаадукоўваліся на лекцыях і ўпрыгожвалі прастору нацыянальнай сімволікай. Каля 22-й гадзіны ў двор прыехалі людзі ў цывільным і масках, пачалі зразаць стужкі, потым напалі на жыхароў, якія выйшлі з імі размаўляць. Пазней у СМІ з’явілася версія, што на Рамана Бандарэнку напаў прафесійны кікбаксёр [[Дзмітрый Віктаравіч Шакута|Дзмітрый Шакута]]<ref name="tut-1753">{{cite web|url=https://news.tut.by/society/707858.html|title=Мужчина в сером костюме, который напал на Романа на «Площади перемен», очень похож на известного спортсмена|language=ru|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-11-14|access-date=2020-11-18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201116042343/https://news.tut.by/society/707858.html|archive-date=2020-11-16}}</ref>. Невядомыя збілі Рамана Бандарэнку, пасля чаго адвезлі ў [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнае РУУС]], а адтуль без прытомнасці ў бальніцу<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=262280 nashaniva.by]</ref>. Раман Бандарэнка трапіў у [[Бальніца хуткай медыцынскай дапамогі (Мінск)|Бальніцу хуткай медыцынскай дапамогі]] а 00:05 12 лістапада 2020 года з вялікім ацёкам мозгу, закрытай чэрапна-мазгавой траўмай, субдуральнымі гематомамі, знаходзіўся ў затарможаным стане, але ў аперацыйную яго прывезлі ўжо ў коме<ref name="tut-707579">{{cite web|author-link=Кацярына Анатольеўна Барысевіч|first=Катерина|last=Борисевич|url=https://news.tut.by/society/707579.html|title=«В операционную привезли уже в коме». Неизвестные во дворе снимали ленты, избили парня, он в реанимации|language=ru|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-11-12|access-date=2020-11-18|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201118135443/https://news.tut.by/society/707579.html|archive-date=2020-11-18}}</ref>. Аперацыя доўжылася некалькі гадзін, аднак стан яго пагаршаўся, увечары ён памёр<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=262312 Памёр збіты Раман Бандарэнка з Плошчы перамен], [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 12 лістапада 2020 г.</ref>. == Расследаванне == 27 студзеня 2021 года ініцыятыва «[[BYPOL]]» апублікавала расследаванне па факце гібелі Рамана Бандарэнкі<ref name="bypol">{{cite web|url=https://news.tut.by/society/716569.html|title=«Нет, алкоголем не пахнет вообще». BYPOL опубликовал свое расследование по факту смерти Романа Бондаренко|language=ru|publisher=[[TUT.BY]]|date=2021-01-27|access-date=2021-01-27|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127203928/https://news.tut.by/society/716569.html|archive-date=2021-01-27}}</ref>. Паводле BYPOL, дзякуючы атрыманым аўдыёзапісам і білінгу нумароў мабільных тэлефонаў, ім удалося пэўна вызначыць кола асоб, якія маюць дачыненне да забойства<ref name="bypol"/>: * [[Дзмітрый Віктаравіч Шакута]] (чэмпіён свету па тайскім боксе і кікбоксінгу), * [[Дзмітрый Юр’евіч Баскаў]] (кіраўнік федэрацыі хакея), * [[Наталля Мікалаеўна Эйсмант]] (прэс-сакратарка Лукашэнкі), * [[Ганна Міхайлаўна Эйсмант]] (вядучая спартыўных навін, сястра мужа Наталлі Эйсмант — [[Іван Міхайлавіч Эйсмант|Івана Эйсманта]]), * [[Павел Уладзіміравіч Воўчак]] (хакеіст, член хакейнай каманды Лукашэнкі), * Жанета Мікалаеўна Воўчак (псіхолаг, жонка Паўла Воўчака), * Сяргей Васільевіч Сарман (супрацоўнік [[Спецыяльны атрад хуткага рэагавання|САХР]]), * Сяргей Міхайлавіч Анцюфееў (супрацоўнік САХР), * Алег Ігаравіч Буйкевіч (супрацоўнік САХР), * Раман Вітальевіч Савенка (супрацоўнік САХР), * Яўген Уладзіміравіч Ціманоўскі (супрацоўнік САХР), * [[Руслан Аляксандравіч Куляшоў]] (супрацоўнік [[АМАП (Беларусь)|АМАП]]), * Раман Аляксандравіч Крывашэін (супрацоўнік АМАП), * Аляксей Валер’евіч Бабкоў (супрацоўнік [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнага РУУС Мінска]]). 18 лютага 2021 года [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь]] распачала крымінальную справу паводле ч. 3 арт. 147 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэксу Беларусі]] па факце наўмыснага прычынення цяжкага цялеснага пашкоджання, якое пацягнула смерць па неасцярожнасці<ref>{{Навіна|загаловак=Генпракуратура распачала крымінальную справу па факце сьмерці Рамана Бандарэнкі|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210218/1613631929-genprakuratura-raspachala-kryminalnuyu-spravu-pa-fakce-smerci-ramana|выдавец=Газэта «[[Зьвязда]]»|дата публікацыі=18 лютага 2021|дата доступу=19 лютага 2021|access-date=10 лютага 2022|archive-date=28 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210928210442/https://zviazda.by/be/news/20210218/1613631929-genprakuratura-raspachala-kryminalnuyu-spravu-pa-fakce-smerci-ramana|url-status=dead}}</ref><ref>[https://news.tut.by/society/719417.html Возбуждено уголовное дело по факту смерти Романа Бондаренко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210219075055/https://news.tut.by/society/719417.html |date=19 лютага 2021 }}</ref>. 17 верасня 2021 года [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральная пракуратура]] прыпыніла справу, бо не змагла знайсці, каго прыцягнуць да крымінальнай адказнасці<ref name="НЧС">{{Cite web|date=2021-09-24|title=ByPol расказаў новыя акалічнасці падзеяў вакол смерці Рамана Бандарэнкі|url=https://novychas.by/hramadstva/bypol-raskazau-novyja-akalicznasci-padzejau-vakol|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927110444/https://novychas.by/hramadstva/bypol-raskazau-novyja-akalicznasci-padzejau-vakol|archive-date=2021-09-27|access-date=2021-09-28|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be}}</ref>. 24 верасня 2021 года «[[BYPOL]]» абнародавала зліў размоваў супрацоўнікаў [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнага ўпраўлення ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама]] датычна забойства Бандарэнкі. У размове 11 лістапада 2020 года камандзір групы [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]] Руслан Куляшоў паведаміў камандзіру АМАПу [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] [[Дзмітрый Уладзіміравіч Балаба|Дзмітрыю Балабе]], што кікбаксёр [[Дзмітрый Віктаравіч Шакута|Дзмітрый Шакута]] [[траўма]]ваў Бандарэнку пры выкраданні на [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|вуліцы Чарвякова]] ў Мінску. 12 лістапада 2020 года начальнік ГУУС Мінгарвыканкама [[Міхаіл Вячаслававіч Грыб|Міхаіл Грыб]] пацвердзіў у тэлефоннай размове Балабу, што [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавую траўму]] Бандарэнку нанёс Шакута, што засведчана на выкладзеным у Сеціве відэазапісе<ref name="НЧС" /><ref>{{cite web|title=З'явілася дадатковае расследаванне па смерці Бандарэнкі. Якія новыя рэчы адтуль вядомыя?|url=https://m.nashaniva.com/articles/278370/|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-09-24|access-date=2021-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927135909/https://m.nashaniva.com/articles/278370/|archive-date=2021-09-27}}</ref>. == Рэакцыя == Увечары 12 лістапада 2020 года некалькі тысяч беларусаў прыйшлі і прыехалі на «Плошчу Перамен», каб аддаць даніну памяці Раману Бандарэнку<ref name="«Арлова»" />. У розных раёнах Мінска і іншых гарадоў Беларусі, а таксама за мяжой людзі выйшлі на вулічныя акцыі памяці і наступным днём<ref name="«Арлова»">{{Cite journal|issue=47 (936)|last=Орлова|first=Ольга|year=2020|date=2020-11-20|title=Вышел и не вернулся|journal=[[Брестская газета]]|pages=8|language=ru|access-date=2020-11-21}}</ref>. Акцыі памяці суправаджаліся затрыманнямі іх удзельнікаў, напрыклад у [[Брэст|Брэсце]] і [[Баранавічы|Баранавічах]]<ref name="В Бресте задерживали на улице">{{Cite journal|issue=47 (936)|access-date=2020-11-24|last=Служба информации «БГ»|date=2020-11-20|title=В Бресте задерживали на улице, в Барановичах — в аптеке|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|pages=3}}</ref>. [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святлана Ціханоўская]] выказала спачуванні родным нябожчыка. Паводле яе слоў, Раман Бандарэнка быў забіты памагатымі рэжыму. ''«Ён стаў нявіннай ахвярай бесчалавечнай сістэмы, якая лічыць жыцці людзей выдаткамі ўлады, і на яго месцы мог апынуцца любы мірны чалавек»''. [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]] сказаў: ''«Мне складана выказаць словамі боль ад таго, што адбылося, і пагарду да ўдзельнікаў чарговага злачынства супраць людзей»''. ''«Чарговая ахвяра тэрору, чарговая ахвяра насілля»'', — так характарызаваў смерць Рамана Бандарэнкі біскуп [[Юрый Касабуцкі]] на імшы памяці забітага 13 лістапада<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=262386 nashaniva.by]</ref>. У заяве ад 13 лістапада 2020 года [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] асудзіў жорсткасць з боку пераапранутых у цывільнае супрацоўнікаў [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] і выказаў спачуванні сям’і і сябрам Рамана Бандарэнкі<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/88677/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81-%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8F-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B1%D1%8B-%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B8%D1%85-%D0%B4%D0%B5%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B8%D0%B9-%D0%B2-%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B8-%D1%81%D0%BE-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8C%D1%8E_ru|title=Беларусь: заявление пресс-секретаря Европейской службы внешних действий в связи со смертью Романа Бондаренко|publisher=EEAS - European Commission|access-date=2020-11-13}}</ref><ref>{{Cite web|language=be|url=https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&i=262350|title=Еўрасаюз прыгразіў Мінску новымі санкцыямі з-за гібелі Рамана Бандарэнкі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2020-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114150458/https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&i=262350|archive-date=14 лістапада 2020|url-status=dead}}</ref>. Спачуванні ў сувязі з гібеллю Рамана Бандарэнкі выказалі Міністэрствы замежных спраў [[Міністэрства замежных спраў Латвіі|Латвіі]] і [[Міністр замежных спраў Літоўскай Рэспублікі|Літвы]]<ref>[https://news.tut.by/economics/707739.html Главы МИД Литвы и Латвии выразили соболезнования в связи со смертью Романа Бондаренко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201113173055/https://news.tut.by/economics/707739.html |date=13 лістапада 2020 }} {{ref-ru}}</ref>, кіраўнік апошняга, [[Лінас Антанас Лінкявічус|Лінас Лінкявічус]] выказаўся ў сваім Твітэры, што яго ''«ашаламляюць цынізм, жорсткасць рэжыму і грубае ігнараванне памкненні людзей да перамен»''<ref>[https://twitter.com/LinkeviciusL/status/1326981309437194243?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1326981309437194243%7Ctwgr%5E&ref_url=https%3A%2F%2Fwww.svaboda.org%2Fa%2F30945697.html Пост Лінаса Лінкявічуса] {{ref-en}}</ref>. {{нп3|Міністр замежных спраў Эстоніі||ru|Министр иностранных дел Эстонии}} [[Урмас Рэйнсалу]] заявіў, што забойства Бандарэнкі павінна выклікаць новыя санкцыі ад Еўрасаюзу супраць беларускіх уладаў<ref>[https://vm.ee/en/news/foreign-minister-reinsalu-killing-bandarenka-belarus-must-bring-new-eu-sanctions Reinsalu: Killing of Bandarenka must bring new EU sanctions on Belarus] {{ref-en}}</ref>. У заяве пасольства [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў Беларусі было сказана, што Злучаныя Штаты ўзрушаныя і ўстрывожаныя жудаснымі абставінамі смерці Рамана Бандарэнкі, выказваліся спачуванні яго сям’і і салідарнасць з усім беларускім народам, які аплаквае яго страту. Таксама змяшчаўся заклік да ўладаў правесці празрыстае расследаванне і прыцягнуць да адказнасці вінаватых, асуджаўся гвалт і падаўленне мірных дэманстрантаў<ref>[https://by.usembassy.gov/be/u-s-embassy-statement/ by.usembassy.gov]</ref>. [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека]] выказалася наконт забойства і заклікала ўлады да публічнага расследавання<ref>{{Cite web|date=2020-11-13|title=OHCHR {{!}} Press briefing notes on Belarus|url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26503&LangID=E&fbclid=IwAR2o9sji8AdJFR5JttSTfY895pB325tVXf8oWckdeUtlHw76qXmXDYgp-e0|url-status=live|access-date=2020-11-13|publisher=[[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека]]|language=en}}</ref>. Пра гібель Рамана Бандарэнкі напісалі ці выпусцілі сюжэты як беларускія, так і замежныя СМІ, у тым ліку такія буйныя, як [[Белсат]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5sfhxRDM9Qw Збіты Рома Бандарэнка памёр. 96 дзень пратэстаў | Роман Бондаренко умер. 96 день протестов]</ref>, {{нп3|U.S. News & World Report||ru|U.S. News & World Report}}<ref>[https://www.usnews.com/news/world/articles/2020-11-12/candles-and-condemnation-as-thousands-mourn-death-of-belarus-protester Candles and Condemnation as Thousands Mourn Death of Belarus Protester] {{ref-en}}</ref>, [[Meduza]]<ref>[https://meduza.io/feature/2020/11/13/v-minske-umer-31-letniy-storonnik-oppozitsii-roman-bondarenko-kotorogo-izbili-na-ploschadi-peremen-na-aktsiyu-ego-pamyati-prishli-tysyachi-lyudey В Минске умер 31-летний сторонник оппозиции Роман Бондаренко, которого избили на «Площади перемен». На акцию его памяти пришли тысячи людей] {{ref-ru}}</ref>, [[РИА Новости]]<ref>[https://ria.ru/20201112/draka-1584383088.html Умер избитый в Минске Роман Бондаренко] {{ref-ru}}</ref>, руская служба [[BBC]]<ref>[https://www.bbc.com/russian/news-54925380 В Минске умер Роман Бондаренко. Его избили из-за бело-красно-белого флага] {{ref-ru}}</ref>, [[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]<ref>[https://www.currenttime.tv/a/belarus-roman-bondarenko/30944911.html В реанимации умер избитый людьми в штатском в Минске Роман Бондаренко] {{ref-ru}}</ref>, [[Associated Press]]<ref>[https://apnews.com/article/alexander-lukashenko-belarus-europe-265b41751fd044271118295ceab0a91b Outrage in Belarus, EU after opposition supporter death] {{ref-en}}</ref>, {{нп3|Libération||fr|Libération}}<ref>[https://www.liberation.fr/planete/2020/11/13/raman-bandarenka-nouvelle-victime-de-la-repression-en-bielorussie_1805473 Raman Bandarenka, nouvelle victime de la répression en Biélorussie] {{ref-fr}}</ref>, {{нп3|TVP Info||ru|TVP Info}}<ref>[https://www.tvp.info/50776461/bialorus-zmarl-raman-bandarenka-pobity-mezczyzna-przywieziony-do-szpitala-z-komisariatu-milicji Zmarł skatowany 31-latek. Napastnikami mieli być funkcjonariusze białoruskiej bezpieki] {{ref-pl}}</ref>, [[Washington Post]]<ref>[https://www.washingtonpost.com/politics/eu-decries-belarus-violence-after-opposition-supporter-death/2020/11/13/61aeae0a-25a2-11eb-9c4a-0dc6242c4814_story.html Outrage in Belarus, EU after opposition supporter death] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201118202506/https://www.washingtonpost.com/politics/eu-decries-belarus-violence-after-opposition-supporter-death/2020/11/13/61aeae0a-25a2-11eb-9c4a-0dc6242c4814_story.html |date=18 лістапада 2020 }} {{ref-en}}</ref>, {{нп3|bne IntelliNews|||bne IntelliNews}}<ref>[https://www.intellinews.com/ An outpouring of grief, anger and frustration in Minsk as police beat another protester to death] {{ref-en}}</ref>, {{нп3|ČT24||ru|ČT24}}<ref>[https://ct24.ceskatelevize.cz/ Podle běloruských úřadů měl zemřelý aktivista otravu alkoholem, lékaři to však odmítají] {{ref-cs}}</ref> і іншыя<ref>[https://nuevoperiodico.com/raman-bandarenka-nueva-victima-de-la-represion-en-bielorrusia/ Raman Bandarenka, nueva víctima de la represión en Bielorrusia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201118202501/https://nuevoperiodico.com/raman-bandarenka-nueva-victima-de-la-represion-en-bielorrusia/ |date=18 лістапада 2020 }} {{ref-es}}</ref><ref>[https://www.boston25news.com/news/world/outrage-belarus-eu/AMIFKKGQV6ZXXKDOOB7KIYREQE/ Outrage in Belarus, EU after opposition supporter death] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201118202537/https://www.boston25news.com/news/world/outrage-belarus-eu/AMIFKKGQV6ZXXKDOOB7KIYREQE/ |date=18 лістапада 2020 }} {{ref-en}}</ref>. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] сказаў, што спачувае бацькам загінулага: ''«Я шчыра спачуваю бацькам. Калі чалавек сыходзіць з жыцця, гэта блага, пагатоў, малады чалавек», —'' і тут жа заявіў, што смерць Рамана Бандарэнкі стала вынікам канфлікту паміж тымі, хто вывешваў «''калабарацыянісцкія прафашысцкія сцягі''», і тымі, хто іх зразаў, а сам загінулы быў п’яны. Лукашэнка даручыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры]] ўзяць пад кантроль расследаванне гібелі Рамана Бандарэнкі<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-poruchil-vzjat-pod-serjeznejshij-kontrol-rassledovanie-obstojatelstv-smerti-romana-415578-2020/ belta.by]</ref>. На думку Лукашэнкі і прарэжымных сродкаў масавай інфармацыі, Раман Бандарэнка быў «сакральнай ахвярай», якую чакалі; што быццам апісана ў «метадычках каляровых рэвалюцый»<ref>{{cite web|url=https://tsargrad.tv/news/oppozicija-belorussii-lepit-sakralnuju-zhertvu-k-ploshhadi-peremen-stekajutsja-ljudi_297574?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=Оппозиция Беларуси лепит «сакральную жертву»?|date=2020.11.12.|publisher=ТВ Царьград}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.politnavigator.net/zloveshhaya-zhertva-v-minske-ozhivlyaet-belomajjdan.html|title=Зловещая жертва оживляет Евромайдан|author=Елена Острякова.|date=2020.11.13.|publisher=Политнавигатор}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/president/view/lukashenko-poruchil-vzjat-pod-serjeznejshij-kontrol-rassledovanie-obstojatelstv-smerti-romana-415578-2020|title=Лукашенко поручил взять под серьезнейший контроль расследование обстоятельств смерти Романа Бондаренко|date=2020.11.13|publisher=[[БЕЛТА]]|language=ru}}</ref>. Палкоўнік у адстаўцы Андрэй Кітоў, былы камандзір атраду спецыяльнага прызначэння, у сваім каментары пра смерць Рамана Бандарэнкі адзначыў, што гэта трагедыя не аднаго чалавека, а цэлага народу. І гэта асабліва моцны ўдар па байцах той самай часці 3214, у якой ён служыў<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/30949035.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201114070052/https://svabod1.azureedge.net/a/30949035.html |date=14 лістапада 2020 }}</ref>. Шматлікія беларускія дзеячы культуры змянялі свае аватары ў сацсетках на чорныя выявы, запісвалі жалобныя інтэрнэт-публікацыі з гэтай нагоды, выказвалі спачуванні блізкім і сваякам Рамана<ref>[https://afisha.tut.by/news/anews/707726.html?utm_source=editorial_block&utm_campaign=recirculation_tut&utm_medium=read_more «Беларусь захвачена бандитами». Как белорусские звезды реагируют на смерть Романа Бондаренко]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. 15 лістапада ў Мінску прайшоў марш памяці Рамана Бандарэнкі. Першапачаткова сілавікі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] перашкодзілі ўтварыцца вялікай калоне дэманстрантаў. Людзі разбягаліся, але ўпарта вярталіся на маршрут да «Плошчы Перамен». Супраць дэманстрантаў былі ўжыты спецсродкі: святлошумавыя гранаты і слезацечны газ. Некаторых затрыманых моцна збівалі дубінкамі. Марш у Мінску завяршыўся разгромам «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]»<ref name="«Арлова»" />, на якую прыбыла велізарная колькасць сілавікоў рэжыму Лукашэнкі, якіх было ў некалькі разоў больш чым пратэстуючых. Усё скончылася масавым затрыманнем і зачысткай ды апаганьваннем мемарыяла Рамана Бандарэнкі<ref name="«Арлова»" /><ref name="nashaniva-1827">{{cite web|url=https://nn.by?c=ar&i=262412|title=nashaniva.by|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-11-15|access-date=2021-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125065007/https://nashaniva.by/?c=ar&i=262412|archive-date=2020-11-25}}</ref>. Трансляцыю падзей з «Плошчы Перамен» вёў «[[Белсат]]» (журналісткі тэлеканала [[Кацярына Андрэева (беларуская журналістка)|Кацярына Андрэева]], [[Дар’я Дзмітрыеўна Чульцова|Дар’я Чульцова]] былі пасля гэтага арыштаваны, а ў лютым 2021 года атрымалі па два гады зняволення<ref name="svaboda-6623">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31109394.html|title=Польскі прэзыдэнт заклікаў улады Беларусі амніставаць асуджаных журналістак «Белсату»|language=be|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|date=2021-02-18|access-date=2021-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315234050/https://www.svaboda.org/a/31109394.html|archive-date=2021-03-15}}</ref>)<ref name="svaboda-2750">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31107508.html|title=Журналістак «Белсату» Андрэеву і Чульцову пакаралі 2 гадамі турмы за стрым з «плошчы Перамен». ФОТА і ВІДЭА|language=be|publisher=[[Радыё «Свабода»]]|date=2021-02-18|access-date=2021-03-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315233207/https://www.svaboda.org/a/31107508.html|archive-date=2021-03-15}}</ref>. Пратэсты ў памяць Рамана Бандарэнкі таксама прайшлі ў [[Гомель|Гомелі]], [[Віцебск]]у, [[Гродна|Гродне]], [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Ліда|Лідзе]], [[Салігорск]]у, [[Маладзечна|Маладзечне]], [[Жодзіна|Жодзіне]], [[Брэст|Брэсце]], [[Навагрудак|Навагрудку]] і іншых гарадах. 19 лістапада 2020 года амбасадар ЗША ў [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтву ў Еўропе]] {{нп3|Джым Гілмар|Джым Гілмар|uk|Джим Гілмор}} выступіў з заявай адносна забітага Рамана Бандарэнкі і таго, што яго суайчыннікам не дазволілі аплакваць страту, паколькі сілы бяспекі ўжылі гвалт, каб разагнаць і арыштаваць больш за 1200 чалавек, бязлітасна знеслі стыхійныя помнікі ў Мінску і па ўсёй краіне 15 лістапада, назваўшы такія дзеянні прыкметай «беспакаранасці, з якой беларускія сілы бяспекі працягваюць жорсткае падаўленне мірных дэманстрантаў»<ref>{{Cite web|date=2020-11-19|title=On Human Rights Violations in Belarus|url=https://osce.usmission.gov/on-human-rights-violations-in-belarus/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126155847/https://osce.usmission.gov/on-human-rights-violations-in-belarus/|archive-date=2020-11-26|access-date=2020-11-26|publisher={{нп3|Пасольства ЗША ў Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|Пасольства ЗША ў Арганізацыі па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|en|United States Mission to the Organization for Security and Cooperation in Europe}}|language=en}}</ref>. 26 лістапада 2020 года [[Еўрапейскі парламент]] абмеркаваў сітуацыю ў Беларусі<ref>{{YouTube|id=EYMuG_WxXxI|logo=1|title=Ужывую / Европарламент — Ситуация в Беларуси. Нарушения прав человека — убийство Романа Бондаренко. 26.11.2020}} // in time Ukraine. 26 ноября 2020.</ref><ref>[https://news.tut.by/economics/709302.html Усиление санкций, отмена ЧМ по хоккею и «внутренний терроризм». Евродепутаты эмоционально обсудили ситуацию в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127014832/https://news.tut.by/economics/709302.html |date=27 лістапада 2020 }} // [[TUT.BY]], 26.11.2020</ref>. Вынікам абмеркавання стала прыняцце рэзалюцыі «''з нагоды працягу парушэння правоў чалавека ў Беларусі, у прыватнасці забойства Рамана Бандарэнкі''», падтрыманай абсалютнай большасцю дэпутатаў, з заклікам «''хуткага, дбайнага, бесстаронняга і незалежнага расследавання смерці''»<ref>{{Cite web|date=2020-11-26|title=Санкции, международное расследование преступлений. Европарламент принял новую резолюцию по Беларуси|url=https://news.tut.by/economics/709314.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126171850/https://news.tut.by/economics/709314.html|archive-date=2020-11-26|access-date=2020-11-26|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. На 27 лістапада 2020 года крымінальная справа па факце смерці Бандарэнкі не была распачатая, у той час як [[Справа «0 праміле»|былі затрыманы па крымінальнай справе]] журналіст [[TUT.BY]] [[Кацярына Анатольеўна Барысевіч|Кацярына Барысевіч]] і ўрач Арцём Сарокін, якія паведамілі медыцынскую інфармацыю, што забіты быў абсалютна цвярозы, што абвяргае словы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталлі Качанавай]] аб тым, што Бандарэнка быў п’яны. [[Amnesty International]] прызнала журналістку і лекара вязнямі сумлення. Беларускія праваабарончыя арганізацыі прызналі Барысевіч палітычнай зняволенай<ref>{{Cite web|last=Гуштын|first=Адар'я|date=2020-11-27|title=Журналиста TUT.BY Катерину Борисевич перевели в СИЗО на Володарского. Письма ей почти не доходят|url=https://news.tut.by/society/709395.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130111737/https://news.tut.by/society/709395.html|archive-date=2020-11-30|access-date=2020-11-30|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. Намеснік старшыні [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] Барыс Гарэцкі сказаў, што ўлады змагаюцца не з праблемай, а са СМІ: «''Яны думаюць, што калі прэса не будзе пісаць пра Бандарэнку, то людзі не даведаюцца пра гэта. Яны, вядома ж, усё пазнаюць, але СМІ ўсё адно трапляюць пад удар''»<ref>{{Cite web|last=Александровская|first=Богдана|date=2020-11-25|title=Ходьба по минному полю. Как в Беларуси сейчас работают журналисты|url=https://www.dw.com/ru/hodba-po-minnomu-polju-kak-v-belarusi-sejchas-rabotajut-zhurnalisty/a-55713681|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204062138/https://www.dw.com/ru/hodba-po-minnomu-polju-kak-v-belarusi-sejchas-rabotajut-zhurnalisty/a-55713681|archive-date=2020-12-04|access-date=2020-12-04|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=ru}}</ref>. 9 жніўня 2021 года [[Дзмітрый Віктаравіч Шакута|Дзмітрый Шакута]] быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за ''«гвалтоўную атаку на Рамана Бандарэнку»'' і перадачу яго міліцыі<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref name="расширили">{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[ZERKALO.IO]]|language=ru}}</ref>. == Узнагароды == 24 лістапада 2022 года Бандарэнка быў пасмяротна ўзнагароджаны медалём [[Ордэн Пагоні|Ордэна Пагоні]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.radabnr.org/orden-pahoni-medal/ Рада БНР абвяшчае пра абнаўленьне Статуту Ордэна Пагоні і заснаваньне Мэдаля Ордэну Пагоні]</ref>. У чэрвені 2023 года таксама ўзганароджаны медалём [[Медаль «Гонар і Годнасць»|«Гонар і годнасць»]] ад [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]]. Медаль з рук [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] атрымала сястра Рамана<ref name="nashaniva2023">[https://nashaniva.com/319089 «Прыгнёт з моцных нараджае волатаў». Ціханоўская ўручыла ў Варшаве ўзнагароды]. 14.06.2023 // [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref>. == У культуры == Песні-прысвячэнні Раману Бандарэнку запісалі беларускія музыканты: [[Ганна Шаркунова]] — «Малюнкі на сцяне»<ref>[https://belaruspartisan.by/enjoy/518169/ «В каждом из нас живи!» Анна Шаркунова посвятила песню Роме Бондаренко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331164926/https://belaruspartisan.by/enjoy/518169/ |date=31 сакавіка 2022 }} {{ref-ru}}</ref>, «[[Стары Ольса]]» — «Штурм замка Пулен»<ref name="ЯВЧ">[https://afisha.tut.by/news/anews/707963.html «Я выхожу, чтобы жить». Белорусские музыканты посвящают песни погибшему парню со «двора перемен»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116113104/https://afisha.tut.by/news/anews/707963.html |date=16 лістапада 2020 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Піт Паўлаў]] — «Вараны коню»<ref name="ЯВЧ"/>, {{нп3|Дзядзя Ваня||ru|Дядя Ваня (певец)}} — «[[Я выходжу]]»<ref name="ЯВЧ"/>, [[Аляксандр Памідораў]] — «Мы выходзім»<ref name="ЯВЧ"/>. Мастачка {{нп3|Вольга Якубоўская|Вольга Якубоўская|uk|Ольга Якубовська}}, вядомая серыяй выяў на тэму беларускіх пратэстаў, адну з іх прысвяціла гібелі Рамана Бандарэнкі і стварыла карціну «[[Я выходжу|Я выходжу!]]»<ref>[https://www.facebook.com/photo?fbid=4746341688769772&set=a.560894160647900 Я выходжу!]</ref>. Мінскі мастак Андрэй Дубінін у снежні 2020 года прысвяціў Р. Бандарэнку карціну «Ромка, выходзь!»<ref>https://belisrael.info/?p=26813</ref>. Раману Бандарэнку прысвечаны фільм Настассі Ярамеевай «[[Колеры нацыі]]», зняты ў 2021 годзе. == Гл. таксама == * [[Спіс загінулых падчас акцый пратэсту ў Беларусі (з 2020)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://svabod1.azureedge.net/a/30947025.html Сястра Рамана Бандарэнкі — пра сяброў з часткі 3214, карціны і сям’ю. ВІДЭА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201113154037/https://svabod1.azureedge.net/a/30947025.html |date=13 лістапада 2020 }} * [https://www.svaboda.org/a/31163753.html Як улады хаваюць свае злачынствы. ВІДЭА] // [[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]], [[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]], 22 сакавіка 2021 {{Бібліяінфармацыя}} {{Зніклыя беларусы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Бандарэнка Раман Ігаравіч}} [[Катэгорыя:Загінулыя на акцыях пратэсту ў Беларусі ў 2020 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Паўночных могілках]] [[Катэгорыя:Нераскрытыя забойствы ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Гонар і Годнасць»]] mw82d4pg6zesdwbxiy9ylpcn45nbtzh 0 664685 5166762 4288539 2026-07-16T23:27:45Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166762 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2021}} '''[[2021]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == *[[7 кастрычніка|7]]—[[17 кастрычніка]] — {{не перакладзена 5|The International 2021|The International 2021|en|The International 2021}} *[[26 кастрычніка]]—[[7 лістапада]] — {{не перакладзена 5|PGL Major Stockholm 2021|PGL Major Stockholm 2021|en|PGL Major Stockholm 2021}} == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[8 кастрычніка]] — «[[Metroid Dread]]» (платформа «Switch») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2021]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 9phfk18lkyx8weevazh22800q494r72 0 665796 5166669 5091855 2026-07-16T21:24:49Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5166669 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2022''' — [[невысакосны год]], пачынаецца ў [[субота|суботу]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2022 год быў абвешчаны Міжнародным годам саматужнага рыбалоўства і аквакультуры.<ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/ru/sections/observances/international-years/|title=Международные годы|date=2015-01-06|publisher=www.un.org|lang=ru|accessdate=2020-01-13}}</ref> == Падзеі == === Студзень === [[Файл:2022 Kazakhstan protests — Aqtobe, January 4 (01).jpg|thumb|Пратэсты ў [[Актабэ]], 4 студзеня.]] [[Файл:Начны зімовы Мінск. Дэмантаж пуцеправода на Нямізе. 2022 (07-1).jpg|thumb|Дэмантаж [[пуцеправод па праспекце Пераможцаў (Мінск)|пуцеправода]] ў [[Мінск]]у, 11 студзеня.]] [[Файл:Roberta Metsola elected new President of the European Parliament (51828380418) (cropped).jpg|150px|thumb|Раберта Мецола ў Еўрапарламенце, 18 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: У [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] стартавала [[ралі «Дакар-2022»]]. * [[2 студзеня]]: У [[Казахстан]]е ўспыхнулі [[Пратэсты ў Казахстане (2022)|пратэсты]]. * [[3 студзеня]]: Пяць [[Ядзерны клуб|ядзерных дзяржаў]] падпісалі [[Сумесная заява лідараў пяці дзяржаў аб прадухіленні ядзернай вайны і недапушчэнні гонкі ўзбраенняў|сумесную заяву]] аб прадухіленні [[Ядзерная вайна|ядзернай вайны]] і недапушчэнні [[Гонка ўзбраенняў|гонкі ўзбраенняў]]. * [[4 студзеня]]: На паўночным захадзе [[Нігерыя|Нігерыі]] пачалася [[Масавыя забойствы ў Замфары (2022)|хваля масавых забойстваў]]. * [[5 студзеня]]: [[Прэзідэнт Казахстана]] [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў|Касым-Жамарт Такаеў]] змяніў [[Нурсултан Абішавіч Назарбаеў|Нурсултана Назарбаева]] на пасадзе старшыні Савета бяспекі краіны. * [[6 студзеня]]: У [[Казахстан]]е ў сувязі з [[Пратэсты ў Казахстане (2022)|масавымі пратэстамі]] былі разгорнутыя [[Аперацыя АДКБ у Казахстане|міратворчыя сілы АДКБ]]. * [[8 студзеня]]: Абрынулася частка [[пуцеправод па праспекце Пераможцаў (Мінск)|пуцеправода]] па [[праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекце Пераможцаў]] у [[Мінск]]у. * [[14 студзеня]]: ** Ралі-рэйд «[[ралі «Дакар-2022»|Дакар-2022]]» фінішавала ў [[Джыда|Джыдзе]] ([[Саудаўская Аравія]]). ** Здзейснена [[Кібератака на ўкраінскія дзяржаўныя сайты (2022)|кібератака]] на сайты дзяржаўных устаноў [[Украіна|Украіны]]. * [[17 студзеня]]: Польскі нападнік [[Роберт Левандоўскі]] прызнаны найлепшым футбалістам свету паводле версіі [[ФІФА]]. * [[18 студзеня]]: Мальтыйскі палітык [[Раберта Мецола]] была абрана [[Старшыня Еўрапейскага парламента|старшынёй Еўрапарламента]]. * [[20 студзеня]]: Бельгійка [[Зара Рутэрфорд]] стала самай маладой жанчынай-пілотам, якая здзейсніла адзіночны кругасветны пералёт. * [[22 студзеня]]: У [[Канада|Канадзе]] ўспыхнулі [[Пратэсты ў Канадзе (2022)|пратэсты кіроўцаў грузавікоў]]. * [[24 студзеня]]: Падчас [[Ваенны пераварот у Буркіна-Фасо (2022)|ваеннага перавароту]] ў [[Буркіна-Фасо]] быў скінуты прэзідэнт [[Рок Кабарэ]]. * [[29 студзеня]]: [[Серджа Матарэла]] пераабраны на пасаду [[Прэзідэнт Італіі|Прэзідэнта Італіі]]. * [[30 студзеня]]: Іспанец [[Рафаэль Надаль]] выйграў [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе]], атрымаўшы дваццаць першы тытул на турнірах [[турніры Вялікага шлема|Вялікага шлема]]. * [[31 студзеня]]: Галоўным трэнерам [[зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы па футболе]] прызначаны [[Чэслаў Міхневіч]]. === Люты === [[Файл:Putin_attended_the_opening_ceremony_of_2022_Beijing_Winter_Olympics_(2).jpg|міні|Цырымонія адкрыцця XXIV зімовых Алімпійскіх гульняў, [[Пекін]], 4 лютага.]] [[Файл:Putin_-_DNR,_LNR_(2022-02-21)_02.jpg|міні|[[Уладзімір Пуцін]] падпісвае ўказы аб прызнанні [[ДНР]] і [[ЛНР]] і дагаворы з імі, 21 лютага.]] [[Файл:Житловий будинок на вул. Лобановського, 6-А після обстрілу.jpg|thumb|Дом у [[Кіеў|Кіеве]] пасля абстрэлу, 26 лютага.]] * [[3 лютага]]: Падчас аперацыі [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|амерыканскіх вайскоўцаў]] на паўночным захадзе [[Сірыя|Сірыі]] забіты лідар [[Ісламская дзяржава|ІД]] [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы]]. * [[4 лютага]]: ** У [[Пекін]]е ўрачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2022|XXIV зімовыя Алімпійскія гульні]]. ** Створаны [[Рэспубліканскі савет па гістарычнай палітыцы]] пры [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]. * [[5 лютага]]: Пасада старшыні [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюза]] перададзена [[Макі Сал]]у. * [[6 лютага]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў фінале {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|2021 Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е ў [[Яундэ]] ([[Камерун]]) перамагла зборную [[зборная Егіпта па футболе|Егіпта]] і ўпершыню выйграла трафей. * [[10 лютага]]: Адкрыты для руху [[пуцеправод па праспекце Пераможцаў (Мінск)|пуцеправод па праспекце Пераможцаў]] у [[Мінск]]у. * [[14 лютага]]: Лаўрэатам [[Прэмія імя Міхася Стральцова|літаратурнай прэміі імя Міхася Стральцова]] названа беларуская паэтэса [[Антаніна Яўгенаўна Хатэнка|Антаніна Хатэнка]]. * [[20 лютага]]: ** У [[Пекін]]е ўрачыста закрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2022|XXIV зімовыя Алімпійскія гульні]]. ** Мітрапаліт Мінска-Магілёўскі арцыбіскуп [[Юзаф Станеўскі]] благаславіў мемарыяльную дошку ў памяць пра айца [[Казімір Жыліс|Казіміра Жыліса]], усталяваную на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Індура)|касцёла Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Індура|Індуры]]. * [[21 лютага]]: [[Прэзідэнт Расіі]] [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімір Пуцін]] падпісаў указы аб прызнанні самаабвешчаных на ўсходзе [[Украіна|Украіны]] [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]] і [[Луганская Народная Рэспубліка|ЛНР]] і дагаворы з імі. * [[24 лютага]]: [[Расія]] пачала [[Расійска-ўкраінскі канфлікт (2022)|ваеннае ўварванне]] ва [[Украіна|Украіну]]. * [[25 лютага]]: Адбылася [[Сезар (прэмія, 2022)|47-я цырымонія]] прысуджэння кінапрэміі «[[Сезар]]». * [[27 лютага]]: Асноўны дзень галасавання на [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндуме]] ў [[Беларусь|Беларусі]], антываенныя пратэсты. === Сакавік === [[Файл:1915 Çanakkale Bridge 20220327.jpg|міні|right|[[Мост Чанакале 1915 года|Мост Дарданэлы]].]] * [[1 сакавіка]]: [[Еўрапарламент]] падтрымаў рэзалюцыю аб прадастаўленні [[Украіна|Украіне]] статуса [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз|краіны-кандыдата]] на ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз]]. * [[2 сакавіка]]: Расійскія войскі ўзялі пад кантроль горад [[Херсон]]. * [[4 сакавіка]]: Двое баевікоў «[[ІДІЛ|Ісламскай дзяржавы]]» здзейснілі [[Тэракт у Пешавары (2022)|тэракт]] у [[Шыіты|шыіцкай]] [[Мячэць|мячэці]] [[Пешавар]]а ([[Хайбер-Пахтунхва]], [[Пакістан]]). * [[5 сакавіка]]: Адбыўся матч за [[Суперкубак Беларусі па футболе 2022]], перамогу атрымаў [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] з [[Барысаў|Барысава]]. * [[10 сакавіка]]: [[Абу аль-Хасан аль-Хашымі аль-Курашы]] стаў трэцім халіфам «[[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы]]», заняўшы месца загінулага [[Абу Ібрагім аль-Хашымі аль-Курашы|Абу Ібрагіма аль-Хашымі аль-Курашы]]. * [[11 сакавіка]]: [[Габрыэль Борыч]] заступіў на пасаду Прэзідэнта [[Чылі]] і стаў самым маладым кіраўніком у гісторыі краіны. * [[12 сакавіка]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Туркменістане (2022)|Прэзідэнцкія выбары]] ў [[Туркменістан]]е. * [[13 сакавіка]]: [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] [[Іран]]а здзейсніў [[Ракетны абстрэл Эрбіля (13 сакавіка 2022)|ракетны абстрэл]] горада [[Эрбіль]] у [[Іракскі Курдыстан|Іракскім Курдыстане]]. * [[15 сакавіка]]: Пачаліся [[Пратэсты на Шры-Ланцы (2022)|пратэсты]] на [[Шры-Ланка|Шры-Ланцы]], выкліканыя эканамічным крызісам у краіне. * [[16 сакавіка]]: Камітэт міністраў [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]] прыняў рашэнне аб спыненні паўнамоцтваў [[Расія|Расіі]] ў арганізацыі. * [[18 сакавіка]]: ** Стартаваў сезон [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшай лігі]] чэмпіянату Беларусі па [[футбол]]е. ** Адкрыты [[Мост Чанакале 1915 года|мост Дарданэлы]] ў [[Турцыя|Турцыі]], які стаў самым доўгім вісячым мостам у свеце. * [[19 сакавіка]]: [[Сердар Бердымухамедаў]] заступіў на пасаду Прэзідэнта [[Туркменістан]]а, змяніўшы [[Гурбангулы Бердымухамедаў|свайго бацьку]]. * [[20 сакавіка]]: Шведскі лёгкаатлет [[Арман Дзюпланціс]] усталяваў рэкорд свету ў скачках з шастом, узяўшы вышыню 6 м 20 см. * [[22 сакавіка]]: На з’ездзе [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] старшынёй арганізацыі абраны [[Аляксандр Карлюкевіч]]. * [[27 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2022)|94-я цырымонія]] ўручэння ўзнагарод прэміі «[[Оскар]]». * [[29 сакавіка]]: ** Расійскае войска пачало адступленне ад [[Кіеў|Кіева]]. ** Адкрыўся [[Музей Лідскага бровара]]. === Красавік === * [[2 красавіка]]: [[Міністэрства абароны Украіны]] заявіла аб тым, што [[Кіеўская вобласць]] цалкам вызвалена. * [[3 красавіка]]: Дзеючы кіраўнік дзяржавы [[Аляксандр Вучыч]] атрымаў перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у [[Сербія|Сербіі]]. * [[7 красавіка]]: [[Генеральная Асамблея ААН]] прыняла рэзалюцыю аб прыпыненні членства [[Расія|Расіі]] ў [[Савет па правах чалавека ААН|Савеце па правах чалавека]]. * [[8 красавіка]]: Ракетны ўдар нанесены па чыгуначным вакзале ў [[Краматорск]]у, загінулі дзясяткі людзей. * [[10 красавіка]]: Прэм’ер-міністр [[Пакістан]]а [[Імран Хан]] адхілены ад пасады. * [[14 красавіка]]: Флагманскі карабель [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту Расіі]] ракетны крэйсер «[[Масква (ракетны крэйсер)|Масква]]» затануў. * [[15 красавіка]]: [[Штурм мячэці Аль-Акса]] праведзены сіламі ізраільскай паліцыі. * [[17 красавіка]]: Пачалася [[Ваенная аперацыя Турцыі ў Іраку|ваенная аперацыя]] [[Турцыя|Турцыі]] ў [[Ірак]]у. * [[23 красавіка]]: Футбольны клуб «[[Баварыя Мюнхен]]» стаў чэмпіёнам нямецкай [[Бундэсліга|Бундэслігі]] ў дзясяты раз запар. * [[24 красавіка]]: На [[Прэзідэнцкія выбары ў Францыі (2022)|прэзідэнцкіх выбарах]] у [[Францыя|Францыі]] перамогу атрымаў дзеючы кіраўнік краіны [[Эмануэль Макрон]]. * [[25 красавіка]]: Найбагацейшы чалавек свету [[Ілан Маск]] заключыў пагадненне аб куплі сацыяльнай сеткі і платформы мікраблогінгу [[Twitter]]. * [[26 красавіка]]: Адбылася [[сустрэча ў Рамштайне]] міністраў абароны больш чым 40 краін на базе [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ВПС ЗША]] для сінхранізацыі і паскарэння паставак зброі [[Украіна|Украіне]]. * [[30 красавіка]]: [[Сонечнае зацьменне 30 красавіка 2022 года|Сонечнае зацьменне]] ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]], на частцы акваторыі [[Ціхі акіян|Ціхага]] і [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] акіянаў і ўзбярэжжы [[Антарктыда|Антарктыды]]. === Май === [[Файл:President Joe Biden Ukraine Democracy Defense Lend-Lease Act of 2022.jpg|міні|Прэзідэнт ЗША [[Джо Байдэн]] падпісвае закон аб [[ленд-ліз]]е для [[Украіна|Украіны]].]] [[Файл:Anti-government_protest_in_Sri_Lanka_2022.jpg|міні|Пратэсты на Шры-Ланцы перад Прэзідэнцкім палацам, 13 красавіка.]] * [[2 мая]]: [[Роні О’Саліван]] атрымаў перамогу ў [[Спіс фіналаў чэмпіянатаў свету па снукеры|фінале]] [[Чэмпіянат свету па снукеры|Чэмпіянату свету па снукеры]] і выйграў сёмы найвышэйшы тытул у кар’еры. * [[9 мая]]: [[Прэзідэнт ЗША]] [[Джо Байдэн]] падпісаў закон аб [[ленд-ліз]]е для [[Украіна|Украіны]]. * [[10 мая]]: [[Каталін Новак]] прыступіла да абавязкаў [[Спіс прэзідэнтаў Венгрыі|Прэзідэнта Венгрыі]], стаўшы першай [[жанчына]]й на гэтай пасадзе. * [[14 мая]]: ** Фінал [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|конкурса песні Еўрабачанне]], перамогу атрымаў прадстаўнік [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіны]] гурт [[Kalush Orchestra]] з песняй {{нп3|Стэфанія (песня)|«Стэфанія»|uk|Стефанія (пісня)}}. ** [[Масавае забойства ў Буфала (2022)|Масавае забойства ў Буфала]]. * [[18 мая]]: [[Фінляндыя]] і [[Швецыя]] падалі афіцыйныя заяўкі на далучэнне да [[НАТА]]. * [[21 мая]]: Футбольны клуб «[[ФК Гомель|Гомель]]» атрымаў перамогу ў фінале [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Кубка Беларусі]]. * [[24 мая]]: Здзейснена [[масавае забойства ў пачатковай школе «Роб»]]. * [[27 мая]]: [[Украінская Праваслаўная Царква Маскоўскага патрыярхата|Украінская Праваслаўная Царква]] прыняла рашэнне аб сваёй поўнай самастойнасці і незалежнасці. * [[28 мая]]: ** Футбольны клуб «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]» у чатырнаццаты раз перамог у фінале [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]]; ** Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2022|75-ы Канскі міжнародны кінафестываль]]. * [[29 мая]]: ** Улады [[Нарвегія|Нарвегіі]] афіцыйную назву [[Беларусь|Беларусі]] змянілі з ''Hviterussland'' на ''Belarus''; ** Зборная [[зборная Фінляндыі па хакеі з шайбай|Фінляндыі]] выйграла [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2022|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай]]. ** Здарылася [[катастрофа DHC-6 у Мустангу]]. === Чэрвень === [[Файл:Pesniary_at_Grodno.jpg|міні|Ансамбль «[[Беларускі дзяржаўны ансамбль «Песняры»|Песняры]]» на галоўнай сцэне [[XIII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур|фестываля нацыянальных культур]] у [[Гродна|Гродне]], 4 чэрвеня.]] [[Файл:Shopping_center_in_Kremenchuk_after_Russian_shelling,_2022-06-27_(1)_frame_0126.jpg|міні|Пажар у гандлёвым цэнтры ў [[Крамянчуг]]у, 27 чэрвеня.]] * [[3 чэрвеня]]: У [[Гродна|Гродне]] распачаўся [[XIII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур]]. * [[4 чэрвеня]]: Польская [[тэніс]]істка [[Іга Свёнтак]] выйграла фінал [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрытага чэмпіянату Францыі]], атрымаўшы перамогу ў 35-й гульні запар. * [[5 чэрвеня]]: Здзейснены [[Тэракт у касцёле Ова (2022)|тэракт у касцёле Ова]] ў [[Нігерыя|Нігерыі]]. * [[11 чэрвеня]]: [[Жанін Аньес]], якая раней выконвала абавязкі прэзідэнта [[Балівія|Балівіі]], прысуджана да 10 гадоў зняволення па абвінавачанні ў дзяржаўным перавароце. * [[14 чэрвеня]]: [[Данія]] і [[Канада]] падпісалі пагадненне аб падзеле спрэчнага [[Востраў Ганса|вострава Ганса]], паклаўшы канец [[Вайна віскі|38-гадоваму тэрытарыяльнаму канфлікту]]. * [[18 чэрвеня]]: [[Літва]] [[Абмежаванне транзітных зносін з Калінінградскай вобласцю|абмежавала транзітныя грузаперавозкі]] паміж расійскай [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласцю]] і астатняй тэрыторыяй Расіі. * [[21 чэрвеня]]: Стартавала [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2022/2023]]. * [[22 чэрвеня]]: Каля паўтары тысячы чалавек загінулі ў выніку [[Землетрасенне ў Афганістане (2022)|землятрасення]] на мяжы [[Афганістан]]а і [[Пакістан]]а. * [[23 чэрвеня]]: [[Еўрапейскі савет]] ухваліў статус [[Краіны-кандыдаты ў Еўрапейскі Саюз|краін-кандыдатаў]] на ўступленне ў [[Еўрапейскі Саюз]] для [[Украіна|Украіны]] і [[Малдова|Малдовы]]. * [[27 чэрвеня]]: ** У выніку расійскага ракетнага ўдара ў гандлёвым цэнтры ў [[Крамянчуг]]у загінула не менш за 19 чалавек, раненні атрымалі больш за 50 чалавек. ** У [[Акаба (горад)|Акабе]] ([[Іарданія]]) здарылася [[Масавае атручэнне хлорам у Акабе|масавае атручэнне]] [[хлор]]ам пасля аварыі ў порце. * [[30 чэрвеня]]: Расійскія войскі пакінулі [[Змяіны востраў]] у [[Чорнае мора|Чорным моры]]. === Ліпень === [[Файл:Main image deep field smacs0723.png|thumb|Скопішча галактык SMACS J0723.3-7327, выява, атрыманая касмічным тэлескопам «[[Джэймс Уэб (тэлескоп)|Джэймс Уэб]]».]] [[Файл:1500 meter men's final 2022 World Athletics Championship (cropped).jpg|thumb|Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы, [[Юджын (Арэгон)]], мужчынскі фінал у бегу на 1500 м, 19 ліпеня.]] * [[2 ліпеня]]: Успыхнулі [[Пратэсты ў Паўночнай Македоніі (2022)|пратэсты]] ў [[Паўночная Македонія|Паўночнай Македоніі]]. * [[4 ліпеня]]: Падчас парада ў гонар [[Дзень незалежнасці ЗША|Дня незалежнасці ЗША]] ў [[Хайленд-Парк (Ілінойс)|Хайленд-Парку]], прыгарадзе [[Чыкага]], адбылася [[Стральба ў Хайленд-Парку|стральба]], у выніку якой загінулі сем чалавек. * [[8 ліпеня]]: Былы прэм’ер-міністр [[Японія|Японіі]] [[Сіндза Абэ]] памёр пасля [[Забойства Сіндза Абэ|ўзброенага нападзення]]. * [[9 ліпеня]]: Падчас [[Пратэсты на Шры-Ланцы (2022)|пратэстаў на Шры-Ланцы]] дэманстранты захапілі рэзідэнцыю прэзідэнта [[Гатабая Раджапаксэ]]. * [[11 ліпеня]]: Апублікавана першая выява, атрыманая касмічным тэлескопам «[[Джэймс Уэб (тэлескоп)|Джэймс Уэб]]». * [[16 ліпеня]]: Украінскі самалёт [[Ан-12]], які выконваў грузавы рэйс з [[Сербія|Сербіі]] ў [[Бангладэш]], [[Катастрофа Ан-12 пад Кавалай|пацярпеў крушэнне]] ў [[Грэцыя|Грэцыі]]. * [[17 ліпеня]]: У [[Бірмінгем (Алабама)|Бірмінгеме]] (ЗША) завяршыліся {{нп5|Сусветныя гульні 2022|Сусветныя гульні 2022|en|2022 World Games}}. * [[19 ліпеня]]: [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]] спыніў дзейнасць асацыяцыі «[[Беларускі кангрэс дэмакратычных прафсаюзаў]]». * [[20 ліпеня]]: [[Міжнародная арганізацыя грамадзянскай авіяцыі]] апублікавала справаздачу аб [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978|інцыдэнце з рэйсам Ryanair 4978]], які адбыўся 23 мая 2021 года ў Беларусі. * [[23 ліпеня]]: [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя]] абвясціла [[Успышка воспы малпаў (2022)|ўспышку воспы малпаў]] надзвычайнай падзеяй міжнароднага значэння. * [[24 ліпеня]]: У [[Юджын (Арэгон)|Юджыне]] (ЗША) завяршыўся {{нп5|Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы 2022|Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы|en|2022 World Athletics Championships}}, шведскі лёгкаатлет [[Арман Дзюпланціс]] усталяваў рэкорд свету ў скачках з шастом, узяўшы вышыню 6 м 21 см. * [[31 ліпеня]]: У выніку ўдару амерыканскага беспілотніка ў [[Кабул]]е забіты лідар тэрарыстычнай групоўкі «[[Аль-Каіда]]» [[Айман аз-Завахіры]]. === Жнівень === [[Файл:Nancy Pelosi at Taipei Songshan Airport.jpg|міні|Дэлегацыя ЗША на чале з [[Нэнсі Пэлосі]] ў аэрапорце [[Тайбэй|Тайбэя]], 2&nbsp;жніўня.]] * [[1 жніўня]]: Пачаліся [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2022)|ўзброеныя сутыкненні]] ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]]. * [[2 жніўня]]: На фоне [[Кітайска-тайваньскі крызіс (2022)|кітайска-тайваньскага крызісу]] дэлегацыя на чале са спікерам [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаты прадстаўнікоў ЗША]] [[Нэнсі Пэлосі]] прыбыла ў [[Тайбэй]]. * [[7 жніўня]]: У сувязі з абвяшчэннем перамір’я [[Ізраіль]] прыпыніў [[Аперацыя «Світанак» (2022)|ваенную аперацыю]] ў [[Дзяржава Палесціна|Палесціне]]. * [[12 жніўня]]: ** У [[Цэтынэ]] ([[Чарнагорыя]]) адбылося [[Масавае забойства ў Цэтынэ (2022)|масавае забойства]], якое стала найбуйнейшым у гісторыі краіны. ** На пісьменніка [[Салман Рушдзі|Салмана Рушдзі]] здзейснены напад, ён атрымаў раненні. * [[14 жніўня]]: ** Здарыўся [[пажар у царкве Эль-Гізы]]. ** [[Выбух у гандлёвым цэнтры «Сурмалу»]] ў [[Ерэван]]е. * [[16 жніўня]]: Узгаранне на ваенным складзе ў [[Джанкойскі раён|Джанкойскім раёне]] ў [[Крым]]е, нанесены ўрон грамадзянскім аб’ектам. * [[25 жніўня]]: Урад [[Пакістан]]а абвясціў надзвычайнае становішча з-за катастрафічнай [[Паводкі ў Пакістане (2022)|паводкі]]. * [[26 жніўня]]: [[Азербайджан]] вярнуў пад свой кантроль горад [[Лачын]] на мяжы з [[Арменія]]й. * [[27 жніўня]]: На фоне новага двоеўладдзя і барацьбы за пасаду [[прэм’ер-міністр]]а ў [[Трыпалі]] ([[Лівія]]) адбыліся [[Сутыкненні ў Трыпалі (2022)|ўзброеныя сутыкненні]]. === Верасень === [[Файл:Uprising in Tehran, Keshavarz Boulvard September 2022 (3).jpg|thumb|150px|Пратэсты ў [[Тэгеран]]е, 20&nbsp;верасня.]] [[Файл:Ian_2022-09-28_1531Z.png|thumb|150px|Ураган Іэн, 28&nbsp;верасня.]] * [[3 верасня]]: У [[Дзень беларускага пісьменства]] ў [[Добруш]]ы адкрыты помнік [[І. Шамякін]]у. * [[4 верасня]]: [[Разня ў Саскачэване|разня]] ў [[Саскачэван (правінцыя)|Саскачэване]]. * [[5 верасня]]: ** Судом Мінскага раёна па [[Справа аб змове з мэтай захопу ўлады ў Беларусі (2021)|справе]] аб змове з мэтай захопу ўлады [[Юрый Зянковіч]], [[Аляксандр Фядута]] і [[Рыгор Кастусёў]] прысуджаны да вялікіх тэрмінаў пазбаўлення волі. ** Смяротнік [[Ісламская дзяржава|ІД]] здзейсніў [[Выбух ля расійскага пасольства ў Кабуле|тэрарыстычны акт]] ля расійскага пасольства ў [[Кабул]]е. * [[6 верасня]]: ** [[Ліз Трас]] Заступіла на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі]]. ** Пачалося [[Харкаўскае контрнаступленне Узброеных сіл Украіны (2022)|контрнаступленне]] Узброеных сіл Украіны ў Харкаўскай вобласці. * [[11 верасня]]: [[Землетрасенне ў Папуа — Новай Гвінеі (2022)|Землетрасенне]] ў [[Папуа — Новая Гвінея|Папуа — Новай Гвінеі]]. * [[12 верасня]]: Іспанскі [[тэніс]]іст [[Карлас Алькарас]] стаў самым маладым лідарам сусветнага рэйтынга ў гісторыі. * [[13 верасня]]: На мяжы [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а пачаліся [[Сутыкненні на азербайджана-армянскай мяжы (верасень 2022)|ўзброеныя сутыкненні]]. * [[14 верасня]]: На мяжы [[Кыргызстан]]а і [[Таджыкістан]]а пачаліся [[Кыргызска-таджыкскі канфлікт (2022)|ўзброеныя сутыкненні]]. * [[18 верасня]]: Пасля гібелі Махсы Аміні [[Пратэсты ў Іране (2022)|акцыі пратэсту]] ахапілі [[Іран]]. * [[25 верасня]]: Кенійскі лёгкаатлет [[Эліуд Кіпчогэ]] ўсталяваў рэкорд свету ў марафоне. * [[26 верасня]]: ** [[Масавае забойства ў школе № 88]] у [[Іжэўск]]у. ** [[Аварыя на газаправодах «Паўночны паток» і «Паўночны паток-2»]]. * [[25 верасня]]: [[Іэн (ураган)|Ураган Іэн]] абрынуўся на [[Фларыда (штат)|Фларыду]]. * [[30 верасня]]: ** Здзейснены [[Ваенны пераварот у Буркіна-Фасо (верасень 2022)|ваенны пераварот]] у [[Буркіна-Фасо]]. ** У [[Масква|Маскве]] адбылася цырымонія падпісання дагавораў аб далучэнні да [[Расія|Расіі]] [[ДНР]], [[ЛНР]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Херсонская вобласць|Херсонскай]] абласцей. === Кастрычнік === [[Файл:Prime Minister Liz Truss announces her resignation (cropped, portrait).jpg|thumb|150px|[[Ліз Трас]] абвяшчае аб адстаўцы з пасады прэм’ер-міністра.]] * [[7 кастрычніка]]: [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі міру|Лаўрэатамі]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] сталі [[Алесь Бяляцкі]] ([[Беларусь]]), таварыства «[[Мемарыял (арганізацыя)|Мемарыял]]» ([[Расія]]) і [[Цэнтр грамадзянскіх свабод]] ([[Украіна]]). * [[8 кастрычніка]]: Здарылася [[Выбух на Крымскім мосце (2022)|частковае абвальванне]] [[Крымскі мост|Крымскага моста]]. * [[17 кастрычніка]]: ** Французскі нападнік мадрыдскага «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэала]]» [[Карым Бензема]] атрымаў «[[Залаты мяч]]» як найлепшы футбаліст у Еўропе. ** У Гродзенскай турме абвешчаны прысуд фігурантам «[[справа Аўтуховіча|справы Мікалая Аўтуховіча]]». ** [[Сі Цзіньпін]] пераабраны на пасаду Старшыні [[Кітай|КНР]]. ** [[Катастрофа Су-34 у Ейску|Катастрофа]] [[Су-34]] у [[Ейск]]у. * [[18 кастрычніка]]: [[Ульф Крыстэрсан]] заступіў на пасаду Прэм’ер-міністра [[Швецыя|Швецыі]]. * [[19 кастрычніка]]: [[Еўрапейскі парламент]] прысудзіў [[Прэмія імя Сахарава|прэмію Сахарава]] ўкраінскаму народу і [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзіміру Зяленскаму]]. * [[20 кастрычніка]]: [[Ліз Трас]] абвесціла аб адстаўцы з пасады Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі. * [[22 кастрычніка]]: [[Джорджа Мелоні]] ўзначаліла ўрад [[Італія|Італіі]], упершыню прэм’ер-міністрам краіны стала жанчына. * [[25 кастрычніка]]: [[Рышы Сунак]] заняў пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі]]. * [[26 кастрычніка]]: [[Масавае забойства ў Шыразе (2022)|Масавае забойства]] ў [[Шыраз]]е (Іран). * [[29 кастрычніка]]: ** У [[Сеул]]е на святкаванні [[Хэлоўін]]а адбылася [[Цісканіна ў Сеуле (2022)|цісканіна]], што прывяла да шматлікіх чалавечых ахвяр. ** [[Тэракт у Магадыша (2022)|Тэракт]] у [[Магадыша]]. * [[30 кастрычніка]]: ** На прэзідэнцкіх выбарах у [[Бразілія|Бразіліі]] перамогу атрымаў [[Луіс Інасіу Лула да Сілва]]. ** Здзейснена атака з выкарыстаннем беспілотных апаратаў на караблі [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чаарнаморскага флоту Расіі]] на рэйдах [[Севастопаль|Севастопаля]]. === Лістапад === [[Файл:Cianjur earthquake homes destroyed.jpg|thumb|Разбураныя жылыя пабудовы пасля [[Землетрасенне на Заходняй Яве (2022)|землетрасення]] на захадзе вострава [[Ява]].]] [[Файл:Fissure_3_of_the_2022_Mauna_Loa_eruption_closeup.jpg|thumb|Вывяржэнне вулкана [[Мауна-Лоа]], 29&nbsp;лістапада.]] * [[2 лістапада]]: [[Федэральны Урад Эфіопіі|Федэральны ўрад Эфіопіі]] і [[Народны фронт вызвалення Тыграя|тыграйскія паўстанцы]] заключылі ў [[прэторыя|Прэторыі]] ([[ПАР]]) пагадненне аб завяршэнні [[Тыграйскі канфлікт|Тыграйскага канфлікту]]. * [[5 лістапада]]: [[Пажар у кафэ «Палігон»]] у горадзе [[Кастрама]]. * [[6 лістапада]]: [[Катастрофа ATR 42 на возеры Вікторыя|катастрофа ATR 42]] на [[Вікторыя (возера)|возеры Вікторыя]] ў [[Танзанія|Танзаніі]]. * [[11 лістапада]]: Украінскія войскі ўвайшлі ў [[Херсон]]. * [[12 лістапада]]: ** Завяршыўся чэмпіянат Беларусі па [[футбол]]е ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшай лізе]], залатыя ўзнагароды выйграў [[салігорск]]і «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]». ** [[Катастрофа на авіяшоу ў Даласе|Катастрофа]] на авіяшоу ў [[Далас]]е. * [[13 лістапада]]: Здзейснены [[Тэракт у Стамбуле (2022)|тэракт]] у [[Стамбул]]е. * [[14 лістапада]]: [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН ES-11/5]] прызнала, што [[Расійская Федэрацыя]] павінна быць прыцягнута да адказнасці за парушэнні міжнароднага права. * [[15 лістапада]]: ** Паводле дадзеных [[ААН]] колькасць [[насельніцтва Зямлі]] дасягнула васьмі мільярдаў чалавек. ** [[Ракетны ўдар па тэрыторыі Польшчы (2022)|Ракетны ўдар]] па тэрыторыі [[Польшча|Польшчы]]. * [[16 лістапада]]: [[Міжнародны паралімпійскі камітэт]] прыпыніў членства паралімпійскіх камітэтаў Расіі і [[Паралімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Беларусі]]. * [[17 лістапада]]: Акруговы суд у [[Нідэрланды|Нідэрландах]] прызнаў расіяніна [[Ігар Гіркін|Ігара Гіркіна]] і яго дваіх падначаленых вінаватымі і датычнымі да [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам|знішчэння самалёта «Boeing» MH17]] і забойства яго пасажыраў у небе над [[Данбас]]ам у ліпені 2014 года. * [[18 лістапада]]: Пераможцам [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца]] стала кніга [[Сяргей Паўлавіч Абламейка|Сяргея Абламейкі]] «Невядомы Менск. Гісторыя знікнення. Кніга першая». * [[20 лістапада]]: У [[Казахстан]]е адбыліся датэрміновыя прэзідэнцкія выбары, дзеючы кіраўнік дзяржавы [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў|Касым-Жамарт Такаеў]] атрымаў перамогу. * [[21 лістапада]]: [[Землетрасенне на Заходняй Яве (2022)|Землетрасенне]] на захадзе вострава [[Ява]] прывяло да разбурэнняў і вялікай колькасці ахвяр. * [[27 лістапада]]: Пачалося вывяржэнне вулкана [[Мауна-Лоа]] на [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравах]]. * [[29 лістапада]]: Найлепшым [[футбол|футбалістам]] [[Беларусь|Беларусі]] па выніках сезона прызнаны [[Уладзімір Аляксандравіч Хвашчынскі|Уладзімір Хвашчынскі]]. * [[30 лістапада]]: ** Вызвалілася большасць асуджаных па «[[Справа студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ|справе студэнтаў]]» у [[Беларусь|Беларусі]]. ** Запушчаны [[чат-бот]] [[ChatGPT]]. === Снежань === [[Файл:Late December winter storm 2022-12-23 1720Z.jpg|thumb|150px|Метэаабстаноўка над Паўночнай Амерыкай 23&nbsp;снежня.]] * [[2 снежня]]: Міністры фінансаў краін [[Вялікая сямёрка|G7]] дамовіліся [[Абмежаванне цаны на расійскую нафту (2022)|абмежаваць цану]] на [[Расія|расійскую]] [[нафта|нафту]]. * [[3 снежня]]: Пачаліся [[Пратэсты ў Манголіі (2022)|масавыя пратэсты]] ў [[Манголія|Манголіі]]. * [[4 снежня]]: Капсула кітайскага касмічнага карабля «[[Шэньчжоу-14]]» з трыма касманаўтамі на борце прызямлілася ва [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]]. * [[7 снежня]]: ** Часопіс «[[Time]]» назваў чалавекам года [[Уладзімір Зяленскі|Уладзіміра Зяленскага]] і ўкраінскі дух. ** Пасля няўдалай [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Перу (2022)|спробы роспуску парламента]] адхілены ад улады і арыштаваны прэзідэнт [[Перу]] [[Педра Кастылья]], яго месца заняла віцэ-прэзідэнт [[Дзіна Балуартэ]]. ** У [[ФРГ]] раскрыта [[Змова з мэтай дзяржаўнага перавароту ў Германіі|змова з мэтай дзяржаўнага перавароту]]. ** У [[ЗША]] адбыўся найбуйнейшы з 2013 года [[Разліў нафты на нафтаправодзе «Кістоун» (2022)|разліў нафты]]. * [[8 снежня]]: зняволеную ў [[Расія|Расіі]] амерыканскую спартсменку [[Брытні Грайнер]] абмянялі на расійскага прадпрымальніка {{нп3|Віктар Анатолевіч Бут|Віктара Бута|ru|Бут, Виктор Анатольевич}}, які знаходзіўся ў зняволенні ў [[ЗША]]. * [[9 снежня]]: У [[Стоўбцы|Стоўбцах]] у [[Касцёл Святога Казіміра (Стоўбцы)|касцёле Святога Казіміра]] адбылася цырымонія перапахавання парэшткаў [[Фабіян Малішоўскі|Фабіяна Малішоўскага]]. * [[10 снежня]]: Цырымонія прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія 2022|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Рэйк’явік]]у, [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|найлепшым фільмам]] названа карціна «[[Трыкутнік смутку]]» рэжысёра [[Рубен Эстлунд|Рубена Эстлунда]]. * [[12 снежня]]: Праліўныя дажджы выклікалі [[Паводка ў Кіншасе (2022)|катастрафічную паводку]] ў [[Кіншаса|Кіншасе]], сталіцы [[ДР Конга]]. * [[17 снежня]]: [[Пажар на бульвары Шаўчэнкі ў Мінску]] прывёў да гібелі людзей. * [[18 снежня]]: Завяршыўся [[чэмпіянат свету па футболе 2022|чэмпіянат свету па футболе]] ў [[Катар]]ы, у фінале зборная [[зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]] перайграла каманду [[зборная Францыі па футболе|Францыі]]. * [[21 снежня]]: На [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (снежань 2022)|зімовы шторм]]. * [[23 снежня]]: ** Здзейснены [[Стральба ў Парыжы (2022)|напад]] на курдскі культурны цэнтр у [[X акруга Парыжа|10-й акрузе]] [[Парыж]]а. ** [[Пажар у доме састарэлых Кемерава|Пажар]] у прыватным сацыяльным прытулку для састарэлых у горадзе [[Кемерава]]. * [[26 снежня]]: Стваральнікі аб’яднання «[[Беларускі фонд спартыўнай салідарнасці]]» [[Аляксандра Герасіменя]] і [[Аляксандр Апейкін]] завочна прысуджаны ў [[Беларусь|Беларусі]] да зняволення. * [[30 снежня]]: Косаўскія сербы разабралі барыкады, збудаваныя імі ў перыяд абвастрэння [[Сербска-косаўскі крызіс (2022)|сербска-косаўскага крызісу]]. ==Нарадзіліся== {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2022 годзе}} == Памерлі == {{Main|Спіс памерлых у 2022 годзе}} * [[Алесь Дзятлаў]], беларускі [[пісьменнік]] (нар. [[1936]]) * [[3 студзеня]]: [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]], беларускі літаратуразнавец, пісьменнік і публіцыст, доктар філалагічных навук. * [[8 лютага]]: [[Люк Мантанье]], французскі вірусолаг, лаўрэат Нобелеўскай прэміі ў галіне медыцыны і фізіялогіі. * [[16 лютага]]: [[Крысціна Кальдэрон]], апошні прадстаўнік [[індзейцы|індзейскага]] народа [[яганы|яганаў]]. * [[14 сакавіка]]: [[Мікола Гіль]], беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[перакладчык]] (нар. [[1936]]) * [[23 сакавіка]]: [[Мадлен Олбрайт]], першая жанчына на пасадзе дзяржаўнага сакратара ЗША. * [[21 красавіка]]: [[Анатоль Вярцінскі]], беларускі паэт, драматург, публіцыст, дзяржаўны дзеяч. * [[3 мая]]: [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], беларускі фізік, дзяржаўны дзеяч, першы кіраўнік незалежнай [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. * [[10 мая]]: [[Леанід Макаравіч Краўчук|Леанід Краўчук]], украінскі дзяржаўны дзеяч, першы [[Прэзідэнт Украіны]]. * [[27 мая]]: [[Міхаэль Села]], ізраільскі вучоны ў галіне хімічнай імуналогіі * [[25 чэрвеня]]: [[Эрнест Ялугін]], беларускі празаік і [[публіцыст]] (нар. [[1936]]) * [[8 ліпеня]]: [[Сіндза Абэ]], японскі дзяржаўны дзеяч, [[прэм'ер-міністр Японіі]] * [[31 ліпеня]]: [[Біл Расел]], амерыканскі баскетбаліст. * [[30 жніўня]]: [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], першы і адзіны ў гісторыі [[Прэзідэнт СССР]]. * [[8 верасня]]: [[Лізавета II]], каралева [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[13 верасня]]: [[Жан-Люк Гадар]], франка-швейцарскі кінарэжысёр, акцёр, сцэнарыст. * [[15 кастрычніка]]: [[Алесь Жук]], беларускі пісьменнік, публіцыст, перакладчык. * [[26 кастрычніка]]: [[П’ер Сулаж]], французскі мастак. * [[14 лістапада]]: [[Ян Чыквін]], беларускі паэт, перакладчык, гісторык рускай і беларускай літаратур. * [[20 лістапада]]: [[Хібі дэ Банафіні]], аргенцінская актывістка, адна з заснавальніц Асацыяцыі [[Маці з плошчы Мая|маці Пласа-дэ-Мая]]. * [[26 лістапада]]: [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзімір Макей]], беларускі дзяржаўны дзеяч, ваенны, дыпламат. * [[30 лістапада]]: [[Цзян Цзэмінь]], дзяржаўны і палітычны дзеяч [[Кітай|Кітая]]. * [[3 снежня]]: [[Вітаўт Кіпель]], беларускі грамадскі дзеяч, гісторык. * [[11 снежня]]: [[Анджэла Бадаламенці]], амерыканскі кінакампазітар. * [[16 снежня]]: [[Алег Мікалаевіч Гулак|Алег Гулак]], беларускі праваабаронца. * [[19 снежня]]: [[Аляксандр Іванавіч Родзін|Алесь Родзін]], беларускі мастак. * [[25 снежня]]: [[Віталь Іванавіч Еўмянькоў|Віталь Еўмянькоў]], беларускі літаратуразнаўца, пісьменнік, журналіст. * [[29 снежня]]: [[Пеле]], бразільскі футбаліст, спартыўны функцыянер. * [[31 снежня]]: [[Бенедыкт XVI]], 265-ы [[Папа Рымскі]]. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2022| ]] 0cz90qgoi1ly969uaey3rzmzr7lfnp4 0 667840 5166763 4756496 2026-07-16T23:27:46Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166763 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2022}} '''[[2022]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == * [[1 красавіка]] — аб’яўлена пра адмену выставы [[Electronic Entertainment Expo 2022|E3 2022]] праз [[Пандэмія COVID-19|пандэмію COVID-19]], арганізатары запэўнілі пра яе правядзенне ў наступным годзе<ref>{{Cite web|url=https://tech.onliner.by/2022/04/01/krupnejshuyu-igrovuyu-vystavku-e3-otmenili|title=Крупнейшую игровую выставку Е3 отменили|author=Клим Иванов|language=ru|work=[[Onliner.by]]|access-date=2022-06-03|date=2022-04-01}}</ref>. * [[31 кастрычніка]] — [[13 лістапада]] — {{не перакладзена 5|IEM Rio Major 2022|IEM Rio Major 2022|ru|IEM Rio Major 2022}}. == Узнагароды == == Выпускі гульняў == {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2022]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 57zq5blmdjxnkie919t3mfcqwcmjts1 0 667968 5166798 5012469 2026-07-17T01:35:43Z 5166798 wikitext text/x-wiki {{ваенны дзеяч|званне={{РБ, Генерал-маёр}}}} '''Мікала́й Мікала́евіч Карпянко́ў''' (нар. {{ДН|6|9|1968}}, г. [[Мінск]]) — супрацоўнік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]], намеснік Міністра ўнутраных спраў Беларусі — камандуючы ўнутранымі войскамі Беларусі (з 2020 г.) пры ўрадзе самаабвешчанага [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнта]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. У 2021 годзе атрымаў званне генерал-маёр. З чэрвеня 2021 года ўнесены ў санкцыйныя спісы [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], шэрагу іншых краін. == Біяграфія == У 1985 годзе скончыў [[Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча]] (6 рота). У 1989 годзе скончыў Гвардзейскае вышэйшае танкавае каманднае вучылішча імя У. І. Леніна ў расійскім Ульянаўску. У 1989—1993 гадах праходзіў службу ў [[120-я Рагачоўская асобная механізаваная брыгада|120-й гвардзейскай мотастралковай дывізіі]] (раён [[Уручча (жылы раён)|Уручча]], Мінск)<ref name ="suvor">{{cite web|url = https://mnsvu.org/vypuskniki/znamenitye/polkovnik-milicii-karpenkov-nikolaj-nikolaevich/|title = Полковник милиции Карпенков Николай Николаевич|date = 3-1-2019|publisher = mnsvu.org|language = ru|access-date = 24-1-2021}}</ref>. У 1992—1994 гадах быў камандзірам баявой групы падраздзялення «Беркут», на базе якога ў 1994 годзе быў створаны «[[Алмаз (спецпадраздзяленне)|Алмаз]]»<ref name ="suvor"/>. З студзеня 1995 па травень 2003 года служыў на розных пасадах у [[Служба бяспекі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|службе бяспекі прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі]]<ref>{{cite web|url = https://www.mvd.gov.by/by/page/karpenkov-nikolaj-nikolaevich|title = Карпенков Николай Николаевич|publisher = mvd.gov.by|language = ru|access-date = 24-1-2021}}</ref>. У 2001 годзе быў старшым ад’ютантам 1-га аддзела асабістай аховы Службы бяспекі прэзідэнта<ref name="СБП">{{cite web|url = http://pravo.kulichki.com/zak/year2001/doc16936.htm|title = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 студзеня 2001 года № 33 «Аб узнагароджанні групы ваеннаслужачых, асоб начальніцкага складу органаў унутраных спраў і прыраўнаваных да іх асоб медалём „За бездакорную службу“ І, ІІ, ІІІ ступені»|publisher = pravo.kulichki.com}}</ref>. У 2002 годзе скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС Беларусі]]. У 2003 годзе ўзначаліў спецпадраздзяленне па барацьбе з тэрарызмам «[[Алмаз (спецпадраздзяленне)|Алмаз]]». На гэтай пасадзе ўдзельнічаў у пераследзе і ціску на палітычных праціўнікаў прэзідэнта Аляксандра Лукашэнкі, у прыватнасці, у часе [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбараў 2006 года]]<ref>{{cite web|url = https://belaruspartisan.by/politic/102896/|title = Козулина избивали бойцы спецподразделения по борьбе с терроризмом|author = Ольга Гриневицкая|publisher = [[Белорусский партизан]]|language = ru|archive-url = https://archive.today/20210124160515/https://belaruspartisan.by/politic/102896/|archive-date = 24 студзеня 2021|access-date = 24-1-2021|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30941892.html|title = «Спачатку ім плацілі штодня, але ўжо няма грошай». Былы намесьнік камандзіра баявой групы «Алмаза» аб працы сілавікоў|author = Ганна Соўсь|date = 11-11-2020|publisher = svaboda.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20201127113152/https://www.svaboda.org/a/30941892.html|archive-date = 24-1-2021|access-date = 24-1-2021}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/767678.html|title = Казулін патрабуе вызваліць Радзівіла|date = 10-3-2006|publisher = svaboda.org|archive-url = https://web.archive.org/web/20200502235251/https://www.svaboda.org/a/767678.html|archive-date = 24-1-2021|access-date = 24-1-2021}}</ref>. У лютым 2004 года ўказам прэзідэнта яму было датэрмінова прысвоена званне палкоўніка<ref>{{cite web|url = http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num5/1d5367.html|title = Указ Президента Республики Беларусь от 27 февраля 2004 года № 119 «О присвоении воинского и специальных званий»|publisher = levonevski.net|language = ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=82658|title=Былы камандзір «Алмаза», пры якім збілі Някляева, узначаліў барацьбу з наркотыкамі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Паводле слоў паэта і тагачаснага кандыдата ў прэзідэнты [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзіміра Някляева]], у яго збіванні пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] ўдзельнічаў асабіста Карпянкоў<ref>{{cite web|url = https://belaruspartisan.by/blogs/neklyaev/20689/|title = Площадь-2010|author = Борис Пастернак|date = 21-12-2020|publisher = [[Беларускі партызан]]|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20210124155717/https://belaruspartisan.by/blogs/neklyaev/20689/|archive-date = 24-1-2021|access-date = 24-1-2021}}</ref>. У 2011 годзе прызначаны начальнікам 6-га ўпраўлення (па супрацьдзеянні экстрэмізму і барацьбе з тэрарызмам) [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнага ўпраўлення па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) МУС Беларусі<ref name="25 лет">Сражаясь за справедливость : 25 лет Главному управлению по борьбе с организованной преступностью и коррупцией / сост. Н. Ю. Карасева — Минск : Звязда, 2016. — С. 64.</ref>. З кастрычніка 2012 па 2014 год узначальваў Упраўленне па наркакантролі і супрацьдзеянні гандлю людзьмі крымінальнай міліцыі МУС Беларусі<ref name ="suvor"/>. Паводле выпушчанага ў чэрвені 2025 года журналісцкага расследавання «Бюро», супрацоўнікі УПНіСГЛ годамі «крышавалі» наркагандляроў, у тым ліку падчас кіраўніцтва Карпянкова<ref>{{cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/102372.html|title=«Бюро»: Беларусские силовики годами «крышевали» наркоторговцев (засветился также Николай Карпенков)|work=[[Zerkalo.io]]|date=2024-06-24|author=Александра Реквисова|lang=ru}}</ref>. З верасня 2014 года<ref>[https://xn--b1aew.xn--p1ai/upload/site1/document_journal/1-2016.pdf Сила, с которой необходимо считаться] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210131024551/https://xn--b1aew.xn--p1ai/upload/site1/document_journal/1-2016.pdf |date=31 студзеня 2021 }} // Журнал «Содружество», № 1 — 2016, С. 17</ref> па 19 лістапада 2020 года кіраваў [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўным ўпраўленнем па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК). 1 сакавіка 2021 года прысвоена чарговае воінскае званне генерал-маёра<ref>https://news.tut.by/economics/720847.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210307064359/https://news.tut.by/economics/720847.html |date=7 сакавіка 2021 }}</ref>. === Падчас пратэстаў у Беларусі ў 2020—2021 гг. === Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых мірных пратэстаў у Мінску]] грамадзян, не згодных з вынікамі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]], Мікалай Карпянкоў быў сярод сілавікоў, якія займаліся непасярэдным разгонам пратэстаў, збіваннем людзей і пагромам вітрын<ref name=":0" />. 6 верасня 2020 года ў часе «Маршу адзінства» асабіста Мікалай Карпянкоў наўмысна разбіў шкляныя дзверы кавярні «O’Petit». Паводле версіі прэс-сакратаркі МУС Беларусі [[Вольга Мікалаеўна Чамаданава|Вольгі Чамаданавай]], супрацоўнікі міліцыі пераследавалі актыўных удзельнікаў несанкцыянаванага мерапрыемства, якія хацелі схавацца ў кавярні. Паводле сведчанняў аднаго з пацярпелых, 29 верасня 2020 года ў {{нп3|РУУС Першамайскага раёна (Мінск)|РУУС Першамайскага раёна Мінска|be-x-old|Першамайская РУУС (Менск)}} Карпянкоў камандаваў групай сілавікоў, якая выбівала ілжывыя паказанні, пасля паказаныя па канале «[[Беларусь 1]]», ад групы схопленых [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] людзей, якіх збіццём і пагрозамі прымушалі сказаць на камеру, што ім нібыта заплацілі каардынатары<ref name="11-ти" />. Відавочца запомніў, што Карпянкоў здымаў відэа асабіста, а яму пагражаў 16 гадамі турмы, калі той не скажа, што атрымаў тысячу даляраў ад каардынатара<ref name="11-ти">{{Cite web|date=2021-06-29|title=Фигурант "дела 11-ти участников чата": Карпенков лично снимал "покаяльное видео" на камеру|url=http://spring96.org/ru/news/104045|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630010238/http://spring96.org/ru/news/104045|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. 19 лістапада 2020 года самаабвешчаным прэзідэнтам Беларусі [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] быў прызначаны намеснікам Міністра ўнутраных спраў — камандуючым унутранымі войскамі<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000433&p1|title = Указ Президента Республики Беларусь от 19 ноября 2020 года № 433 «О Н. Н. Карпенкове»|date = 21-11-2020|publisher = pravo.by|language = ru|access-date =2021-01-24}}</ref>. 15 студзеня 2021 года ў інтэрнэце быў апублікаваны аўдыёзапіс меркаванай размовы Мікалая Карпянкова як начальніка [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] з падначаленымі ўвосень 2020 года, у якой ён дакладваў пра выдадзеныя яму [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] паўнамоцтвы па жорсткім, сілавым задушэнні пратэстаў у Беларусі, карт-бланш на ўжыванне агнястрэльнай зброі, прыводзячы як станоўчы прыклад забойства сваімі падначаленымі [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі|Аляксандра Тарайкоўскага]]<ref name=":0">{{Cite web|date=2021-01-15|title=«Сказано сделать лагерь для отселения особо острокопытных». BYPOL опубликовал запись голоса, похожего на Карпенкова|url=https://news.tut.by/economics/714887.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115104224/https://news.tut.by/economics/714887.html|archive-date=2021-01-15|access-date=2021-01-15|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. Таксама на аўдыёзапісе Карпянкоў паведамляе пра намер улады Лукашэнкі стварыць канцэнтрацыйны лагер для ўдзельнікаў пратэстаў. У той жа дзень [[Павел Паўлавіч Латушка|Павел Латушка]], член прэзідыума [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] і кіраўнік [[Народнае антыкрызіснае ўпраўленне|Народнага антыкрызіснага ўпраўлення]], паабяцаў азнаёміць з аўдыёзапісам [[Савет Бяспекі ААН|Савет бяспекі ААН]], [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], кіраўніцтва [[Расія|Расіі]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] з мэтай прыняцця міжнароднай грамадскасцю мер па недапушчэнні і расследаванні дзяржаўнага тэрарызму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/economics/714950.html|title=Латушко об опубликованной BYPOL записи: передадим ее в Совбез ООН, ЕС, ОБСЕ и властям России и США|publisher=[[TUT.BY]]|date=2021-01-15|access-date=2021-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115091111/https://news.tut.by/economics/714950.html|archive-date=15 студзеня 2021|url-status=dead}}</ref>. 2 лютага [[TUT.BY]] атрымаў вынікі фанаскапічнай экспертызы запісу. Экспертыза пацвердзіла, што голас на запісе належыць Мікалаю Карпянкову, і не выявіла прыкмет мантажу<ref name="tut-6991">{{cite web|url=https://news.tut.by/society/717286.html|title=Кто говорил про «лагерь для острокопытных» на слитой аудиозаписи? Мы получили результаты экспертизы|language=ru|publisher=[[TUT.BY]]|date=2021-02-02|access-date=2021-02-02|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202163122/https://news.tut.by/society/717286.html|archive-date=2021-02-02}}</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін == Карпянкоў станавіўся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|спісу беларускіх чыноўнікаў, адказных за палітычныя рэпрэсіі, падтасоўку вынікаў галасавання і прапаганду]]<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|last=МГ/АА|date=2021-06-21|publisher=[[Белсат]]|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|url-status=live}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] ад 21 чэрвеня 2021 года як кіраўнік [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] Карпянкоў ''«нясе адказнасць за бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне з грамадзянамі, якія ўдзельнічалі ў мірных пратэстах»:'' іх адвольныя затрыманні, збіццё групай пад яго камандаваннем, пагрозы прымянення агнястрэльнай зброі, у тым ліку на прыкладзе інцыдэнту ў кавярні «O’Petit» і апублікаванага аўдыёзапісу, — сур’ёзныя парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]], звязаныя з прыгнётам [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і дэмакратычнай апазіцыі<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Карпянкоў быў уключаны і ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], за асабістае кіраўніцтва супрацоўнікамі [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]] па пераследу і збіццю мірных дэманстрантаў і аўдыёзапіс з абмеркаваннем будаўніцтва лагера для затрыманых і рэкамендацыям сілавікам страляць пратэстоўцам у твар і [[Рэпрадуктыўная сістэма чалавека|геніталіі]], які прасачыўся<ref>[https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus] — [[Міністэрства фінансаў ЗША]], 21.06.2021</ref><ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. Акрамя таго, Карпянкова ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|website=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|date=2015-10-19|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. У студзені 2025 года Канада ўвяла санкцыі супраць Ігара і Ірыны Карпянковых — сына і жонкі Мікалая Карпянкова<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/360347|title=Пасля выбараў Вялікабрытанія і Канада пашырылі свае санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-01-28}}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу» ІІІ ступені]] * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу» ІІ ступені]] (22 студзеня 2001)<ref>{{cite web|url = https://nagrady.by/persona/66724|title = Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч|publisher = nagrady.by|access-date = 24-1-2021}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=iK6CUKhR1kw Нападение на кофейню «O’Petit», начальник ГУБОПиК Николай Карпенков разбил стеклянную дверь / YouTube] {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Карпянкоў Мікалай Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Намеснікі міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] a4paz1ux20lh6d2ptgszw2b4457kcj5 0 669186 5166737 4288564 2026-07-16T23:27:23Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166737 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1995}} '''[[1995]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[9 снежня]] — «[[Warcraft II: Tides of Darkness]]» (платформа MS-DOS) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1995]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] ju13dxy055dymf03e0xrkuaqrkkegwe 0 669191 5166736 4288565 2026-07-16T23:27:22Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166736 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1994}} '''[[1994]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[30 верасня]] — «[[Doom II: Hell on Earth]]» (платформа MS-DOS) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1994]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] cfb1z1u7ehv78ougk38jd7fdjstr1nm 0 669252 5166735 5166002 2026-07-16T23:27:21Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166735 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1992}} '''[[1992]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[5 траўня]] — «[[Wolfenstein 3D]]» (платформа DOS) *[[15 лістапада]] — «[[Star Control II]]» (платформа 3DO). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1992]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] oxcio4lut2l7d34frw9o3aywg4wvc0j 0 669286 5166741 4288561 2026-07-16T23:27:26Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166741 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2000}} '''[[2000]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[8 лістапада]] — «[[Counter-Strike]]» (платформа «Microsoft Windows») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2000]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] fzstgpbkhxgr26tz1e3bfbfu40gccep 0 669289 5166744 4577035 2026-07-16T23:27:29Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166744 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2003}} '''[[2003]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[11 лістапада]] — «[[The Hobbit (гульня, 2003)|The Hobbit]]» (платформы «GameCube», «Microsoft Windows», «PlayStation 2», «Xbox») * [[17 лістапада]] — «[[Need for Speed: Underground]]» (платформа «Microsoft Windows») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2003]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] ky2onpkeep06zt576haphudmwux33dr 0 669571 5166752 4288549 2026-07-16T23:27:35Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166752 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2011}} '''[[2011]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[8 красавіка]] — «[[Duke Nukem: Critical Mass]]» (платформа DS) *[[18 лістапада]] — «[[The Legend of Zelda: Skyward Sword]]» (платформа Nintendo Switch) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2011]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] iklyjq7hur5vctctvqk8ifcw1eep9i4 0 669574 5166751 4288550 2026-07-16T23:27:34Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166751 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2010}} '''[[2010]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[2 лютага]] — «[[Puzzle Chronicles]]» (платформа DS) *[[23 снежня]] — «[[Xonotic]]» (платформа «Linux») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2010]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] o9pjxkjwsjyhs46w18ld5wdimj1fwnc 0 669580 5166746 5130160 2026-07-16T23:27:31Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166746 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2005}} '''[[2005]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[11 студзеня]] — [[Resident Evil 4]] * [[21 сакавіка]] — [[Tom Clancy’s Splinter Cell: Chaos Theory]] (платформа DS) * [[31 траўня]] — [[Nexuiz]] (платформа «Linux») {{зноскі}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2005]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] rpyw1meot5bfm2hrhba2qwyru188fcl 0 669582 5166748 4560178 2026-07-16T23:27:32Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166748 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2007}} '''[[2007]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[20 сакавіка]] — «[[The Elder Scrolls IV: Oblivion]]» (платформа PlayStation 3) *[[9 лістапада]] — «[[Asterix at the Olympic Games]]» (платформа DS) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2007]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] kdmlcgg3cp9eh37e1v1brc2v7qw48mx 0 673176 5166815 5074136 2026-07-17T01:53:57Z 5166815 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч |званне={{РБ, Дзяржаўны саветнік юстыцыі 2 класа}} Дзяржаўны саветнік юстыцыі 2 класа }} '''Андрэй Іванавіч Швед''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны службовец. [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь]] (2020—2025), Старшыня [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] (з 2025). Фігурант санкцыйных спісаў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[ЗША]], шэрагу іншых краін. Доктар юрыдычных навук, дацэнт. Аўтар заканадаўча-ідэалагічнай навелы «[[Генацыд беларускага народа]]». == Біяграфія == Нарадзіўся 21 красавіка 1973 года ў в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Бацька — Іван Васілевіч Швед, дырэктар школы, маці — Зінаіда Сямёнаўна, настаўніца матэматыкі той самай школы. У сям’і, апроч Андрэя, была старэйшая дачка Анжэла і малодшы сын Алег. У канцы 1970-х гадоў бацька загінуў у аўтамабільнай аварыі падчас паездкі на радзіму жонкі ў Магілёўскую вобласць. Неўзабаве маці разам з дзецьмі пераехала ў [[Леніна (Горацкі раён)|Леніна]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=258758&lang=ru Отец погиб молодым, сестра — зампред Логойского райисполкома. Что ещё известно о новом генпрокуроре Андрее Шведе и его семье]</ref>. Сястра Анжэла — намеснік старшыні [[Лагойскі раённы выканаўчы камітэт|Лагойскага райвыканкама]]. У 1996 годзе скончыў [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1996—1998 гадах працаваў на розных пасадах у органах пракуратуры Мінска. У 1998—2006 гадах праходзіў службу на розных пасадах у [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]]. У 1998—1999 гадах працаваў пракурорам аддзела Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь па наглядзе за следствам у органах унутраных спраў. У 1999—2003 гадах працаваў старшым пракурорам аддзела Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь па наглядзе за расследаваннем крымінальных спраў і выкананнем законаў па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй. У 2003—2004 гадах працаваў намеснікам начальніка аддзела па наглядзе за выкананнем заканадаўства па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй упраўлення Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй. У 2004—2005 гадах працаваў начальнікам аддзела па наглядзе за выкананнем заканадаўства па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй упраўлення Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй. У 2005—2006 гадах працаваў начальнікам упраўлення прававога забеспячэння, інфармацыі і грамадскіх сувязей Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь<ref>[https://www.belta.by/president/view/andrej-shved-naznachen-genprokurorom-belarusi-406068-2020/ Александр Лукашенко назначил нового Генерального прокурора Беларуси]</ref>. У 2005 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Актуальныя тэарэтычныя і практычныя аспекты стадыі ўзбуджэння крымінальнай справы», стаўшы кандыдатам юрыдычных навук. У 2006—2010 гадах — начальнік экспертна-прававога аддзела Дзяржаўнага сакратарыята [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савета Бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. У 2010—2011 гадах — намеснік Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь. Быў кіраўніком следчай групы па справе пра [[Выбух у мінскім метрапалітэне|выбух у мінскім метро]] ў 2011 годзе<ref>[http://president.gov.by/ru/news_ru/view/11-aprelja-aleksandr-lukashenko-provel-ekstrennoe-soveschanie-v-svjazi-so-vzryvom-na-stantsii-metro-5271/ 11 апреля Александр Лукашенко провел экстренное совещание в связи со взрывом на станции метро Октябрьская]</ref>. З 2012 года да 22 красавіка 2013 года — першы намеснік Старшыні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь]]. З 22 красавіка 2013 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300203&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 22 апреля 2013 года № 203 «О назначении А. И. Шведа Председателем Государственного комитета судебных экспертиз Республики Беларусь»]</ref> да 9 верасня 2020 года — Старшыня Дзяржаўнага камітэта судовых экспертыз Рэспублікі Беларусь. У 2016 годзе прызначаны старшынёй Беларускай федэрацыі воднага пола<ref>[https://nashaniva.by/index.php/?c=ar&i=166757&lang=ru Вице-премьер Михаил Русый возглавил федерацию конного спорта]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 9 верасня 2020 года прызначаны Генеральным пракурорам Рэспублікі Беларусь<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32000341&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 9 сентября 2020 года № 341 «Об А. И. Шведе»]</ref>. 19 снежня 2025 года выбраны Старшынёй [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://blr.belta.by/society/view/starshynej-vjarhounaga-suda-vybrany-andrej-shved-152756-2025/ Старшынёй Вярхоўнага Суда выбраны Андрэй Швед]</ref>. == Міжнародныя санкцыі == У 2011 годзе, пасля правядзення [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2010 года]], якія [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзам]] былі прызнаныя недэмакратычнымі, а таксама сілавога разгону [[Плошча 2010|акцыі пратэсту ў Мінску 19 снежня 2010 года]], быў уключаны ў спіс беларускіх дзяржаўных дзеячаў і чыноўнікаў, на якіх [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] былі накладзеныя санкцыі<ref>{{Cite web|url=https://www.kp.ru/online/news/823644/|title=Опубликован черный список невъездных в ЕС белорусов (дополнено)|date=2011-02-02|access-date=2020-06-22|archive-url=https://archive.today/20211002173848/https://www.kp.ru/online/news/823644/|archive-date=2 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref><ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32011R0084 COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) No 84/2011 of 31 January 2011 amending Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures against President Lukashenko and certain officials of Belarus]</ref>. У 2012 годзе Рада Еўрапейскага саюза прызнала Шведа адказным за ініцыяванне ў 2011 годзе па запыце [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] расследавання справы [[Алесь Бяляцкі|Алеся Бяляцкага]], кіраўніка Беларускага [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончага цэнтра «Вясна»]], які абараняў і аказваў дапамогу тым, хто пацярпеў ад рэпрэсій у сувязі з выбарамі 19 снежня 2010 года і рэпрэсій супраць [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]] і [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|дэмакратычнай апазіцыі]] ў Беларусі<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?print=true&uri=CELEX%3A02012D0642-20150715 COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus]</ref>. 17 снежня 2020 года быў зноўку дададзены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]<ref name="sanctions" /><ref>{{Cite web|last=Jozwiak|first=Rikard|date=2020-12-17|title=EU Officially Slaps More Economic Sanctions On Belarus Over Crackdown|url=https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus/31006041.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721170020/https://www.rferl.org/a/eu-sanctions-belarus/31006041.html|archive-date=2021-07-21|access-date=2021-07-21|publisher=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|language=en}}</ref>. Пры абгрунтаванні ўвядзення санкцый адзначалася, што Швед як генеральны пракурор Беларусі адказны рэпрэсіі супраць грамадзянскай супольнасці і дэмакратычнай апазіцыі, у прыватнасці, за шматлікія крымінальныя справы супраць мірных дэманстрантаў, лідараў апазіцыі і журналістаў ды публічныя заявы з пагрозамі ўдзельнікам «несанкцыянаваных акцый»<ref name="sanctions">[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2020/2129/oj Council Implementing Regulation (EU) 2020/2129 of 17 December 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus]</ref>. За гэта Шведа ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 26 студзеня 2021 года да снежаньскага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/01/26/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-01-26|access-date=2021-09-09|lang=en}}</ref>. Таксама Швед знаходзіцца ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. 8 сакавіка 2022 года [[Японія]] таксама ўвяла супраць яго персанальныя санкцыі. [[Украіна]] далучылася да санкцый у кастрычніку таго ж года<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/54/ |title=ШВЕД Андрій Іванович |access-date=8 красавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408215050/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-person/54/ |archive-date=8 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. У красавіку 2024 года быў выбраны дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі|Федэрацыі прафсаюзаў Беларусі]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. == Сям’я == * Сын — Кірыл Андрэевіч Швед, скончыў юрыдычны факультэт БДУ. * Брат — Алег Іванавіч Швед, дырэктар РУП «[[Белтэхнацэнтр]]»<ref>[http://www.produktgoda.by/2013-10-21-13-19-04/item/medtekhnotsentr-gp.html Медтехноцентр РУП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210926083926/http://www.produktgoda.by/2013-10-21-13-19-04/item/medtekhnotsentr-gp.html |date=26 верасня 2021 }}</ref>. У 2022 годзе [[Белсат]] і [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]] выпусцілі расследаванне імавернай карупцыйнай схемы паставак медыцынскай тэхнікі з удзелам Алега Шведа<ref>{{cite web|title=Вярхоўны суд па заяве генпракурора Шведа прызнаў Беларускі расследавальніцкі цэнтр «экстрэмісцкай» арганізацыяй|url=https://news.zerkalo.io/economics/48999.html|website=[[Zerkalo.io]]|date=2023-09-15|access-date=2024-04-13}}</ref><ref>{{cite web|title=Шведскі стол за кошт бюджэту. Давераныя асобы Лукашэнкі|url=https://belsat.eu/programs/25-01-2022-shvedski-stol-za-kosht-byudzhetu-daveranyya-asoby-lukashenki|website=[[Белсат]]|date=2022-01-25|access-date=2024-04-13}}</ref>. * Сястра — Анжэла Іванаўна Раемская, намеснік старшыні Лагойскага раённага выканаўчага камітэта<ref>{{Cite web |url=http://logoysk.gov.by/rukovodstvo/rik/zamestiteli-predsedatelya.html |title=Заместители председателя. Логойский районный исполнительный комитет |access-date=16 сакавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923012515/http://logoysk.gov.by/rukovodstvo/rik/zamestiteli-predsedatelya.html |archive-date=23 верасня 2020 |url-status=dead }}</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|ордэн Пашаны]] (2005)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-57/2005-57(005-010).pdf&oldDocPage=6 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 красавіка 2005 года № 172 «Аб узнагароджанні А. І. Шведа ордэнам Пашаны»]</ref>, * [[Ордэн Айчыны]] III ступені (2013)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300032&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 16 января 2013 года № 32 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»]{{Недаступная спасылка}}</ref>, * [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]] (2024)<ref>[https://blr.belta.by/society/view/genprakuror-andrej-shved-udastoeny-ganarovaga-zvannja-zasluzhany-juryst-respubliki-belarus-136100-2024/ Генпракурор Андрэй Швед удастоены ганаровага звання «Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь»]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Генеральныя пракуроры Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Швед Андрэй Іванавіч}} [[Катэгорыя:Генеральныя пракуроры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Выпускнікі юрыдычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] 0lgrnwfozybl66dsr8m8mjfrujdo1k2 0 681022 5166814 5153540 2026-07-17T01:53:20Z 5166814 wikitext text/x-wiki {{ДД |краіна = [[Беларусь]] |званне = {{РБ, Палкоўнік}} Палкоўнік міліцыі }} '''Вольга Мікалаеўна Чамаданава''' (народжаная '''Прыстром'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі палітык. Прапагандыстка [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], унесеная ў санкцыйныя спісы краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Начальнік упраўлення інфармацыі і грамадскіх сувязяў, з 2019 па 2021 год прэс-сакратар [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]], [[палкоўнік]] міліцыі. == Біяграфія == Нарадзілася 13 кастрычніка 1977 года ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]]<ref name="nina">{{cite web|url=https://nina.nashaniva.com/?c=ar&i=222934|title=Прызначана новая прэс-сакратарка МУС|date=29.12.2018|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. Скончыла [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Пачала працу ў сілавых структурах у 1999 годзе. Працавала ўчастковым iнспектарам, iнспектарам па справах непаўналетнiх, была кiраўнiком розных аддзяленняў мiлiцыi<ref name="zviazda">[http://zviazda.by/be/news/20201013/1602597759-pres-sakratar-mus-volga-chamadanava-ya-pavinna-byc-prykladam-dlya-svaih Прэс-сакратар МУС Вольга Чамаданава: Я павiнна быць прыкладам для сваiх дзяцей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211129052712/http://zviazda.by/be/news/20201013/1602597759-pres-sakratar-mus-volga-chamadanava-ya-pavinna-byc-prykladam-dlya-svaih |date=29 лістапада 2021 }} — [[Звязда]], 14.10.2020</ref>. 12 гадоў узначальвала інспекцыю па справах непаўналетніх Упраўлення ўнутраных спраў Мінскага райвыканкама<ref name="nina" />. З 2019 па 2021 год займала пасаду прэс-сакратара МУС. На гэтай пасадзе каментавала дзеянні сілавых структур падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавых пратэстаў]], якія адбываліся напярэдадні і пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]]<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/news/u-mus-prakamentavali-napad-dzyasyatkau-silavikou-z-dubinkami-na-adnu-mashynu|title=У МУС пракаментавалі напад дзясяткаў сілавікоў з дубінкамі на адну машыну|work=[[Белсат]]|date=24.09.2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/news/mus-perasledavali-pratestoutsau-i-razbili-dzvery-u-kavyarni/|title=МУС: Пераследавалі пратэстоўцаў і разбілі дзверы ў кавярні|work=[[Белсат]]|date=06.09.2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/news/mus-patsverdziu-uzhyvanne-spetssrodkau-u-dachynenni-da-pratestoutsau/|title=МУС пацвердзіў ужыванне спецсродкаў у дачыненні да пратэстоўцаў|work=[[Белсат]]|date=22.11.2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31102255.html|title=МУС патлумачыла прычыны масавага затрымання на канцэрце пад Смалявічамі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=14.02.2021|lang=be-tarask}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31077612.html|title=У Менску ГУБАЗіК затрымаў адміністратара телеграм-чатаў|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=30.01.2021|lang=be-tarask}}</ref>. Актыўна публікавала навіны аб затрыманні актывістаў і відэа іх прызнанняў на камеру ў тэлеграм-канале МУС<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31320464.html|title=«Управіць мазгі», «вешаць без суду». Што кажуць прапагандысты, якія трапілі пад санкцыі ЭЗ|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=28 чэрвеня 2021|lang=be-tarask}}</ref>. У студзені 2021 года суд Цэнтральнага раёна [[Мінск]]а асудзіў 43-гадовага Дзмітрыя Ушацкага на 2 гады абмежавання свабоды і выплату 5000 рублёў кампенсацыі маральнай шкоды за абразу Чамаданавай у тэлеграм-чаце<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31069563.html|title=За абразу прэс-сакратаркі МУС Чамаданавай менчука асудзілі на 2 гады «хатняй хіміі» і 5000 рублёў кампэнсацыі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=26.01.2021|lang=be-tarask}}</ref>. Рэпліка Ушацкага была выкліканая каментаром Чамаданавай аб нібыта правамернасці затрымання блогера і лідара пратэстаў [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргея Ціханоўскага]]. 4 кастрычніка 2021 года ўзначаліла Галоўнае ўпраўленне ідэалагічнай работы і па справах моладзі [[Мінгарвыканкам]]а<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=278737|title=Чамаданава ўзначаліць галоўнае ўпраўленне ідэалагічнай работы Мінгарвыканкама|date=2021-10-04|access-date=2021-12-16|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref>[https://minsknews.by/olga-chemodanova-vozglavila-glavnoe-upravlenie-ideologicheskoj-raboty-i-po-delam-molodezhi-mingorispolkoma-chto-o-nej-izvestno/ minsknews.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211004221630/https://minsknews.by/olga-chemodanova-vozglavila-glavnoe-upravlenie-ideologicheskoj-raboty-i-po-delam-molodezhi-mingorispolkoma-chto-o-nej-izvestno/ |date=4 кастрычніка 2021 }}</ref>. У красавіку 2024 года была выбрана дэлегаткай на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Беларускі саюз жанчын|Беларускага саюза жанчын]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. 28 чэрвеня 2025 года абрана старшынёй партыі «[[Белая Русь (партыя)|Белая Русь]]»<ref>https://belta.by/politics/view/belorusskuju-partiju-belaja-rus-vozglavila-chemodanova-723570-2025/ Белорусскую партию «Белая Русь» возглавила Чемоданова]</ref>. == Сям’я == Муж — [[Дзяніс Рыгоравіч Чамаданаў]], начальнік 2-га ўпраўлення [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]], сілавой службы рэжыму Лукашэнкі, па шматлікіх сведчаннях адказнай за палітычныя рэпрэсіі і гвалт супраць праціўнікаў рэжыму; уключаны ў санкцыйны спіс балтыйскіх краін<ref name=Latvia/><ref name=svaboda/>, а 2 снежня 2021 года — ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] ЗША і санкцыйны спіс Канады<ref>{{cite web|title=ЗША і Вялікая Брытанія пашырылі санкцыі адносна Беларусі|url=https://www.svaboda.org/a/31590893.html|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-12-02|access-date=2021-12-12|lang=be-tarask}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|work=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref><ref>[https://motolko.help/by-news/hto-trapiy-pad-sankczyi-es-zsha-kanady-i-vyalikabrytanii-poyny-spis/ Хто трапіў пад санкцыі ЕС, ЗША, Канады і Вялікабрытаніі? Поўны спіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211215225036/https://motolko.help/by-news/hto-trapiy-pad-sankczyi-es-zsha-kanady-i-vyalikabrytanii-poyny-spis/ |date=15 снежня 2021 }}</ref>. Мае двух дзяцей. == Прэміі і ўзнагароды == Лаўрэат прэміі Прэзідэнта Беларусі «За духоўнае адраджэнне», уладальнік звання «Чалавек года Міншчыны»<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20211004/1633334708-volga-chamadanava-uznachalila-galounae-upraulenne-idealagichnay-raboty-i-pa |title=zviazda.by |access-date=14 студзеня 2022 |archive-date=4 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004221806/https://zviazda.by/be/news/20211004/1633334708-volga-chamadanava-uznachalila-galounae-upraulenne-idealagichnay-raboty-i-pa |url-status=dead }}</ref>. == Міжнародныя санкцыі == 25 сакавіка 2021 года Вольга Чамаданава і яе муж Дзяніс Чамаданаў былі ўключаны ў санкцыйны спіс уладамі [[Латвія|Латвіі]]<ref name=Latvia>[https://www.mfa.gov.lv/en/news/latest-news/67714-foreign-minister-edgars-rinkevics-places-118-public-officials-of-the-republic-of-belarus-on-persona-non-grata-list Foreign Minister Edgars Rinkēvičs places 118 public officials of the Republic of Belarus on persona non grata list Міністр замежных спраў дадаў 118 афіцыйных асоб Рэспублікі Беларусь да спісу персон нон-грата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210327172725/https://www.mfa.gov.lv/en/news/latest-news/67714-foreign-minister-edgars-rinkevics-places-118-public-officials-of-the-republic-of-belarus-on-persona-non-grata-list |date=27 сакавіка 2021 }} — Міністэрства замежных спраў Латвіі, афіцыйны сайт</ref>, [[Літва|Літвы]] і [[Эстонія|Эстоніі]] як службовыя асобы, датычныя да жорсткага здушэння мірных пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года<ref name=svaboda>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31169238.html|title=Сталі вядомыя імёны чыноўнікаў з новага пакету санкцый Літвы, Латвіі і Эстоніі. Сярод іх Аліна Касьянчык|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=25.03.2021|lang=be-tarask}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года ўнесена [[Чорны спіс Еўрасаюза]]. Паводле рашэння [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], Чамаданава як памагатая [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]], ''«будучы галоўнай медыйнай асобай Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі, адыгрывае ключавую ролю ў скажэнні і адмаўленні фактаў гвалту ў дачыненні да пратэстоўцаў, а таксама ў распаўсюджванні ілжывай інфармацыі пра іх. Яна пагражала мірным дэманстрантам і працягвае апраўдваць гвалт супраць іх»''<ref name="EU21062021">{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN|title=COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997|publisher=[[EUR-Lex]]|date=21.06.2021|lang=en}}</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|lang=en}}</ref>, 7 ліпеня — [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Навіна|загаловак=Вольга Чамаданава|спасылка=http://zviazda.by/be/tags/volga-chamadanava|выдавец=Газета «[[Звязда (газета)|Звязда]]»|дата публікацыі=4 чэрвеня 2021|дата доступу=23 чэрвеня 2021|access-date=14 студзеня 2022|archive-date=13 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220113105251/https://zviazda.by/be/tags/volga-chamadanava|url-status=dead}} {{DEFAULTSORT:Чамаданава Вольга Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапагандысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] 6ojgcehox7lds01znfxnea4mq3jxwdq 0 683811 5166793 4770295 2026-07-17T01:30:42Z 5166793 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Калач (значэнні)}} {{Дзяржаўны дзеяч | тытул = [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — інспектар па Мінскай вобласці | сцяг = Coat of Arms of Minsk province.svg | перыядпачатак = 29 ліпеня 2021 | перыядканец = 13 мая 2024 | папярэднік = [[Аляксандр Міхайлавіч Бутараў]] |званне={{РБ, Генерал-маёр}}}} '''Уладзімір Віктаравіч Калач''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі ваенны і дзяржаўны дзеяч. Намеснік старшыні [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (2018—2021). == Біяграфія == Нарадзіўся 15 снежня 1969 года ў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/342825|title=У 55 гадоў памёр памочнік Лукашэнкі па Міншчыне — экс-намеснік старшыні КДБ|website=Наша Ніва|date=2024-05-15|access-date=2024-05-15}}</ref>. З 22 студзеня 2010 года па 30 чэрвеня 2018 года працаваў начальнікам упраўлення [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] па гораду Мінску і Мінскай вобласці. 12 сакавіка 2010 года прызначаны членам Мінскага аблвыканкама і членам Мінскага гарвыканкама<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/politics/163862.html|title=Президент Беларуси рассмотрел кадровые вопросы|access-date=29 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200625221432/https://news.tut.by/politics/163862.html|archive-date=25 чэрвеня 2020|url-status=dead}}</ref>. З’яўляўся старшынём Мінскай гарадской арганізацыі Беларускай федэрацыі біятлона. У 2011 годзе, пасля правядзення [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2010 года]], якія [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім саюзам]] былі прызнаныя недэмакратычнымі, а таксама сілавога разгону [[Плошча 2010|акцыі пратэсту ў Мінску 19 снежня 2010 года]], быў уключаны ў спіс беларускіх дзяржаўных дзеячаў і чыноўнікаў, на якіх ЕС былі накладзеныя санкцыі<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32011R0084 COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) No 84/2011 of 31 January 2011 amending Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures against President Lukashenko and certain officials of Belarus]</ref>. Еўрапейскія санкцыі былі знятыя 15 лютага 2016 года<ref>{{cite web|author=Денис Лавникевич|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|publisher=[[Газета.ru]]|date=2016-02-15|access-date=2021-09-10|language=ru}}</ref>. 30 чэрвеня 2018 года прызначаны намеснікам старшыні Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31800263_1530824400.pdf Указ Президента Республики Беларусь от 30 июня 2018 г. № 263 «О В. В. Калаче»]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года было аб’яўлена, што Уладзімір Калач трапіў у [[Чорны спіс Еўрасаюза|санкцыйны спіс]] [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref>{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title= 40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс |url= https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref>. Таксама ў свае санкцыйныя спісы яго ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher=[[Swissinfo]]|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html |title=SECO: Ordinance on measures against Belarus |date=2020-10-13|publisher=Staatssekretariat für Wirtschaft|access-date=2020-09-13|url-status=live}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый ЕС далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. 29 ліпеня 2021 года прызначаны [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|памочнікам Прэзідэнта Рэспублкі Беларусь]] — інспектарам па [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/pamochnikam-prezidenta-inspektaram-pa-minskaj-voblastsi-naznachany-uladzimir-kalach-102418-2021/ Памочнікам Прэзідэнта — інспектарам па Мінскай вобласці назначаны Уладзімір Калач]</ref>. Памёр 13 мая 2024 года<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/society/view/ushel-iz-zhizni-pomoschnik-prezidenta-po-minskoj-oblasti-vladimir-kalach-634410-2024/|title=Ушел из жизни помощник Президента по Минской области Владимир Калач 3|website=www.belta.by|date=2024-05-15|access-date=2024-05-15}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Калач Уладзімір Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] hgawlk72bwlj9oz331jx2h0c3i97mob 0 684038 5166785 5040222 2026-07-17T01:21:37Z 5166785 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | званне= {{РБ, Генерал-лейтэнант}}[[генерал-лейтэнант]] міліцыі }} {{цёзкі2|Барсукоў}} '''Аляксандр Пятровіч Барсукоў''' ({{ДН|29|04|1965}}, в. [[Перавессе (Веткаўскі раён)|Перавессе]], [[Веткаўскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — работнік міліцыі ў [[Беларусь|Беларусі]], дзяржаўны функцыянер, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Рэспублікі Беларусь]] з 2024 года. [[Генерал-лейтэнант|генерал-лейтэнант міліцыі]] (2020). [[Памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Памочнік]] [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] — інспектар па [[Мінск]]у (2020—2024), намеснік [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] (2017—2020). Адзін з кіраўнікоў сілавых структур, якія прымалі ўдзел у падаўленні [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэсту 2020 года]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 29 красавіка 1965 года ў в. [[Перавессе (Веткаўскі раён)|Перавессе]] [[Веткаўскі раён|Веткаўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]<ref name=":2">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/barsukou-aljaksandr-1359/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. З 1983 па 1985 год праходзіў тэрміновую ваенную службу ва [[Узброеныя Сілы СССР|Узброеных Сілах СССР]]. На службе ў органах унутраных спраў з 1985 года. У 1986 годзе працаваў сяржантам міліцыі ўзвода па абслугоўванні [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральнага раёна]] [[Гомель|Гомеля]] асобнага батальёна патрульна-паставой службы міліцыі УУС Гомеля, прымаў удзел у эвакуацыі мясцовых жыхароў і ахове правапарадку ў раёнах, пацярпелых ад [[Чарнобыльская катастрофа|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Да пераезду ў Мінск чатыры гады служыў следчым у АУС Веткаўскага райвыканкама<ref>{{Cite web |url=http://www.institutemvd.by/index.php/institutenews-bl/46256-26-aprelya-34-ya-godovshchina-chernobylskoj-tragedii |title=26 апреля — 34-я годовщина чернобыльской трагедии |access-date=4 жніўня 2021 |archive-date=8 мая 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200508201658/http://institutemvd.by/index.php/institutenews-bl/46256-26-aprelya-34-ya-godovshchina-chernobylskoj-tragedii |url-status=dead }}</ref>. У 1990 годзе скончыў [[Мінская спецыяльная сярэдняя школа міліцыі імя М. В. Фрунзэ|Мінскую спецыяльную сярэднюю школу міліцыі імя М. В. Фрунзэ]]<ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/economics/568298.html|title=Президент назначил начальника ГУВД Мингорисполкома заместителем главы МВД, два зама уволены|work=[[TUT.BY]]|archive-date=2020-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927150731/https://news.tut.by/economics/568298.html|accessdate=4 жніўня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200927150731/https://news.tut.by/economics/568298.html|archivedate=27 верасня 2020|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Пазней праходзіў службу на розных пасадах у [[АМАП (Беларусь)|АМАПе]] пры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]]. У 1997 годзе скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Правазнаўства»<ref name=":2" />. З 1999 па 2002 год працаваў намеснікам начальніка [[Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнага РУУС Мінска]] — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі і спецыяльнай міліцыі. З 2002 па 2007 год быў камандзірам палка патрульна-паставой службы міліцыі [[ГУУС Мінгарвыканкама]], затым працаваў намеснікам начальніка {{нп3|УУС Мінскага аблвыканкама|УУС Мінскага аблвыканкама|be-x-old|УУС Менскага аблвыканкаму}} — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі і спецыяльнай міліцыі. З 2007 па 2011 год праходзіў службу ў розных кіруючых пасадах [[Галоўнае ўпраўленне аховы правапарадку і прафілактыкі міліцыі грамадскай бяспекі МУС Беларусі|Галоўнага ўпраўлення аховы правапарадку і прафілактыкі міліцыі грамадскай бяспекі МУС]], узначальваў [[Дэпартамент выканання пакаранняў МУС Беларусі|Дэпартамент выканання пакаранняў МУС]]. Неаднаразова асабіста каардынаваў разгоны акцый пратэсту ў Мінску<ref name=":0">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?print=true&uri=CELEX%3A02012D0642-20150715 COUNCIL DECISION 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus]</ref>. Пасля жорсткага разгону ў Мінску [[Плошча 2010|акцыі пратэсту 19 снежня 2010 года]] па выніках правядзення [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2010 года]] Барсукоў заявіў, што падчас гэтых падзей пацярпела ў дзясяткі больш міліцыянтаў, чым дэманстрантаў<ref>{{Cite web |url=https://naviny.belsat.eu/ru/news/nachalnik-minskoj-militsii-kotoryj-lichno-rukovodil-razgonom-protestov-stal-zamestitelem-shunevicha/ |title=Начальник минской милиции, который лично руководил разгоном протестов, стал заместителем Шуневича |work=[[Белсат]] |access-date=2020-08-15 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804112214/https://naviny.belsat.eu/ru/news/nachalnik-minskoj-militsii-kotoryj-lichno-rukovodil-razgonom-protestov-stal-zamestitelem-shunevicha/ |lang=ru}}</ref>. C 21 кастрычніка 2011 года<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-119/2011-119(007-008).pdf&oldDocPage=2 Указ Президента Республики Беларусь от 21 октября 2011 года № 480 «О назначении А. П. Барсукова»]</ref> па 10 лістапада 2017 года працаваў начальнікам [[ГУУС Мінгарвыканкама]]. З 10 лістапада 2017 года<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31900480_1577826000.pdf Указ Президента Республики Беларусь от 10 ноября 2017 года № 400 «Об А. П. Барсукове»]</ref> па 24 снежня 2019 года быў намеснікам міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь. 24 снежня 2019 года прызначаны намеснікам міністра ўнутраных спраў — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31900480_1577826000.pdf Указ Президента Республики Беларусь от 24 декабря 2019 года № 480 «Об А. П. Барсукове»]</ref>. З’яўляўся адным з кіраўнікоў, якія займаліся задушэннем [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў]] па выніках [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі 2020 года]]. Нягледзячы на шматлікія сведчанні<ref>{{Cite web |url=https://people.onliner.by/2020/08/13/postradavshie-na-mitingax |title=Пострадавшие на протестах рассказывают о том, как получили ранения |work=[[Onliner.by]] |access-date=4 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200813163147/https://people.onliner.by/2020/08/13/postradavshie-na-mitingax |archivedate=13 жніўня 2020 |url-status=dead |lang=ru}}</ref><ref>[https://twitter.com/belteanews/status/1293647099939164160 Поставили прохожего на колени и ОМОНовец со спины ударил его с разбегу]</ref> здзекаў, прыніжэнняў і катаванняў затрыманых у ходзе масавых пратэстаў, вечарам 13 жніўня Барсукоў заявіў, што ''«ніякіх здзекаў не было»''<ref>[https://lenta.ru/news/2020/08/14/mvd_react/ В МВД Белоруссии отвергли обвинения в издевательствах над задержанными]</ref>. З 29 кастрычніка 2020 года да 29 сакавіка 2024 года<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/339491|title=Сергеенка афіцыйна перастаў быць кіраўніком Адміністрацыі|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-03-29}}</ref> — [[памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектар па горадзе Мінску]], прысвоена званне [[генерал-лейтэнант міліцыі]]. У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|выбраны]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Паўднева-Заходняй акругі № 100. Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі па нацыянальнай бяспецы<ref name=":2" />. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == Аляксандр Барсукоў неаднаразова станавіўся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]]<ref name=":1" />. Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] у 2012 годзе [[Савет Еўрапейскага саюза|Савет Еўрапейскага Саюза]] прызнаў Барсукова як начальніка [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]], які шэраг гадоў кіраваў дзеяннямі міліцыі супраць вулічных пратэстоўцаў, адказным за рэпрэсіі супраць каля дзясятка мірных дэманстрантаў у Мінску, якія пазней былі асуджаны за парушэнне закона аб масавых мерапрыемствах<ref name=":1">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|date=2011-10-11|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref><ref name=":0"/>. Еўрапейскія санкцыі былі знятыя 15 лютага 2016 года<ref>{{cite web|author=Денис Лавникевич|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|work=[[Газета.ru]]|date=2016-02-15|accessdate=2021-09-10|lang=ru}}</ref>. 31 жніўня 2020 года Барсукоў уключаны ў спіс асоб, на якіх накладзеная бестэрміновая забарона на ўезд у [[Латвія|Латвію]], пяцігадовы забарону на ўезд у [[Эстонія|Эстонію]] і забарона на ўезд у [[Літва|Літву]] у сувязі з тым, што сваімі дзеяннямі ён арганізаваў і падтрымаў фальсіфікацыю [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] 9 жніўня і наступнае гвалтоўнае задушэнне [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]<ref>{{Cite web |lang=be-tarask |url=https://www.svaboda.org/a/30812996.html |title=Латвія, Літва і Эстонія ўключылі Лукашэнку і яшчэ 29 чыноўнікаў ў спіс пэрсон нон-грата |work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]] |date=31 августа 2020 |access-date=2021-07-29 |archive-date=2021-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623030815/https://www.svaboda.org/a/30812996.html }}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.tut.by/economics/698739.html|title=Лукашенко, ЦИК, силовики. Страны Балтии ввели санкции в отношении белорусских чиновников|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200901051108/https://news.tut.by/economics/698739.html|work=[[TUT.BY]]|archivedate=2020-09-01|url-status=dead}}</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Барсукоў быў зноўку ўключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]. [[Савет Еўрапейскага саюза|Савет Еўрапейскага Саюза]] прызнаў, што Барсукоў застаўся актыўным у [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыме Лукашэнкі]] як інспектар па гораду Мінску, адказным за кампанію рэпрэсій і запалохвання, якая праводзіцца сіламі [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] пасля прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі, у прыватнасці, за адвольныя арышты і жорсткае абыходжанне з мірнымі дэманстрантамі, а таксама за запалохванне і гвалт у дачыненні да журналістаў<ref>[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/en/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2020:319I:FULL&from=EN Council Implementing Regulation (EU) 2020/1387 of 2 October 2020 implementing Article 8a(1) of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus // Official Journal of the European Union L 319 I]</ref>. Акрамя таго, Барсукова ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|first=|last=|date=|publisher={{нп3|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|archiveurl=|archivedate=|accessdate=2020-12-25}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|accessdate=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856 |title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials |date=2020-10-13|publisher=[[Swissinfo]]|accessdate=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html |title=SECO: Ordinance on measures against Belarus |date=2020-10-13|publisher=Staatssekretariat für Wirtschaft|accessdate=2020-09-13|url-status=live}}</ref>. 2 кастрычніка 2020 года [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўключылі Барсукова ў санкцыйны [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] як аднаго з кіраўнікоў службаў бяспекі, адказных за жорсткае падаўленне пратэстаў<ref>{{Cite web |lang=en |url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143 |title=Treasury Sanctions Belarus Officials for Undermining Democracy |publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]] |access-date=2021-07-29 |archive-date=2021-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210809231921/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sm1143 }}</ref>. == Сям'я == Жанаты, мае сына<ref name=":2" />. == Узнагароды == * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу» III ступені]], * медаль «За бездакорную службу» II ступені, * медаль «За бездакорную службу» I ступені (2012)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31200482_1351198800.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 22 кастрычніка 2012 года № 482 «Аб узнагароджанні медалём „За бездакорную службу“ I, II, III ступені»]</ref>, * [[Ордэн «За службу Радзіме»|ордэн «За службу Радзіме» III ступені]] (2014)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P31400429_1410210000.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 4 верасня 2014 года № 429 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»]</ref>, * ордэн «За службу Радзіме» II ступені, * [[Медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку» (Беларусь)|медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку»]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/barsukou-aljaksandr-1359/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Барсукоў Аляксандр Пятровіч}} [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па горадзе Мінску]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] a1waxqw0a9n7h7183vn9obzidymypsi 0 691019 5166797 5131602 2026-07-17T01:34:30Z 5166797 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Карзюк}} {{ДД |званне = {{РБ, Генерал-маёр}} }} '''Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк''' ({{ДН|6|11|1971}}, [[Мінск]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Намеснік [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] (з 2021). [[Генерал-маёр]] міліцыі (2023)<ref>[https://blr.belta.by/president/view/chargovae-spetsyjalnae-zvanne-general-maera-militsyi-prysvoena-dzmitryju-karzjuku-125622-2023/ Чарговае спецыяльнае званне генерал-маёра міліцыі прысвоена Дзмітрыю Карзюку]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 лістапада 1971 года ў Мінску. У 1989—1991 гадах служыў ва Узброеных Сілах Рэспублікі Беларусь. У органах унутраных спраў з 1993 года. У верасні 1993 года быў прыняты на службу інспектарам дарожна-патрульнай службы 3-га матарызаванага ўзвода асобнага батальёна ДПС ДАІ Упраўлення ўнутраных спраў Мінгарвыканкама. Затым служыў камандзірам узвода, з 1996 па 2002 гады — камандзірам асобнай роты ДПС УДАІ [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]]. У 2001 годзе скончыў [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію МУС Рэспублікі Беларусь]]<ref name="mus">[https://mvd.gov.by/ru/page/korzyuk-dmitrij-mihajlovich Корзюк Дмитрий Михайлович]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па лістапад 2006 года ўзначальваў аддзел ДПС і прафілактыкі УДАІ ГУУС Мінгарвыканкама<ref name="mus"/>. З лістапада 2006 па студзень 2008 года — начальнік аддзела ДАІ міліцыі грамадскай бяспекі і спецыяльнай міліцыі УУС адміністрацыі [[Партызанскі раён (Мінск)|Партызанскага раёна Мінска]]<ref name="mus"/>. Са студзеня 2008 года па май 2016 года — начальнік упраўлення Дзяржаўтаінспекцыі МГБ ГУУС Мінскага гарвыканкама<ref name="mus"/>. 26 мая 2016 года прызначаны начальнікам галоўнага ўпраўлення [[Дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://www.zviazda.by/be/news/20160527/1464355944-novym-kiraunikom-dai-stau-dzmitryy-karzyuk Новым кіраўніком ДАІ стаў Дзмітрый Карзюк]</ref>. 25 кастрычніка 2021 года прызначаны намеснікам міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь<ref>[https://blr.belta.by/president/view/dzmitryj-karzjuk-naznachany-namesnikam-ministra-unutranyh-sprau-105787-2021/ Дзмітрый Карзюк назначаны намеснікам міністра ўнутраных спраў]</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100418&p1 Указ Президента Республики Беларусь от 25 октября 2021 года № 418 «О Д. М. Корзюке»]</ref>. 2 снежня 2021 года Міністэрства фінансаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ўключыла Карзюка ў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|амерыканскі санкцыйны спіс]]<ref>{{cite web|title=ЗША, Канада і Брытанія ўвялі новыя санкцыі супраць Беларусі|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=281292|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-12-02|accessdate=2021-12-11}}</ref>. Таксама ён трапіў пад санкцыі [[Канада|Канады]]<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|title=Backgrounder: Belarus sanctions|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|accessdate=2022-01-02|lang=en|archive-date=2 студзеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102153921/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2021/12/belarus-sanctions.html|url-status=dead}}</ref>. == Хобі == Гуляе ў аматарскай хакейнай камандзе. == Узнагароды == * [[Медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку» (Беларусь)|медаль «За адзнаку ў ахове грамадскага парадку»]] (2013)<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31300422&p1 Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 10 верасня 2013 года № 422 «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»]</ref>, * [[ордэн «За службу Радзіме»]] ІІІ ступені (2020)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 студзеня 2020 года № 7 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211025195314/https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf |date=25 кастрычніка 2021 }}</ref>, * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|медаль «За бездакорную службу»]] ІІІ ступені, * медаль «За бездакорную службу» ІІ ступені, * медаль «За бездакорную службу» І ступені. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Карзюк Дзмітрый Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Намеснікі міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры міліцыі (Беларусь)]] 7fg8wn9dryqnlg82eh8v1wgcnrihdou 0 693181 5166742 4288560 2026-07-16T23:27:27Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166742 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2001}} '''[[2001]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[22 кастрычніка]] — «[[Grand Theft Auto III]]» (платформа «Microsoft Windows») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2001]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 2p5b3rmhblsz5kt86rlf6pfb8z3gs3v 0 697126 5166794 5095637 2026-07-17T01:31:37Z 5166794 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Каліноўскі}} {{ДД}} '''Сяргей Аляксеевіч Каліноўскі''' (нар. {{ДН|3|1|1969}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч. Член [[Цэнтральная камісія Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў|Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь]] ад [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] (з 2013). Намеснік [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністра юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] (з 2021). == Біяграфія == Нарадзіўся 3 студзеня 1969 года. У 1993 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], у 2011 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://rec.gov.by/ru/kalinovskiy-ru Калиновский Сергей Алексеевич. Центральная комиссия Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226192016/https://rec.gov.by/ru/kalinovskiy-ru |date=26 снежня 2021 }}</ref>. З 1993 па 2005 год працаваў суддзёй у сістэме судоў агульнай юрысдыкцыі<ref>[http://www.vitebskjust.gov.by/info/news/796/ Назначен новый заместитель Министра юстиции Сергей Алексеевич Калиновский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226192018/http://www.vitebskjust.gov.by/info/news/796/ |date=26 снежня 2021 }}</ref>, прайшоў шлях ад стажора народнага суддзі ў [[Баранавічы|Баранавічах]] і [[Кобрын]]е да суддзі Кобрынскага суда<ref>[https://vb.by/society/people/nachalnik-glavnogo-upravleniya-yusticzii-brestskogo-oblispolkoma-poshel-na-povyshenie.html Начальник главного управления юстиции Брестского облисполкома пошел на повышение] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226192015/https://vb.by/society/people/nachalnik-glavnogo-upravleniya-yusticzii-brestskogo-oblispolkoma-poshel-na-povyshenie.html |date=26 снежня 2021 }}</ref>. Са жніўня 2005 па 11 сакавіка 2021 года<ref name="past">[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=C22100140 Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 12 сакавіка 2021 года № 140 «Аб вызваленні і назначэнні некаторых службовых асоб»]</ref> працаваў начальнікам галоўнага ўпраўлення юстыцыі [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкага абласнога выканаўчага камітэта]]. З’яўляецца членам Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў Рэспублікі Беларусь з 18 кастрычніка 2013 года<ref>[https://rec.gov.by/ru/structure-ru/ Состав комиссии. Центральная комиссия Республики Беларусь по выборам и проведению республиканских референдумов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226192017/https://rec.gov.by/ru/structure-ru/ |date=26 снежня 2021 }}</ref>. 12 сакавіка 2021 года прызначаны намеснікам [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністра юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="past"/>. Курыруе пытанні каардынацыі і кантролю за дзейнасцю органаў прымусовага выканання, дзяржаўнай рэгістрацыі і ліквідацыі юрыдычных асоб і індывідуальных прадпрымальнікаў<ref>{{Cite web |url=https://minjust.gov.by/ministry/guide/kalinovski/ |title=Калиновский Сергей Алексеевич. Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь |access-date=26 снежня 2021 |archive-date=26 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226192016/https://minjust.gov.by/ministry/guide/kalinovski/ |url-status=dead }}</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША і іншых краін == Унесены ў санкцыйныя спісы краін Балтыі<ref>[https://eng.lsm.lv/article/politics/diplomacy/latvia-sanctions-101-more-belarus-officials.a375733/ Latvia sanctions 101 more Belarus officials]</ref><ref>[https://vm.ee/en/sanctions-government-republic-view-situation-belarus The sanctions of the Government of the Republic in view of the situation in Belarus]</ref>. 2 кастрычніка 2020 года Сяргей Каліноўскі трапіў у [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=Best|first4=Talya|work=Paul Hastings LLP|coauthors=Bonucci, Nicola; Bukowski, Gesa; Hutchison, Talya|last2=Bonucci|first2=Nicola|last3=Bukowski|first3=Gesa|last4=Hutchison|first=Tom|title=Protests in Belarus - EU imposes Fresh Sanctions on the Belarusian Regime and Follows the UK, US and Canada in Imposing Sanctions on Lukashenko|date=2020-11-17|url=https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-url=https://archive.today/20210724145733/https://www.lexology.com/library/detail.aspx?g=5c658b4d-1bea-4d29-9820-45679aa5438a|archive-date=24 ліпеня 2021|publisher=[[Lexology]]|language=en|access-date=3 студзеня 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=40 беларускіх чыноўнікаў, якія трапілі пад санкцыі Эўразьвязу. Сьпіс|url=https://www.svaboda.org/a/30870774.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2020-10-02|access-date=2021-09-13|lang=be-tarask}}</ref><ref name="data.europa.eu2">{{cite web|title=Council Implementing Regulation (EU) 2021/339 of 25 February 2021 implementing Article 8a of Regulation (EC) No 765/2006 concerning restrictive measures in respect of Belarus|url=http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2021/339/oj/eng|date=2021-02-26|access-date=2021-07-24|issue=32021R0339|language=en}}</ref>. 20 лістапада да санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Акрамя таго, Каліноўскага ў свае санкцыйныя спісы ўключылі [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref><ref>{{Cite web|last=Staff|first=Reuters|date=2020-09-29|title=UK sanctions Belarus leader Lukashenko|language=en|publisher=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|access-date=2021-07-24|archive-url=https://archive.today/20210724145005/https://www.reuters.com/article/us-belarus-election-sanctions-britain-ra-idUSKBN26K2IJ|archive-date=24 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.swissinfo.ch/eng/switzerland-joins-eu-in-sanctions-against-top-belarus-officials/46094856|title=Switzerland joins EU in sanctions against top Belarus officials|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Swissinfo|Swissinfo|cs|Swissinfo}}|access-date=2021-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/seco/nsb-news.msg-id-80696.html|title=SECO: Ordinance on measures against Belarus|date=2020-10-13|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|access-date=2020-09-13|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Сяргей Каліноўскі быў унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref><ref name=":02">{{cite web|url=https://home.treasury.gov/policy-issues/financial-sanctions/recent-actions/20210621|title=Belarus Designations; Issuance of Belarus General License 3 and related Frequently Asked Questions|language=en|access-date=2021-07-24|date=2021-06-21}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Каліноўскі Сяргей Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Юрысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі міністра юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] 4tc8nkkun97fqteiwfaty9r0vqgs65r 0 698119 5166617 4644472 2026-07-16T16:43:14Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя 5166617 wikitext text/x-wiki {{страва}} [[Файл:Fabada 3.jpg|thumb|Фабада]] '''Фаба́да''' ({{lang-es|fabada}}) — традыцыйная і самая вядомая страва [[астурыйская кухня|астурыйскай кухні]]; густы, каларыйны [[Фасолевы суп|суп]] з белай астурыйскай фасолі з беконам, кумпяком і каўбасой — звычайна [[чарыза]] і злёгку падвэнджанай астурыйскай [[марсілья]]й. Назва стравы паходзіць ад астурыйскага слова ''fabes'', якое азначае «фасоля». Чырвоны колер фабадзе забяспечваюць папрыка і шафран. Фабада гатуецца на павольным агні на працягу некалькіх гадзін. Набор мясных інгрэдыентаў дадаецца ў страву ў апошні момант. Астурыйцы ядуць фабаду зімой на абед. Да фабады падаюць сідр, піва ці віно. У Іспаніі гатовая фабада прадаецца ў супермаркетах у кансервавых бляшанках. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-01-12}} [[Катэгорыя:Астурыйская кухня]] [[Катэгорыя:Супы]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Стравы з каўбасы]] [[Катэгорыя:Іспанская кухня]] 07ob6wmtl2wtokfzx623px6comduolq 0 701448 5166764 5164537 2026-07-16T23:27:47Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166764 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2023}} '''[[2023]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[2 мая]] — «[[Redfall]]» (платформа «Microsoft Windows»). *[[12 мая]] — «[[The Legend of Zelda: Tears of the Kingdom]]» (платформа «Nintendo Switch»). *[[6 верасня]] — «[[Starfield]]» (платформа «Microsoft Windows»). *[[27 верасня]] — «[[Counter-Strike 2]]» (платформа «Microsoft Windows»). *[[29 верасня]] — «[[Cocoon]]» (платформа «Xbox Series X/S»). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2023]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] plz16ron5fdcsngz0d0civn6mx7q7p4 0 702699 5166757 4288544 2026-07-16T23:27:40Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166757 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2016}} '''[[2016]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[25 лютага]] — «[[Factorio]]» (платформа «Windows») *[[8 снежня]] — «[[Miitopia]]» (платформа «Nintendo Switch») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2016]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 61jjuvwn0p7zwd4oiox1pyfjmizj549 0 702770 5166756 5130769 2026-07-16T23:27:39Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166756 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2015}} '''[[2015]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[23 студзеня]] — [[Stranded Deep]] (альфа-версія ў [[Steam]]) * [[2 ліпеня]] — [[Legends of Eisenwald]] (платформа «Windows») {{зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2015]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] nt75qdznloaap4lw1fzl23js89euuro 0 704060 5166755 4288597 2026-07-16T23:27:38Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166755 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2014}} '''[[2014]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == *[[18 ліпеня|18]]―[[21 ліпеня]] ― «[[The International 2014]]» == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[29 мая]] — «[[Mario Kart 8]]» (платформа «Nintendo Switch») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2014]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] m6arifwc00v3k6nlommfk2a2ddjcjpw 0 704162 5166745 4288557 2026-07-16T23:27:30Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166745 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2004}} '''[[2004]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[11 кастрычніка]] ― «{{Не перакладзена 5|SuperPower 2|SuperPower 2|en|SuperPower 2}}» (платформа «Windows»)<ref>[http://www.gamefaqs.com/pc/914594-superpower-2/data SuperPower 2 Release Information for PC — GameFAQs]</ref> {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2004]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] mfwkow6qyw7y6b0a67m674nhp8ijkiv 0 704163 5166747 4560177 2026-07-16T23:27:31Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166747 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2006}} '''[[2006]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == *У лістападзе выпушчаны апошні, 268 нумар часопіса аб камп’ютарных гульнях «{{Не перакладзена 5|Computer Gaming World|Computer Gaming World|en|Computer Gaming World}}», які выходзіў з 1981 года. == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[20 сакавіка]] — «[[The Elder Scrolls IV: Oblivion]]» (платформы Windows, Xbox 360) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2006]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] tm56i28glkg3zk0u6n5xym1wbkbew2r 0 704164 5166743 4288559 2026-07-16T23:27:28Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166743 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[11 студзеня]] ― «{{Не перакладзена 5|Syberia|Syberia|en|Syberia (video game)}}» (платформа «Windows»). *[[9 мая]] ― «[[Soldat]]» (платформа «Windows»). *[[4 чэрвеня]] — «[[Dark Fall]]» (платформа «Windows»). *[[3 ліпеня]] — «[[Warcraft III: Reign of Chaos]]» (платформа «Windows»). *[[29 жніўня]] — «[[Mafia: The City of Lost Heaven]]» (платформа «Windows»). *[[23 снежня]] — «[[Космические рейнджеры]]» (платформа «Windows»). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] bpog0qvenim0u0ilsinzesbda8634ub 0 710202 5166722 4276628 2026-07-16T23:27:06Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166722 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1962}} '''[[1962]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[красавік]] — «[[Spacewar!]]» (платформа PDP-1)<ref name="Mouse">{{Cite web|url=https://videogamehistorian.wordpress.com/2014/07/10/people-get-ready-theres-a-train-a-coming/|title=People Get Ready, There's a Train A-Coming|author=|first=Alexander|last=Smith|work=They Create Worlds|date=2014-07-10|publisher=|lang=en|accessdate=2015-12-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222172451/https://videogamehistorian.wordpress.com/2014/07/10/people-get-ready-theres-a-train-a-coming/|archivedate=2015-12-22}}</ref> {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1962]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] iaqwcpt6ndybqmc42ydagda4ojuo5r4 0 710216 5166723 4610115 2026-07-16T23:27:07Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166723 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1971}} '''[[1971]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[лістапад]] — «[[Galaxy Game]]» (платформа PDP-11) * [[лістапад]] — «[[Computer Space]]» (платформа — аркадны аўтамат). * [[3 снежня]] — «[[The Oregon Trail]]» (платформа HP 2100) *«[[Star Trek (гульня)|Star Trek]]» (платформа «Sigma 7») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1971]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] tkec6zv35m5154nezvcbnzmh21851e7 0 710235 5166720 4278271 2026-07-16T23:27:03Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166720 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1952}} '''[[1952]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[OXO]] (платформа EDSAC) {{зноскі}} == Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1952]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 8ednek6zgl8huf0xq7498aipq868bqo 0 710236 5166721 4735608 2026-07-16T23:27:05Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166721 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1958}} '''[[1958]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[18 кастрычніка]] ― «[[Tennis for Two]]»<ref name="25th">{{Cite web |last=Hunter |first=William |title=The Original Video Game |url=https://www.youtube.com/watch?v=6PG2mdU_i8k |via=[[YouTube]] |publisher=The Dot Eaters |date=2007-09-10 |access-date=2018-11-25}}</ref> (платформа АВМ) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1958]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] sx556372p08eu8gbfs0latapj7jo9zz 0 710343 5166865 4138631 2026-07-17T07:55:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166865 wikitext text/x-wiki Спіс [[Павятовы маршалак|маршалкаў дваранства]] [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]]. {| class="wikitable" |+ !Выява !Імя !Чын ці званне !Дата пачатку !Дата заканчэння |- | [[Файл:Vojciech Pusłoŭski. Войцех Пуслоўскі (V. Vańkovič, 1820-40).jpg|100px]] |[[Войцех Пуслоўскі]] сапраўдны стацкі дарадца |1798 |1816 |- | |[[Фелікс Броньскі]] | |1816 |1828 |- | |[[Юрый Пратасевіч]] | |1828 |1837 |- | |[[Яўстахій Валовіч (нар. 1797)|Яўстафій Валовіч]] |надворны дарадца, камер-юнкер |1837 |1865 |- | |[[Дзмітрый Чаплін]] |стацкі дарадца |1865 |1869 |- | |[[Мікалай Мураўёў]] |стацкі дарадца |1869 |1876 |- | |[[Пётр Пагодзіч]] |калежскі асэсар |1876 |1883 |- | |[[Канстанцін фон Дрэінг]] |сапраўдны стацкі дарадца |1883 |1887 |- | |[[Пётр Штэр]] |стацкі дарадца |1897 |1902 |- | |[[Уладзімір фон Стэйн]] |стацкі дарадца |1902 |1905 |- | |[[Міхаіл Велічкоўскі]] |стацкі дарадца |1905 |1915 |} == Літаратура == * [[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскай губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001 [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі слонімскія| ]] roy3x52d028jr1wwytuucb87lm5i94w 0 710450 5166680 5165604 2026-07-16T22:50:39Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Гісторыя камп’ютарных гульняў]] у [[Гісторыя відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 5165604 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя камп’ютарных гульняў}} '''Гісторыя [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]''' пачынаецца ў [[1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1940-х]] і [[1950-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1950-х гадах]], калі ў акадэмічным асяроддзі распрацоўваліся простыя гульні і сімуляцыі. Камп’ютарныя гульні працяглы час не былі папулярныя, і толькі ў 1970-х і 1980-х гадах, калі з’явіліся даступныя для шырокай публікі [[Аркадны аўтамат|аркадныя аўтаматы]], [[Гульнявая прыстаўка|гульнявыя кансолі]] і [[Хатні камп’ютар|хатнія камп’ютары]], камп’ютарныя гульні становяцца часткай [[Масавая культура|поп-культуры]]. == Ранняя гісторыя (1940—1970) == {{Асноўны артыкул|1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1950-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1960-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў}} З’яўленню камерцыйных камп’ютарных гульняў папярэднічала ўжо сфарміраваная індустрыя забаўляльных [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматаў]] накшталт [[пінбол]]а — механічных гульняў, для запуску якіх патрабавалася кінуць манетку ў шчыліну прымача. Такія аўтаматы выпускаліся з XIX стагоддзя, выкарыстоўваючы ўсё больш складаныя механізмы, а з 1930-х гадоў і электрычнасць; паралельна развіваліся і [[Музычны аўтамат|музычныя аўтаматы]]-«джукбоксы».{{Sfn|Kent|2001|с=2}} Характэрным і незвычайна складаным для свайго часу аркадным аўтаматам стаў «[[Nimatron]]» ― электрамеханічны камп’ютар для гульні ў [[Нім (гульня)|нім]], спраектаваны фізікам [[Эдвард Кондан|Эдвардам Конданам]] і выстаўлены на [[Сусветная выстаўка (1939)|Сусветнай выстаўцы 1939―1940 гадоў]] у Нью-Ёрку.{{Sfn|Fish|2021|с=7}} У 1947 годзе была запатэнтавана «[[Забаўляльная прылада на аснове электронна-прамянёвай трубкі]]» Томаса Голдсміта і Эстла Мана ― яна лічыцца першай спецыяльна прызначанай для гульні прыладай, якая выводзіла выяву на экран, гэта значыць ''«[[Відэагульня|відэагульнёй]]»''.<ref name="cathode"/> У пачатку 1950-х гадоў ствараліся спецыялізаваныя камп’ютары накшталт «[[Nimrod]]» ізноў жа для гульні ў [[Нім (гульня)|нім]] і «[[Bertie the Brain]]» і [[OXO]] для гульні ў [[крыжыкі-нулікі]].{{Sfn|Fish|2021|с=7}} «[[Tennis for Two]]», распрацаваная фізікам Уільямам Хігінботамам, імітавала гульню ў [[тэніс]] з графічным інтэрфейсам, выкарыстоўваючы аналагавы камп’ютар і [[асцылограф]] як сродак вываду ў рэальным часе.{{Sfn|Fish|2021|с=9}} У 1948—1950 гадах [[Алан Мэтысан Цьюрынг|Алан Цьюрынг]] і [[Д. Г. Чампернаўн|Дэйвід Чампернаўн]] распрацавалі алгарытм шахматнай гульні «[[Turochamp]]»<ref>{{citation |title=David Champernowne (1912–2000) |url=http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |journal={{lang-en|ICGA Journal}} |volume=23 |issue=4 |date=December 2000 |lang=en |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041323/http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |accessdate=13 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041323/http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |accessdate=13 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041323/http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак камп’ютары таго часу былі недастаткова магутнымі, каб рэалізаваць гэты алгарытм.<ref>[https://en.chessbase.com/post/kasparov-on-alan-turing-and-his-paper-machine- Garry Kasparov: The Reconstruction of Turing’s «Paper Machine»]{{Ref-en}}</ref>{{Sfn|Donovan|2010}} Брытанскі журналіст Трыстан Донаван у кнізе «Replay: The History of Video Games» апісваў 1950-я гады як ''«дзесяцігоддзе фальстартаў»'', адзінкавых прылад, створаных у адзіным асобніку для выставак і разабраных пазней ― стваральнікі гэтых прылад адкідвалі ідэю камп’ютарных гульняў як пустую трату часу.{{Sfn|Donovan|2014}} Да 1960-х гадоў развіццё вылічальнай тэхнікі — ад вакуумных лямпаў да транзістараў, а ад транзістараў да інтэгральных схем — зрабіла камп’ютары нашмат больш магутнымі і даступнымі, чым раней. У 1961 годзе група студэнтаў з клуба «[[Tech Model Railroad Club]]» (TMRC, клуб [[Чыгуначны мадэлізм|чыгуначных мадэлістаў]]) пры [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкім тэхналагічным інстытуце]] выкарыстала найноўшы на той момант камп’ютар [[Digital Equipment Corporation|DEC]] [[PDP-1]] для стварэння адной з першых камп’ютарных гульняў — касмічнага сімулятара «[[Spacewar!]]».{{Sfn|Kent|2001|с=18}} Стваральнікі гульні ахвотна перадавалі код гульні іншым карыстальнікам камп’ютараў PDP-1 у іншых універсітэтах і лабараторыях; сама кампанія DEC выкарыстоўвала гульню для дэманстрацыі магчымасцяў камп’ютара патэнцыйным пакупнікам. PDP-1 быў вельмі дарагім камп’ютарам — 120 тысяч долараў ЗША — і колькасць прададзеных камп’ютараў была абмежавана некалькімі дзясяткамі.{{Sfn|Donovan|2010}} == 1971—1980 == {{Асноўны артыкул|1970-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў}} === Камп’ютарныя гульні для мэйнфрэймаў === [[Файл:Spacewar1.png|міні|Скрыншот відэагульні «[[Spacewar!]]» з дапамогай эмулятара PDP-1.]] На працягу 1960—1970-х гадоў ва ўніверсітэцкім і навуковым асяроддзі ЗША працягвалі стварацца розныя гульні — як навучальныя праграмы, як практыкаванні ў праграмаванні і проста для забаўкі студэнтаў. Іх колькасць і складанасць раслі па меры таго, як камп’ютары ({{Не перакладзена 5|Мэйнфрэйм|мэйнфрэймы|en|Mainframe computer}}) станавіліся ўсё больш даступнымі, з развіццём [[Мова праграмавання|моў праграмавання]] і з’яўленнем першых камп’ютарных сетак ([[ARPANET]]), якія дазвалялі карыстачам узаемадзейнічаць адзін з адным і дзяліцца праграмамі. Сістэма электроннага навучання {{Не перакладзена 5|PLATO (камп’ютарная сістэма)|PLATO|en|PLATO (computer system)}}, асабліва з запушчанага ў 1972 годзе пакалення PLATO IV, стала асабліва зручнай для падобных праектаў — на ёй з’явіліся ўласныя версіі «[[Spacewar!]]» і шахмат, шматкарыстальніцкія стратэгічныя [[4X]]-гульні накшталт «[[Empire (гульня)|Empire]]» і «[[Star Trek (гульня)|Star Trek]]» (1972); адаптацыі {{Не перакладзена 5|Настольная ролевая гульня|настольных ролевых гульняў|en|Tabletop role-playing game}} тыпу «[[Dungeons & Dragons]]» — «{{Не перакладзена 5|dnd (гульня)|dnd|en|Dnd (1974 video game)}}» (1974) і «{{Не перакладзена 5|pedit5|pedit5|en|pedit5}}» (1975). «[[The Oregon Trail]]» (1971), напісаная для мэйнфрэйма {{Не перакладзена 5|HP 2100|HP 2100|en|HP 2100}}, апярэдзіла {{Не перакладзена 5|Сімулятар выжывання|сімулятары выжывання|en|Survival game}}; «[[Maze War]]» (1973) і «[[Spasim]]» (1974) сталі першымі трохмернымі камп’ютарнымі гульнямі.{{Sfn|Williams|2017|с=40–45}} Тэкставая гульня «[[Colossal Cave Adventure]]» (1975) для мэйнфрэйма {{Не перакладзена 5|PDP-10|PDP-10|en|PDP-10}}, якая сумяшчала ў сабе сімулятар [[Спелеалогія|спелеолага]] і элементы фэнтэзі ў духу «[[Dungeons & Dragons]]», адкрыла дарогу для [[квэст]]аў і {{Не перакладзена 5|Interactive fiction|interactive fiction|en|Interactive fiction}}.<ref name="pcg 50">{{cite web|author=Richard Cobbett|title=The 50 most important PC games of all time|url=https://www.pcgamer.com/most-important-pc-games/2/|website=PC Gamer|date=2016-01-18|accessdate=2021-07-05|lang=en}}</ref> Калі першыя камп’ютарныя ролевыя гульні, як «dnd» і «pedit5», былі адносна прымітыўнымі, іх спадчыннікі станавіліся ўсё складаней — гульні накшталт «{{Не перакладзена 5|Moria (гульня)|Moria|en|Moria (1978 video game)}}» (1975), «Oubliette» (1977) і «{{Не перакладзена 5|Avatar (гульня)|Avatar|en|Avatar (1979 video game)}}» (1979) выкарыстоўвалі ўжо выгляд ад першай асобы, складаныя шматузроўневыя падзямеллі і мноства параметраў для настройкі персанажаў.{{Sfn|Williams|2017|с=46–48}} === Гульнявыя прыстаўкі === [[Файл:Magnavox-Odyssey-Console-Set-FR.jpg|міні|left|Гульнявая кансоль «[[Magnavox Odyssey|Odyssey]]», вырабленая кампаніяй «Magnavox» у 1972 годзе.]] У 1966 годзе амерыканскі інжынер {{Не перакладзена 5|Ральф Бэр|Ральф Бэр|en|Ralph H. Baer}}, які працаваў у кампаніі «{{Не перакладзена 5|Sanders Associates|Sanders Associates|en|Sanders Associates}}» — падрадчыку [[Міністэрства абароны ЗША]] — па ўласнай ініцыятыве пачаў працу над праектам [[Тэлевізар|тэлевізійнай]] прылады для гульняў, якую ён называў «Channel LP» ({{Tr-en|let’s play}}, ''«давай пагуляем»'').{{Sfn|Smith|2019|с=142–144}} Хоць першыя спробы «Sanders Associates» знайсці партнёра сярод буйных вытворцаў тэлевізараў засталіся няўдалымі, у 1971 годзе Бэр і яго супрацоўнікі здолелі заключыць кантракт з кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Magnavox|Magnavox|en|Magnavox}}»; прататып прылады, у той час вядомы як «Brown Box», быў ператвораны ў камерцыйны прадукт — першую хатнюю [[Гульнявая прыстаўка|гульнявую прыстаўку]] «[[Magnavox Odyssey]]».{{Sfn|Donovan|2010}} «Magnavox Odyssey» была ўпершыню прадстаўлена публіцы 24 мая 1972 года і выпушчана на амерыканскі рынак у жніўні 1972 года;{{Sfn|Donovan|2010}} прыстаўка складалася з 13 гульняў, у тым ліку сімулятараў футбола і тэніса, і прадавалася разам з рознымі аксэсуарамі для іх, у тым ліку папяровымі грашыма і накладкамі на экран. Нягледзячы на высокі кошт, яна заваявала вялікую папулярнасць — да 1975 года было прададзена больш за 350 тысяч прылад.{{Sfn|Fish|2021|с=12}} === Аркадныя аўтаматы === З другой паловы 1960-х гадоў індустрыя аркадных аўтаматаў перажывала адраджэнне, звязанае са з’яўленнем складаных электрамеханічных гульняў — так, аўтамат «{{Не перакладзена 5|Periscope (гульня)|Periscope|en|Periscope (arcade game)}}» (1966), выпушчаны японскай кампаніяй «[[Sega]]», набыў вялікую папулярнасць і ў самой Японіі, і ў ЗША, спарадзіўшы мноства перайманняў. Гэтае ўскладненне тэхналогій і рост цікавасці публікі да аркадных аўтаматаў падрыхтавалі глебу для прыходу электронных аркадных аўтаматаў у 1970-я гады.{{Sfn|Smith|2019|с=119–120}} Першым лічбавым аркадным аўтаматам, заснаваным на «[[Spacewar!]]», стаў «[[Galaxy Game]]», створаны ў 1971 годзе ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] на базе камп’ютара {{Не перакладзена 5|PDP-11|PDP-11|en|PDP-11}}.{{Sfn|Donovan|2010}} Аўтамат «[[Computer Space]]» {{Не перакладзена 5|Нолан Бушнэл|Нолана Бушнэла|en|Nolan Bushnell}} стаў ужо першым серыйна вырабляным прадуктам, хоць і не дамогся поспеху. Кампанія «Nutting Associates» нават не змагла прадаць усе {{Num|1500|вырабленых}} прылад — для звычайных бараў, дзе ўсталёўваліся пінбольныя і музычныя аўтаматы, касмічны сімулятар здаваўся занадта складаным. Бушнэл, не расчараваўшыся ў ідэі, у 1972 годзе заснаваў уласную кампанію па вытворчасці аркадных аўтаматаў — «[[Atari]]».{{Sfn|Kent|2001|с=34}} [[Файл:Games Convention 2006 Pong.jpg|міні|На «Games Convention 2006» гуляюць у «[[Pong]]».]] У 1972 годзе «Atari» выпусціла аркадны аўтамат «[[Pong]]», спраектаваны інжынерам Аланам Алкарнам ― гэтая нашмат прасцейшая і танная ў параўнанні з «[[Computer Space]]» сістэма імітавала гульню ў тэніс і была першапачаткова разлічана на двух гульцоў. «Atari» не ўдалося дамовіцца аб партнёрстве ні з кім з буйных вытворцаў аркадных аўтаматаў і пачала вырабляць аўтамат сама, атрымаўшы крэдыт ад «{{Не перакладзена 5|Wells Fargo|Wells Fargo|en|Wells Fargo}}» ― аўтамат набыў каласальны поспех.{{Sfn|Donovan|2010}} Ужо на працягу некалькіх месяцаў пасля выхаду «Pong» буйныя вытворцы аркадных аўтаматаў пачалі вырабляць уласныя аркадныя аўтаматы таго ж тыпу з назвамі тыпу «Electronic Paddle Ball».{{Sfn|Kent|2001|с=61}} Падабенства «Pong» з сімулятарамі тэніса для «[[Magnavox Odyssey]]», распрацаванымі Бэрам, прыцягнула ўвагу «Magnavox» ― судовае разбіральніцтва паміж дзвюма кампаніямі, якое зацягнулася на некалькі гадоў, скончылася міравым пагадненнем.{{Sfn|Kent|2001|с=48}} Першыя гады «Atari» і яе канкурэнты займаліся выключна Pong-падобнымі аўтаматамі накшталт «[[Breakout]]»; «Atari» таксама эксперыментавала з гульнямі іншых тыпаў, як гоначны сімулятар «{{Не перакладзена 5|Gran Trak 10|Gran Trak 10|en|Gran Trak 10}}», танкавы «[[Tank]]» або касмічны «[[Space Race]]», хоць яны і не прыносілі такіх жа даходаў.{{Sfn|Kent|2001|с=62–64}} Аркадныя аўтаматы хутка атрымалі распаўсюджванне і ў Японіі — мясцовыя вытворцы, як «[[Sega]]», «{{Не перакладзена 5|Taito|Taito|en|Taito}}» і «{{Не перакладзена 5|Namco|Namco|en|Namco}}», стваралі як клоны «Pong», так і ўласныя арыгінальныя гульні, якія паспяхова экспартавалі ў ЗША. Аўтамат «{{Не перакладзена 5|Gun Fight|Gun Fight|en|Gun Fight}}», выпушчаны ў Японіі кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Taito|Taito|en|Taito}}», быў дапрацаваны для амерыканскага рынка кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Midway Games|Midway Games|en|Midway Games}}» і стаў першым аркадным аўтаматам, у канструкцыі якога выкарыстоўваўся [[мікрапрацэсар]].{{Sfn|Kent|2001|с=64}} === 1975 === {{Асноўны артыкул|1975 год у гісторыі камп’ютарных гульняў}} [[Файл:Atarisearspong crop.png|міні|left|Арыгінальная кансоль «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]» ад «[[Atari]]».]] «[[Atari]]» выходзіць на рынак гульнявых прыставак з мадэллю «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]» — спачатку праз сетку рознічнага гандлю партнёра «{{Не перакладзена 5|Sears|Sears|en|Sears}}» пад маркай «Sears Tele-Games», пазней пад уласнай — «Atari Pong». Нягледзячы на тое, што прыстаўка з’яўляецца аналагам «[[Magnavox Odyssey]]», яе чакае нечаканы поспех. На рынку з’яўляецца мноства «Pong»-клонаў прыставак іншых вытворцаў (паказальна, што гэтыя прыстаўкі часта называюцца менавіта «Pong»-клонамі, нягледзячы на тое, што аналагічная гульнявая прыстаўка «Magnavox Odyssey» выйшла на тры гады раней). Некаторыя тлумачаць поспех прыстаўкі «Atari Pong» тым, што на момант старту продажаў прыстаўкі, ужо каля трох гадоў існуюць вельмі папулярныя гульнявыя аўтаматы «Pong» з абсалютна такой жа назвай, і многія гульцы былі не супраць мець аналагічны аркадны аўтамат дома, у той час як пра той жа «[[Magnavox Odyssey]]» яны нават не чулі (з улікам таго, што аркаднага гульнявога аўтамата з назвай «Odyssey» не было). У верасні «{{Не перакладзена 5|MOS Technology|MOS Technology|en|MOS Technology}}» выпускае васьміразрадны [[мікрапрацэсар]] {{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|6502|en|MOS Technology 6502}}. Пры прадукцыйнасці аналагічнай працэсарам іншых марак (у першую чаргу «[[Intel]]» і «[[Motorola]]») валодаў больш чым у сем разоў меншым коштам, што тлумачыць яго высокую папулярнасць і зніжэнне коштаў на [[камп’ютар]]ы. Адбываецца старт працэсу выхаду камп’ютараў з катэгорыі ''«толькі для прафесіяналаў і энтузіястаў»''. Сэрцам першых [[Хатні камп’ютар|хатніх і гульнявых камп’ютараў]] па даступных коштах часцяком быў {{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS 6502|en|MOS Technology 6502}}. Прыстаўкі першага пакалення рэалізоўваліся фіксаванай лагічнай схемай, а такім чынам мелі адну гульню (магчыма ў некалькіх варыяцыях). Яны не змяшчалі мікрапрацэсара, і таму не маглі выконваць іншыя алгарытмы. Выпуск {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|прыставак другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}, у аснове якіх быў мікрапрацэсар, здольны выконваць больш складаныя алгарытмы, а значыць і вялікі набор разнастайных і больш складаных камп’ютарных гульняў, стаў магчымы дзякуючы рэзкаму зніжэнню коштаў на мікрапрацэсары, што ў першую чаргу адбылося з прычыны выпуску таннага і прадукцыйнага 6502. Аж да канца 1987 года 6502 (ці яго мадыфікацыі) з’яўляецца сэрцам большасці прадаваных гульнявых прыставак. На працягу працяглага часу, аж да канца 1990-х гадоў, працэсар 6502 (ці яго мадыфікацыі) часта сустракаўся ў складзе [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]] (у тым ліку хатніх і гульнявых), [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]] і [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматах]]. [[Файл:MOS 6502 1.jpg|міні|Мікрапрацэссар «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS Technology 6502|en|MOS Technology 6502}}».]] Многія кампаніі пачынаюць распрацоўку камп’ютараў на аснове новага даступнага мікрапрацэсара 6502. У гэтым жа годзе кампанія «Cyan Engineering» пачынае праект «Stella». Па задуме распрацоўшчыкаў «Stella» — гульнявая сістэма на аснове нядаўна выпушчанага мікрапрацэсара «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS Technology 6502|en|MOS Technology 6502}}». А гэта значыць, што сістэма зможа выконваць больш складаныя гульнявыя алгарытмы чым папулярны «Pong», і галоўнае, што сістэма зможа прайграваць значна большую колькасць гульняў. Калі ў працэсе распрацоўкі было прапанавана запісваць гульні ў [[Пастаянная запамінальная прылада|ПЗП]] і зрабіць ПЗП зменным, сфармавалася паняцце гульнявой прыстаўкі са зменнымі картрыджамі ў звыклым нам разуменні. Аднак пачаты праект патрабуе дастаткова вялікіх фінансавых выдаткаў, і кампанія не ў стане працягваць яго самастойна. Таму ў канцы года «[[Atari]]» набывае кампанію «Cyan Engineering». === 1976 === {{Асноўны артыкул|1976 год у гісторыі камп’ютарных гульняў}} «{{Не перакладзена 5|Exidy|Exidy|en|Exidy}}» выпускае аркадны аўтамат «[[Death Race]]». Гэта першая гульня, якая атрымала шырокае асуджэнне грамадскасці за высокі ўзровень гвалту ў гульні, які выклікаў масавыя пратэсты і шырокае асвятленне ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], што ў выніку прывяло да хуткага завяршэння продажаў дадзенага аўтамата. У красавіку «[[Atari]]» выпускае новы аркадны аўтамат «[[Breakout]]» — развіццё класічнага «[[Pong]]». Гульня стала заснавальнікам жанру «[[Breakout]]»-аркад. Канцэпцыя гульні была распрацавана {{Не перакладзена 5|Нолан Бушнэль|Ноланам Бушнэлем|en|Nolan Bushnell}} ({{Lang-en|Nolan Bushnell}}) і Стывам Брыстоў ({{Lang-en|Steve Bristow}}). Першая тэхнічная рэалізацыя была выканана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]] і [[Стыў Возняк|Стывам Вазняком]]. Нягледзячы на больш складаны алгарытм, «Breakout» усё яшчэ будуецца на {{Не перакладзена 5|Транзістарна-транзістарная логіка|TTL|en|Transistor–transistor logic}}-элементах і не змяшчае [[мікрапрацэсар]]а. Кампанія «[[Atari]]» вельмі паспяховая ў сферы забаў, але продажы прыставак «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]» скарачаюцца і ў кампаніі разумеюць што вельмі затратны праект «Stella» без дадатковых фінансавых уліванняў можа загубіць кампанію. У кастрычніку «[[WarnerMedia|Warner Communications]]» купляе кампанію «[[Atari]]» за 28 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]] і фактычна спансіруе працяг распрацоўкі праекта «Stella». [[Файл:Z0840004PSC.jpg|міні|left|Мікрапрацэссар «[[Zilog Z80]]».]] У ліпені пачынаюцца продажы мікрапрацэсара «[[Zilog]] [[Zilog Z80|Z80]]». Аналагічна «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS Technology 6502|en|MOS Technology 6502}}», маючы высокую прадукцыйнасць і нізкі кошт, стаў адным з найболей распаўсюджаных сямействаў [[мікрапрацэсар]]аў і адкрыў дарогу даступным хатнім камп’ютарам і гульнявым сістэмам. Нараўне з 6502 часта выкарыстоўваўся ў складзе [[Хатні камп’ютар|хатніх]] і гульнявых камп’ютараў, [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматаў]], [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]] і {{Не перакладзена 5|Партатыўная гульнявая сістэма|партатыўных кансоляў|en|Handheld game console}}. Цікава, што некаторыя прадукты мелі ў сваім складзе як «MOS 6502» так і «Zilog Z80», напрыклад, досыць папулярны хатні камп’ютар «{{Не перакладзена 5|Commodore 128|Commodore 128|en|Commodore 128}}». Некаторыя гульнявыя сістэмы, якія выпускаліся ўжо ў 2000-х гадах, як, напрыклад, «[[Nintendo]] [[Game Boy Advance]]», таксама ўтрымоўвалі ў сваім складзе «Zilog Z80». [[Файл:Fairchild-Channel-F.jpg|міні|«[[Fairchild Channel F]]» — гульнявая прыстаўка другога пакалення.]] У лістападзе «{{Не перакладзена 5|Fairchild Semiconductor|Fairchild|en|Fairchild Semiconductor}}» выпускае гульнявую прыстаўку «[[Fairchild Channel F|Channel F]]» (першапачаткова пад назвай «Fairchild VES») — першую {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|гульнявую прыстаўку другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}. Гэта першая гульнявая прыстаўка заснаваная на [[мікрапрацэсар]]ы (уласнай распрацоўкі «Fairchild F8») і якая выконвае гульнявыя праграмы, запісаныя на [[Гульнявы картрыдж|картрыджах]]. З выпускам «Fairchild Channel F» пачынаецца эпоха гульнявых прыставак другога пакалення і пачатак заходу «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]»-прыставак. === 1977 === {{Асноўны артыкул|1977 год у гісторыі камп’ютарных гульняў}} У студзені «{{Не перакладзена 5|RCA|Radio Corporation of America|en|RCA}}» услед за «{{Не перакладзена 5|Fairchild Semiconductor|Fairchild|en|Fairchild Semiconductor}}» «[[Fairchild Channel F|Channel F]]» выпускае сваю [[Гульнявая прыстаўка|гульнявую прыстаўку]] заснаваную на [[мікрапрацэсар]]ы (уласнай распрацоўкі {{Не перакладзена 5|RCA 1802|RCA 1802|en|RCA 1802}}) «[[RCA Studio II]]». Гэта другая {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|прыстаўка другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}. Як і «Fairchild Channel F» прыстаўка «RCA Studio II» з’яўляецца камерцыйна беспаспяховай — збольшага з-за слабых тэхнічных характарыстык, збольшага з-за адсутнасці на той момант агульнага разумення выгляду камп’ютарных гульняў, а такім чынам і адсутнасці якасных гульняў, якія змаглі б апынуцца хаця б не сумней гульняў «[[Pong]]». [[Файл:RCA-Studio-II.png|міні|left|Гульнявая кансоль «[[RCA Studio II]]».]] «[[Nintendo]]» паўторна выходзіць на рынак [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]] з прыстаўкай «{{Не перакладзена 5|Nintendo Color TV Game|Color TV Game 6|en|Color TV-Game}}». Гэтым разам «Nintendo» самастойна вырабляе прыстаўкі (у адрозненне ад 1972 года, дзе прыстаўкі былі цалкам распрацаваны і вырабляліся кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Magnavox|Magnavox|en|Magnavox}}»). Тым не менш большая частка сістэмных кампанентаў вырабляецца партнёрам — кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Mitsubishi Electric|Mitsubishi|en|Mitsubishi Electric}}». Прыстаўка з’яўляецца чарговым «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]»-клонам і на момант выпуску ўжо з’яўляецца маральна састарэлай. [[Файл:Atari-2600-Wood-4Sw-Set.jpg|міні|Гульнявая прыстаўка «{{Не перакладзена 5|Atari 2600|Atari 2600|en|Atari 2600}}».]] 14 кастрычніка (анонс сістэмы адбыўся 11 верасня 1977 года) «[[Atari]]» выпускае гульнявую прыстаўку другога пакалення «{{Не перакладзена 5|Atari 2600|Atari 2600|en|Atari 2600}}» (пры старце мае назоў «Atari VCS»). Праект «Stella» — гульнявая прыстаўка на базе [[мікрапрацэсар]]а «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS 6502|en|MOS Technology 6502}}» — апынуўся вельмі затратным для кампаній «Cyan Engineering», «[[Atari]]» і «[[WarnerMedia|Warner Communications]]», але, у выніку, ператварыўся ў самую прадаваную {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|гульнявую прыстаўку другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}. На «Atari 2600» было партавана вялікая колькасць гульняў з [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматаў]] і ўпершыню выйшла вялікая колькасць класічных [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. Менавіта з выхадам «Atari 2600» (а не «[[Fairchild Channel F]]») многія звязваюць пачатак эры гульнявых прыставак другога пакалення і пачатак прыставачнага буму. «Atari 2600» сур’ёзна дамінавала на рынку гульнявых прыставак — так за ўсю эпоху прыставак другога пакалення адных толькі «Atari 2600» удалося прадаць нашмат больш, чым усіх прыставак гэтага пакалення іншых вытворцаў разам узятых<ref>{{Cite web |url=https://imgur.com/a/FJCYl?gallery |title=imgur.com галерея игровых приставок |accessdate=2020-09-04 |archivedate=2020-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111215911/https://imgur.com/a/FJCYl?gallery |url-status=live }}</ref>. «Atari 2600» таксама аказалася першай камерцыйна паспяховай гульнявой прыстаўкай здольнай запускаць гульні запісаныя на [[Гульнявы картрыдж|картрыджах]]. У канцы года выходзіць яшчэ адна прыстаўка другога пакалення ― «{{Не перакладзена 5|Bally Astrocade|Bally Astrocade|en|Bally Astrocade}}». У сувязі з вытворчымі праблемамі першыя продажы адбыліся толькі ў 1978 годзе. Прыстаўку нельга назваць паспяховай, на працягу ўсяго жыццёвага цыклу продажы былі вельмі сціплымі. «Cinematronics» выпускае аркадны аўтамат «Space Wars». «Space Wars» з’яўляецца аркадным варыянтам гульні 1962 года «[[Spacewar!]]» і прэтэндуе на званне першага шырокадаступнага аркаднага аўтамата з [[Вектарная графіка|вектарнай графікай]] і, адпаведна, даступнай шырокай публіцы першай гульні з вектарнай графікай. [[Файл:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|міні|left|Персанальны камп’ютар «{{Не перакладзена 5|Apple II|Apple II|en|Apple II}}.»]] [[5 ліпеня]] кампанія «[[Apple]] Computer» выпускае ў продаж [[персанальны камп’ютар]] «{{Не перакладзена 5|Apple II|Apple II|en|Apple II}}» па кошце 1298 [[Долар ЗША|долараў]]. «Apple II» (на базе мікрапрацэсара «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS Technology 6502|en|MOS Technology 6502}}») з’яўляецца першым даступным камп’ютарам, які пастаўляецца ў выглядзе гатовай прылады. Першыя графічныя камерцыйныя [[Камп’ютарная гульня|гульні]] з’яўляюцца менавіта для камп’ютара «Apple II». Нягледзячы на тое, што сістэмы {{Не перакладзена 5|Programmed Data Processor|PDP|en|Programmed Data Processor}} і {{Не перакладзена 5|PLATO (computer system)|PLATO|en|PLATO (computer system)}} да 1977 году ўжо размяшчалі некаторую базу камп’ютарных гульняў, яны ні па габарытах, ні па кошце не былі даступныя простым людзям, таму знаёмства з першымі камп’ютарнымі гульнямі для персанальных камп’ютараў для большасці людзей пачалося менавіта з камп’ютараў «Apple II». == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="cathode">{{Cite web|author=Matt Blitz|last=Blitz|first=Matt|title=The Unlikely Story of the First Video Game|url=https://www.popularmechanics.com/culture/gaming/a20129/the-very-first-video-game/|website=Popular Mechanics|date=2016-03-28|access-date=2024-12-04|lang=en}}</ref> }} == Літаратура == * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Донован, Тристан|загаловак=Играй! История видеоигр|арыгінал=Replay: The History of Video Games|месца=М.|выдавецтва=Белое яблоко|год=2014|isbn=978-5-9903760-4-5|ref=Donovan|мова=ru}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Donovan, Tristan|загаловак=Replay, The History of Video Games|выдавецтва=Yellow Ant|год=2010|isbn=9780956507228|ref=Donovan|мова=en}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Fish, Charlie|загаловак=The History of Video Games|выдавецтва=White Owl|год=2021|isbn=9781526779007|ref=Fish|мова=en}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Kent, Steven L.|загаловак=The Ultimate History of Video Games|выдавецтва=Three Rivers Press|год=2001|isbn=0-7615-3643-4|ref=Kent|мова=en}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Smith, Alexander|загаловак=They Create Worlds: The Story of the People and Companies That Shaped the Video Game Industry|адказны=|год=2019|выдавецтва={{Не перакладзена 5|CRC Press|CRC Press|en|CRC Press}}|том=1: 1971 – 1982|isbn=978-1-138-38990-8|ref=Smith}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Williams, Andrew|загаловак=History of Digital Games: Developments in Art, Design and Interaction|адказны=|год=2017|выдавецтва={{Не перакладзена 5|CRC Press|CRC Press|en|CRC Press}}|isbn=9781317503811|ref=Williams}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя відэагульняў| ]] 870e84g2e2v6mkjomzvss6db92o8bm5 5166682 5166680 2026-07-16T22:55:20Z IshaBarnes 124956 абнаўленне 5166682 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя камп’ютарных гульняў}} '''Гісторыя [[Відэагульня|відэагульняў]]''' пачынаецца ў [[1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1940-х]] і [[1950-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1950-х гадах]], калі ў акадэмічным асяроддзі распрацоўваліся простыя гульні і сімуляцыі. Відэагульні працяглы час не былі папулярныя, і толькі ў 1970-х і 1980-х гадах, калі з’явіліся даступныя для шырокай публікі [[Аркадны аўтамат|аркадныя аўтаматы]], [[Гульнявая прыстаўка|гульнявыя кансолі]] і [[Хатні камп’ютар|хатнія камп’ютары]], відэагульні становяцца часткай [[Масавая культура|поп-культуры]]. == Ранняя гісторыя (1940—1970) == {{Асноўны артыкул|1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1950-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1960-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў}} З’яўленню камерцыйных відэагульняў папярэднічала ўжо сфарміраваная індустрыя забаўляльных [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматаў]] накшталт [[пінбол]]а — механічных гульняў, для запуску якіх патрабавалася кінуць манетку ў шчыліну прымача. Такія аўтаматы выпускаліся з XIX стагоддзя, выкарыстоўваючы ўсё больш складаныя механізмы, а з 1930-х гадоў і электрычнасць; паралельна развіваліся і [[Музычны аўтамат|музычныя аўтаматы]]-«джукбоксы».{{Sfn|Kent|2001|с=2}} Характэрным і незвычайна складаным для свайго часу аркадным аўтаматам стаў «[[Nimatron]]» ― электрамеханічны камп’ютар для гульні ў [[Нім (гульня)|нім]], спраектаваны фізікам [[Эдвард Кондан|Эдвардам Конданам]] і выстаўлены на [[Сусветная выстаўка (1939)|Сусветнай выстаўцы 1939―1940 гадоў]] у Нью-Ёрку.{{Sfn|Fish|2021|с=7}} У 1947 годзе была запатэнтавана «[[Забаўляльная прылада на аснове электронна-прамянёвай трубкі]]» Томаса Голдсміта і Эстла Мана ― яна лічыцца першай спецыяльна прызначанай для гульні прыладай, якая выводзіла выяву на экран, гэта значыць ''«[[Відэагульня|відэагульнёй]]»''.<ref name="cathode"/> У пачатку 1950-х гадоў ствараліся спецыялізаваныя камп’ютары накшталт «[[Nimrod]]» ізноў жа для гульні ў [[Нім (гульня)|нім]] і «[[Bertie the Brain]]» і [[OXO]] для гульні ў [[крыжыкі-нулікі]].{{Sfn|Fish|2021|с=7}} «[[Tennis for Two]]», распрацаваная фізікам Уільямам Хігінботамам, імітавала гульню ў [[тэніс]] з графічным інтэрфейсам, выкарыстоўваючы аналагавы камп’ютар і [[асцылограф]] як сродак вываду ў рэальным часе.{{Sfn|Fish|2021|с=9}} У 1948—1950 гадах [[Алан Мэтысан Цьюрынг|Алан Цьюрынг]] і [[Д. Г. Чампернаўн|Дэйвід Чампернаўн]] распрацавалі алгарытм шахматнай гульні «[[Turochamp]]»<ref>{{citation |title=David Champernowne (1912–2000) |url=http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |journal={{lang-en|ICGA Journal}} |volume=23 |issue=4 |date=December 2000 |lang=en |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041323/http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |url-status=dead }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |accessdate=13 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041323/http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |accessdate=13 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304041323/http://ilk.uvt.nl/icga/journal/contents/content23-4.htm |archivedate=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>, аднак камп’ютары таго часу былі недастаткова магутнымі, каб рэалізаваць гэты алгарытм.<ref>[https://en.chessbase.com/post/kasparov-on-alan-turing-and-his-paper-machine- Garry Kasparov: The Reconstruction of Turing’s «Paper Machine»]{{Ref-en}}</ref>{{Sfn|Donovan|2010}} Брытанскі журналіст Трыстан Донаван у кнізе «Replay: The History of Video Games» апісваў 1950-я гады як ''«дзесяцігоддзе фальстартаў»'', адзінкавых прылад, створаных у адзіным асобніку для выставак і разабраных пазней ― стваральнікі гэтых прылад адкідвалі ідэю відэагульняў як пустую трату часу.{{Sfn|Donovan|2014}} Да 1960-х гадоў развіццё вылічальнай тэхнікі — ад вакуумных лямпаў да транзістараў, а ад транзістараў да інтэгральных схем — зрабіла камп’ютары нашмат больш магутнымі і даступнымі, чым раней. У 1961 годзе група студэнтаў з клуба «[[Tech Model Railroad Club]]» (TMRC, клуб [[Чыгуначны мадэлізм|чыгуначных мадэлістаў]]) пры [[Масачусецкі тэхналагічны інстытут|Масачусецкім тэхналагічным інстытуце]] выкарыстала найноўшы на той момант камп’ютар [[Digital Equipment Corporation|DEC]] [[PDP-1]] для стварэння адной з першых відэагульняў — касмічнага сімулятара «[[Spacewar!]]».{{Sfn|Kent|2001|с=18}} Стваральнікі гульні ахвотна перадавалі код гульні іншым карыстальнікам камп’ютараў PDP-1 у іншых універсітэтах і лабараторыях; сама кампанія DEC выкарыстоўвала гульню для дэманстрацыі магчымасцяў камп’ютара патэнцыйным пакупнікам. PDP-1 быў вельмі дарагім камп’ютарам — 120 тысяч долараў ЗША — і колькасць прададзеных камп’ютараў была абмежавана некалькімі дзясяткамі.{{Sfn|Donovan|2010}} == 1971—1980 == {{Асноўны артыкул|1970-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў}} === Гульні для мэйнфрэймаў === [[Файл:Spacewar1.png|міні|Скрыншот відэагульні «[[Spacewar!]]» з дапамогай эмулятара PDP-1.]] На працягу 1960—1970-х гадоў ва ўніверсітэцкім і навуковым асяроддзі ЗША працягвалі стварацца розныя гульні — як навучальныя праграмы, як практыкаванні ў праграмаванні і проста для забаўкі студэнтаў. Іх колькасць і складанасць раслі па меры таго, як камп’ютары ({{Не перакладзена 5|Мэйнфрэйм|мэйнфрэймы|en|Mainframe computer}}) станавіліся ўсё больш даступнымі, з развіццём [[Мова праграмавання|моў праграмавання]] і з’яўленнем першых камп’ютарных сетак ([[ARPANET]]), якія дазвалялі карыстачам узаемадзейнічаць адзін з адным і дзяліцца праграмамі. Сістэма электроннага навучання {{Не перакладзена 5|PLATO (камп’ютарная сістэма)|PLATO|en|PLATO (computer system)}}, асабліва з запушчанага ў 1972 годзе пакалення PLATO IV, стала асабліва зручнай для падобных праектаў — на ёй з’явіліся ўласныя версіі «[[Spacewar!]]» і шахмат, шматкарыстальніцкія стратэгічныя [[4X]]-гульні накшталт «[[Empire (гульня)|Empire]]» і «[[Star Trek (гульня)|Star Trek]]» (1972); адаптацыі {{Не перакладзена 5|Настольная ролевая гульня|настольных ролевых гульняў|en|Tabletop role-playing game}} тыпу «[[Dungeons & Dragons]]» — «{{Не перакладзена 5|dnd (гульня)|dnd|en|Dnd (1974 video game)}}» (1974) і «{{Не перакладзена 5|pedit5|pedit5|en|pedit5}}» (1975). «[[The Oregon Trail]]» (1971), напісаная для мэйнфрэйма {{Не перакладзена 5|HP 2100|HP 2100|en|HP 2100}}, апярэдзіла {{Не перакладзена 5|Сімулятар выжывання|сімулятары выжывання|en|Survival game}}; «[[Maze War]]» (1973) і «[[Spasim]]» (1974) сталі першымі трохмернымі відэагульнямі.{{Sfn|Williams|2017|с=40–45}} Тэкставая гульня «[[Colossal Cave Adventure]]» (1975) для мэйнфрэйма {{Не перакладзена 5|PDP-10|PDP-10|en|PDP-10}}, якая сумяшчала ў сабе сімулятар [[Спелеалогія|спелеолага]] і элементы фэнтэзі ў духу «[[Dungeons & Dragons]]», адкрыла дарогу для [[квэст]]аў і {{Не перакладзена 5|Interactive fiction|interactive fiction|en|Interactive fiction}}.<ref name="pcg 50">{{cite web|author=Richard Cobbett|title=The 50 most important PC games of all time|url=https://www.pcgamer.com/most-important-pc-games/2/|website=PC Gamer|date=2016-01-18|accessdate=2021-07-05|lang=en}}</ref> Калі першыя ролевыя відэагульні, як «dnd» і «pedit5», былі адносна прымітыўнымі, іх спадчыннікі станавіліся ўсё складаней — гульні накшталт «{{Не перакладзена 5|Moria (гульня)|Moria|en|Moria (1978 video game)}}» (1975), «Oubliette» (1977) і «{{Не перакладзена 5|Avatar (гульня)|Avatar|en|Avatar (1979 video game)}}» (1979) выкарыстоўвалі ўжо выгляд ад першай асобы, складаныя шматузроўневыя падзямеллі і мноства параметраў для настройкі персанажаў.{{Sfn|Williams|2017|с=46–48}} === Гульнявыя прыстаўкі === [[Файл:Magnavox-Odyssey-Console-Set-FR.jpg|міні|left|Гульнявая кансоль «[[Magnavox Odyssey|Odyssey]]», вырабленая кампаніяй «Magnavox» у 1972 годзе.]] У 1966 годзе амерыканскі інжынер {{Не перакладзена 5|Ральф Бэр|Ральф Бэр|en|Ralph H. Baer}}, які працаваў у кампаніі «{{Не перакладзена 5|Sanders Associates|Sanders Associates|en|Sanders Associates}}» — падрадчыку [[Міністэрства абароны ЗША]] — па ўласнай ініцыятыве пачаў працу над праектам [[Тэлевізар|тэлевізійнай]] прылады для гульняў, якую ён называў «Channel LP» ({{Tr-en|let’s play}}, ''«давай пагуляем»'').{{Sfn|Smith|2019|с=142–144}} Хоць першыя спробы «Sanders Associates» знайсці партнёра сярод буйных вытворцаў тэлевізараў засталіся няўдалымі, у 1971 годзе Бэр і яго супрацоўнікі здолелі заключыць кантракт з кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Magnavox|Magnavox|en|Magnavox}}»; прататып прылады, у той час вядомы як «Brown Box», быў ператвораны ў камерцыйны прадукт — першую хатнюю [[Гульнявая прыстаўка|гульнявую прыстаўку]] «[[Magnavox Odyssey]]».{{Sfn|Donovan|2010}} «Magnavox Odyssey» была ўпершыню прадстаўлена публіцы 24 мая 1972 года і выпушчана на амерыканскі рынак у жніўні 1972 года;{{Sfn|Donovan|2010}} прыстаўка складалася з 13 гульняў, у тым ліку сімулятараў футбола і тэніса, і прадавалася разам з рознымі аксэсуарамі для іх, у тым ліку папяровымі грашыма і накладкамі на экран. Нягледзячы на высокі кошт, яна заваявала вялікую папулярнасць — да 1975 года было прададзена больш за 350 тысяч прылад.{{Sfn|Fish|2021|с=12}} === Аркадныя аўтаматы === З другой паловы 1960-х гадоў індустрыя аркадных аўтаматаў перажывала адраджэнне, звязанае са з’яўленнем складаных электрамеханічных гульняў — так, аўтамат «{{Не перакладзена 5|Periscope (гульня)|Periscope|en|Periscope (arcade game)}}» (1966), выпушчаны японскай кампаніяй «[[Sega]]», набыў вялікую папулярнасць і ў самой Японіі, і ў ЗША, спарадзіўшы мноства перайманняў. Гэтае ўскладненне тэхналогій і рост цікавасці публікі да аркадных аўтаматаў падрыхтавалі глебу для прыходу электронных аркадных аўтаматаў у 1970-я гады.{{Sfn|Smith|2019|с=119–120}} Першым лічбавым аркадным аўтаматам, заснаваным на «[[Spacewar!]]», стаў «[[Galaxy Game]]», створаны ў 1971 годзе ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] на базе камп’ютара {{Не перакладзена 5|PDP-11|PDP-11|en|PDP-11}}.{{Sfn|Donovan|2010}} Аўтамат «[[Computer Space]]» {{Не перакладзена 5|Нолан Бушнэл|Нолана Бушнэла|en|Nolan Bushnell}} стаў ужо першым серыйна вырабляным прадуктам, хоць і не дамогся поспеху. Кампанія «Nutting Associates» нават не змагла прадаць усе {{Num|1500|вырабленых}} прылад — для звычайных бараў, дзе ўсталёўваліся пінбольныя і музычныя аўтаматы, касмічны сімулятар здаваўся занадта складаным. Бушнэл, не расчараваўшыся ў ідэі, у 1972 годзе заснаваў уласную кампанію па вытворчасці аркадных аўтаматаў — «[[Atari]]».{{Sfn|Kent|2001|с=34}} [[Файл:Games Convention 2006 Pong.jpg|міні|На «Games Convention 2006» гуляюць у «[[Pong]]».]] У 1972 годзе «Atari» выпусціла аркадны аўтамат «[[Pong]]», спраектаваны інжынерам Аланам Алкарнам ― гэтая нашмат прасцейшая і танная ў параўнанні з «[[Computer Space]]» сістэма імітавала гульню ў тэніс і была першапачаткова разлічана на двух гульцоў. «Atari» не ўдалося дамовіцца аб партнёрстве ні з кім з буйных вытворцаў аркадных аўтаматаў і пачала вырабляць аўтамат сама, атрымаўшы крэдыт ад «{{Не перакладзена 5|Wells Fargo|Wells Fargo|en|Wells Fargo}}» ― аўтамат набыў каласальны поспех.{{Sfn|Donovan|2010}} Ужо на працягу некалькіх месяцаў пасля выхаду «Pong» буйныя вытворцы аркадных аўтаматаў пачалі вырабляць уласныя аркадныя аўтаматы таго ж тыпу з назвамі тыпу «Electronic Paddle Ball».{{Sfn|Kent|2001|с=61}} Падабенства «Pong» з сімулятарамі тэніса для «[[Magnavox Odyssey]]», распрацаванымі Бэрам, прыцягнула ўвагу «Magnavox» ― судовае разбіральніцтва паміж дзвюма кампаніямі, якое зацягнулася на некалькі гадоў, скончылася міравым пагадненнем.{{Sfn|Kent|2001|с=48}} Першыя гады «Atari» і яе канкурэнты займаліся выключна Pong-падобнымі аўтаматамі накшталт «[[Breakout]]»; «Atari» таксама эксперыментавала з гульнямі іншых тыпаў, як гоначны сімулятар «{{Не перакладзена 5|Gran Trak 10|Gran Trak 10|en|Gran Trak 10}}», танкавы «[[Tank]]» або касмічны «[[Space Race]]», хоць яны і не прыносілі такіх жа даходаў.{{Sfn|Kent|2001|с=62–64}} Аркадныя аўтаматы хутка атрымалі распаўсюджванне і ў Японіі — мясцовыя вытворцы, як «[[Sega]]», «{{Не перакладзена 5|Taito|Taito|en|Taito}}» і «{{Не перакладзена 5|Namco|Namco|en|Namco}}», стваралі як клоны «Pong», так і ўласныя арыгінальныя гульні, якія паспяхова экспартавалі ў ЗША. Аўтамат «{{Не перакладзена 5|Gun Fight|Gun Fight|en|Gun Fight}}», выпушчаны ў Японіі кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Taito|Taito|en|Taito}}», быў дапрацаваны для амерыканскага рынка кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Midway Games|Midway Games|en|Midway Games}}» і стаў першым аркадным аўтаматам, у канструкцыі якога выкарыстоўваўся [[мікрапрацэсар]].{{Sfn|Kent|2001|с=64}} === 1975 === {{Асноўны артыкул|1975 год у гісторыі камп’ютарных гульняў}} [[Файл:Atarisearspong crop.png|міні|left|Арыгінальная кансоль «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]» ад «[[Atari]]».]] «[[Atari]]» выходзіць на рынак гульнявых прыставак з мадэллю «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]» — спачатку праз сетку рознічнага гандлю партнёра «{{Не перакладзена 5|Sears|Sears|en|Sears}}» пад маркай «Sears Tele-Games», пазней пад уласнай — «Atari Pong». Нягледзячы на тое, што прыстаўка з’яўляецца аналагам «[[Magnavox Odyssey]]», яе чакае нечаканы поспех. На рынку з’яўляецца мноства «Pong»-клонаў прыставак іншых вытворцаў (паказальна, што гэтыя прыстаўкі часта называюцца менавіта «Pong»-клонамі, нягледзячы на тое, што аналагічная гульнявая прыстаўка «Magnavox Odyssey» выйшла на тры гады раней). Некаторыя тлумачаць поспех прыстаўкі «Atari Pong» тым, што на момант старту продажаў прыстаўкі, ужо каля трох гадоў існуюць вельмі папулярныя гульнявыя аўтаматы «Pong» з абсалютна такой жа назвай, і многія гульцы былі не супраць мець аналагічны аркадны аўтамат дома, у той час як пра той жа «[[Magnavox Odyssey]]» яны нават не чулі (з улікам таго, што аркаднага гульнявога аўтамата з назвай «Odyssey» не было). У верасні «{{Не перакладзена 5|MOS Technology|MOS Technology|en|MOS Technology}}» выпускае васьміразрадны [[мікрапрацэсар]] {{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|6502|en|MOS Technology 6502}}. Пры прадукцыйнасці аналагічнай працэсарам іншых марак (у першую чаргу «[[Intel]]» і «[[Motorola]]») валодаў больш чым у сем разоў меншым коштам, што тлумачыць яго высокую папулярнасць і зніжэнне коштаў на [[камп’ютар]]ы. Адбываецца старт працэсу выхаду камп’ютараў з катэгорыі ''«толькі для прафесіяналаў і энтузіястаў»''. Сэрцам першых [[Хатні камп’ютар|хатніх і гульнявых камп’ютараў]] па даступных коштах часцяком быў {{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS 6502|en|MOS Technology 6502}}. Прыстаўкі першага пакалення рэалізоўваліся фіксаванай лагічнай схемай, а такім чынам мелі адну гульню (магчыма ў некалькіх варыяцыях). Яны не змяшчалі мікрапрацэсара, і таму не маглі выконваць іншыя алгарытмы. Выпуск {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|прыставак другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}, у аснове якіх быў мікрапрацэсар, здольны выконваць больш складаныя алгарытмы, а значыць і вялікі набор разнастайных і больш складаных відэагульняў, стаў магчымы дзякуючы рэзкаму зніжэнню коштаў на мікрапрацэсары, што ў першую чаргу адбылося з прычыны выпуску таннага і прадукцыйнага 6502. Аж да канца 1987 года 6502 (ці яго мадыфікацыі) з’яўляецца сэрцам большасці прадаваных гульнявых прыставак. На працягу працяглага часу, аж да канца 1990-х гадоў, працэсар 6502 (ці яго мадыфікацыі) часта сустракаўся ў складзе [[Персанальны камп’ютар|персанальных камп’ютараў]] (у тым ліку хатніх і гульнявых), [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]] і [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматах]]. [[Файл:MOS 6502 1.jpg|міні|Мікрапрацэссар «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS Technology 6502|en|MOS Technology 6502}}».]] Многія кампаніі пачынаюць распрацоўку камп’ютараў на аснове новага даступнага мікрапрацэсара 6502. У гэтым жа годзе кампанія «Cyan Engineering» пачынае праект «Stella». Па задуме распрацоўшчыкаў «Stella» — гульнявая сістэма на аснове нядаўна выпушчанага мікрапрацэсара «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS Technology 6502|en|MOS Technology 6502}}». А гэта значыць, што сістэма зможа выконваць больш складаныя гульнявыя алгарытмы чым папулярны «Pong», і галоўнае, што сістэма зможа прайграваць значна большую колькасць гульняў. Калі ў працэсе распрацоўкі было прапанавана запісваць гульні ў [[Пастаянная запамінальная прылада|ПЗП]] і зрабіць ПЗП зменным, сфармавалася паняцце гульнявой прыстаўкі са зменнымі картрыджамі ў звыклым нам разуменні. Аднак пачаты праект патрабуе дастаткова вялікіх фінансавых выдаткаў, і кампанія не ў стане працягваць яго самастойна. Таму ў канцы года «[[Atari]]» набывае кампанію «Cyan Engineering». === 1976 === {{Асноўны артыкул|1976 год у гісторыі камп’ютарных гульняў}} «{{Не перакладзена 5|Exidy|Exidy|en|Exidy}}» выпускае аркадны аўтамат «[[Death Race]]». Гэта першая гульня, якая атрымала шырокае асуджэнне грамадскасці за высокі ўзровень гвалту ў гульні, які выклікаў масавыя пратэсты і шырокае асвятленне ў [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], што ў выніку прывяло да хуткага завяршэння продажаў дадзенага аўтамата. У красавіку «[[Atari]]» выпускае новы аркадны аўтамат «[[Breakout]]» — развіццё класічнага «[[Pong]]». Гульня стала заснавальнікам жанру «[[Breakout]]»-аркад. Канцэпцыя гульні была распрацавана {{Не перакладзена 5|Нолан Бушнэль|Ноланам Бушнэлем|en|Nolan Bushnell}} ({{Lang-en|Nolan Bushnell}}) і Стывам Брыстоў ({{Lang-en|Steve Bristow}}). Першая тэхнічная рэалізацыя была выканана [[Стыў Джобс|Стывам Джобсам]] і [[Стыў Возняк|Стывам Вазняком]]. Нягледзячы на больш складаны алгарытм, «Breakout» усё яшчэ будуецца на {{Не перакладзена 5|Транзістарна-транзістарная логіка|TTL|en|Transistor–transistor logic}}-элементах і не змяшчае [[мікрапрацэсар]]а. Кампанія «[[Atari]]» вельмі паспяховая ў сферы забаў, але продажы прыставак «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]» скарачаюцца і ў кампаніі разумеюць што вельмі затратны праект «Stella» без дадатковых фінансавых уліванняў можа загубіць кампанію. У кастрычніку «[[WarnerMedia|Warner Communications]]» купляе кампанію «[[Atari]]» за 28 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў]] і фактычна спансіруе працяг распрацоўкі праекта «Stella». [[Файл:Z0840004PSC.jpg|міні|left|Мікрапрацэссар «[[Zilog Z80]]».]] У ліпені пачынаюцца продажы мікрапрацэсара «[[Zilog]] [[Zilog Z80|Z80]]». Аналагічна «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS Technology 6502|en|MOS Technology 6502}}», маючы высокую прадукцыйнасць і нізкі кошт, стаў адным з найболей распаўсюджаных сямействаў [[мікрапрацэсар]]аў і адкрыў дарогу даступным хатнім камп’ютарам і гульнявым сістэмам. Нараўне з 6502 часта выкарыстоўваўся ў складзе [[Хатні камп’ютар|хатніх]] і гульнявых камп’ютараў, [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматаў]], [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]] і {{Не перакладзена 5|Партатыўная гульнявая сістэма|партатыўных кансоляў|en|Handheld game console}}. Цікава, што некаторыя прадукты мелі ў сваім складзе як «MOS 6502» так і «Zilog Z80», напрыклад, досыць папулярны хатні камп’ютар «{{Не перакладзена 5|Commodore 128|Commodore 128|en|Commodore 128}}». Некаторыя гульнявыя сістэмы, якія выпускаліся ўжо ў 2000-х гадах, як, напрыклад, «[[Nintendo]] [[Game Boy Advance]]», таксама ўтрымоўвалі ў сваім складзе «Zilog Z80». [[Файл:Fairchild-Channel-F.jpg|міні|«[[Fairchild Channel F]]» — гульнявая прыстаўка другога пакалення.]] У лістападзе «{{Не перакладзена 5|Fairchild Semiconductor|Fairchild|en|Fairchild Semiconductor}}» выпускае гульнявую прыстаўку «[[Fairchild Channel F|Channel F]]» (першапачаткова пад назвай «Fairchild VES») — першую {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|гульнявую прыстаўку другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}. Гэта першая гульнявая прыстаўка заснаваная на [[мікрапрацэсар]]ы (уласнай распрацоўкі «Fairchild F8») і якая выконвае гульнявыя праграмы, запісаныя на [[Гульнявы картрыдж|картрыджах]]. З выпускам «Fairchild Channel F» пачынаецца эпоха гульнявых прыставак другога пакалення і пачатак заходу «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]»-прыставак. === 1977 === {{Асноўны артыкул|1977 год у гісторыі камп’ютарных гульняў}} У студзені «{{Не перакладзена 5|RCA|Radio Corporation of America|en|RCA}}» услед за «{{Не перакладзена 5|Fairchild Semiconductor|Fairchild|en|Fairchild Semiconductor}}» «[[Fairchild Channel F|Channel F]]» выпускае сваю [[Гульнявая прыстаўка|гульнявую прыстаўку]] заснаваную на [[мікрапрацэсар]]ы (уласнай распрацоўкі {{Не перакладзена 5|RCA 1802|RCA 1802|en|RCA 1802}}) «[[RCA Studio II]]». Гэта другая {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|прыстаўка другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}. Як і «Fairchild Channel F» прыстаўка «RCA Studio II» з’яўляецца камерцыйна беспаспяховай — збольшага з-за слабых тэхнічных характарыстык, збольшага з-за адсутнасці на той момант агульнага разумення выгляду відэагульняў, а такім чынам і адсутнасці якасных гульняў, якія змаглі б апынуцца хаця б не сумней гульняў «[[Pong]]». [[Файл:RCA-Studio-II.png|міні|left|Гульнявая кансоль «[[RCA Studio II]]».]] «[[Nintendo]]» паўторна выходзіць на рынак [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]] з прыстаўкай «{{Не перакладзена 5|Nintendo Color TV Game|Color TV Game 6|en|Color TV-Game}}». Гэтым разам «Nintendo» самастойна вырабляе прыстаўкі (у адрозненне ад 1972 года, дзе прыстаўкі былі цалкам распрацаваны і вырабляліся кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Magnavox|Magnavox|en|Magnavox}}»). Тым не менш большая частка сістэмных кампанентаў вырабляецца партнёрам — кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Mitsubishi Electric|Mitsubishi|en|Mitsubishi Electric}}». Прыстаўка з’яўляецца чарговым «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]»-клонам і на момант выпуску ўжо з’яўляецца маральна састарэлай. [[Файл:Atari-2600-Wood-4Sw-Set.jpg|міні|Гульнявая прыстаўка «{{Не перакладзена 5|Atari 2600|Atari 2600|en|Atari 2600}}».]] 14 кастрычніка (анонс сістэмы адбыўся 11 верасня 1977 года) «[[Atari]]» выпускае гульнявую прыстаўку другога пакалення «{{Не перакладзена 5|Atari 2600|Atari 2600|en|Atari 2600}}» (пры старце мае назоў «Atari VCS»). Праект «Stella» — гульнявая прыстаўка на базе [[мікрапрацэсар]]а «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS 6502|en|MOS Technology 6502}}» — апынуўся вельмі затратным для кампаній «Cyan Engineering», «[[Atari]]» і «[[WarnerMedia|Warner Communications]]», але, у выніку, ператварыўся ў самую прадаваную {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|гульнявую прыстаўку другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}. На «Atari 2600» было партавана вялікая колькасць гульняў з [[Аркадны аўтамат|аркадных аўтаматаў]] і ўпершыню выйшла вялікая колькасць класічных [[Відэагульня|відэагульняў]]. Менавіта з выхадам «Atari 2600» (а не «[[Fairchild Channel F]]») многія звязваюць пачатак эры гульнявых прыставак другога пакалення і пачатак прыставачнага буму. «Atari 2600» сур’ёзна дамінавала на рынку гульнявых прыставак — так за ўсю эпоху прыставак другога пакалення адных толькі «Atari 2600» удалося прадаць нашмат больш, чым усіх прыставак гэтага пакалення іншых вытворцаў разам узятых<ref>{{Cite web |url=https://imgur.com/a/FJCYl?gallery |title=imgur.com галерея игровых приставок |accessdate=2020-09-04 |archivedate=2020-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201111215911/https://imgur.com/a/FJCYl?gallery |url-status=live }}</ref>. «Atari 2600» таксама аказалася першай камерцыйна паспяховай гульнявой прыстаўкай здольнай запускаць гульні запісаныя на [[Гульнявы картрыдж|картрыджах]]. У канцы года выходзіць яшчэ адна прыстаўка другога пакалення ― «{{Не перакладзена 5|Bally Astrocade|Bally Astrocade|en|Bally Astrocade}}». У сувязі з вытворчымі праблемамі першыя продажы адбыліся толькі ў 1978 годзе. Прыстаўку нельга назваць паспяховай, на працягу ўсяго жыццёвага цыклу продажы былі вельмі сціплымі. «Cinematronics» выпускае аркадны аўтамат «Space Wars». «Space Wars» з’яўляецца аркадным варыянтам гульні 1962 года «[[Spacewar!]]» і прэтэндуе на званне першага шырокадаступнага аркаднага аўтамата з [[Вектарная графіка|вектарнай графікай]] і, адпаведна, даступнай шырокай публіцы першай гульні з вектарнай графікай. [[Файл:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|міні|left|Персанальны камп’ютар «{{Не перакладзена 5|Apple II|Apple II|en|Apple II}}.»]] [[5 ліпеня]] кампанія «[[Apple]] Computer» выпускае ў продаж [[персанальны камп’ютар]] «{{Не перакладзена 5|Apple II|Apple II|en|Apple II}}» па кошце 1298 [[Долар ЗША|долараў]]. «Apple II» (на базе мікрапрацэсара «{{Не перакладзена 5|MOS Technology 6502|MOS Technology 6502|en|MOS Technology 6502}}») з’яўляецца першым даступным камп’ютарам, які пастаўляецца ў выглядзе гатовай прылады. Першыя графічныя камерцыйныя відэагульні з’яўляюцца менавіта для камп’ютара «Apple II». Нягледзячы на тое, што сістэмы {{Не перакладзена 5|Programmed Data Processor|PDP|en|Programmed Data Processor}} і {{Не перакладзена 5|PLATO (computer system)|PLATO|en|PLATO (computer system)}} да 1977 году ўжо размяшчалі некаторую базу відэагульняў, яны ні па габарытах, ні па кошце не былі даступныя простым людзям, таму знаёмства з першымі гульнямі для персанальных камп’ютараў для большасці людзей пачалося менавіта з камп’ютараў «Apple II». == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="cathode">{{Cite web|author=Matt Blitz|last=Blitz|first=Matt|title=The Unlikely Story of the First Video Game|url=https://www.popularmechanics.com/culture/gaming/a20129/the-very-first-video-game/|website=Popular Mechanics|date=2016-03-28|access-date=2024-12-04|lang=en}}</ref> }} == Літаратура == * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Донован, Тристан|загаловак=Играй! История видеоигр|арыгінал=Replay: The History of Video Games|месца=М.|выдавецтва=Белое яблоко|год=2014|isbn=978-5-9903760-4-5|ref=Donovan|мова=ru}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Donovan, Tristan|загаловак=Replay, The History of Video Games|выдавецтва=Yellow Ant|год=2010|isbn=9780956507228|ref=Donovan|мова=en}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Fish, Charlie|загаловак=The History of Video Games|выдавецтва=White Owl|год=2021|isbn=9781526779007|ref=Fish|мова=en}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Kent, Steven L.|загаловак=The Ultimate History of Video Games|выдавецтва=Three Rivers Press|год=2001|isbn=0-7615-3643-4|ref=Kent|мова=en}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Smith, Alexander|загаловак=They Create Worlds: The Story of the People and Companies That Shaped the Video Game Industry|адказны=|год=2019|выдавецтва={{Не перакладзена 5|CRC Press|CRC Press|en|CRC Press}}|том=1: 1971 – 1982|isbn=978-1-138-38990-8|ref=Smith}} * {{Публікацыя|кніга|аўтар=Williams, Andrew|загаловак=History of Digital Games: Developments in Art, Design and Interaction|адказны=|год=2017|выдавецтва={{Не перакладзена 5|CRC Press|CRC Press|en|CRC Press}}|isbn=9781317503811|ref=Williams}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя відэагульняў| ]] kwy6776vywz3rk4iqa530kmr14qzihj 0 710452 5166692 4882279 2026-07-16T23:07:06Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[1940-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 4882279 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Агляд падзей, звязаных з відэагульнямі ў 1940-я гады.}} '''1940-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == == Створаныя гульні== * [[1940]] — «[[Nimatron]]».<ref name="diss"/> * [[1947]] — «[[Забаўляльная прылада на аснове электронна-прамянёвай трубкі]]» * [[1948]] — «[[Turochamp]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="diss">{{Артыкул|аўтар=Vlasios A. Kasapakis|загаловак=Pervasive Role Playing Games: Design, Development and Evaluation of a Research Prototype|спасылка=https://www.researchgate.net/profile/Vlasios_Kasapakis/publication/303283809_Pervasive_Role_Playing_Games_Design_Development_and_Evaluation_of_a_Research_Prototype/links/573af8dd08ae9ace840e6c4f.pdf|мова=en|выданне=University of the Aegean|год=2016|месяц=3|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202071521/https://www.researchgate.net/profile/Vlasios_Kasapakis/publication/303283809_Pervasive_Role_Playing_Games_Design_Development_and_Evaluation_of_a_Research_Prototype/links/573af8dd08ae9ace840e6c4f.pdf}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў| ]] bt5evrgi9xucj6b2axu7m1fapza2ot6 5166695 5166692 2026-07-16T23:08:43Z IshaBarnes 124956 абнаўленне 5166695 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Агляд падзей, звязаных з відэагульнямі ў 1940-я гады.}} '''1940-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Падзеі == == Створаныя гульні== * [[1940]] — «[[Nimatron]]».<ref name="diss"/> * [[1947]] — «[[Забаўляльная прылада на аснове электронна-прамянёвай трубкі]]» * [[1948]] — «[[Turochamp]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="diss">{{Артыкул|аўтар=Vlasios A. Kasapakis|загаловак=Pervasive Role Playing Games: Design, Development and Evaluation of a Research Prototype|спасылка=https://www.researchgate.net/profile/Vlasios_Kasapakis/publication/303283809_Pervasive_Role_Playing_Games_Design_Development_and_Evaluation_of_a_Research_Prototype/links/573af8dd08ae9ace840e6c4f.pdf|мова=en|выданне=University of the Aegean|год=2016|месяц=3|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202071521/https://www.researchgate.net/profile/Vlasios_Kasapakis/publication/303283809_Pervasive_Role_Playing_Games_Design_Development_and_Evaluation_of_a_Research_Prototype/links/573af8dd08ae9ace840e6c4f.pdf}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1940-я гады ў гісторыі відэагульняў| ]] e9ka9wln4l21u5phhun2vdobk3n1nff 5166703 5166695 2026-07-16T23:14:36Z IshaBarnes 124956 няма патрэбы у асобнай катэгорыі 5166703 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Агляд падзей, звязаных з відэагульнямі ў 1940-я гады.}} '''1940-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Падзеі == == Створаныя гульні== * [[1940]] — «[[Nimatron]]».<ref name="diss"/> * [[1947]] — «[[Забаўляльная прылада на аснове электронна-прамянёвай трубкі]]» * [[1948]] — «[[Turochamp]]» == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="diss">{{Артыкул|аўтар=Vlasios A. Kasapakis|загаловак=Pervasive Role Playing Games: Design, Development and Evaluation of a Research Prototype|спасылка=https://www.researchgate.net/profile/Vlasios_Kasapakis/publication/303283809_Pervasive_Role_Playing_Games_Design_Development_and_Evaluation_of_a_Research_Prototype/links/573af8dd08ae9ace840e6c4f.pdf|мова=en|выданне=University of the Aegean|год=2016|месяц=3|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202071521/https://www.researchgate.net/profile/Vlasios_Kasapakis/publication/303283809_Pervasive_Role_Playing_Games_Design_Development_and_Evaluation_of_a_Research_Prototype/links/573af8dd08ae9ace840e6c4f.pdf}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў| ]] fkq7hsiml6lqh92f3bjzoq65ry7gmt5 0 710468 5166718 4276615 2026-07-16T23:27:01Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166718 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1950}} '''[[1950]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]].<ref name="CNE">{{Cite news |first=Marlene |last=Simmons |title=Bertie the Brain programmer heads science council |url=https://news.google.com/newspapers?id=rKYyAAAAIBAJ&sjid=pe0FAAAAIBAJ&pg=916,3790974&dq=josef-kates&hl=en |accessdate=2014-11-16 |newspaper=[[Ottawa Citizen]] |date=1975-10-09 |page=17 |archivedate=2020-03-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302184808/https://news.google.com/newspapers?id=rKYyAAAAIBAJ&sjid=pe0FAAAAIBAJ&pg=916,3790974&dq=josef-kates&hl=en }}</ref> == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[25 жніўня]] ― «[[Bertie the Brain]]» {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1950]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] sqziyjaoetgzitdyfjpxzficioes3fz 0 710474 5166719 4736919 2026-07-16T23:27:02Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166719 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1951}} '''[[1951]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[5 мая]] ― «[[Nimrod]]» (платформа — невядома)<ref>{{артыкул|кніга|аўтар=Peddie, Jon.|загаловак=The History of Visual Magic in Computers: How Beautiful Images are Made in CAD, 3D, VR and AR|выданне=1|год=2013|isbn=9781447149316|мова=en|выдавецтва=Springer|старонак=448|ref=Peddie|спасылка=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=2529629}}</ref> {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1951]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] kmd3lnyv0h1c5my7nvz9bpfy2jr6gmk 0 710742 5166724 4610116 2026-07-16T23:27:08Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166724 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1972}} '''[[1972]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == У верасні выйшла першая ў свеце камерцыйная хатняя [[гульнявая прыстаўка]] «[[Magnavox Odyssey]]». == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * «[[Empire (гульня)|Empire]]» (платформа HP 2100) * [[29 лістапада]] ― «[[Pong]]» (платформа — аркадны аўтамат). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1972]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] o4bj0pmx995sjgnsvdmecw8l7jg7itg 0 710748 5166716 4276612 2026-07-16T23:26:55Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166716 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1947}} '''[[1947]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[28 студзеня]] ― [[Забаўляльная прылада на аснове электронна-прамянёвай трубкі]]<ref name=":1">{{Патэнт ЗША|нумар=2455992|загаловак=Cathode ray tube amusement device|дата=1948-12-14}}</ref> {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1947]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] lcwurztgh9dah0t6c050ivvto6xx03m 0 710794 5166698 4882286 2026-07-16T23:12:31Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[1950-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[1950-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 4882286 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Агляд падзей, звязаных з відэагульнямі ў 1950-я гады.}} '''1950-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == == Створаныя гульні== * [[1950]] — «[[Bertie the Brain]]».<ref name="CNE"/> * [[1951]] — «[[Nimrod]]» * [[1952]] — [[OXO]] (платформа EDSAC) * [[1958]] — «[[Tennis for Two]]» (платформа АВМ) == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="CNE">{{Cite news |first=Marlene |last=Simmons |title=Bertie the Brain programmer heads science council |url=https://news.google.com/newspapers?id=rKYyAAAAIBAJ&sjid=pe0FAAAAIBAJ&pg=916,3790974&dq=josef-kates&hl=en |access-date=2024-12-04 |newspaper={{Не перакладзена 5|Ottawa Citizen|Ottawa Citizen|en|Ottawa Citizen}} |date=1975-10-09 |page=17 |archive-date=2020-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302184808/https://news.google.com/newspapers?id=rKYyAAAAIBAJ&sjid=pe0FAAAAIBAJ&pg=916,3790974&dq=josef-kates&hl=en }}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1950-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў| ]] rj6mbk00fs51srw3lb9b69opbwibs2y 5166700 5166698 2026-07-16T23:13:30Z IshaBarnes 124956 няма патрэбы у асобнай катэгорыі 5166700 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Агляд падзей, звязаных з відэагульнямі ў 1950-я гады.}} '''1950-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == == Створаныя гульні== * [[1950]] — «[[Bertie the Brain]]».<ref name="CNE"/> * [[1951]] — «[[Nimrod]]» * [[1952]] — [[OXO]] (платформа EDSAC) * [[1958]] — «[[Tennis for Two]]» (платформа АВМ) == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="CNE">{{Cite news |first=Marlene |last=Simmons |title=Bertie the Brain programmer heads science council |url=https://news.google.com/newspapers?id=rKYyAAAAIBAJ&sjid=pe0FAAAAIBAJ&pg=916,3790974&dq=josef-kates&hl=en |access-date=2024-12-04 |newspaper={{Не перакладзена 5|Ottawa Citizen|Ottawa Citizen|en|Ottawa Citizen}} |date=1975-10-09 |page=17 |archive-date=2020-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200302184808/https://news.google.com/newspapers?id=rKYyAAAAIBAJ&sjid=pe0FAAAAIBAJ&pg=916,3790974&dq=josef-kates&hl=en }}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў| ]] psuujtms9npewep496yc6itvtyd6vqf 0 710803 5166705 4882304 2026-07-16T23:18:41Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[1960-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[1960-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 4882304 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Агляд падзей, звязаных з відэагульнямі, за 1960-я.}} '''1960-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == == Створаныя гульні== * [[1962]] — «[[Spacewar!]]» (платформа PDP-1).<ref name="berlin"/> == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="berlin">{{Артыкул|загаловак = Spacewar!|спасылка = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spacewar-description-Berlin-Museum.jpg|мова = de|выданне = {{Не перакладзена 5|Берлінскі музей камп’ютарных гульняў|Computerspielemuseum Berlin|en|Computerspielemuseum}}|месца = [[Берлін]]|archive-date = 2022-03-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20220327082223/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spacewar-description-Berlin-Museum.jpg}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1960-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў| ]] q254wxhlm8neufzjetq7xus46r2br5e 5166707 5166705 2026-07-16T23:19:52Z IshaBarnes 124956 катэгорыя 5166707 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Агляд падзей, звязаных з відэагульнямі, за 1960-я.}} '''1960-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == == Створаныя гульні== * [[1962]] — «[[Spacewar!]]» (платформа PDP-1).<ref name="berlin"/> == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="berlin">{{Артыкул|загаловак = Spacewar!|спасылка = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spacewar-description-Berlin-Museum.jpg|мова = de|выданне = {{Не перакладзена 5|Берлінскі музей камп’ютарных гульняў|Computerspielemuseum Berlin|en|Computerspielemuseum}}|месца = [[Берлін]]|archive-date = 2022-03-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20220327082223/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spacewar-description-Berlin-Museum.jpg}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]] 44seznifs26geu7xc2td27w0upfwtpt 5166714 5166707 2026-07-16T23:22:28Z IshaBarnes 124956 5166714 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Агляд падзей, звязаных з відэагульнямі, за 1960-я.}} '''1960-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == == Створаныя гульні== * [[1962]] — «[[Spacewar!]]» (платформа PDP-1).<ref name="berlin"/> == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="berlin">{{Артыкул|загаловак = Spacewar!|спасылка = https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spacewar-description-Berlin-Museum.jpg|мова = de|выданне = {{Не перакладзена 5|Берлінскі музей камп’ютарных гульняў|Computerspielemuseum Berlin|en|Computerspielemuseum}}|месца = [[Берлін]]|archive-date = 2022-03-27|archive-url = https://web.archive.org/web/20220327082223/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Spacewar-description-Berlin-Museum.jpg}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў| ]] 7y6aejmxtm8x3dgfrcr0t2qt2p8znis 0 711299 5166725 4288573 2026-07-16T23:27:10Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166725 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1973}} '''[[1973]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * «[[Maze War]]» (платформа «Imlac PDS-1») * [[16 ліпеня]] ― «[[Space Race]]» (платформа «Atari») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1973]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] r05i7t3mrox0i43csqqxl62vpnu1oae 0 711308 5166726 4610118 2026-07-16T23:27:11Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166726 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1974}} '''[[1974]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[1 сакавіка]] — «[[Spasim]]» (платформа PLATO) * [[5 лістапада]] — «[[Tank]]» (платформа — аркадны аўтамат). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1974]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] i747k25130b1vlthejg1afmc6reycyr 0 711317 5166727 4609049 2026-07-16T23:27:12Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166727 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1975}} '''[[1975]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == Выйшла арыгінальная [[гульнявая прыстаўка]] «[[Pong (прыстаўка)|Pong]]» ад «[[Atari]]». == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * «[[Colossal Cave Adventure]]» (платформа PDP-10) {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1975]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] r2iw6p6fxlgv3u3vql197sxrvnzocgy 0 711320 5166710 4882310 2026-07-16T23:20:42Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[1970-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[1970-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 4882310 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Падзеі, звязаныя з відэагульнямі ў 1970-я гады.}} '''1970-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == У 1972 годзе выйшла першая ў свеце камерцыйная хатняя [[гульнявая прыстаўка]] «[[Magnavox Odyssey]]». == Створаныя гульні== * [[1971]] — «[[Empire (гульня)|Empire]]» (платформа HP 2100).<ref name="Langston"/> * [[1971]] — «[[Star Trek (гульня)|Star Trek]]» (платформа «Sigma 7») * [[1971]] — «[[Galaxy Game]]» (платформа PDP-11) * [[1971]] — «[[Computer Space]]» * [[1971]] — «[[The Oregon Trail]]» (платформа HP 2100) * [[1974]] — «[[Maze War]]» (платформа «Imlac PDS-1») * [[1974]] — «[[Spasim]]» (платформа PLATO) * [[1976]] — «[[Colossal Cave Adventure]]» (платформа PDP-10) == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="Langston">{{Cite web |url = http://www.langston.com/ |title = Peter Langston offical website |access-date = 2024-12-04 |lang = en |archive-date = 2017-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170422092014/http://www.langston.com/}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1970-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў| ]] p5kfz8auovho7bf34ykmr0d3yi37tdt 5166712 5166710 2026-07-16T23:21:20Z IshaBarnes 124956 5166712 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Падзеі, звязаныя з відэагульнямі ў 1970-я гады.}} '''1970-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == У 1972 годзе выйшла першая ў свеце камерцыйная хатняя [[гульнявая прыстаўка]] «[[Magnavox Odyssey]]». == Створаныя гульні== * [[1971]] — «[[Empire (гульня)|Empire]]» (платформа HP 2100).<ref name="Langston"/> * [[1971]] — «[[Star Trek (гульня)|Star Trek]]» (платформа «Sigma 7») * [[1971]] — «[[Galaxy Game]]» (платформа PDP-11) * [[1971]] — «[[Computer Space]]» * [[1971]] — «[[The Oregon Trail]]» (платформа HP 2100) * [[1974]] — «[[Maze War]]» (платформа «Imlac PDS-1») * [[1974]] — «[[Spasim]]» (платформа PLATO) * [[1976]] — «[[Colossal Cave Adventure]]» (платформа PDP-10) == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="Langston">{{Cite web |url = http://www.langston.com/ |title = Peter Langston offical website |access-date = 2024-12-04 |lang = en |archive-date = 2017-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170422092014/http://www.langston.com/}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]] 3d6i7qiw8dro97r7wq9s55p5aeyfnvs 5166715 5166712 2026-07-16T23:22:45Z IshaBarnes 124956 5166715 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Падзеі, звязаныя з відэагульнямі ў 1970-я гады.}} '''1970-я''' гады былі адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Падзеі == У 1972 годзе выйшла першая ў свеце камерцыйная хатняя [[гульнявая прыстаўка]] «[[Magnavox Odyssey]]». == Створаныя гульні== * [[1971]] — «[[Empire (гульня)|Empire]]» (платформа HP 2100).<ref name="Langston"/> * [[1971]] — «[[Star Trek (гульня)|Star Trek]]» (платформа «Sigma 7») * [[1971]] — «[[Galaxy Game]]» (платформа PDP-11) * [[1971]] — «[[Computer Space]]» * [[1971]] — «[[The Oregon Trail]]» (платформа HP 2100) * [[1974]] — «[[Maze War]]» (платформа «Imlac PDS-1») * [[1974]] — «[[Spasim]]» (платформа PLATO) * [[1976]] — «[[Colossal Cave Adventure]]» (платформа PDP-10) == Нарадзіліся == == Памерлі == ==Зноскі== {{Reflist|refs= <ref name="Langston">{{Cite web |url = http://www.langston.com/ |title = Peter Langston offical website |access-date = 2024-12-04 |lang = en |archive-date = 2017-04-22 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170422092014/http://www.langston.com/}}</ref> }} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў| ]] ibuzyrfxuq2q1jwnamz07dl229d49x8 0 711416 5166728 4610800 2026-07-16T23:27:14Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166728 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1976}} '''[[1976]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == У лістападзе выйшла [[Гульнявая прыстаўка|гульнявая прыстаўка]] «[[Fairchild Channel F]]» — першая {{Не перакладзена 5|Другое пакаленне гульнявых сістэм|гульнявая прыстаўка другога пакалення|en|Second generation of video game consoles}}. == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[13 мая]] — «[[Breakout]]» (платформа «Atari 2600»). *«[[Death Race]]» (платформа — аркадны аўтамат). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1976]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] h936csqzz1zqzpevrdl6v0dr0ebbipk 0 712437 5166674 5144404 2026-07-16T21:34:04Z JerzyKundrat 174 5166674 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Малгажата Банась''', сапр. '''Людвіка Банась''' ({{lang-pl|Małgorzata Banaś}}; {{ДН|10|4|1896}}, в. [[Клеча Дольна]] каля [[Вадавіцы|Вадавіцаў]] — {{ДС|26|4|1966}}, [[Навагрудак]], [[БССР]]) — каталіцка манашка, [[Назарыцянкі|назарэтанка]]. == Біяграфія == Нарадзілася 10 красавіка 1896 года ў в. Клеча Дольна (каля [[Вадавіцы|Вадавіцаў]]). 15 сакавіка 1917 года ўступіла ў Кангрэгацыю Сясцёр Святой Сям’і з Назарэта. Выконвала звычайныя паслугі ў розных законных дамах: у Вадавіцах, [[Стрый (горад)|Стрыі]], [[Кракаў|Кракаве]], [[Гродна|Гродне]], [[Варшава|Варшаве]]. У 1934 годзе была скіравана ў Навагрудак. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у 1939—1943 гадах, працавала ў мясцовым шпіталі. Была адзінай сярод дванаццаці сясцёр назарэтанак, якая пазбегла арышту і расстрэлу гітлераўцамі 1 жніўня 1943 года. Пазней дапамагала ў пошуках у лесе месца забойства сясцёр, прысутнічала пры эксгумацыі і перапахаванні [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]] пры [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]]. Сваё ацаленне зразумела як знак волі Божай, як знак таго, што яна павінна застацца ў Навагрудку, каб апекавацца Фарным касцёлам і дапамагаць мясцовым вернікам. Навагрудцы называлі сястру Малгажату «ахоўніцаю табэрнакулюма». Яна збірала вернікаў на малітву, упрыгожвала алтары, а калі не было святара, кіравала набажэнствамі. Сястра Малгажата арганізоўвала духоўную і матэрыяльную дапамогу для святароў і свецкіх вернікаў, сасланых у [[Сібір]]. Жыла ў сакрыстыі Фарнага касцёла. Памерла 26 красавіка 1966 года ў Навагрудку і пахавана на мясцовых могілках. У 2021 годзе [[Францыск (Папа Рымскі)|Папа Францішак]] ухваліў дэкрэт аб гераічнасці цнот ацалелай назарэтанкі з Навагрудка<ref>[https://catholic.by/3/news/vatican/14091-papa-frantsishak-ukhvali-dekret-ab-geraichnastsi-tsnot-atsalelaj-nazaretanki-z-navagrudka Папа Францішак ухваліў дэкрэт аб гераічнасці цнот ацалелай назарэтанкі з Навагрудка]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-07-08}} [[Катэгорыя:Манашкі]] {{DEFAULTSORT:Банась Малгажата}} r3fi0jt5q95vvdaszo51psab6rh9s44 0 714819 5166886 4793018 2026-07-17T10:14:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166886 wikitext text/x-wiki '''Смарт-кантракт''' ({{lang-en|smart contract}} — разумны кантракт) — камп’ютарны [[алгарытм]], прызначаны для фарміравання, кіравання і прадастаўлення інфармацыі аб валоданні чым-небудзь. Часцей за ўсё гаворка ідзе пра ўжыванне тэхналогіі [[блокчэйн]]а. У больш вузкім сэнсе пад смарт-кантрактам разумеецца набор функцый і даных, якія знаходзяцца па вызначаным адрасе ў блокчэйне<ref>[https://solidity.readthedocs.io/en/latest/introduction-to-smart-contracts.html Introduction to Smart Contracts]</ref>. Першай краінай, якая на дзяржаўным узроўні пацвердзіла юрыдычную сілу смарт-кантрактаў, стала [[Беларусь]]<ref name=":0">[https://www.belta.by/economics/view/belarus-pervoj-v-mire-zakonodatelno-zakrepila-smart-kontrakt-281784-2017/ Беларусь первой в мире законодательно закрепила smart-контракт<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. == Гісторыя == Канцэпцыю і тэрмін «Smart contracts» у пачатку 1990-х прапанаваў [[Нік Сабо]]. Ужо да 1997 годзе быў распрацаваны шэраг алгарытмаў і пратаколаў, прыдатных для базавай рэалізацыі ідэі<ref>{{Cite web|url=https://ojphi.org/ojs/index.php/fm/article/view/548/469|title=Smart Contracts: Formalizing and Securing Relationships on Public Networks|website=ojphi.org|date=1997-09-01|access-date=28 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417090806/https://ojphi.org/ojs/index.php/fm/article/view/548/469|archive-date=17 красавіка 2019}}</ref>. У якасці найпростага прыкладу Сабо пісаў, што ''«[[гандлёвы аўтамат]] з’яўляецца кантрактам на прад’яўніка: любы, у каго ёсць манеты, можа ўдзельнічаць у абмене з прадаўцом»'', прычым гэта адбываецца ў аўтаматычным рэжыме без непасрэднага ўдзелу прадаўца, роля якога зводзіцца да налады аўтамата, загрузцы тавараў і інкасацыі грошай, але ад прадаўца не патрабуецца непасрэдныя зносіны з пакупніком. Смарт-кантракт таксама самастойна выконвае апісаныя дзеянні (напрыклад, прадастаўляе лічбавы тавар, адпраўляе грошы, адкрыта або закрыта публікуе інфармацыю), калі выкананы закадаваныя ў ім умовы, сапраўды гэтак жа, як гэта рэалізавана ў гандлёвым аўтамаце. Практычныя рэалізацыі сталі магчымымі дзякуючы з’яўленню ў 2008 годзе тэхналогіі [[блокчэйн]]<ref>http://bitcoin.org/bitcoin.pdf</ref>, што забяспечыла кантрактам поўную аўтаномнасць і дазволіла адмовіцца ад іншага адміністратара, які б выконваў ролю кантралёра і арбітра. Некаторыя прынцыпы разумных кантрактаў былі закладзены ўжо ў першым [[пратаколы прыкладнога ўзроўню|пратаколе]] [[Біткойн]]а, аднак рэалізаваць іх можна было толькі праз выкарыстанне [[Мова праграмавання|мовы праграмавання]] скрыптоў, і яны не валодалі [[Паўната па Цьюрынгу|паўнатой па Цьюрынгу]] з меркаванняў бяспекі. Шырокага прымянення яны не атрымалі. Аднак сталі выказвацца ідэі, што па-над пратаколу біткойна могуць быць створаны розныя пратаколы больш высокага ўзроўню, уключаючы паўнавартасныя разумныя кантракты<ref>[http://rootstock.io RSK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>, па аналогіі з тым, як па-над [[TCP/IP]] існуе мноства пратаколаў прыкладнога ўзроўню. Разумныя кантракты ўпершыню атрымалі шырокае распаўсюджванне са з’яўленнем [[Ethereum]]. Ідэя стварэння праекта з’явілася ў 2013 годзе. У той момант заснавальнік часопіса Bitcoin Magazine [[Віталік Бутэрын]] прыйшоў да высновы, што тэхналогія блокчэйна можа выкарыстоўвацца значна шырэй, не толькі ў [[крыптавалюта]]х. Ён высунуў ідэю ўніверсальнай дэцэнтралізаванай блокчэйн-платформы, у якой любы жадаючы можа праграмна рэалізаваць розныя сістэмы захоўвання і апрацоўкі інфармацыі. Галоўная ўмова — дзеянні павінны быць апісаны як матэматычныя правілы<ref>{{Cite web |url=https://incrussia.ru/blockchain/sozdatel-ethereum-vitalik-buterin-blokcheyn-pomozhet-iskorenit-korruptsiyu/ |title=Создатель Ethereum Виталик Бутерин: «Блокчейн поможет искоренить коррупцию» |access-date=28 ліпеня 2022 |archive-date=20 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033328/https://incrussia.ru/blockchain/sozdatel-ethereum-vitalik-buterin-blokcheyn-pomozhet-iskorenit-korruptsiyu/ |url-status=dead }}</ref>. == Прынцыпы дзейнасці == Смарт-кантракты Ethereum распрацоўваюцца на адной з моў, спраектаваных для трансляцыі ў байт-код віртуальнай машыны Ethereum — [[Solidity]] (падобны на [[Сі (мова праграмавання)|Сі]] або [[JavaScript]]), Vyper і Serpent (падобныя на [[Python]]), LLL (нізкаўзроўневая версія [[Лісп]]), Mutan (заснаваны на [[Go]])<ref>[https://ethereum.org/ru/developers/#smart-contract-languages Руководства, ресурсы и инструменты для разработчиков на Ethereum]</ref><ref>''Chris Dannen'' [https://books.google.com.ua/books?id=roVkDgAAQBAJ&pg=PA72&lpg=PA72&dq=Solidity+LLL+Mutan&source=bl&ots=G5NhxFf0zR&sig=ACfU3U02dsde7Zh3ynzflwwebT8pBPmLeg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwii3vDytp_pAhVdAhAIHbI7BJIQ6AEwBHoECAoQAQ#v=onepage&q=Solidity%20LLL%20Mutan&f=false ntroducing Ethereum and Solidity: Foundations of Cryptocurrency and Blockchain Programming for Beginners]</ref>. Бакі падпісваюць разумны кантракт, выкарыстоўваючы метады, аналагічныя падпісанню адпраўкі сродкаў у дзеючых крыптавалютных сетках. Пасля падпісання бакамі кантракт захоўваецца ў блокчэйне і ўступае ў сілу. Для забеспячэння аўтаматызаванага выканання абавязацельстваў кантракту абавязкова патрабуецца асяроддзе існавання (вузлы блокчэйна Ethereum). Яно дазваляе цалкам аўтаматызаваць выкананне пунктаў кантракту. Гэта азначае, што разумныя кантракты змогуць існаваць толькі ўнутры асяроддзя, якая мае бесперашкодны доступ выкананага кода да аб’ектаў разумнага кантракту. Усе ўмовы кантракту павінны мець праграмнае апісанне і ясную логіку выканання. У сувязі з гэтым першыя разумныя кантракты маюць задачу фармалізацыі найбольш простых узаемаадносін, якія складаюцца з невялікай колькасці ўмоў. Маючы бесперашкодны доступ да аб’ектаў кантракту, разумны кантракт адсочвае ўмовы дасягнення або парушэння і пунктаў і прымае самастойныя рашэнні, грунтуючыся на запраграмаваных умовах. Такім чынам, асноўны прынцып разумнага кантракту складаецца ў поўнай аўтаматызацыі і дакладнасці выканання дамовы<ref>[https://cointelegraph.com/explained/smart-contracts-explained Smart Contracts, Explained]</ref>. Узаемадзейнічаць смарт-кантракты з знешнімі сістэмамі могуць праз блокчэйн-аракулаў, якія могуць супаставіць умовы смарт-кантрактаў і знешняй інфармацыі. Аракул пасылае інфармацыю смарт-кантракту з знешніх рэсурсаў у зразумелым для блокчэйна выглядзе<ref>[https://businessfm.kz/business/finance/blokchejn-orakuly-kak-oni-ustroeny-i-zachem-nuzhny Блокчейн-оракулы: как они устроены и зачем нужны?]</ref>. Для таго, каб разумныя кантракты маглі існаваць, патрабуюцца пэўныя ўмовы: # Выкарыстанне шырока распаўсюджаных метадаў электронных подпісаў на аснове публічных і прыватных ключоў ([[асіметрычнае шыфраванне]]). # Існаванне адкрытых, дэцэнтралізаваных і даверных бакам кантракту баз даных для выкананых транзакцый, работа якіх цалкам выключае чалавечы фактар. # Дэцэнтралізацыя асяроддзя выканання разумнага кантракту. Як прыклад: [[Ethereum]], [[Codes]], [[Counterparty]], [[Solana (крыптавалюта)|Solana]], # Дакладнасць крыніцы лічбавых даных. Як прыклад: каранёвыя цэнтры сертыфікацыі [[SSL]] у базах сучасных інтэрнэт-браўзераў<ref>{{Cite web |url=https://cryptonet.biz/ru/smart-kontrakty-kak-ispolzovat-i-naskolko-nadezhny-dlya-sdelok/ |title=Смарт-контракты: как использовать и насколько надежны для сделок |access-date=28 ліпеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517174300/https://cryptonet.biz/ru/smart-kontrakty-kak-ispolzovat-i-naskolko-nadezhny-dlya-sdelok/ |archive-date=17 мая 2020 |url-status=dead }}</ref>. === Аб’екты разумнага кантракту === * '''Падпісанты''' — бакі разумнага кантракту, якія прымаюць або адмаўляюцца ад умоў з выкарыстаннем [[Электронная подпіс|электронных подпісаў]]. Прамым аналагам з’яўляецца подпіс адпраўніка сродкаў у сеткі Bitcoin, што пацвярджае ўнясенне транзакцыі ў ланцужок блокаў. * '''Прадмет дамовы'''. Прадметам дагавора можа з’яўляцца толькі аб’ект, які знаходзіцца ўнутры асяроддзя існавання разумнага кантракту, ці ж павінен забяспечвацца бесперашкодны, прамы доступ разумнага кантракту да прадмета дагавора без удзелу чалавека. * '''Умовы'''. Умовы разумнага кантракту павінны мець поўнае матэматычнае апісанне, якое магчыма запраграмаваць у асяроддзі існавання разумнага кантракту. Менавіта ва ўмовах апісваецца логіка выканання пунктаў прадмета дагавора. * '''Дэцэнтралізаваная платформа'''. Для размеркаванага захоўвання смарт-кантракту неабходная яго запіс у блокчэйне гэтай платформы<ref>[https://cointelegraph.com/explained/smart-contracts-explained Смарт-контракты, пояснения]</ref>. == Прыклады прымянення == * Па аналогіі з [[IPO]] уводзіцца першаснае блокчэйн-размяшчэнне (ICO {{lang-en|initial coin offerings}}) — метад [[краўдфандынг]]у для арганізацыі [[стартап]]аў. На аснове [[Белая кніга|апублікаванага мемарандума]] [[інвестар]]ы накіроўваюць сродкі на рахунак адпаведнага разумнага кантракту, атрымліваючы наўзамен [[Токен (крыптавалюта)|грашовыя знакі]], якія граюць ролю [[Акцыя (фінансы)|акцый]] дадзенага стартапа. Па стане на жнівень 2017 года аб’ём інвестыцый у ICO складаў 550 млн долараў<ref name="econ" /><ref name="cbrf">{{cite web|title=Аналитический обзор по теме «Смарт-контракты»|url=https://www.cbr.ru/Content/Document/File/47862/SmartKontrakt_18-10.pdf|publisher=Центральный банк Российской Федерации|date=Октябрь 2018|access-date=2021-08-14}}</ref>. * [[Дэцэнтралізаваныя фінансавыя сэрвісы]] (DeFi) — некастадыяльныя пратаколы для крэдытавання пад заклад лічбавых актываў і платформы для гандлю токенаў і дэрыватівамі<ref>[https://forklog.com/bum-kriptokreditovaniya-i-defi-ocherednoj-puzyr-ili-novyj-impuls-dlya-bitkoin-industrii/ Бум криптокредитования и DeFi — очередной пузырь или новый импульс для биткоин-индустрии?]</ref>. * [[Дэцэнтралізаваная аўтаномная арганізацыя]] — механізм каардынацыі дзейнасці групы людзей для дасягнення агульных мэтаў, правілы работы якога могуць быць зададзены ў форме смарт-кантрактаў<ref name="cbrf"/>. * Існуе ідэя стварэння дэцэнтралізаванага, заснаванага на Ethereum прадукту, падобнага на [[Facebook]], дзе карыстальнікі атрымаюць поўны кантроль над сваімі асабістымі старонкамі, што дасць ім магчымасць самім атрымліваць даходы ад [[Рэклама|рэкламы]], замест якой-небудзь кампаніі. * Аўтаматызацыя прадастаўлення банкаўскіх паслуг: фінансаванне ланцужкоў паставак, іпатэчнае крэдытаванне, крэдытаванне малога бізнэсу<ref name="cbrf"/>. * Аптымізацыя страхавых бізнес-працэсаў (у частцы вядзення страхавога ўліку і дакументазвароту), а таксама працэсаў апрацоўкі страхавых прэтэнзій і выплат кампенсацый у тыпавых страхавых выпадках<ref name="cbrf"/>. * Магчымасць стварэння рынку [[Каштоўная папера|каштоўных папер]] без удзелу фондавай біржы або клірынгавага цэнтра. Для ажыццяўлення дагавораў не патрэбны ні паслугі юрыстаў, ні абароненыя ад несанкцыянаванага доступу платформы для галасаванняў, апытанняў, без неабходнасці весці падлік галасоў, без апрацоўкі бюлетэняў выбарчым органам і без удзелу сацыялагічнага цэнтра. {{Пачатак цытаты}}Першая вялікая і перспектыўная вобласць развіцця блокчэйна — фінансавая. Гэта і крыптавалюта, і смарт-кантракты, і дзяржрэестры. Напрыклад, цяпер, каб прадаць дом, трэба некалькі тыдняў, а гэта можа займаць усяго 3 хвіліны.{{канец цытаты|крыніца=[[Віталік Бутэрын]], [[Масква]], 30 жніўня 2017<ref>[https://rb.ru/opinion/buterin-rock-and-roll/ Виталик Бутерин: «Путин знает, что такое блокчейн — это и есть хайп»]</ref>}} == Перспектывы == Прыхільнікі разумных кантрактаў сцвярджаюць, што многія іх віды могуць быць зроблены часткова або цалкам самадастатковымі. Разумныя кантракты, заснаваныя на [[крыптаграфія|крыптаграфіі]], здольны забяспечваць вялікую бяспеку, чым традыцыйныя кантракты, заснаваныя на праве, і знізіць іншыя [[трансакцыйныя выдаткі]], звязаныя з заключэннем дагавораў і магчымых судовых выдаткаў. Патэнцыйныя сферы ўжывання: [[ахова здароўя]], [[крэдыт]]аванне, [[выбарчая сістэма]], [[медыя]], [[інтэрнет рэчаў]], [[арэнда]], [[дагавор пастаўкі|пастаўкі]], [[клірынг]] і г. д. На думку брытанскага часопіса [[The Economist]], разумныя кантракты маюць перспектыву стаць найбольш важным дадаткам тэхналогіі блокчэйн<ref name="econ">[http://worldif.economist.com/article/13525/disrupting-trust-business «If blockchains ran the world»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220728220531/https://worldif.economist.com/article/13525/disrupting-trust-business |date=28 ліпеня 2022 }}, The Economist, 6 July, 2017</ref>. Прымяненне інструментаў смарт-кантракту дае імпульс да з’яўлення новых бізнес-мадэляў, што аказвае ўплыў на павышэнне канкурэнцыі і развіццё новых сэрвісаў на фінансавым рынку<ref name="cbrf"/>. Юрыдычную значнасць смарт-кантракты могуць атрымаць пры адпаведнасці законам дзяржавы. Для гэтага трэба, каб смарт-кантракты ўтрымлівалі ўмовы і абмежаванні, устаноўленыя заканадаўствам дзяржавы<ref>{{Cite web|url=http://businessviews.com.ua/ru/tech/id/iz-blokchejna-slov-ne-vykinesh-kak-on-izmenit-ukrainu-i-pochemu-opyt-drugih-stran-nam-uzhe-ne-podhodit-1689/|title=Из блокчейна слов не выкинешь: как он изменит Украину и почему опыт других стран нам уже не подходит|publisher=businessviews.com.ua|lang=uk|access-date=2018-04-09}}</ref>. [[Беларусь]] стала першай краінай у свеце, што заканадаўча замацавала смарт-кантракты 21 снежня 2017 года паводле [[Дэкрэт аб развіцці лічбавай эканомікі|дэкрэту аб развіцці лічбавай эканомікі]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://dev.by/news/crypto-in-belarus|title=В Беларуси полностью урегулировали крипту. Что, кому и как теперь можно в 8 пунктах. + Список всех документов|publisher=dev.by|lang=ru|access-date=2019-02-06}}</ref>. Распрацоўшчыкам прававой канцэпцыі смарт-кантракту выступіў беларускі юрыст Дзяніс Алейнікаў<ref>{{cite web|url=https://officelife.media/news/denis-aleinikov-belarus-can-legalize-a-smart-contract-is-the-first-in-the-world/|title=Денис Алейников: Беларусь может легализовать смарт-контракт первой в мире|date=2017-11-12|publisher=Office Life|access-date=2019-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015101/https://officelife.media/news/denis-aleinikov-belarus-can-legalize-a-smart-contract-is-the-first-in-the-world/|archive-date=7 лютага 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www2.deloitte.com/content/dam/Deloitte/ru/Documents/tax/lt-in-focus/russian/2017/27-12.pdf|title=В Беларуси введен уникальный правовой режим для участников криктоэкономики|date=2017-12-27 |publisher=Deloitte CIS|access-date=2019-02-06}}</ref>. У краіне плануецца дазволіць банкам заключаць смарт-кантракты<ref>[https://www.naviny.media/new/20180425/1524662782-v-belarusi-bankam-razreshat-zaklyuchat-smart-kontrakty В Беларуси банкам разрешат заключать смарт-контракты | naviny.by<!-- Заголовок добавлен ботом -->]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.tut.by/economics/615557.html|title=Юристы видят проблемы с внедрением смарт-контрактов. Разработчик: "С мнением Беларуси везде считаются"|date=2018-11-16|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2019-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015726/https://news.tut.by/economics/615557.html|archive-date=7 лютага 2019|url-status=dead}}</ref>. == Недахопы == Назіральнікі выказваюць асцярогу, што распаўсюджванне аўтаматызаваных тэхналогій падтрымання кантрактаў можа прывесці да паслаблення існуючых [[сацыяльныя інстытуты|сацыяльных інстытутаў]], якія чалавецтва стварала на працягу многіх пакаленняў. Акрамя таго, такія тэхналогіі могуць прывесці да знікнення вялікай колькасці адміністрацыйных працоўных месцаў, таксама як рабатызацыя прывяла да знікнення працоўных месцаў у прамысловасці<ref name="econ" />. Гэта адносіцца, у прыватнасці, да натарыусаў, банкаўскіх служачых, а таксама да клерка, якія займаюцца рэгістрацыяй здзелак з нерухомай маёмасцю<ref>[https://www.vedomosti.ru/technology/articles/2017/12/28/746767-professional-goda-vitalik-buterin Профессионал года — создатель криптовалюты Ethereum Виталик Бутерин] «Ведомости», 28.12.2017</ref>. Смарт-кантракт не валодае функцыянальнай гнуткасцю. Пры выкарыстанні традыцыйных механізмаў заключэння пагаднення заўсёды ёсць магчымасць дамовіцца або змяніць яго ўмовы, але пры выкарыстанні смарт-кантрактаў рэалізаваць такія змены ў ходзе яго выканання праблематычна. Адсутнасць у сусветнай заканадаўчай практыцы афіцыйна замацаванага статусу смарт-кантракту можа абцяжарыць вырашэнне спрэчных пытанняў, якія ўзнікаюць пры парушэнні ўмоў яго выканання<ref name="cbrf" />. Працэс стварэння смарт-кантракту з’яўляецца складаным, і чым больш умоў і аспектаў, якія павінен адсочваць кантракт (стан тавару ў працэсе транспарціроўкі, мытныя дзеянні і іншае), тым складаней іх апісаць і ўлічыць на момант заключэння падобнага дагавора<ref name="cbrf" />. Нядбайнасць распрацоўшчыкаў можа пацягнуць за сабой зламыснае выкарыстанне смарт-кантрактаў<ref name="cbrf" />, як паказала гісторыя з уцечкай звыш за трох мільёнаў манет Ethereum з праекта [[The Dao|The DAO]]<ref>{{Cite web|url=https://forklog.com/uroki-dao-kuda-privodyat-mechty/|title=Уроки DAO: куда приводят мечты {{!}} ForkLog|publisher=forklog.com|lang=ru|access-date=2018-04-09}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * Акст Р. Что такое Смарт-контракт. или Ethereum за час. — 2017. — 19 с. * Chris Dannen. Introducing Ethereum and Solidity. — Brooklyn, New York, USA: Apress, 2017. — 197 с. — ISBN 978-1-4842-2535-6. * Iyer K., Dannen C. Building Games with Ethereum Smart Contracts. Intermediate Projects for Solidity Developers. — Brooklyn, New York, USA: Apress, 2018. — 281 с. — ISBN 978-1-4842-3492-1. == Спасылкі == * [http://old.computerra.ru/1998/266/194332/ Умные контракты (Четвертая революция стоимости)] — статья Ника Сабо, Компьютерра 1998 год. * [https://web.archive.org/web/20060615044959/http://szabo.best.vwh.net/smart_contracts_idea.html The Idea of Smart Contracts] * [https://web.archive.org/web/20071009185738/http://www.venturacountystar.com/vcs/bravo/article/0,1375,VCS_1798_4769614,00.html «Late on payments?] [https://web.archive.org/web/20071009185738/http://www.venturacountystar.com/vcs/bravo/article/0,1375,VCS_1798_4769614,00.html Device won’t let car engine start.»] [[Катэгорыя:Інфармацыйнае права]] [[Катэгорыя:Дагаворы]] [[Катэгорыя:Крыптавалюты]] [[Катэгорыя:Блокчэйны]] nj99wk6gtcovacemfaky3cjgd27p9zz 0 720823 5166765 4899829 2026-07-16T23:27:48Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166765 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2024}} '''[[2024]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == *[[30 лістапада]]—[[15 снежня]] — {{Не перакладзена 5|Perfect World Shanghai Major 2024|Perfect World Shanghai Major 2024|ru|Perfect World Shanghai Major 2024}} == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[20 лістапада]] ― «[[S.T.A.L.K.E.R. 2: Heart of Chornobyl]]» (платформа «Microsoft Windows»). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2024]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 66cp1mo00m9sbdy2390bl9r8xu49vu9 0 725396 5166717 4276616 2026-07-16T23:26:58Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166717 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1948}} '''[[1948]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[Turochamp]]<ref name="TET">''The Essential Turing'', pp. 563–564</ref> {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1948]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] j27coi8ftg9v0vfz29yea4ofs0bd3cb 0 725988 5166740 4288562 2026-07-16T23:27:26Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166740 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1999}} '''[[1999]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[1 лістапада]] — «[[Half-Life: Opposing Force]]» (платформа «Windows») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1999]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 2cotdpyu2vr1gjy0jyq0o88cx227h6k 0 725989 5166739 4919001 2026-07-16T23:27:25Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166739 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1998}} '''[[1998]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * [[31 сакавіка]] — «[[StarCraft]]» (платформы «Nintendo 64», «macOS», «Windows» і «Classic Mac OS») * [[8 лістапада]] — «[[Half-Life]]» (платформа «Windows») * [[20 лістапада]] — «[[The Settlers III]]» (платформа «Windows») * [[21 лістапада]] — «[[The Legend of Zelda: Ocarina of Time]]» (платформа «Nintendo 64») {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1998]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 6phih9ei90zo4noem31d1wwgasanz9l 0 730384 5166591 4738682 2026-07-16T14:30:06Z DLysenko97 167720 /* Песні */ 5166591 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} «'''Эфект матыля'''» ({{Lang-en|The Butterfly Effect}}) — амерыканскі фільм 2004 года. У галоўных ролях задзейнічаны [[Эштан Кутчэр]] і [[Эмі Смарт]]. [[Сцэнарый]] адсылае да паняцця [[Эфект матыля|эфекта матыля]] з [[Тэорыя хаосу|тэорыі хаосу]]. Карціна была намінаваная на прэмію «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» у катэгорыі «Найлепшы навукова-фантастычны фільм». == Сюжэт == Па меры сталення Эван Трэборн і яго сябры (Лені, брат і сястра Келі і Томі Мілеры) перажывалі цяжкія [[Псіхалагічная траўма|псіхалагічныя траўмы]], у выніку чаго ў Эвана часта здараліся [[Амнезія|правалы памяці]]. Джордж Мілер ([[Эрык Штольц]]), Бацька Келі і Томі прымушаў дзяцей і Эвана да здымак у [[Дзіцячая парнаграфія|дзіцячай парнаграфіі]]; Эвана амаль задушыў бацька Джэйсан Трэборн ([[Калум Кіт Рэні|Кіт Рэні]]), якога затым забілі ахоўнікі; гуляючы з [[дынаміт]]ам, Лені выпадкова забіў маці і яе маленькую дачку; Томі жыўцом спаліў сабаку Эвана. Праз сем гадоў, забаўляючы дзяўчыну ў пакоі інтэрната, Эван выяўляе, што калі чытае свае падлеткавыя дзённікі, можа падарожнічаць ў часе і змяняць мінулае. Яго падарожжа ў часе тлумачаць частыя правалы памяці, якія ён адчуваў у дзяцінстве, паколькі гэта былі моманты, калі яго дарослая асоба захапіла яго свядомасць, напрыклад, калі бацька душыў яго, зразумеўшы, што ў Эвана таксама ёсць здольнасць падарожнічаць у часе. Аднак у яго перагледжанага выбару ёсць наступствы, якія рэзка змяняюць цяперашняе жыццё. Напрыклад, яго таймлайн прыводзіць да альтэрнатыўных версій будучыні, у якім ён аказваецца то студэнтам каледжа, то зняволеным, які трапіў у турму за забойства Томі, то [[Ампутацыя|бязрукім інвалідам-калясачнікам]]. У рэшце рэшт ён разумее, што, нягледзячы на добрыя намеры выправіць мінулае, яго дзеянні прыводзяць да непрадбачаных наступстваў, ад якіх жудасна пакутуе ён сам або хто-небудзь з яго сяброў. Больш за тое, перажыванне новых успамінаў за дзясяткі гадоў з альтэрнатыўных часовых ліній выклікае ў яго пашкоджанне мозгу і моцныя насавыя крывацёкі. У рэшце рэшт Эван прыходзіць да высновы, што ў яго і яго сяброў ніколі не будзе добрай будучыні, пакуль ён працягвае змяняць мінулае, і разумее, што не дапамагае ім, а прычыняе боль. === Альтэрнатыўныя фіналы === Далей версіі фільма разыходзяцца. У пракатнай версіі Эван глядзіць відэа, як упершыню знаёміцца з Келі. Ён вяртаецца ў гэты момант і замест звычайнага знаёмства кажа Келі: «Я цябе ненавіджу, і калі ты яшчэ раз да мяне падыдзеш, я заб’ю цябе і тваю чортаву сям’ю». Келі плача і ўцякае. Далей ідуць кадры, з якіх зразумела, што Келі і Томі засталіся жыць з маці пасля разводу з Мілерам-старэйшым. Эван прыходзіць у сябе ў інтэрнаце, дзе жыве з Лені: ні ён, ні Лені не знаёмыя ні з Келі, ні з Томі. Эван разам з Лені спальвае дзённікі, заяўляючы, што разабраўся ў сабе. У канцы фільма Эван, які стаў паспяховым псіхолагам, ідзе па Нью-Ёрку і сустракае сталую Келі. Затым ідзе адзін з варыянтаў заканчэння фільма: # Афіцыйнае кінапракатнае. Галоўныя героі па чарзе аглядаюцца і разыходзяцца ў розныя бакі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Официальная концовка (theatrical cut)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. # Адкрыты. Эван заварочваецца і ідзе ўслед за Келі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Открытая концовка (open ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. # Шчаслівы. Павярнуўшыся адначасова, Келі і Эван знаёмяцца<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Счастливая концовка (happy ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. У рэжысёрскай версіі Эван глядзіць відэа, дзе яго маці рыхтуецца нараджаць. Эван забівае сябе ва ўлонні маці, абматаўшы і зацягнуўшы вакол горла пупавіну<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Режиссёрская концовка (Director's cut ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Эштан Кутчэр]]||Эван Трэборн''|}} {{УРолях|[[Эмі Смарт]]||Келі Мілер''|}} {{УРолях|[[Элдэн Хэнсан]]||Лені''|}} {{УРолях|[[Уільям Лі Скот]]||Томі Мілер''|}} {{УРолях|[[Джон Патрык Амедоры]]||Эван у 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Ірэн Гаравая]]||Келі ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кевін Шміт]]||Лені ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Джэсі Джэймс]]||Томі ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Логан Лерман]]||Эван у 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Сара Відоўз]]||Келі ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Джэйк Кезэ]]||Лені ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кэмеран Брайт]]||Томі ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кевін Дзюранд]]|3=Карлас, сукамернік Эвана''}} {{УРолях|[[Мелора Уолтарс]]||Андрэа, маці Эвана''|}} {{УРолях|[[Эрык Штольц]]||Джордж Мілер, бацька Келі і Томі''|}} {{УРолях|[[Калум Кіт Рэні]]||Джэйсан, бацька Эвана''|}} {{УРолях|[[Ітан Саплі]]||Тампер''|}} {{УРоляхНіз}} == Выдаленыя сцэны == У рэжысёрскай версіі фільма прысутнічаюць сцэны, выразаныя з фінальнай версіі<ref>{{Cite web|url=http://www.movie-censorship.com/report.php?ID=2027|title=Сравнение режиссёрской и театральных версий|publisher=Movie-Censorship.com|lang=en|accessdate=2013-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430232327/http://movie-censorship.com/report.php?ID=2027|archivedate=2013-04-30|url-status=dead}}</ref>: * Эван даведваецца, што яго дзед таксама мог перамяшчацца ў часе і, як і бацька, быў прызнаны вар’ятам. * Маці Эвана распавядае, што да яго нараджэння была цяжарная двойчы, і абодва дзіцяці нарадзіліся мёртвымі. Гэта значыць маецца на ўвазе, што здольнасці адпраўлення ў мінулае перадаюцца па спадчыне (гэтая ідэя згадваецца ў другой частцы фільма). Мёртванароджаныя дзеці спачатку нараджаліся і жылі сваім жыццём, але, высветліўшы, што змяненне мінулага прыводзіць да яшчэ больш горшых наступстваў (гэтая ідэя разгорнута ў другой і трэцяй частках фільма), прынялі рашэнне вярнуцца ва ўлонне маці і забіць сябе. Што зрабіў і Эван ў альтэрнатыўным фінале. * Эван з маці ідуць да варажбіткі, якая кажа, што Эван не мае лініі жыцця. * Уначы ў турме зняволеныя прыходзяць у камеру Эвана, каб згвалтаваць яго. На наступны дзень зняволеныя публічна чытаюць дзённікі Эвана. * Больш доўгая размова Эвана з маці, якая знаходзіцца ў бальніцы. * У канадскай версіі фільма прысутнічаюць сцэны з аголенай натурай. == Саўндтрэк == === Песні === * [[Oasis]] — «Stop Crying Your Heart Out» * Bauhaus — «Dark Entries» * Departure Lounge — «Alone Again and» * AP2 — «The End» * AP2 — «Heroin Hate» * Jimmy Eat World] — «Hear You Me» * The Chemical Brothers — «My Elastic Eye» * Even Rude — «When Animals Attack» * Scott Eversoll — «Sittin’ Single» * Brian Ginsberg — «Something Static» * Triggerpimp — «Lost» * The Jon Spencer Blues Explosion — «The Midnight Creep» === Інструментальная музыка === # Evan’s Plan / Evan & Mom (2:49) # Mom and Evan / Evan’s Drawing (2:07) # In the Basement / Knife Blackout (1:27) # Going to See Dad (0:24) # Jason’s Funeral (0:48) # Lenny’s Explosive Flash / Hypnosis (3:10) # Tommy’s Right Hook / We’re moving (1:26) # Burnt Crockett (1:37) # Drive to See Lenny / Inside Lenny’s Room (2:16) # The Mailbox (1:14) # The Diner (1:06) # Kayleigh’s Funeral (1:40) # Evan’s Warning (2:53) # Sorority Strut (1:00) # Evan Kills Tommy (2:04) # Prison Escape (0:47) # Prison (1:07) # Stigmata Flashback (0:52) # Evan & Kayleigh / Kayleigh Loves Lenny (2:42) # Blowing Up Kayleigh (1:14) # Lockdown Lenny / Send You a Postcard (3:15) # Evan’s Escape (1:48) # Everyone’s Fixed Memories / The Butterfly Effect Reprise (3:20) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.butterflyeffectmovie.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/hollywood/24963/annot/ Фільм на сайце КиноТеатр. Ру] * [http://www.kinokadr.ru/articles/2004/02/17/effect.shtml Рэцэнзія «Эфект матылька або Дэфект татачкі»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2004 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі New Line Cinema]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра падарожжы ў часе]] [[Катэгорыя:Фільмы пра матэматыку]] 6u5ozlrglqi34ij6b0ilu4kwa88kcw4 5166592 5166591 2026-07-16T14:30:40Z DLysenko97 167720 /* Песні */ 5166592 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} «'''Эфект матыля'''» ({{Lang-en|The Butterfly Effect}}) — амерыканскі фільм 2004 года. У галоўных ролях задзейнічаны [[Эштан Кутчэр]] і [[Эмі Смарт]]. [[Сцэнарый]] адсылае да паняцця [[Эфект матыля|эфекта матыля]] з [[Тэорыя хаосу|тэорыі хаосу]]. Карціна была намінаваная на прэмію «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» у катэгорыі «Найлепшы навукова-фантастычны фільм». == Сюжэт == Па меры сталення Эван Трэборн і яго сябры (Лені, брат і сястра Келі і Томі Мілеры) перажывалі цяжкія [[Псіхалагічная траўма|псіхалагічныя траўмы]], у выніку чаго ў Эвана часта здараліся [[Амнезія|правалы памяці]]. Джордж Мілер ([[Эрык Штольц]]), Бацька Келі і Томі прымушаў дзяцей і Эвана да здымак у [[Дзіцячая парнаграфія|дзіцячай парнаграфіі]]; Эвана амаль задушыў бацька Джэйсан Трэборн ([[Калум Кіт Рэні|Кіт Рэні]]), якога затым забілі ахоўнікі; гуляючы з [[дынаміт]]ам, Лені выпадкова забіў маці і яе маленькую дачку; Томі жыўцом спаліў сабаку Эвана. Праз сем гадоў, забаўляючы дзяўчыну ў пакоі інтэрната, Эван выяўляе, што калі чытае свае падлеткавыя дзённікі, можа падарожнічаць ў часе і змяняць мінулае. Яго падарожжа ў часе тлумачаць частыя правалы памяці, якія ён адчуваў у дзяцінстве, паколькі гэта былі моманты, калі яго дарослая асоба захапіла яго свядомасць, напрыклад, калі бацька душыў яго, зразумеўшы, што ў Эвана таксама ёсць здольнасць падарожнічаць у часе. Аднак у яго перагледжанага выбару ёсць наступствы, якія рэзка змяняюць цяперашняе жыццё. Напрыклад, яго таймлайн прыводзіць да альтэрнатыўных версій будучыні, у якім ён аказваецца то студэнтам каледжа, то зняволеным, які трапіў у турму за забойства Томі, то [[Ампутацыя|бязрукім інвалідам-калясачнікам]]. У рэшце рэшт ён разумее, што, нягледзячы на добрыя намеры выправіць мінулае, яго дзеянні прыводзяць да непрадбачаных наступстваў, ад якіх жудасна пакутуе ён сам або хто-небудзь з яго сяброў. Больш за тое, перажыванне новых успамінаў за дзясяткі гадоў з альтэрнатыўных часовых ліній выклікае ў яго пашкоджанне мозгу і моцныя насавыя крывацёкі. У рэшце рэшт Эван прыходзіць да высновы, што ў яго і яго сяброў ніколі не будзе добрай будучыні, пакуль ён працягвае змяняць мінулае, і разумее, што не дапамагае ім, а прычыняе боль. === Альтэрнатыўныя фіналы === Далей версіі фільма разыходзяцца. У пракатнай версіі Эван глядзіць відэа, як упершыню знаёміцца з Келі. Ён вяртаецца ў гэты момант і замест звычайнага знаёмства кажа Келі: «Я цябе ненавіджу, і калі ты яшчэ раз да мяне падыдзеш, я заб’ю цябе і тваю чортаву сям’ю». Келі плача і ўцякае. Далей ідуць кадры, з якіх зразумела, што Келі і Томі засталіся жыць з маці пасля разводу з Мілерам-старэйшым. Эван прыходзіць у сябе ў інтэрнаце, дзе жыве з Лені: ні ён, ні Лені не знаёмыя ні з Келі, ні з Томі. Эван разам з Лені спальвае дзённікі, заяўляючы, што разабраўся ў сабе. У канцы фільма Эван, які стаў паспяховым псіхолагам, ідзе па Нью-Ёрку і сустракае сталую Келі. Затым ідзе адзін з варыянтаў заканчэння фільма: # Афіцыйнае кінапракатнае. Галоўныя героі па чарзе аглядаюцца і разыходзяцца ў розныя бакі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Официальная концовка (theatrical cut)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. # Адкрыты. Эван заварочваецца і ідзе ўслед за Келі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Открытая концовка (open ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. # Шчаслівы. Павярнуўшыся адначасова, Келі і Эван знаёмяцца<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Счастливая концовка (happy ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. У рэжысёрскай версіі Эван глядзіць відэа, дзе яго маці рыхтуецца нараджаць. Эван забівае сябе ва ўлонні маці, абматаўшы і зацягнуўшы вакол горла пупавіну<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Режиссёрская концовка (Director's cut ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Эштан Кутчэр]]||Эван Трэборн''|}} {{УРолях|[[Эмі Смарт]]||Келі Мілер''|}} {{УРолях|[[Элдэн Хэнсан]]||Лені''|}} {{УРолях|[[Уільям Лі Скот]]||Томі Мілер''|}} {{УРолях|[[Джон Патрык Амедоры]]||Эван у 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Ірэн Гаравая]]||Келі ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кевін Шміт]]||Лені ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Джэсі Джэймс]]||Томі ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Логан Лерман]]||Эван у 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Сара Відоўз]]||Келі ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Джэйк Кезэ]]||Лені ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кэмеран Брайт]]||Томі ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кевін Дзюранд]]|3=Карлас, сукамернік Эвана''}} {{УРолях|[[Мелора Уолтарс]]||Андрэа, маці Эвана''|}} {{УРолях|[[Эрык Штольц]]||Джордж Мілер, бацька Келі і Томі''|}} {{УРолях|[[Калум Кіт Рэні]]||Джэйсан, бацька Эвана''|}} {{УРолях|[[Ітан Саплі]]||Тампер''|}} {{УРоляхНіз}} == Выдаленыя сцэны == У рэжысёрскай версіі фільма прысутнічаюць сцэны, выразаныя з фінальнай версіі<ref>{{Cite web|url=http://www.movie-censorship.com/report.php?ID=2027|title=Сравнение режиссёрской и театральных версий|publisher=Movie-Censorship.com|lang=en|accessdate=2013-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430232327/http://movie-censorship.com/report.php?ID=2027|archivedate=2013-04-30|url-status=dead}}</ref>: * Эван даведваецца, што яго дзед таксама мог перамяшчацца ў часе і, як і бацька, быў прызнаны вар’ятам. * Маці Эвана распавядае, што да яго нараджэння была цяжарная двойчы, і абодва дзіцяці нарадзіліся мёртвымі. Гэта значыць маецца на ўвазе, што здольнасці адпраўлення ў мінулае перадаюцца па спадчыне (гэтая ідэя згадваецца ў другой частцы фільма). Мёртванароджаныя дзеці спачатку нараджаліся і жылі сваім жыццём, але, высветліўшы, што змяненне мінулага прыводзіць да яшчэ больш горшых наступстваў (гэтая ідэя разгорнута ў другой і трэцяй частках фільма), прынялі рашэнне вярнуцца ва ўлонне маці і забіць сябе. Што зрабіў і Эван ў альтэрнатыўным фінале. * Эван з маці ідуць да варажбіткі, якая кажа, што Эван не мае лініі жыцця. * Уначы ў турме зняволеныя прыходзяць у камеру Эвана, каб згвалтаваць яго. На наступны дзень зняволеныя публічна чытаюць дзённікі Эвана. * Больш доўгая размова Эвана з маці, якая знаходзіцца ў бальніцы. * У канадскай версіі фільма прысутнічаюць сцэны з аголенай натурай. == Саўндтрэк == === Песні === * [[Oasis]] — «Stop Crying Your Heart Out» * Bauhaus — «Dark Entries» * Departure Lounge — «Alone Again and» * AP2 — «The End» * AP2 — «Heroin Hate» * Jimmy Eat World — «Hear You Me» * The Chemical Brothers — «My Elastic Eye» * Even Rude — «When Animals Attack» * Scott Eversoll — «Sittin’ Single» * Brian Ginsberg — «Something Static» * Triggerpimp — «Lost» * The Jon Spencer Blues Explosion — «The Midnight Creep» === Інструментальная музыка === # Evan’s Plan / Evan & Mom (2:49) # Mom and Evan / Evan’s Drawing (2:07) # In the Basement / Knife Blackout (1:27) # Going to See Dad (0:24) # Jason’s Funeral (0:48) # Lenny’s Explosive Flash / Hypnosis (3:10) # Tommy’s Right Hook / We’re moving (1:26) # Burnt Crockett (1:37) # Drive to See Lenny / Inside Lenny’s Room (2:16) # The Mailbox (1:14) # The Diner (1:06) # Kayleigh’s Funeral (1:40) # Evan’s Warning (2:53) # Sorority Strut (1:00) # Evan Kills Tommy (2:04) # Prison Escape (0:47) # Prison (1:07) # Stigmata Flashback (0:52) # Evan & Kayleigh / Kayleigh Loves Lenny (2:42) # Blowing Up Kayleigh (1:14) # Lockdown Lenny / Send You a Postcard (3:15) # Evan’s Escape (1:48) # Everyone’s Fixed Memories / The Butterfly Effect Reprise (3:20) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.butterflyeffectmovie.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/hollywood/24963/annot/ Фільм на сайце КиноТеатр. Ру] * [http://www.kinokadr.ru/articles/2004/02/17/effect.shtml Рэцэнзія «Эфект матылька або Дэфект татачкі»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2004 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі New Line Cinema]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра падарожжы ў часе]] [[Катэгорыя:Фільмы пра матэматыку]] 0xaq7r7rzjh8wrt1smd87ya5t018wz6 5166613 5166592 2026-07-16T16:00:30Z JerzyKundrat 174 Артыкул — машынны пераклад іншамоўнага тэксту. 5166613 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Фільм}} «'''Эфект матыля'''» ({{Lang-en|The Butterfly Effect}}) — амерыканскі фільм 2004 года. У галоўных ролях задзейнічаны [[Эштан Кутчэр]] і [[Эмі Смарт]]. [[Сцэнарый]] адсылае да паняцця [[Эфект матыля|эфекта матыля]] з [[Тэорыя хаосу|тэорыі хаосу]]. Карціна была намінаваная на прэмію «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» у катэгорыі «Найлепшы навукова-фантастычны фільм». == Сюжэт == Па меры сталення Эван Трэборн і яго сябры (Лені, брат і сястра Келі і Томі Мілеры) перажывалі цяжкія [[Псіхалагічная траўма|псіхалагічныя траўмы]], у выніку чаго ў Эвана часта здараліся [[Амнезія|правалы памяці]]. Джордж Мілер ([[Эрык Штольц]]), Бацька Келі і Томі прымушаў дзяцей і Эвана да здымак у [[Дзіцячая парнаграфія|дзіцячай парнаграфіі]]; Эвана амаль задушыў бацька Джэйсан Трэборн ([[Калум Кіт Рэні|Кіт Рэні]]), якога затым забілі ахоўнікі; гуляючы з [[дынаміт]]ам, Лені выпадкова забіў маці і яе маленькую дачку; Томі жыўцом спаліў сабаку Эвана. Праз сем гадоў, забаўляючы дзяўчыну ў пакоі інтэрната, Эван выяўляе, што калі чытае свае падлеткавыя дзённікі, можа падарожнічаць ў часе і змяняць мінулае. Яго падарожжа ў часе тлумачаць частыя правалы памяці, якія ён адчуваў у дзяцінстве, паколькі гэта былі моманты, калі яго дарослая асоба захапіла яго свядомасць, напрыклад, калі бацька душыў яго, зразумеўшы, што ў Эвана таксама ёсць здольнасць падарожнічаць у часе. Аднак у яго перагледжанага выбару ёсць наступствы, якія рэзка змяняюць цяперашняе жыццё. Напрыклад, яго таймлайн прыводзіць да альтэрнатыўных версій будучыні, у якім ён аказваецца то студэнтам каледжа, то зняволеным, які трапіў у турму за забойства Томі, то [[Ампутацыя|бязрукім інвалідам-калясачнікам]]. У рэшце рэшт ён разумее, што, нягледзячы на добрыя намеры выправіць мінулае, яго дзеянні прыводзяць да непрадбачаных наступстваў, ад якіх жудасна пакутуе ён сам або хто-небудзь з яго сяброў. Больш за тое, перажыванне новых успамінаў за дзясяткі гадоў з альтэрнатыўных часовых ліній выклікае ў яго пашкоджанне мозгу і моцныя насавыя крывацёкі. У рэшце рэшт Эван прыходзіць да высновы, што ў яго і яго сяброў ніколі не будзе добрай будучыні, пакуль ён працягвае змяняць мінулае, і разумее, што не дапамагае ім, а прычыняе боль. === Альтэрнатыўныя фіналы === Далей версіі фільма разыходзяцца. У пракатнай версіі Эван глядзіць відэа, як упершыню знаёміцца з Келі. Ён вяртаецца ў гэты момант і замест звычайнага знаёмства кажа Келі: «Я цябе ненавіджу, і калі ты яшчэ раз да мяне падыдзеш, я заб’ю цябе і тваю чортаву сям’ю». Келі плача і ўцякае. Далей ідуць кадры, з якіх зразумела, што Келі і Томі засталіся жыць з маці пасля разводу з Мілерам-старэйшым. Эван прыходзіць у сябе ў інтэрнаце, дзе жыве з Лені: ні ён, ні Лені не знаёмыя ні з Келі, ні з Томі. Эван разам з Лені спальвае дзённікі, заяўляючы, што разабраўся ў сабе. У канцы фільма Эван, які стаў паспяховым псіхолагам, ідзе па Нью-Ёрку і сустракае сталую Келі. Затым ідзе адзін з варыянтаў заканчэння фільма: # Афіцыйнае кінапракатнае. Галоўныя героі па чарзе аглядаюцца і разыходзяцца ў розныя бакі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Официальная концовка (theatrical cut)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. # Адкрыты. Эван заварочваецца і ідзе ўслед за Келі<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Открытая концовка (open ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. # Шчаслівы. Павярнуўшыся адначасова, Келі і Эван знаёмяцца<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Счастливая концовка (happy ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. У рэжысёрскай версіі Эван глядзіць відэа, дзе яго маці рыхтуецца нараджаць. Эван забівае сябе ва ўлонні маці, абматаўшы і зацягнуўшы вакол горла пупавіну<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=NeV0MvU1Uhs|title=Режиссёрская концовка (Director's cut ending)|date=2014-07-20|publisher=[[YouTube]]|accessdate=2019-03-23}}</ref>. == У ролях == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Эштан Кутчэр]]||Эван Трэборн''|}} {{УРолях|[[Эмі Смарт]]||Келі Мілер''|}} {{УРолях|[[Элдэн Хэнсан]]||Лені''|}} {{УРолях|[[Уільям Лі Скот]]||Томі Мілер''|}} {{УРолях|[[Джон Патрык Амедоры]]||Эван у 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Ірэн Гаравая]]||Келі ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кевін Шміт]]||Лені ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Джэсі Джэймс]]||Томі ў 13 гадоў''|}} {{УРолях|[[Логан Лерман]]||Эван у 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Сара Відоўз]]||Келі ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Джэйк Кезэ]]||Лені ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кэмеран Брайт]]||Томі ў 7 гадоў''|}} {{УРолях|[[Кевін Дзюранд]]|3=Карлас, сукамернік Эвана''}} {{УРолях|[[Мелора Уолтарс]]||Андрэа, маці Эвана''|}} {{УРолях|[[Эрык Штольц]]||Джордж Мілер, бацька Келі і Томі''|}} {{УРолях|[[Калум Кіт Рэні]]||Джэйсан, бацька Эвана''|}} {{УРолях|[[Ітан Саплі]]||Тампер''|}} {{УРоляхНіз}} == Выдаленыя сцэны == У рэжысёрскай версіі фільма прысутнічаюць сцэны, выразаныя з фінальнай версіі<ref>{{Cite web|url=http://www.movie-censorship.com/report.php?ID=2027|title=Сравнение режиссёрской и театральных версий|publisher=Movie-Censorship.com|lang=en|accessdate=2013-05-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130430232327/http://movie-censorship.com/report.php?ID=2027|archivedate=2013-04-30|url-status=dead}}</ref>: * Эван даведваецца, што яго дзед таксама мог перамяшчацца ў часе і, як і бацька, быў прызнаны вар’ятам. * Маці Эвана распавядае, што да яго нараджэння была цяжарная двойчы, і абодва дзіцяці нарадзіліся мёртвымі. Гэта значыць маецца на ўвазе, што здольнасці адпраўлення ў мінулае перадаюцца па спадчыне (гэтая ідэя згадваецца ў другой частцы фільма). Мёртванароджаныя дзеці спачатку нараджаліся і жылі сваім жыццём, але, высветліўшы, што змяненне мінулага прыводзіць да яшчэ больш горшых наступстваў (гэтая ідэя разгорнута ў другой і трэцяй частках фільма), прынялі рашэнне вярнуцца ва ўлонне маці і забіць сябе. Што зрабіў і Эван ў альтэрнатыўным фінале. * Эван з маці ідуць да варажбіткі, якая кажа, што Эван не мае лініі жыцця. * Уначы ў турме зняволеныя прыходзяць у камеру Эвана, каб згвалтаваць яго. На наступны дзень зняволеныя публічна чытаюць дзённікі Эвана. * Больш доўгая размова Эвана з маці, якая знаходзіцца ў бальніцы. * У канадскай версіі фільма прысутнічаюць сцэны з аголенай натурай. == Саўндтрэк == === Песні === * [[Oasis]] — «Stop Crying Your Heart Out» * Bauhaus — «Dark Entries» * Departure Lounge — «Alone Again and» * AP2 — «The End» * AP2 — «Heroin Hate» * Jimmy Eat World — «Hear You Me» * The Chemical Brothers — «My Elastic Eye» * Even Rude — «When Animals Attack» * Scott Eversoll — «Sittin’ Single» * Brian Ginsberg — «Something Static» * Triggerpimp — «Lost» * The Jon Spencer Blues Explosion — «The Midnight Creep» === Інструментальная музыка === # Evan’s Plan / Evan & Mom (2:49) # Mom and Evan / Evan’s Drawing (2:07) # In the Basement / Knife Blackout (1:27) # Going to See Dad (0:24) # Jason’s Funeral (0:48) # Lenny’s Explosive Flash / Hypnosis (3:10) # Tommy’s Right Hook / We’re moving (1:26) # Burnt Crockett (1:37) # Drive to See Lenny / Inside Lenny’s Room (2:16) # The Mailbox (1:14) # The Diner (1:06) # Kayleigh’s Funeral (1:40) # Evan’s Warning (2:53) # Sorority Strut (1:00) # Evan Kills Tommy (2:04) # Prison Escape (0:47) # Prison (1:07) # Stigmata Flashback (0:52) # Evan & Kayleigh / Kayleigh Loves Lenny (2:42) # Blowing Up Kayleigh (1:14) # Lockdown Lenny / Send You a Postcard (3:15) # Evan’s Escape (1:48) # Everyone’s Fixed Memories / The Butterfly Effect Reprise (3:20) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.butterflyeffectmovie.com/ Афіцыйны сайт] * [http://www.kino-teatr.ru/kino/movie/hollywood/24963/annot/ Фільм на сайце КиноТеатр. Ру] * [http://www.kinokadr.ru/articles/2004/02/17/effect.shtml Рэцэнзія «Эфект матылька або Дэфект татачкі»] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2004 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі New Line Cinema]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра падарожжы ў часе]] [[Катэгорыя:Фільмы пра матэматыку]] o2c4ms2v4r45onkodibf8bpm3bakp2u 0 736003 5166805 4610254 2026-07-17T01:43:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166805 wikitext text/x-wiki [[File:Late March 2023 Tornado Outbreak 2023-03-25 1406Z.jpg|thumb|Метэаабстаноўка над [[Поўдзень ЗША|поўднем ЗША]] станам на раніцу 25 сакавіка 2023.]] 24—27 сакавіка [[2023]] года на поўдні даліны ракі [[Місісіпі]] прайшлася серыя магутных [[тарнада]]. На раніцу 26-га чысла пацвердзілася гібель прынамсі 26 чалавек<ref name="лента"/>. == Бедства == Паводле інфармацыі Fox Weather, першы буйны тарнада пачаўся ў Ролінг-Форку і адтуль прасоўваўся на паўночны ўсход праз Сілвер-Сіці<ref name="серыя">[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/641eee3d9a7947c274755211 В США из-за торнадо погибли 23 человека]</ref>. Фіксаваліся штормы з хуткасцю больш за 80 кіламетраў у гадзіну, 113<ref name="eu"/>, 129<ref name="лента">[https://lenta.ru/news/2023/03/26/tornado/ В США по меньшей мере 26 человек погибли в результате разрушительного торнадо]</ref>, а ў штаце [[Тэхас]] паведамлялася аб парывах у 160 кіламетраў за гадзіну<ref>[https://fakty.com.ua/ru/proisshestvija/20230325-odne-z-mistechok-sterto-z-lyczya-zemli-cherez-tornado-na-pivdni-ssha-zagynuly-ponad-20-lyudej/ Один из городков стерт с лица земли: из-за торнадо на юге США погибли более 20 человек]</ref>. Тарнада закранула штаты [[Алабама]], [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], Тэхас і [[Тэнэсі]] (у першых двух за суткі было зарэгістравана па меншай меры 11 паведамленняў аб тарнада<ref name="серыя"/>), дзе прывяло да праблем з [[электрычнасць|электрычнасцю]]. Згодна з парталам PowerOutage, у Місісіпі без святла засталіся амаль 12 тысяч абанентаў, у Алабаме — звыш 16 тысяч, а ў Тэнэсі — больш за 28 тысяч. Тэлеканал [[CNN]] пісаў, што ад прыроднага бедства больш за ўсё пацярпелі гарады Сілвер-Сіці і Ролінг-Форк<ref>[https://meduza.io/feature/2023/03/25/v-amerikanskom-shtate-missisipi-v-rezultate-tornado-pogibli-desyatki-chelovek В штате Миссисипи из-за торнадо погибли не менее 23 человек]</ref>, у 96 км на паўночны ўсход ад [[Джэксан (Місісіпі)|Джэксана]]<ref name="eu">[https://ru.euronews.com/2023/03/25/usa-tornado-dead США: десятки погибших в результате торнадо]</ref>. Менавіта падобныя невялікія гарады ў сельскай мясцовасці панеслі вялікую шкоду. Разбурэнні таксама прынеслі праліўныя дажджы, а таксама град памерам з мячык для гольфа, які выпаў у паўднёвых раёнах Місісіпі<ref name="bbc"/>. == Ахвяры == Станам на вечар 25-га чысла лік загінулых дасягнуў 23 чалавек. У акрузе Шаркі некалькі паліцэйскіх патрулёў абвешчаны прапаўшымі без вестак<ref name="bbc">[https://www.bbc.com/russian/news-65075934 Торнадо над Миссисипи: более 20 погибших, разрушенные города]</ref>. На раніцу 26 сакавіка пацвердзілася гібель прынамсі 26 чалавек<ref name="лента"/>. Апошні раз такія магутныя разбурэнні з-за тарнада адбыліся ў штаце [[Кентукі]] ў 2021 годзе. Ахвярамі тады сталі каля 100 чалавек<ref name="eu"/>. == Наступствы == Кіраўніцтва штата Місісіпі абвясціла надзвычайнае становішча ў акругах Шаркі, Хамфрыс, Кэрал і Манро<ref>{{Cite news |date=March 25, 2023 |title=Gov. Reeves issues State of Emergency following deadly storms |work=WLBT |url=https://www.wlbt.com/2023/03/25/gov-reeves-issues-state-emergency-following-deadly-storms/?utm_source=twitter&utm_medium=social&utm_campaign=snd&utm_content=wlbt |access-date=March 25, 2023}}</ref>. У Амары з 8 вечара да 6 раніцы ўведзены каменданцкі час<ref name=":0">{{Cite news |last=Ford |first=Craig |date=March 25, 2023 |title=Amory issues curfew, boil water notice in tornado aftermath |work=WTVA |url=https://www.wtva.com/news/amory-issues-curfew-boil-water-notice-in-tornado-aftermath/article_db4517fe-cb1d-11ed-9d0b-734cd44b5f01.html |access-date=March 25, 2023 |archive-date=25 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325162305/https://www.wtva.com/news/amory-issues-curfew-boil-water-notice-in-tornado-aftermath/article_db4517fe-cb1d-11ed-9d0b-734cd44b5f01.html |url-status=dead }}</ref>. Губернатар штата Місісіпі Тэйт Рыўз пагаварыў з прэзідэнтам ЗША [[Джо Байдэн]]ам. Кіраўнік дзяржавы прапанаваў поўную падтрымку [[Федэральны Урад ЗША|федэральнага ўрада]]. У рэгіён былі накіраваны персанал і рэсурсы экстранага рэагавання для аказання дапамогі ў аднаўленчых работах<ref name="лента"/>. == Спіс == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+Спіс пацверджаных выпадкаў тарнада 24 сакавіка. ! scope="col" style="width:3%; text-align:center;" |Магутнасць па шкале EF# ! scope="col" style="width:7%; text-align:center;" class="unsortable" |Месца ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" class="unsortable" |Акруга ! scope="col" style="width:5%; text-align:center;" |Штат ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Пачатак (каардынаты) ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Пачатак (час) ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Працягласць шляху ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Максімальная шырыня ! scope="col" class="unsortable" style="width:10%; text-align:center;" |Заўвагі |- | bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |паўднёвей Уіта |Паркер |[[Тэхас]] |{{Coord|32.9467|-98.0363|name=Whitt (Mar 24, EF1)}} |09:52–09:58 |{{convert|6.73|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|75|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="0324FWD">{{cite report|author=National Weather Service in Fort Worth, Texas|title=NWS Damage Survey for 03/24/2023 Tornado Event|url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSFWD&e=202303242044|publisher=Iowa Environmental Mesonet|date=March 24, 2023|access-date=March 25, 2023}}</ref> |- | bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |на паўднёвы захад ад Пулвіла |Паркер і Уайз |[[Тэхас]] |{{Coord|32.9597|-97.91|name=Poolville (Mar 24, EF1)}} |09:56–10:00 |{{convert|5.47|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|100|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="0324FWD" /> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat4}}" | EF4 |з Ролінг-Форку праз Сілвер-Сіці |Уорэн, Шаркі, Хамфрыс, Ісакена |[[Місісіпі]] |{{N/A}} |00:57–02:08 |{{convert|59|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |1320 yd (1,210 m) |20+ загінулых<ref>{{cite web|author=Will McDuffie|title=7 dead in 'destructive' Mississippi tornado, official says|url=https://abcnews.go.com/US/7-dead-mississippi-tornado-official/story?id=98117564|publisher=ABC News|date=March 24, 2023|access-date=March 25, 2023}}</ref><ref name="DAT">{{cite web |title=Damage Assessment Toolkit |url=https://apps.dat.noaa.gov/StormDamage/DamageViewer/ |access-date=March 25, 2023 |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration}}</ref><ref>{{Cite tweet|number=1639853021399240705|user=nwsjacksonms|title=Some additional preliminary stats from the Rolling Fork/Silver City tornado – Path length: approximately 59 miles beginning in northern Issaquena Co and ending in northern Holmes Co Duration: 1 hour, 10 minutes (7:57 PM – 9:08 PM) Maximum path width: 3/4 mile|author=NWS Jackson, Mississippi|date=March 25, 2023|access-date=March 25, 2023}}</ref> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |Поўп |Панола |[[Місісіпі]] |{{Coord|34.1625|-90.0458|name=Pope (Mar 24, EF1)}} |01:25–01:34 |{{convert|8.39|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|100|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="0324MEG">{{cite report|author=National Weather Service in Memphis, Tennessee|title=NWS Damage Survey for 03/24/23 Tornado Event|url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSMEG&e=202303260134|publisher=Iowa Environmental Mesonet|date=March 25, 2023|access-date=March 25, 2023}}</ref> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |усходней Корленда |Панола |[[Місісіпі]] |{{Coord|34.2381|-89.8482|name=Courtland (Mar 24, EF1)}} |01:38–01:44 |{{convert|6.18|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="0324MEG"/> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |Буржэс |Панола, Лафает |[[Місісіпі]] |{{Coord|34.3219|-89.7309|name=Burgess (Mar 24, EF1)}} |01:47–01:51 |{{convert|4.08|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|125|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="0324MEG"/> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |паўночней Блюспрынгса |Юніён |[[Місісіпі]] |{{Coord|34.4721|-88.8706|name=Blue Springs (Mar 24, EF1)}} |02:38–02:39 |{{convert|0.73|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|125|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="0324MEG"/> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat3}}" | EF3 |ад Блэкхока праз Вайнону |Холмс, Кэрал, Мантгомеры, Вебстэр |[[Місісіпі]] |{{N/A}} |{{N/A}} |{{N/A}} |{{N/A}} |3+ загінулых<ref>{{cite web|author=Peter Charalambous|title='Leveled': Responders, residents describe horror of Mississippi tornado destruction|url=https://abcnews.go.com/US/mississippi-tornado-aftermath-responders-residents-describe-horror-mississippi/story?id=98118945|publisher=ABC News|date=March 24, 2023|access-date=March 25, 2023}}</ref> |- | bgcolor="{{Storm colour|unk}}" | EF? |ад Егіпта да Аморы ў Турон |Манро, Ітавамба |[[Місісіпі]] |{{N/A}} |{{N/A}} |{{N/A}} |{{N/A}} |2+ загінулых<ref name=":0"/><ref>{{Cite news |last=Helsel |first=Phil |last2=Chirbas |first2=Kurt |last3=Maline |first3=Elizabeth |last4=Sackur |first4=Leila |date=March 25, 2023 |title=At least 23 dead after tornadoes tear through Mississippi |work=NBC News |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/tornado-hits-mississippi-causing-damage-rcna76644 |access-date=March 25, 2023}}</ref> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat2}}" | EF2 |на паўночны ўсход ад Фларэнцыі |Ладэрдэйл |[[Алабама]] |{{Coord|34.85|-87.63|name=Florence (Mar 24, EF2)}} |03:54–03:56 |{{convert|0.6|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|100|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="DAT" /> |- | bgcolor="{{Storm colour|cat2}}" | EF2 |Феетвіл |Лінкальн |[[Тэнесі]] |{{Coord|35.15|-86.58|name=Fayetteville (Mar 24, EF2)}} |04:59-05:05 |{{convert|3.96|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|300|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="DAT" /> |- |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+Спіс пацверджаных выпадкаў тарнада 25 сакавіка. ! scope="col" style="width:3%; text-align:center;" |Магутнасць па шкале EF# ! scope="col" style="width:7%; text-align:center;" class="unsortable" |Месца ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" class="unsortable" |Акруга ! scope="col" style="width:5%; text-align:center;" |Штат ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Пачатак (каардынаты) ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Пачатак (час) ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Працягласць шляху ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Максімальная шырыня ! scope="col" class="unsortable" style="width:10%; text-align:center;" |Заўвагі |- | bgcolor="{{Storm colour|cat2}}" | EF2 |ад Данвіла да Хартсела |Лоўрэнс, Морган |[[Алабама]] |{{Coord|34.40|-87.13|name=Danville (Mar 25, EF2)}} |05:23-05:29 |{{convert|12.56|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|175|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |1 загінулы<ref name="DAT" /> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |Юніён-Гроўв |Морган |[[Алабама]] |{{Coord|34.4758|-86.6003|name=Union Grove (Mar 25, EF1)}} |05:47–05:50 |{{convert|2.09|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|325|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="hun2">[https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSHUN&e=202303252312 NWS Damage Survey for 03/25/2023 Tornado Event]</ref> |- | bgcolor="{{Storm colour|unk}}" | EF0 |з поўначы ад Эшфарда на паўднёвы захад ад Калумбіі |Х’юстан |[[Алабама]] |{{Coord|31.2144|-85.2388|name=Ashford (Mar 25, EF0)}} |14:00–14:10 |{{convert|4.47|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|50|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref>{{cite report|author=National Weather Service in Tallahassee, Florida|title=NWS Damage Survey for 03/25/2023 Tornado Event|url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSTAE&e=202303261833|publisher=Iowa Environmental Mesonet|date=March 26, 2023|access-date=March 26, 2023}}</ref> |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+Спіс пацверджаных выпадкаў тарнада 26 сакавіка. ! scope="col" style="width:3%; text-align:center;" |Магутнасць па шкале EF# ! scope="col" style="width:7%; text-align:center;" class="unsortable" |Месца ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" class="unsortable" |Акруга ! scope="col" style="width:5%; text-align:center;" |Штат ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Пачатак (каардынаты) ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Пачатак (час) ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Працягласць шляху ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Максімальная шырыня ! scope="col" class="unsortable" style="width:10%; text-align:center;" |Заўвагі |- | bgcolor="{{Storm colour|unk}}" | EF? |на паўднёвы ўсход ад Лагранжа |Троўп |[[Джорджыя]] |{{N/A}} |10:55-? |{{N/A}} |{{N/A}} |<ref name="0112rpts">{{cite web |title=Storm Prediction Center 230112's Storm Reports |url=https://www.spc.noaa.gov/climo/reports/230112_rpts.html |website=www.spc.noaa.gov |access-date=26 March 2023}}</ref> |- | bgcolor="{{Storm colour|unk}}" | EF? |Меледжвіль |Балдуін |[[Джорджыя]] |{{N/A}} |11:43-? |{{N/A}} |{{N/A}} |<ref name="0325reports">{{cite web |title=Storm Prediction Center 230325's Storm Reports |url=https://www.spc.noaa.gov/exper/archive/event.php?date=20230325 |website=www.spc.noaa.gov |access-date=26 March 2023}}</ref> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |Фултан |Кларк |[[Алабама]] |{{Coord|31.8318|-87.7742|name=Fulton (March 26, EF1)}} |01:24–01:26 |{{convert|1.67|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|340|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref>{{cite report|author=National Weather Service in Mobile, Alabama|title=NWS Damage Survey for 03/26/2023 Tornado Event|url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSMOB&e=202303280354|publisher=Iowa Environmental Mesonet|date=March 27, 2023|access-date=March 28, 2023}}</ref> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |Катріна |Маренга |[[Алабама]] |{{Coord|32.1697|-87.5225|name=Catherine (March 26, EF1)}} |01:38–01:40 |{{convert|1.67|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|170|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref>{{cite report|author=National Weather Service in Mobile, Alabama|title=NWS Damage Survey for 03/26/2023 Tornado Event Update #1|url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSMOB&e=202303280411|publisher=Iowa Environmental Mesonet|date=March 27, 2023|access-date=March 28, 2023}}</ref> |- | bgcolor="{{Storm colour|cat1}}" | EF1 |Возера Марцін |Элмар, Талапауса |[[Алабама]] |{{Coord|32.7106|-85.969|name=Lake Martin (Mar 26, EF1)}} |03:22–03:29 |{{convert|7.46|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|1200|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref>{{cite report|author=National Weather Service in Birmingham, Alabama|title=NWS Damage Survey for Severe Storms on March 24–27, 2023 Update #2|url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSBMX&e=202303280111|publisher=Iowa Environmental Mesonet|date=March 27, 2023|access-date=March 28, 2023}}</ref> |- |} {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+Спіс пацверджаных выпадкаў тарнада 27 сакавіка. ! scope="col" style="width:3%; text-align:center;" |Магутнасць па шкале EF# ! scope="col" style="width:7%; text-align:center;" class="unsortable" |Месца ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" class="unsortable" |Акруга ! scope="col" style="width:5%; text-align:center;" |Штат ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Пачатак (каардынаты) ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Пачатак (час) ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Працягласць шляху ! scope="col" style="width:6%; text-align:center;" |Максімальная шырыня ! scope="col" class="unsortable" style="width:10%; text-align:center;" |Заўвагі |- |bgcolor="{{Storm colour|cat2}}" | EF2 |Мілстэд |Мейкан |[[Алабама]] |{{Coord|32.4103|-86.0079|name=Milstead (Mar 27, EF2)}} |07:41–08:06 |{{convert|15.41|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |{{convert|1450|yd|m|abbr=on|sortable=on}} |<ref>{{cite report|author=National Weather Service in Birmingham, Alabama|title=NWS Damage Survey for Severe Storms on March 24–27, 2023 Update #2|url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSBMX&e=202303280111|publisher=Iowa Environmental Mesonet|date=March 27, 2023|access-date=March 28, 2023}}</ref> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat2}}" | EF1 | паўночна-заходні Дуранд |Мерыветэр | rowspan = 2 | [[Джорджыя]] | |11:06—11:19 |{{convert|8.7|mi|km|abbr=on|sortable=on}} |<ref name="0326FFC"/> |- |bgcolor="{{Storm colour|cat2}}" | EF0 | паўднёвы ўсход Маўнтын Спрынгс |Туігс |{{N/A}} |12:52—12:53 |{{convert|0.32|mi|km|abbr=on|sortable=on}} | <ref name="0326FFC">{{cite report|author=National Weather Service in Peachtree City, Georgia|title=NWS Damage Survey for Severe Storms on March 26–27, 2023|url=https://mesonet.agron.iastate.edu/wx/afos/p.php?pil=PNSFFC&e=202303290139|publisher=Iowa Environmental Mesonet|date=March 27, 2023|access-date=March 28, 2023}}</ref> |- |} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Тарнада]] [[Катэгорыя:Стыхійныя бедствы 2023 года]] [[Катэгорыя:Сакавік 2023 года]] [[Катэгорыя:2023 год у ЗША]] nxidfduvyjgzzyz655tskavb82lweka 0 744566 5166844 4735926 2026-07-17T06:46:04Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166844 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дзявічкі}} '''Субо́рная субо́та'''{{sfn|БелЭн|2002}} — старадаўні [[звычай]] [[Усходнія славяне|усходніх славян]] наладжваць вечарынку ў маладой напярэдадні [[Вяселле|вяселля]]{{sfn|БелЭн|2002}} (развітанне з сяброўкамі<ref name="скрб">[https://skarbnica.by/обычаи-и-традиции-беларуси-свадьба Обычаи и традиции Беларуси. Свадьба]{{ref-ru}}</ref>). Асноўны змест суборнай суботы — развітанне нявесты з дзявочай свабодай{{sfn|БелЭн|2002}}. == Назвы == * Балгарскія: ''момина вечер, млада трапеза, мамино хоро''{{sfn|Славянские древности|1999}}. * Беларускія: ''субо́рная субо́та''{{sfn|БелЭн|2002}}, ''зборная субота''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|Славянские древности|1999}}, ''дзявочнік''{{sfn|БелЭн|2002}}, ''дзявочы вечар''{{sfn|БелЭн|2002}}, ''вянкі''{{sfn|БелЭн|2002}}, ''дзявішнік''{{sfn|Славянские древности|1999}}, ''дзявічкі''{{sfn|Славянские древности|1999}}, ''дзевоцкія запоіны''{{sfn|Славянские древности|1999}}, ''дзявоцкі вечар''{{sfn|Славянские древности|1999}}, ''дзевіч вечар''{{sfn|Славянские древности|1999}}, ''паненскі вечар''{{sfn|Славянские древности|1999}}. * Польскія: ''dzkivlczy wieczor, panieiiski wleczor, pustocha''{{sfn|Славянские древности|1999}}. * Рускія: ''девичник, девик, девичий вечер, вечерина, вечеринка, вечёрка, вечеруха, сборный день, биседа, сидины, белилы, баярки''{{sfn|Славянские древности|1999}}. * Сербска-харвацкія: ''девоjачка сведба, девоjачко вече''{{sfn|Славянские древности|1999}}. * Ураінскія: ''девоцькі запоіни, дівич-вечір, дівин-вечір, вечорниці, головиця''{{sfn|Славянские древности|1999}}. == У [[Беларусь|Беларусі]] == Вечарам у [[Субота|суботу]] ў доме [[Нявеста|нявесты]] збіраліся яе сяброўкі, сваякі, суседкі. Яны прыбіралі нявесту, запляталі ёй [[Каса (прычоска)|касу]], спявалі песні, плялі [[Вянок|вянкі]]. Ад вянка залежаў лёс маладых, таму яго стараліся рабіць прыгожым, роўным, круглым і тугім<ref name="скрб" />. Таксама рыхтавалі ўпрыгажэнні з кветак для сябе і для сяброў жаніха<ref name="скрб" />. У некаторых мясцінах (асабліва на [[Палессе|Палессі]]) да суборнай суботы прымяркоўвалі абрад завівання вясельнага дрэўца: прыбіралі кветкамі [[Вішня|вішнёвую]], [[бяроза]]вую ці [[Елка|яловую]] галінку — сімвал дзявоцтва{{sfn|БелЭн|2002}}. == Гл. таксама == * [[Беларускі фальклор]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Субо́рная субо́та, зборная субота, дзявочнік, дзявочы веча, вянкі|[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко Ю. М.]]|240}} * {{Кніга|загаловак=Славянские древности: Этнолингвистический словарь в 5-ти тт.|том=2: Д (Давать) — К (Крошки)|частка=Канун свадьбы|адказны=Под общей ред. Н. И. Толстого|месца=М.|чатка=Канун свадьбы|выдавецтва=«Международные отношения»|год=1999|стронак=702|старонкі=454—457|мова=ru|isbn=5-7133-0982-7|ref=Славянские древности}} * {{кніга|частка=Девичник|аўтар=Беловинский Л. В.|загаловак=Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в.|адказны=под ред. Н. Ерёминой|месца= М.|выдавецтва=Эксмо|год=2007|старонкі=164|старонак=784|isbn=978-5-699-24458-4|ref=Беловинский}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://skarbnica.by/обычаи-и-традиции-беларуси-свадьба Обычаи и традиции Беларуси. Свадьба]{{ref-ru}}{{v|25|7|2023}} // Навукова-вытворчае рэспубліканскае ўнітранае прадпрыемства беларускіх народных рамёстваў «Скарбніца» {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Славянскія звычаі]] [[Катэгорыя:Беларускі фальклор]] [[Катэгорыя:Рускі фальклор]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] [[Катэгорыя:Вяселле]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] 4i3jh74t702jnsejpeomg6f5lo9gqiv 0 748266 5166731 4577921 2026-07-16T23:27:17Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166731 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1982}} '''[[1982]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * «[[The Hobbit (гульня, 1982)|The Hobbit]]» * «[[Трон (гульня)|Tron]]» {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1982]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 9acgiz6mk2i5fdysq59ghnb17aii96f 0 750153 5166766 5097166 2026-07-16T23:27:49Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166766 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2025}} '''[[2025]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * ==Зноскі== {{Reflist}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2025]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] qn7ngs06c6dslq11ae2eqwr4gvmtdij 0 751294 5166729 4610927 2026-07-16T23:27:15Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166729 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1977}} '''[[1977]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == У студзені выйшла [[гульнявая прыстаўка]] «[[RCA Studio II]]» ад «{{Не перакладзена 5|RCA|Radio Corporation of America|en|RCA}}». == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * ==Зноскі== {{Reflist}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1977]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] qo1mxt7m1rh901utee9u5koazq1xixb 100 753022 5166607 5165936 2026-07-16T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5166607 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Павел Валянцінавіч Лебедзеў|2026-07-16T09:51:18Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Беларускі інстытут у Празе|2026-07-16T08:01:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Віктар Іванавіч Суслаў|2026-07-14T06:37:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Андрэй Валяр’янавіч Пратасевіч|2026-07-14T05:09:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Фрыдрых Крысціян Дыц|2026-07-13T21:49:57Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вільгельм Меер-Любке|2026-07-13T21:27:46Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Антон Данатавіч Дрозд|2026-07-13T18:51:14Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Уільям Джэймс Сайдзіс|2026-07-13T12:46:58Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Лія Генадзеўна Кісялёва|2026-07-11T15:51:59Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Кірыл Васільевіч Чыстоў|2026-07-09T14:37:04Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Ян Эвангеліста Пуркіне|2026-07-09T08:18:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Адамс Алксніс|2026-07-09T06:43:19Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Артурс Баўманіс|2026-07-09T06:15:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іван Канстанцінавіч Пятніцкі|2026-07-08T18:52:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Яніс Розэнталс|2026-07-08T12:53:57Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> m3fqufuhb4zshsp1t0ltlqarypc24wb 100 753274 5166606 5166343 2026-07-16T15:51:20Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5166606 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Наваміхайлаўскі|2026-07-16T13:26:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тулгас (прыток Паўночнай Дзвіны)|2026-07-15T11:36:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мга (рака)|2026-07-15T11:20:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Луангпхабанг|2026-07-15T10:32:38Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|2-і завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T15:08:36Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T14:43:47Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ясеніца (раён Паважска Быстрыца)|2026-07-13T21:54:42Z|Lenleg5}} {{Новы артыкул|Вуліца Несцерава (Мінск)|2026-07-12T12:56:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дзьянмэнь|2026-07-12T06:29:41Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Балупэ|2026-07-10T06:55:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ліелайс Ліепукалнс|2026-07-10T05:51:03Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cfwcd0xs5rfi4c1gjgzrq6ovpruqdjh 100 753287 5166603 5166341 2026-07-16T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5166603 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Дарога Р58|2026-07-15T21:54:33Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Вольга Станіславаўна Рацэвіч|2026-07-15T10:59:43Z|ZolaSukhar}} {{Новы артыкул|Міхаіл Канстанцінавіч Балвановіч|2026-07-15T10:56:38Z|Igor Viktorovich Yakhno}} {{Новы артыкул|Дарога Р43|2026-07-14T23:08:13Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|2-і завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T15:08:36Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T14:43:47Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Андрэй Валяр’янавіч Пратасевіч|2026-07-14T05:09:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Помнік Мінаю Піліпавічу Шмырову (Віцебск, вуліца Шмырова)|2026-07-13T19:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Помнік Мінаю Піліпавічу Шмырову (Віцебск, вуліца Чэхава)|2026-07-13T19:33:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Антон Данатавіч Дрозд|2026-07-13T18:51:14Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Боркавіцкая школа механізацыі сельскай гаспадаркі|2026-07-13T15:14:18Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Кушнярук|2026-07-12T17:40:05Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Вуліца Несцерава (Мінск)|2026-07-12T12:56:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Іосіф Давыдавіч Грынберг|2026-07-12T11:41:26Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Лія Генадзеўна Кісялёва|2026-07-11T15:51:59Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Шталаг 313|2026-07-11T14:08:09Z|DBatura}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> fipwrq3whqf9c6as1mrawgzdnkxh5iz 100 763680 5166608 5165061 2026-07-16T15:51:50Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5166608 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Вовов|2026-07-16T13:31:08Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Імпульс-БДУІР»|2026-07-09T10:20:37Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}} {{Новы артыкул|Дар'я Сяргееўна Вярэніч|2026-07-03T23:15:46Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> dkv2iqx113hoqdc4pyayat6jfo8jua7 0 768154 5166923 4797933 2026-07-17T11:37:06Z JerzyKundrat 174 5166923 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Кір Родні Стармер''' ({{Lang-en|Keir Rodney Starmer}}, нар. 2 верасня 1962 года ў [[Лондан]]е) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] юрыст і палітык, лідар [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] з 4 красавіка 2020 года, [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] (2024—2026). == Біяграфія == Сын Родні Стармера, які займаўся вытворчасцю слясарных інструментаў, і Джазефіны Стармер. У Кіра Стармера ёсць старэйшая сястра Ганна (1961 года нараджэння), а таксама малодшыя брат і сястра Нікалас і Кэтрын (1964 года нараджэння). Неўзабаве пасля нараджэння Кіра сям’я пераехала ў горад Оксдэт (графства [[Сурэй]]). У 1974 годзе Кір паступіў у школу. Займаўся музыкай, асвоіў [[Флейта|флейту]] ў дастатковай ступені для паступлення ў музычную школу і па патрабаванні бацькоў ездзіў па суботах у [[Лондан]] на заняткі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-9680091/King-Middle-Class-Radicals.html|title=King of the Middle Class Radicals: That was grammar school-educated Sir Keir Starmer's university nickname. Even now, says a biography the Labour leader tried to obstruct, he's guilty of overplaying his working-class credentials|author=Lord Ashcroft|website=|date=2021-06-12|publisher=MailOnline|access-date=2024-05-29}}</ref>. З адзнакай скончыў [[Лідскі ўніверсітэт]] са ступенню [[бакалаўр]]а права, а затым вывучаў права ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]], дзе атрымаў ступень бакалаўра цывільнага права. У 1987 годзе быў прыняты ў калегію адвакатаў і спецыялізаваўся на правах чалавека. Да 1990 года супрацоўнічаў з праваабарончай групай «Liberty», затым працаваў у бюро «Doughty Street Chambers», па-ранейшаму займаючыся абаронай правоў чалавека. Супрацоўнік цэнтра правоў чалавека пры [[Эсекскі ўніверсітэт|Эсекскім універсітэце]], кансультант па правах чалавека Асацыяцыі старэйшых паліцэйскіх афіцэраў, саветнік па правах чалавека Назіральнага савета Паўночнаірландскай паліцыі (з 2003 года)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|title='He has an ability to motivate and is not easily cowed. If there is a row with the government he will fight his corner'|author=Stephen Bates|website=|date=2008-08-01|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329112736/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|archive-date=2019-03-29|access-date=2020-01-02}}</ref>. У 2002 годзе быў прызначаны каралеўскім адвакатам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-7808767/Keir-Starmer-Wikipedia-WAR-hes-MILLIONAIRE.html|title=Who doesn't want to be a millionaire? Labour leadership contender Keir Starmer in Wikipedia WAR over how rich he is: Claim is added then removed three times in two days|author=Martin Robinson|website=|date=2019-12-19|publisher=MailOnline News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109033248/https://www.dailymail.co.uk/news/article-7808767/Keir-Starmer-Wikipedia-WAR-hes-MILLIONAIRE.html|archive-date=2020-01-09|access-date=2020-01-02}}</ref>. З 2008 па 2013 год узначальваў Каралеўскую пракурорскую службу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nrjw0|title=Director of Public Prosecutions, 2008–2013 - Keir Starmer QC|author=|website=HARDtalk|date=|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130095720/https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nrjw0|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-04}}</ref>. У 2015 годзе абраны ў Палату абшчын ад лонданскай акругі [[Холбарн]] і Сэнт-Панкрас, атрымаўшы 52,9 % галасоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/politics/constituencies/E14000750#election2015-logo|title=Holborn & St Pancras|author=|website=Election 2015|date=|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411131230/https://www.bbc.com/news/politics/constituencies/E14000750#election2015-logo|archive-date=2019-04-11|access-date=2020-01-02}}</ref>. 7 кастрычніка 2016 года лідар [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] [[Джэрэмі Корбін]] зрабіў перастаноўкі ў сваім ценявым кабінеце, прызначыўшы Стармера ценявым міністрам па [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|выхаду з Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/live/2016/oct/07/jeremy-corbyn-labour-shadow-cabinet-reshuffle-live?page=with:block-57f7db20e4b03258bcac5640#block-57f7db20e4b03258bcac5640|title=Labour reshuffle: full shadow cabinet list announced – as it happened|author=Alexandra Topping and Kevin Rawlinson|website=|date=2016-10-07|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629025208/https://www.theguardian.com/politics/live/2016/oct/07/jeremy-corbyn-labour-shadow-cabinet-reshuffle-live?page=with%3Ablock-57f7db20e4b03258bcac5640#block-57f7db20e4b03258bcac5640|archive-date=2019-06-29|access-date=2020-01-02}}</ref>. 23 верасня 2019 года на канферэнцыі лейбарыстаў у [[Брайтан]]е Стармер беспаспяхова дамагаўся адназначнага пазіцыянавання партыі за захаванне сяброўства Вялікабрытаніі ў ЕС, што супярэчыла «нейтральнаму» у гэтых адносінах курсу Корбіна<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/keir-starmer-disappointed-by-labours-rejection-of-firm-remain-stance/|title=Keir Starmer eyes anti-Brexit long game|author=Annabelle Dickson and Charlie Cooper|website=|date=2019-09-23|publisher=Politico|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130154011/https://www.politico.eu/article/keir-starmer-disappointed-by-labours-rejection-of-firm-remain-stance/|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-03}}</ref>. Парламенцкія выбары 12 снежня 2019 года адзначыліся цяжкай паразай лейбарыстаў, але ў сваёй акрузе Стармер з вынікам 64,52 % атрымаў трыўмфальную перамогу над кансерватарам Аляксандрай Хейвард (15,63 %)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/holborn-st-pancras-general-election-17315536|title=Holborn and St Pancras General Election 2019 results in full|author=Fionnula Hainey|website=|date=2019-12-13|publisher=Manchester Evening News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510095851/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/holborn-st-pancras-general-election-17315536|archive-date=2022-05-10|access-date=2022-05-10}}</ref>. 4 студзеня 2020 года Стармер абвясціў пра намер змагацца за лідарства ў Лейбарысцкай партыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-50995782|title=Labour leadership: Sir Keir Starmer enters race|author=|website=|date=2020-01-04|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104200337/https://www.bbc.com/news/uk-politics-50995782|archive-date=2020-01-04|access-date=2020-03-21}}</ref>. Раней ён агітаваў за правядзенне другога рэферэндуму аб сяброўстве Вялікабрытаніі ў Еўрасаюзе, але ў новых умовах заявіў аб неабходнасці прызнаць рэальнасць. Заявіў пра неабходнасць працягнуць супрацьдзеянне жорсткай фінансавай і бюджэтнай палітыцы, а таксама выпусціў чатыроххвілінны рэкламны ролік, у якім нагадаў, што аказваў юрыдычную дапамогу ўдзельнікам пратэстаў супраць [[Падушны падатак|падушнага падатку]] і адстойваў інтарэсы рабочых і прафсаюзаў, выступаў супраць [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] і падтрымліваў у судзе пазовы супраць кансерватыўных урадаў з-за дапушчаных імі парушэнняў у пытаннях сацыяльнай абароны шахцёраў і прызначэння дапамог прасіцелям палітычнага прытулку<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://morningstaronline.co.uk/article/h/lead-keir-starmer-changes-tune-leaving-eu|title=Keir Starmer changes his tune on leaving the EU|author=Lamiat Sabin|website=|date=2020-01-05|publisher=Morning Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216034634/https://morningstaronline.co.uk/article/h/lead-keir-starmer-changes-tune-leaving-eu|archive-date=2020-02-16|access-date=2020-04-05}}</ref>. 20 студзеня 2020 года Стармер стаў першым афіцыйным кандыдатам у перадвыбарчай кампаніі, атрымаўшы падтрымку неабходнай колькасці прафсаюзаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.itv.com/news/2020-01-20/keir-starmer-first-candidate-on-labour-leadership-ballot-after-winning-usdaw-backing/|title=Starmer becomes first candidate on Labour leadership race's final ballot|author=|website=|date=2020-01-20|publisher=ITV|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081212/https://www.itv.com/news/2020-01-20/keir-starmer-first-candidate-on-labour-leadership-ballot-after-winning-usdaw-backing/|archive-date=2020-03-21|access-date=2020-03-21}}</ref>. [[Файл:Accession_Council_of_King_Charles_III_-_79.jpg|злева|міні|300x300пкс|Стармер на Савет ушэсця караля [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карла III]] (10 верасня 2022 года).]] 4 красавіка 2020 года Стармер перамог у першым туры прамых выбараў лідара лейбарыстаў. Стармера падтрымалі 56,2 %<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52164589|title=Keir Starmer elected as new Labour leader|author=|website=|date=2020-04-04|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404115916/https://www.bbc.com/news/uk-politics-52164589|archive-date=2020-04-04|access-date=2020-04-04}}</ref>. 5 красавіка Стармер сфармаваў свой ценявы кабінет, уключыўшы ў яго ўсіх сваіх сапернікаў па барацьбе за лідарства ў партыі, а таксама былога лідара лейбарыстаў [[Эд Мілібэнд|Эда Мілібэнда]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.mirror.co.uk/news/politics/keir-starmers-new-shadow-cabinet-21821571|title=Keir Starmer’s new Shadow Cabinet In full: Who’s in and who’s out in reshuffle|author=Mikey Smith|website=|date=2020-04-06|publisher=Mirror|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406154430/https://www.mirror.co.uk/news/politics/keir-starmers-new-shadow-cabinet-21821571|archive-date=2020-04-06|access-date=2020-04-06}}</ref>. 6 мая 2021 года ў Вялікабрытаніі адбыліся мясцовыя выбары, прайграныя лейбарыстамі, а таксама дадатковыя выбары ў [[Палата абшчын|Палату абшчын]] ад выбарчай акругі ў горадзе Хартлпул — яго лейбарысты таксама саступілі кансерватарам, хоць раней нязменна там перамагалі з моманту стварэння акругі ў 1974 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-57024995|title=Elections 2021: Labour insiders on Starmer, what went wrong and how to fix it|author=Iain Watson & Bex Bailey|website=|date=2021-05-08|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524120305/https://www.bbc.com/news/uk-politics-57024995|archive-date=2021-05-24|access-date=2021-05-11}}</ref>. 5 мая 2022 года ў шэрагу рэгіёнаў Вялікабрытаніі адбыліся мясцовыя выбары, зыход якіх апынуўся паспяховым для лейбарыстаў — яны атрымалі большасць у 11 саветах і страцілі яе ў шасці, колькасць жа саветаў, кантраляваных кансерватарамі, знізілася на 12<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-61344176|title=Election results 2022: How the parties performed in maps and charts|author=|website=|date=2022-05-09|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000135/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-61344176|archive-date=2022-05-11|access-date=2022-05-10}}</ref>. 4 мая 2023 года чарговыя мясцовыя выбары ў Англіі адзначыліся пераканаўчай перамогай Лейбарысцкай партыі, якая ўпершыню з 2002 года атрымала большасць дэпутацкіх мандатаў у мясцовых саветах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/local-elections-2023-tories-lose-control-of-three-councils-as-labour-gains-key-authority-and-wins-mayoral-race-in-early-results-12873352|title=Local elections 2023: Labour overtakes Conservatives as largest party of local government|author=Jennifer Scott, Faye Brown and Alexandra Rogers|website=|date=2023-05-05|publisher=Sky News|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505194403/https://news.sky.com/story/local-elections-2023-tories-lose-control-of-three-councils-as-labour-gains-key-authority-and-wins-mayoral-race-in-early-results-12873352|archive-date=2023-05-05|access-date=2023-05-06}}</ref>. У 230 мясцовых саветах лейбарысты атрымалі 2675 месцаў, павялічыўшы сваё прадстаўніцтва на 643 мандаты, а кансерватары змаглі ўтрымаць 2296 дэпутацкіх мандатаў, што азначала памяншэнне іх колькасці на 957. Лейбарысты дамагліся кантролю над 71 саветам (на 22 больш, чым кантралявалі да выбараў), а кансерватары пакінулі за сабой толькі 33 саветы, тым самым паменшыўшы іх колькасць на 48<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2023/may/05/local-elections-2023-results-live-council-england|title=Local elections 2023: live council results for England|author=Antonio Voce, Anna Leach, Niels de Hoog and Seán Clarke|website=|date=2023-05-05|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505233706/https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2023/may/05/local-elections-2023-results-live-council-england|archive-date=2023-05-05|access-date=2023-05-06}}</ref>. 2 мая 2024 года лейбарысты атрымалі трыўмфальную перамогу на мясцовых выбарах у Англіі: з 107 мясцовых саветаў кансерватары забяспечылі большасць толькі ў 6, а лейбарысты — у 50<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2024/may/02/local-elections-2024-full-council-results-for-england|title=Local elections 2024: full mayoral and council results for England|author=Niels de Hoog, Seán Clarke, Anna Leach, Antonio Voce, Pablo Gutiérrez, Harry Fischer, Rich Cousins and Ashley Kirk|website=|date=2024-05-04|publisher=The Guardian|access-date=2024-05-05}}</ref>. 16 мая 2024 года Стармер апублікаваў праграму першых шасці крокаў, якія распачне яго ўрад у выпадку перамогі на парламенцкіх выбарах (пры гэтым ён папярэдзіў, што спатрэбіцца дзесяцігоддзе для з’яўлення першых станоўчых вынікаў ажыццяўлення праграмы). Прапанаваныя былі наступныя крокі: забеспячэнне эканамічнай стабільнасці, скарачэнне тэрмінаў чакання прыёму ў дзяржаўнай сістэме аховы здароўя, прыём на працу 6500 новых настаўнікаў, абнаўленне сістэмы пагранічнага кантролю, заснаванне дзяржаўнай энергетычнай кампаніі Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/sir-keir-starmer-to-announce-first-steps-for-government-in-ramping-up-of-election-campaign-13136570|title=Sir Keir Starmer unveils promises to 'change Britain' - but warns it may take 10 years|author=Jennifer Scott|website=|date=2024-05-16|publisher=Sky News|access-date=2024-05-25}}</ref>. 22 мая 2024 года прэм’ер-міністр [[Рышы Сунак]] пасля кансультацыі з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам III]] прызначыў парламенцкія выбары на 4 ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/world/uk-election-pm-sunak-calls-vote-conservatives-labour-rcna153440|title=British PM Rishi Sunak calls election, with his Conservatives at risk of a heavy defeat|author=Alexander Smith|website=|date=2024-05-22|publisher=NBC News|access-date=2024-05-22}}</ref>. На думку выдання Politico, Стармер з 2020 года рабіў усё магчымае для змены рэпутацыі Лейбарысцкай партыі як непатрыятычнай і якая надае недастаткова ўвагі праблемам бяспекі, і дамогся на гэтым кірунку прыкметнага поспеху. Пазіцыя ценявога кабінета Стармера заключалася ў захаванні цвёрдай падтрымкі Украіны ў адбіціі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/uk-labour-party-britain-general-election-war-in-ukraine-defense-national-security-keir-starmer/|title=What a UK Labour election win would mean for Ukraine|author=Stefan Boscia|website=|date=2024-05-23|publisher=Politico|access-date=2024-07-04}}</ref>. 24 мая 2024 года Стармер заявіў пра гатоўнасць прызнаць [[Дзяржава Палесціна|дзяржаву Палесціна]] ў выпадку прыходу да ўлады. Раней у Лейбарысцкай партыі разгарнулася жорсткая ўнутраная барацьба адносна [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ваеннай аперацыі Ізраіля ў сектары Газа]] пасля нападу [[ХАМАС]] на [[Ізраіль]] 7 кастрычніка 2023 года. У прыватнасці, Стармер падвяргаўся крытыцы за частковы адыход ад партыйнай лініі з патрабаваннем неадкладнага спынення агню і быў абвінавачаны ў паразах лейбарыстаў на мясцовых выбарах у акругах з вялікай доляй выбаршчыкаў-мусульман<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-labour-leader-starmer-says-wants-recognise-palestinian-state-part-peace-2024-05-24/|title=UK Labour leader Starmer wants to recognise Palestinian state as part of peace process|author=|website=|date=2024-05-24|publisher=Reuters|access-date=2024-07-04}}</ref>. Кір Стармер афіцыйна стаў новым прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі пасля сустрэчы з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам ІІІ]] 5 ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2024/07/5/7189570/|title=У Британії офіційно змінився прем'єр-міністр після приголомшливої перемоги лейбористів|author=|website=|date=2024-07-05|publisher=Reuters|access-date=2024-07-04}}</ref>. Сышоў сёння ў адстаўку 22 чэрвеня 2026 года. == Асабістае жыццё == У 2007 годзе ўзяў шлюб з Вікторыяй Александэр, з якой пазнаёміўся ў 2000-я гады. У іх ёсць сын Тобі і дачка, імя якой публіцы не раскрывалася. Бацька Вікторыі мае польска-яўрэйскае паходжанне, а яе маці таксама прыняла [[іўдаізм]], іх сям’я жыла ў раёне Госпел-Оўк [[Бора Лондана|лонданскага бора]] [[Кэмдэн (бора)|Камдэн]]. Сям’я Стармераў жыве ў выбарчай акрузе кіраўніка сям’і на тэрыторыі таго ж бора ў таунхаусе коштам 1,75 млн фунтаў. Пакінуўшы юрыдычную практыку, Вікторыя працавала дырэктарам школы, дзе вучыліся яе дзеці, а затым занялася пытаннямі аховы працы ў дзяржаўнай сістэме аховы здароўя. Кір Стармер называе сябе [[Атэізм|атэістам]], але з жонкай і дзецьмі наведвае [[Сінагога|сінагогу]] ліберальнага іўдаізму<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/lady-victoria-starmer-keir-wife-labour-b2177047.html|title=Lady Victoria Starmer: The wife of the Labour Party leader in profile|author=Joe Sommerlad|website=|date=2022-09-22|publisher=Independent|access-date=2024-05-27}}</ref>. Ён вегетарыянец<ref>[https://onthehill.info/2017/07/humus-and-hs2-with-mp-sir-keir-starmer/ Humus and HS2 with MP Sir Keir Starmer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200611110909/https://onthehill.info/2017/07/humus-and-hs2-with-mp-sir-keir-starmer/ |date=11 чэрвеня 2020 }}. On the Hill (13 July 2017)</ref>. == Дзяржаўныя ўзнагароды == * Рыцар-камандор [[Ордэн Лазні|Ордэна Лазні]] (2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/law/commentisfree/2015/may/15/can-keir-starmer-really-become-labour-leader|title=Can Keir Starmer really become Labour leader? And should he?|author=Michael White|website=|date=2015-05-15|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102170753/https://www.theguardian.com/law/commentisfree/2015/may/15/can-keir-starmer-really-become-labour-leader|archive-date=2020-01-02|access-date=2020-01-02}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=en|url=https://www.theyworkforyou.com/mp/25353/keir_starmer/holborn_and_st_pancras|title=Keir Starmer|author=|website=|date=|publisher=theyworkforyou.com|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-01-02}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Лідары Вялікай васьмёркі|краіна=Вялікабрытанія}} {{Лідары НАТА}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стармер Кір}} [[Катэгорыя:Лейбарысты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Адвакаты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 7pwdped6ukrvdb64of3a981k5brvd0z 5166932 5166923 2026-07-17T11:46:32Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5166932 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Кір Родні Стармер''' ({{Lang-en|Keir Rodney Starmer}}, нар. 2 верасня 1962 года ў [[Лондан]]е) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] юрыст і палітык, лідар [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] з 4 красавіка 2020 года, [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] (2024—2026). == Біяграфія == Сын Родні Стармера, які займаўся вытворчасцю слясарных інструментаў, і Джазефіны Стармер. У Кіра Стармера ёсць старэйшая сястра Ганна (1961 года нараджэння), а таксама малодшыя брат і сястра Нікалас і Кэтрын (1964 года нараджэння). Неўзабаве пасля нараджэння Кіра сям’я пераехала ў горад Оксдэт (графства [[Сурэй]]). У 1974 годзе Кір паступіў у школу. Займаўся музыкай, асвоіў [[Флейта|флейту]] ў дастатковай ступені для паступлення ў музычную школу і па патрабаванні бацькоў ездзіў па суботах у [[Лондан]] на заняткі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-9680091/King-Middle-Class-Radicals.html|title=King of the Middle Class Radicals: That was grammar school-educated Sir Keir Starmer's university nickname. Even now, says a biography the Labour leader tried to obstruct, he's guilty of overplaying his working-class credentials|author=Lord Ashcroft|website=|date=2021-06-12|publisher=MailOnline|access-date=2024-05-29}}</ref>. З адзнакай скончыў [[Лідскі ўніверсітэт]] са ступенню [[бакалаўр]]а права, а затым вывучаў права ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]], дзе атрымаў ступень бакалаўра цывільнага права. У 1987 годзе быў прыняты ў калегію адвакатаў і спецыялізаваўся на правах чалавека. Да 1990 года супрацоўнічаў з праваабарончай групай «Liberty», затым працаваў у бюро «Doughty Street Chambers», па-ранейшаму займаючыся абаронай правоў чалавека. Супрацоўнік цэнтра правоў чалавека пры [[Эсекскі ўніверсітэт|Эсекскім універсітэце]], кансультант па правах чалавека Асацыяцыі старэйшых паліцэйскіх афіцэраў, саветнік па правах чалавека Назіральнага савета Паўночнаірландскай паліцыі (з 2003 года)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|title='He has an ability to motivate and is not easily cowed. If there is a row with the government he will fight his corner'|author=Stephen Bates|website=|date=2008-08-01|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329112736/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|archive-date=2019-03-29|access-date=2020-01-02}}</ref>. У 2002 годзе быў прызначаны каралеўскім адвакатам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-7808767/Keir-Starmer-Wikipedia-WAR-hes-MILLIONAIRE.html|title=Who doesn't want to be a millionaire? Labour leadership contender Keir Starmer in Wikipedia WAR over how rich he is: Claim is added then removed three times in two days|author=Martin Robinson|website=|date=2019-12-19|publisher=MailOnline News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109033248/https://www.dailymail.co.uk/news/article-7808767/Keir-Starmer-Wikipedia-WAR-hes-MILLIONAIRE.html|archive-date=2020-01-09|access-date=2020-01-02}}</ref>. З 2008 па 2013 год узначальваў Каралеўскую пракурорскую службу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nrjw0|title=Director of Public Prosecutions, 2008–2013 - Keir Starmer QC|author=|website=HARDtalk|date=|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130095720/https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nrjw0|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-04}}</ref>. У 2015 годзе абраны ў Палату абшчын ад лонданскай акругі [[Холбарн]] і Сэнт-Панкрас, атрымаўшы 52,9 % галасоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/politics/constituencies/E14000750#election2015-logo|title=Holborn & St Pancras|author=|website=Election 2015|date=|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411131230/https://www.bbc.com/news/politics/constituencies/E14000750#election2015-logo|archive-date=2019-04-11|access-date=2020-01-02}}</ref>. 7 кастрычніка 2016 года лідар [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] [[Джэрэмі Корбін]] зрабіў перастаноўкі ў сваім ценявым кабінеце, прызначыўшы Стармера ценявым міністрам па [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|выхаду з Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/live/2016/oct/07/jeremy-corbyn-labour-shadow-cabinet-reshuffle-live?page=with:block-57f7db20e4b03258bcac5640#block-57f7db20e4b03258bcac5640|title=Labour reshuffle: full shadow cabinet list announced – as it happened|author=Alexandra Topping and Kevin Rawlinson|website=|date=2016-10-07|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629025208/https://www.theguardian.com/politics/live/2016/oct/07/jeremy-corbyn-labour-shadow-cabinet-reshuffle-live?page=with%3Ablock-57f7db20e4b03258bcac5640#block-57f7db20e4b03258bcac5640|archive-date=2019-06-29|access-date=2020-01-02}}</ref>. 23 верасня 2019 года на канферэнцыі лейбарыстаў у [[Брайтан]]е Стармер беспаспяхова дамагаўся адназначнага пазіцыянавання партыі за захаванне сяброўства Вялікабрытаніі ў ЕС, што супярэчыла «нейтральнаму» у гэтых адносінах курсу Корбіна<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/keir-starmer-disappointed-by-labours-rejection-of-firm-remain-stance/|title=Keir Starmer eyes anti-Brexit long game|author=Annabelle Dickson and Charlie Cooper|website=|date=2019-09-23|publisher=Politico|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130154011/https://www.politico.eu/article/keir-starmer-disappointed-by-labours-rejection-of-firm-remain-stance/|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-03}}</ref>. Парламенцкія выбары 12 снежня 2019 года адзначыліся цяжкай паразай лейбарыстаў, але ў сваёй акрузе Стармер з вынікам 64,52 % атрымаў трыўмфальную перамогу над кансерватарам Аляксандрай Хейвард (15,63 %)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/holborn-st-pancras-general-election-17315536|title=Holborn and St Pancras General Election 2019 results in full|author=Fionnula Hainey|website=|date=2019-12-13|publisher=Manchester Evening News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510095851/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/holborn-st-pancras-general-election-17315536|archive-date=2022-05-10|access-date=2022-05-10}}</ref>. 4 студзеня 2020 года Стармер абвясціў пра намер змагацца за лідарства ў Лейбарысцкай партыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-50995782|title=Labour leadership: Sir Keir Starmer enters race|author=|website=|date=2020-01-04|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104200337/https://www.bbc.com/news/uk-politics-50995782|archive-date=2020-01-04|access-date=2020-03-21}}</ref>. Раней ён агітаваў за правядзенне другога рэферэндуму аб сяброўстве Вялікабрытаніі ў Еўрасаюзе, але ў новых умовах заявіў аб неабходнасці прызнаць рэальнасць. Заявіў пра неабходнасць працягнуць супрацьдзеянне жорсткай фінансавай і бюджэтнай палітыцы, а таксама выпусціў чатыроххвілінны рэкламны ролік, у якім нагадаў, што аказваў юрыдычную дапамогу ўдзельнікам пратэстаў супраць [[Падушны падатак|падушнага падатку]] і адстойваў інтарэсы рабочых і прафсаюзаў, выступаў супраць [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] і падтрымліваў у судзе пазовы супраць кансерватыўных урадаў з-за дапушчаных імі парушэнняў у пытаннях сацыяльнай абароны шахцёраў і прызначэння дапамог прасіцелям палітычнага прытулку<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://morningstaronline.co.uk/article/h/lead-keir-starmer-changes-tune-leaving-eu|title=Keir Starmer changes his tune on leaving the EU|author=Lamiat Sabin|website=|date=2020-01-05|publisher=Morning Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216034634/https://morningstaronline.co.uk/article/h/lead-keir-starmer-changes-tune-leaving-eu|archive-date=2020-02-16|access-date=2020-04-05}}</ref>. 20 студзеня 2020 года Стармер стаў першым афіцыйным кандыдатам у перадвыбарчай кампаніі, атрымаўшы падтрымку неабходнай колькасці прафсаюзаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.itv.com/news/2020-01-20/keir-starmer-first-candidate-on-labour-leadership-ballot-after-winning-usdaw-backing/|title=Starmer becomes first candidate on Labour leadership race's final ballot|author=|website=|date=2020-01-20|publisher=ITV|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081212/https://www.itv.com/news/2020-01-20/keir-starmer-first-candidate-on-labour-leadership-ballot-after-winning-usdaw-backing/|archive-date=2020-03-21|access-date=2020-03-21}}</ref>. [[Файл:Accession_Council_of_King_Charles_III_-_79.jpg|злева|міні|300x300пкс|Стармер на Савет ушэсця караля [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карла III]] (10 верасня 2022 года).]] 4 красавіка 2020 года Стармер перамог у першым туры прамых выбараў лідара лейбарыстаў. Стармера падтрымалі 56,2 %<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52164589|title=Keir Starmer elected as new Labour leader|author=|website=|date=2020-04-04|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404115916/https://www.bbc.com/news/uk-politics-52164589|archive-date=2020-04-04|access-date=2020-04-04}}</ref>. 5 красавіка Стармер сфармаваў свой ценявы кабінет, уключыўшы ў яго ўсіх сваіх сапернікаў па барацьбе за лідарства ў партыі, а таксама былога лідара лейбарыстаў [[Эд Мілібэнд|Эда Мілібэнда]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.mirror.co.uk/news/politics/keir-starmers-new-shadow-cabinet-21821571|title=Keir Starmer’s new Shadow Cabinet In full: Who’s in and who’s out in reshuffle|author=Mikey Smith|website=|date=2020-04-06|publisher=Mirror|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406154430/https://www.mirror.co.uk/news/politics/keir-starmers-new-shadow-cabinet-21821571|archive-date=2020-04-06|access-date=2020-04-06}}</ref>. 6 мая 2021 года ў Вялікабрытаніі адбыліся мясцовыя выбары, прайграныя лейбарыстамі, а таксама дадатковыя выбары ў [[Палата абшчын|Палату абшчын]] ад выбарчай акругі ў горадзе Хартлпул — яго лейбарысты таксама саступілі кансерватарам, хоць раней нязменна там перамагалі з моманту стварэння акругі ў 1974 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-57024995|title=Elections 2021: Labour insiders on Starmer, what went wrong and how to fix it|author=Iain Watson & Bex Bailey|website=|date=2021-05-08|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524120305/https://www.bbc.com/news/uk-politics-57024995|archive-date=2021-05-24|access-date=2021-05-11}}</ref>. 5 мая 2022 года ў шэрагу рэгіёнаў Вялікабрытаніі адбыліся мясцовыя выбары, зыход якіх апынуўся паспяховым для лейбарыстаў — яны атрымалі большасць у 11 саветах і страцілі яе ў шасці, колькасць жа саветаў, кантраляваных кансерватарамі, знізілася на 12<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-61344176|title=Election results 2022: How the parties performed in maps and charts|author=|website=|date=2022-05-09|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000135/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-61344176|archive-date=2022-05-11|access-date=2022-05-10}}</ref>. 4 мая 2023 года чарговыя мясцовыя выбары ў Англіі адзначыліся пераканаўчай перамогай Лейбарысцкай партыі, якая ўпершыню з 2002 года атрымала большасць дэпутацкіх мандатаў у мясцовых саветах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/local-elections-2023-tories-lose-control-of-three-councils-as-labour-gains-key-authority-and-wins-mayoral-race-in-early-results-12873352|title=Local elections 2023: Labour overtakes Conservatives as largest party of local government|author=Jennifer Scott, Faye Brown and Alexandra Rogers|website=|date=2023-05-05|publisher=Sky News|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505194403/https://news.sky.com/story/local-elections-2023-tories-lose-control-of-three-councils-as-labour-gains-key-authority-and-wins-mayoral-race-in-early-results-12873352|archive-date=2023-05-05|access-date=2023-05-06}}</ref>. У 230 мясцовых саветах лейбарысты атрымалі 2675 месцаў, павялічыўшы сваё прадстаўніцтва на 643 мандаты, а кансерватары змаглі ўтрымаць 2296 дэпутацкіх мандатаў, што азначала памяншэнне іх колькасці на 957. Лейбарысты дамагліся кантролю над 71 саветам (на 22 больш, чым кантралявалі да выбараў), а кансерватары пакінулі за сабой толькі 33 саветы, тым самым паменшыўшы іх колькасць на 48<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2023/may/05/local-elections-2023-results-live-council-england|title=Local elections 2023: live council results for England|author=Antonio Voce, Anna Leach, Niels de Hoog and Seán Clarke|website=|date=2023-05-05|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505233706/https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2023/may/05/local-elections-2023-results-live-council-england|archive-date=2023-05-05|access-date=2023-05-06}}</ref>. 2 мая 2024 года лейбарысты атрымалі трыўмфальную перамогу на мясцовых выбарах у Англіі: з 107 мясцовых саветаў кансерватары забяспечылі большасць толькі ў 6, а лейбарысты — у 50<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2024/may/02/local-elections-2024-full-council-results-for-england|title=Local elections 2024: full mayoral and council results for England|author=Niels de Hoog, Seán Clarke, Anna Leach, Antonio Voce, Pablo Gutiérrez, Harry Fischer, Rich Cousins and Ashley Kirk|website=|date=2024-05-04|publisher=The Guardian|access-date=2024-05-05}}</ref>. 16 мая 2024 года Стармер апублікаваў праграму першых шасці крокаў, якія распачне яго ўрад у выпадку перамогі на парламенцкіх выбарах (пры гэтым ён папярэдзіў, што спатрэбіцца дзесяцігоддзе для з’яўлення першых станоўчых вынікаў ажыццяўлення праграмы). Прапанаваныя былі наступныя крокі: забеспячэнне эканамічнай стабільнасці, скарачэнне тэрмінаў чакання прыёму ў дзяржаўнай сістэме аховы здароўя, прыём на працу 6500 новых настаўнікаў, абнаўленне сістэмы пагранічнага кантролю, заснаванне дзяржаўнай энергетычнай кампаніі Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/sir-keir-starmer-to-announce-first-steps-for-government-in-ramping-up-of-election-campaign-13136570|title=Sir Keir Starmer unveils promises to 'change Britain' - but warns it may take 10 years|author=Jennifer Scott|website=|date=2024-05-16|publisher=Sky News|access-date=2024-05-25}}</ref>. 22 мая 2024 года прэм’ер-міністр [[Рышы Сунак]] пасля кансультацыі з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам III]] прызначыў парламенцкія выбары на 4 ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/world/uk-election-pm-sunak-calls-vote-conservatives-labour-rcna153440|title=British PM Rishi Sunak calls election, with his Conservatives at risk of a heavy defeat|author=Alexander Smith|website=|date=2024-05-22|publisher=NBC News|access-date=2024-05-22}}</ref>. На думку выдання Politico, Стармер з 2020 года рабіў усё магчымае для змены рэпутацыі Лейбарысцкай партыі як непатрыятычнай і якая надае недастаткова ўвагі праблемам бяспекі, і дамогся на гэтым кірунку прыкметнага поспеху. Пазіцыя ценявога кабінета Стармера заключалася ў захаванні цвёрдай падтрымкі Украіны ў адбіціі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/uk-labour-party-britain-general-election-war-in-ukraine-defense-national-security-keir-starmer/|title=What a UK Labour election win would mean for Ukraine|author=Stefan Boscia|website=|date=2024-05-23|publisher=Politico|access-date=2024-07-04}}</ref>. 24 мая 2024 года Стармер заявіў пра гатоўнасць прызнаць [[Дзяржава Палесціна|дзяржаву Палесціна]] ў выпадку прыходу да ўлады. Раней у Лейбарысцкай партыі разгарнулася жорсткая ўнутраная барацьба адносна [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ваеннай аперацыі Ізраіля ў сектары Газа]] пасля нападу [[ХАМАС]] на [[Ізраіль]] 7 кастрычніка 2023 года. У прыватнасці, Стармер падвяргаўся крытыцы за частковы адыход ад партыйнай лініі з патрабаваннем неадкладнага спынення агню і быў абвінавачаны ў паразах лейбарыстаў на мясцовых выбарах у акругах з вялікай доляй выбаршчыкаў-мусульман<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-labour-leader-starmer-says-wants-recognise-palestinian-state-part-peace-2024-05-24/|title=UK Labour leader Starmer wants to recognise Palestinian state as part of peace process|author=|website=|date=2024-05-24|publisher=Reuters|access-date=2024-07-04}}</ref>. Кір Стармер афіцыйна стаў новым Прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі пасля сустрэчы з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам ІІІ]] 5 ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2024/07/5/7189570/|title=У Британії офіційно змінився прем'єр-міністр після приголомшливої перемоги лейбористів|author=|website=|date=2024-07-05|publisher=Reuters|access-date=2024-07-04}}</ref>. Палітычны крызіс разгарэўся ў Вялікабрытаніі пасля выбараў у органы мясцовага самакіравання, якія прайшлі 7 мая 2026 года. Па іх выніках Лейбарысцкая партыя ўпершыню страціла кантроль над парламентам Уэльса. Кір Стармер сышоў у адстаўку 22 чэрвеня 2026 года. == Асабістае жыццё == У 2007 годзе ўзяў шлюб з Вікторыяй Александэр, з якой пазнаёміўся ў 2000-я гады. У іх ёсць сын Тобі і дачка, імя якой публіцы не раскрывалася. Бацька Вікторыі мае польска-яўрэйскае паходжанне, а яе маці таксама прыняла [[іўдаізм]], іх сям’я жыла ў раёне Госпел-Оўк [[Бора Лондана|лонданскага бора]] [[Кэмдэн (бора)|Камдэн]]. Сям’я Стармераў жыве ў выбарчай акрузе кіраўніка сям’і на тэрыторыі таго ж бора ў таунхаусе коштам 1,75 млн фунтаў. Пакінуўшы юрыдычную практыку, Вікторыя працавала дырэктарам школы, дзе вучыліся яе дзеці, а затым занялася пытаннямі аховы працы ў дзяржаўнай сістэме аховы здароўя. Кір Стармер называе сябе [[Атэізм|атэістам]], але з жонкай і дзецьмі наведвае [[Сінагога|сінагогу]] ліберальнага іўдаізму<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/lady-victoria-starmer-keir-wife-labour-b2177047.html|title=Lady Victoria Starmer: The wife of the Labour Party leader in profile|author=Joe Sommerlad|website=|date=2022-09-22|publisher=Independent|access-date=2024-05-27}}</ref>. Ён вегетарыянец<ref>[https://onthehill.info/2017/07/humus-and-hs2-with-mp-sir-keir-starmer/ Humus and HS2 with MP Sir Keir Starmer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200611110909/https://onthehill.info/2017/07/humus-and-hs2-with-mp-sir-keir-starmer/ |date=11 чэрвеня 2020 }}. On the Hill (13 July 2017)</ref>. == Дзяржаўныя ўзнагароды == * Рыцар-камандор [[Ордэн Лазні|Ордэна Лазні]] (2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/law/commentisfree/2015/may/15/can-keir-starmer-really-become-labour-leader|title=Can Keir Starmer really become Labour leader? And should he?|author=Michael White|website=|date=2015-05-15|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102170753/https://www.theguardian.com/law/commentisfree/2015/may/15/can-keir-starmer-really-become-labour-leader|archive-date=2020-01-02|access-date=2020-01-02}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=en|url=https://www.theyworkforyou.com/mp/25353/keir_starmer/holborn_and_st_pancras|title=Keir Starmer|author=|website=|date=|publisher=theyworkforyou.com|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-01-02}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Лідары Вялікай васьмёркі|краіна=Вялікабрытанія}} {{Лідары НАТА}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стармер Кір}} [[Катэгорыя:Лейбарысты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Адвакаты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 16d4bp8ladvqwhn1ebfo4mx320p3i3t 5166933 5166932 2026-07-17T11:49:29Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5166933 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Кір Родні Стармер''' ({{Lang-en|Keir Rodney Starmer}}, нар. 2 верасня 1962 года ў [[Лондан]]е) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] юрыст і палітык, лідар [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] з 4 красавіка 2020 года, [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] (2024—2026). == Біяграфія == Сын Родні Стармера, які займаўся вытворчасцю слясарных інструментаў, і Джазефіны Стармер. У Кіра Стармера ёсць старэйшая сястра Ганна (1961 года нараджэння), а таксама малодшыя брат і сястра Нікалас і Кэтрын (1964 года нараджэння). Неўзабаве пасля нараджэння Кіра сям’я пераехала ў горад Оксдэт (графства [[Сурэй]]). У 1974 годзе Кір паступіў у школу. Займаўся музыкай, асвоіў [[Флейта|флейту]] ў дастатковай ступені для паступлення ў музычную школу і па патрабаванні бацькоў ездзіў па суботах у [[Лондан]] на заняткі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-9680091/King-Middle-Class-Radicals.html|title=King of the Middle Class Radicals: That was grammar school-educated Sir Keir Starmer's university nickname. Even now, says a biography the Labour leader tried to obstruct, he's guilty of overplaying his working-class credentials|author=Lord Ashcroft|website=|date=2021-06-12|publisher=MailOnline|access-date=2024-05-29}}</ref>. З адзнакай скончыў [[Лідскі ўніверсітэт]] са ступенню [[бакалаўр]]а права, а затым вывучаў права ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]], дзе атрымаў ступень бакалаўра цывільнага права. У 1987 годзе быў прыняты ў калегію адвакатаў і спецыялізаваўся на правах чалавека. Да 1990 года супрацоўнічаў з праваабарончай групай «Liberty», затым працаваў у бюро «Doughty Street Chambers», па-ранейшаму займаючыся абаронай правоў чалавека. Супрацоўнік цэнтра правоў чалавека пры [[Эсекскі ўніверсітэт|Эсекскім універсітэце]], кансультант па правах чалавека Асацыяцыі старэйшых паліцэйскіх афіцэраў, саветнік па правах чалавека Назіральнага савета Паўночнаірландскай паліцыі (з 2003 года)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|title='He has an ability to motivate and is not easily cowed. If there is a row with the government he will fight his corner'|author=Stephen Bates|website=|date=2008-08-01|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329112736/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|archive-date=2019-03-29|access-date=2020-01-02}}</ref>. У 2002 годзе быў прызначаны каралеўскім адвакатам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-7808767/Keir-Starmer-Wikipedia-WAR-hes-MILLIONAIRE.html|title=Who doesn't want to be a millionaire? Labour leadership contender Keir Starmer in Wikipedia WAR over how rich he is: Claim is added then removed three times in two days|author=Martin Robinson|website=|date=2019-12-19|publisher=MailOnline News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109033248/https://www.dailymail.co.uk/news/article-7808767/Keir-Starmer-Wikipedia-WAR-hes-MILLIONAIRE.html|archive-date=2020-01-09|access-date=2020-01-02}}</ref>. З 2008 па 2013 год узначальваў Каралеўскую пракурорскую службу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nrjw0|title=Director of Public Prosecutions, 2008–2013 - Keir Starmer QC|author=|website=HARDtalk|date=|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130095720/https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nrjw0|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-04}}</ref>. У 2015 годзе абраны ў Палату абшчын ад лонданскай акругі [[Холбарн]] і Сэнт-Панкрас, атрымаўшы 52,9 % галасоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/politics/constituencies/E14000750#election2015-logo|title=Holborn & St Pancras|author=|website=Election 2015|date=|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411131230/https://www.bbc.com/news/politics/constituencies/E14000750#election2015-logo|archive-date=2019-04-11|access-date=2020-01-02}}</ref>. 7 кастрычніка 2016 года лідар [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] [[Джэрэмі Корбін]] зрабіў перастаноўкі ў сваім ценявым кабінеце, прызначыўшы Стармера ценявым міністрам па [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|выхаду з Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/live/2016/oct/07/jeremy-corbyn-labour-shadow-cabinet-reshuffle-live?page=with:block-57f7db20e4b03258bcac5640#block-57f7db20e4b03258bcac5640|title=Labour reshuffle: full shadow cabinet list announced – as it happened|author=Alexandra Topping and Kevin Rawlinson|website=|date=2016-10-07|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629025208/https://www.theguardian.com/politics/live/2016/oct/07/jeremy-corbyn-labour-shadow-cabinet-reshuffle-live?page=with%3Ablock-57f7db20e4b03258bcac5640#block-57f7db20e4b03258bcac5640|archive-date=2019-06-29|access-date=2020-01-02}}</ref>. 23 верасня 2019 года на канферэнцыі лейбарыстаў у [[Брайтан]]е Стармер беспаспяхова дамагаўся адназначнага пазіцыянавання партыі за захаванне сяброўства Вялікабрытаніі ў ЕС, што супярэчыла «нейтральнаму» у гэтых адносінах курсу Корбіна<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/keir-starmer-disappointed-by-labours-rejection-of-firm-remain-stance/|title=Keir Starmer eyes anti-Brexit long game|author=Annabelle Dickson and Charlie Cooper|website=|date=2019-09-23|publisher=Politico|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130154011/https://www.politico.eu/article/keir-starmer-disappointed-by-labours-rejection-of-firm-remain-stance/|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-03}}</ref>. Парламенцкія выбары 12 снежня 2019 года адзначыліся цяжкай паразай лейбарыстаў, але ў сваёй акрузе Стармер з вынікам 64,52 % атрымаў трыўмфальную перамогу над кансерватарам Аляксандрай Хейвард (15,63 %)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/holborn-st-pancras-general-election-17315536|title=Holborn and St Pancras General Election 2019 results in full|author=Fionnula Hainey|website=|date=2019-12-13|publisher=Manchester Evening News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510095851/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/holborn-st-pancras-general-election-17315536|archive-date=2022-05-10|access-date=2022-05-10}}</ref>. 4 студзеня 2020 года Стармер абвясціў пра намер змагацца за лідарства ў Лейбарысцкай партыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-50995782|title=Labour leadership: Sir Keir Starmer enters race|author=|website=|date=2020-01-04|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104200337/https://www.bbc.com/news/uk-politics-50995782|archive-date=2020-01-04|access-date=2020-03-21}}</ref>. Раней ён агітаваў за правядзенне другога рэферэндуму аб сяброўстве Вялікабрытаніі ў Еўрасаюзе, але ў новых умовах заявіў аб неабходнасці прызнаць рэальнасць. Заявіў пра неабходнасць працягнуць супрацьдзеянне жорсткай фінансавай і бюджэтнай палітыцы, а таксама выпусціў чатыроххвілінны рэкламны ролік, у якім нагадаў, што аказваў юрыдычную дапамогу ўдзельнікам пратэстаў супраць [[Падушны падатак|падушнага падатку]] і адстойваў інтарэсы рабочых і прафсаюзаў, выступаў супраць [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] і падтрымліваў у судзе пазовы супраць кансерватыўных урадаў з-за дапушчаных імі парушэнняў у пытаннях сацыяльнай абароны шахцёраў і прызначэння дапамог прасіцелям палітычнага прытулку<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://morningstaronline.co.uk/article/h/lead-keir-starmer-changes-tune-leaving-eu|title=Keir Starmer changes his tune on leaving the EU|author=Lamiat Sabin|website=|date=2020-01-05|publisher=Morning Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216034634/https://morningstaronline.co.uk/article/h/lead-keir-starmer-changes-tune-leaving-eu|archive-date=2020-02-16|access-date=2020-04-05}}</ref>. 20 студзеня 2020 года Стармер стаў першым афіцыйным кандыдатам у перадвыбарчай кампаніі, атрымаўшы падтрымку неабходнай колькасці прафсаюзаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.itv.com/news/2020-01-20/keir-starmer-first-candidate-on-labour-leadership-ballot-after-winning-usdaw-backing/|title=Starmer becomes first candidate on Labour leadership race's final ballot|author=|website=|date=2020-01-20|publisher=ITV|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081212/https://www.itv.com/news/2020-01-20/keir-starmer-first-candidate-on-labour-leadership-ballot-after-winning-usdaw-backing/|archive-date=2020-03-21|access-date=2020-03-21}}</ref>. [[Файл:Accession_Council_of_King_Charles_III_-_79.jpg|злева|міні|300x300пкс|Стармер на Савет ушэсця караля [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карла III]] (10 верасня 2022 года).]] 4 красавіка 2020 года Стармер перамог у першым туры прамых выбараў лідара лейбарыстаў. Стармера падтрымалі 56,2 %<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52164589|title=Keir Starmer elected as new Labour leader|author=|website=|date=2020-04-04|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404115916/https://www.bbc.com/news/uk-politics-52164589|archive-date=2020-04-04|access-date=2020-04-04}}</ref>. 5 красавіка Стармер сфармаваў свой ценявы кабінет, уключыўшы ў яго ўсіх сваіх сапернікаў па барацьбе за лідарства ў партыі, а таксама былога лідара лейбарыстаў [[Эд Мілібэнд|Эда Мілібэнда]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.mirror.co.uk/news/politics/keir-starmers-new-shadow-cabinet-21821571|title=Keir Starmer’s new Shadow Cabinet In full: Who’s in and who’s out in reshuffle|author=Mikey Smith|website=|date=2020-04-06|publisher=Mirror|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406154430/https://www.mirror.co.uk/news/politics/keir-starmers-new-shadow-cabinet-21821571|archive-date=2020-04-06|access-date=2020-04-06}}</ref>. 6 мая 2021 года ў Вялікабрытаніі адбыліся мясцовыя выбары, прайграныя лейбарыстамі, а таксама дадатковыя выбары ў [[Палата абшчын|Палату абшчын]] ад выбарчай акругі ў горадзе Хартлпул — яго лейбарысты таксама саступілі кансерватарам, хоць раней нязменна там перамагалі з моманту стварэння акругі ў 1974 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-57024995|title=Elections 2021: Labour insiders on Starmer, what went wrong and how to fix it|author=Iain Watson & Bex Bailey|website=|date=2021-05-08|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524120305/https://www.bbc.com/news/uk-politics-57024995|archive-date=2021-05-24|access-date=2021-05-11}}</ref>. 5 мая 2022 года ў шэрагу рэгіёнаў Вялікабрытаніі адбыліся мясцовыя выбары, зыход якіх апынуўся паспяховым для лейбарыстаў — яны атрымалі большасць у 11 саветах і страцілі яе ў шасці, колькасць жа саветаў, кантраляваных кансерватарамі, знізілася на 12<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-61344176|title=Election results 2022: How the parties performed in maps and charts|author=|website=|date=2022-05-09|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000135/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-61344176|archive-date=2022-05-11|access-date=2022-05-10}}</ref>. 4 мая 2023 года чарговыя мясцовыя выбары ў Англіі адзначыліся пераканаўчай перамогай Лейбарысцкай партыі, якая ўпершыню з 2002 года атрымала большасць дэпутацкіх мандатаў у мясцовых саветах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/local-elections-2023-tories-lose-control-of-three-councils-as-labour-gains-key-authority-and-wins-mayoral-race-in-early-results-12873352|title=Local elections 2023: Labour overtakes Conservatives as largest party of local government|author=Jennifer Scott, Faye Brown and Alexandra Rogers|website=|date=2023-05-05|publisher=Sky News|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505194403/https://news.sky.com/story/local-elections-2023-tories-lose-control-of-three-councils-as-labour-gains-key-authority-and-wins-mayoral-race-in-early-results-12873352|archive-date=2023-05-05|access-date=2023-05-06}}</ref>. У 230 мясцовых саветах лейбарысты атрымалі 2675 месцаў, павялічыўшы сваё прадстаўніцтва на 643 мандаты, а кансерватары змаглі ўтрымаць 2296 дэпутацкіх мандатаў, што азначала памяншэнне іх колькасці на 957. Лейбарысты дамагліся кантролю над 71 саветам (на 22 больш, чым кантралявалі да выбараў), а кансерватары пакінулі за сабой толькі 33 саветы, тым самым паменшыўшы іх колькасць на 48<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2023/may/05/local-elections-2023-results-live-council-england|title=Local elections 2023: live council results for England|author=Antonio Voce, Anna Leach, Niels de Hoog and Seán Clarke|website=|date=2023-05-05|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505233706/https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2023/may/05/local-elections-2023-results-live-council-england|archive-date=2023-05-05|access-date=2023-05-06}}</ref>. 2 мая 2024 года лейбарысты атрымалі трыўмфальную перамогу на мясцовых выбарах у Англіі: з 107 мясцовых саветаў кансерватары забяспечылі большасць толькі ў 6, а лейбарысты — у 50<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2024/may/02/local-elections-2024-full-council-results-for-england|title=Local elections 2024: full mayoral and council results for England|author=Niels de Hoog, Seán Clarke, Anna Leach, Antonio Voce, Pablo Gutiérrez, Harry Fischer, Rich Cousins and Ashley Kirk|website=|date=2024-05-04|publisher=The Guardian|access-date=2024-05-05}}</ref>. 16 мая 2024 года Стармер апублікаваў праграму першых шасці крокаў, якія распачне яго ўрад у выпадку перамогі на парламенцкіх выбарах (пры гэтым ён папярэдзіў, што спатрэбіцца дзесяцігоддзе для з’яўлення першых станоўчых вынікаў ажыццяўлення праграмы). Прапанаваныя былі наступныя крокі: забеспячэнне эканамічнай стабільнасці, скарачэнне тэрмінаў чакання прыёму ў дзяржаўнай сістэме аховы здароўя, прыём на працу 6500 новых настаўнікаў, абнаўленне сістэмы пагранічнага кантролю, заснаванне дзяржаўнай энергетычнай кампаніі Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/sir-keir-starmer-to-announce-first-steps-for-government-in-ramping-up-of-election-campaign-13136570|title=Sir Keir Starmer unveils promises to 'change Britain' - but warns it may take 10 years|author=Jennifer Scott|website=|date=2024-05-16|publisher=Sky News|access-date=2024-05-25}}</ref>. 22 мая 2024 года прэм’ер-міністр [[Рышы Сунак]] пасля кансультацыі з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам III]] прызначыў парламенцкія выбары на 4 ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/world/uk-election-pm-sunak-calls-vote-conservatives-labour-rcna153440|title=British PM Rishi Sunak calls election, with his Conservatives at risk of a heavy defeat|author=Alexander Smith|website=|date=2024-05-22|publisher=NBC News|access-date=2024-05-22}}</ref>. На думку выдання Politico, Стармер з 2020 года рабіў усё магчымае для змены рэпутацыі Лейбарысцкай партыі як непатрыятычнай і якая надае недастаткова ўвагі праблемам бяспекі, і дамогся на гэтым кірунку прыкметнага поспеху. Пазіцыя ценявога кабінета Стармера заключалася ў захаванні цвёрдай падтрымкі Украіны ў адбіціі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/uk-labour-party-britain-general-election-war-in-ukraine-defense-national-security-keir-starmer/|title=What a UK Labour election win would mean for Ukraine|author=Stefan Boscia|website=|date=2024-05-23|publisher=Politico|access-date=2024-07-04}}</ref>. 24 мая 2024 года Стармер заявіў пра гатоўнасць прызнаць [[Дзяржава Палесціна|дзяржаву Палесціна]] ў выпадку прыходу да ўлады. Раней у Лейбарысцкай партыі разгарнулася жорсткая ўнутраная барацьба адносна [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ваеннай аперацыі Ізраіля ў сектары Газа]] пасля нападу [[ХАМАС]] на [[Ізраіль]] 7 кастрычніка 2023 года. У прыватнасці, Стармер падвяргаўся крытыцы за частковы адыход ад партыйнай лініі з патрабаваннем неадкладнага спынення агню і быў абвінавачаны ў паразах лейбарыстаў на мясцовых выбарах у акругах з вялікай доляй выбаршчыкаў-мусульман<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-labour-leader-starmer-says-wants-recognise-palestinian-state-part-peace-2024-05-24/|title=UK Labour leader Starmer wants to recognise Palestinian state as part of peace process|author=|website=|date=2024-05-24|publisher=Reuters|access-date=2024-07-04}}</ref>. Кір Стармер афіцыйна стаў новым Прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі пасля сустрэчы з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам ІІІ]] 5 ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2024/07/5/7189570/|title=У Британії офіційно змінився прем'єр-міністр після приголомшливої перемоги лейбористів|author=|website=|date=2024-07-05|publisher=Reuters|access-date=2024-07-04}}</ref>. Палітычны крызіс разгарэўся ў Вялікабрытаніі пасля выбараў у органы мясцовага самакіравання, якія прайшлі 7 мая 2026 года<ref>[https://blr.belta.by/world/view/daily-mail-starmer-zgodny-pakinuts-pasadu-ale-na-svaih-umovah-157967-2026/ belta.by]</ref>l. Па іх выніках Лейбарысцкая партыя ўпершыню страціла кантроль над парламентам Уэльса. Кір Стармер сышоў у адстаўку 22 чэрвеня 2026 года. == Асабістае жыццё == У 2007 годзе ўзяў шлюб з Вікторыяй Александэр, з якой пазнаёміўся ў 2000-я гады. У іх ёсць сын Тобі і дачка, імя якой публіцы не раскрывалася. Бацька Вікторыі мае польска-яўрэйскае паходжанне, а яе маці таксама прыняла [[іўдаізм]], іх сям’я жыла ў раёне Госпел-Оўк [[Бора Лондана|лонданскага бора]] [[Кэмдэн (бора)|Камдэн]]. Сям’я Стармераў жыве ў выбарчай акрузе кіраўніка сям’і на тэрыторыі таго ж бора ў таунхаусе коштам 1,75 млн фунтаў. Пакінуўшы юрыдычную практыку, Вікторыя працавала дырэктарам школы, дзе вучыліся яе дзеці, а затым занялася пытаннямі аховы працы ў дзяржаўнай сістэме аховы здароўя. Кір Стармер называе сябе [[Атэізм|атэістам]], але з жонкай і дзецьмі наведвае [[Сінагога|сінагогу]] ліберальнага іўдаізму<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/lady-victoria-starmer-keir-wife-labour-b2177047.html|title=Lady Victoria Starmer: The wife of the Labour Party leader in profile|author=Joe Sommerlad|website=|date=2022-09-22|publisher=Independent|access-date=2024-05-27}}</ref>. Ён вегетарыянец<ref>[https://onthehill.info/2017/07/humus-and-hs2-with-mp-sir-keir-starmer/ Humus and HS2 with MP Sir Keir Starmer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200611110909/https://onthehill.info/2017/07/humus-and-hs2-with-mp-sir-keir-starmer/ |date=11 чэрвеня 2020 }}. On the Hill (13 July 2017)</ref>. == Дзяржаўныя ўзнагароды == * Рыцар-камандор [[Ордэн Лазні|Ордэна Лазні]] (2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/law/commentisfree/2015/may/15/can-keir-starmer-really-become-labour-leader|title=Can Keir Starmer really become Labour leader? And should he?|author=Michael White|website=|date=2015-05-15|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102170753/https://www.theguardian.com/law/commentisfree/2015/may/15/can-keir-starmer-really-become-labour-leader|archive-date=2020-01-02|access-date=2020-01-02}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=en|url=https://www.theyworkforyou.com/mp/25353/keir_starmer/holborn_and_st_pancras|title=Keir Starmer|author=|website=|date=|publisher=theyworkforyou.com|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-01-02}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Лідары Вялікай васьмёркі|краіна=Вялікабрытанія}} {{Лідары НАТА}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стармер Кір}} [[Катэгорыя:Лейбарысты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Адвакаты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] rr9nvhsqo08h0dr71uzya5npo5v0q3i 5166935 5166933 2026-07-17T11:50:11Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфія */ 5166935 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Кір Родні Стармер''' ({{Lang-en|Keir Rodney Starmer}}, нар. 2 верасня 1962 года ў [[Лондан]]е) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] юрыст і палітык, лідар [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] з 4 красавіка 2020 года, [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі]] (2024—2026). == Біяграфія == Сын Родні Стармера, які займаўся вытворчасцю слясарных інструментаў, і Джазефіны Стармер. У Кіра Стармера ёсць старэйшая сястра Ганна (1961 года нараджэння), а таксама малодшыя брат і сястра Нікалас і Кэтрын (1964 года нараджэння). Неўзабаве пасля нараджэння Кіра сям’я пераехала ў горад Оксдэт (графства [[Сурэй]]). У 1974 годзе Кір паступіў у школу. Займаўся музыкай, асвоіў [[Флейта|флейту]] ў дастатковай ступені для паступлення ў музычную школу і па патрабаванні бацькоў ездзіў па суботах у [[Лондан]] на заняткі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-9680091/King-Middle-Class-Radicals.html|title=King of the Middle Class Radicals: That was grammar school-educated Sir Keir Starmer's university nickname. Even now, says a biography the Labour leader tried to obstruct, he's guilty of overplaying his working-class credentials|author=Lord Ashcroft|website=|date=2021-06-12|publisher=MailOnline|access-date=2024-05-29}}</ref>. З адзнакай скончыў [[Лідскі ўніверсітэт]] са ступенню [[бакалаўр]]а права, а затым вывучаў права ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]], дзе атрымаў ступень бакалаўра цывільнага права. У 1987 годзе быў прыняты ў калегію адвакатаў і спецыялізаваўся на правах чалавека. Да 1990 года супрацоўнічаў з праваабарончай групай «Liberty», затым працаваў у бюро «Doughty Street Chambers», па-ранейшаму займаючыся абаронай правоў чалавека. Супрацоўнік цэнтра правоў чалавека пры [[Эсекскі ўніверсітэт|Эсекскім універсітэце]], кансультант па правах чалавека Асацыяцыі старэйшых паліцэйскіх афіцэраў, саветнік па правах чалавека Назіральнага савета Паўночнаірландскай паліцыі (з 2003 года)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|title='He has an ability to motivate and is not easily cowed. If there is a row with the government he will fight his corner'|author=Stephen Bates|website=|date=2008-08-01|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329112736/https://www.theguardian.com/world/2008/aug/01/humanrights.law|archive-date=2019-03-29|access-date=2020-01-02}}</ref>. У 2002 годзе быў прызначаны каралеўскім адвакатам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.dailymail.co.uk/news/article-7808767/Keir-Starmer-Wikipedia-WAR-hes-MILLIONAIRE.html|title=Who doesn't want to be a millionaire? Labour leadership contender Keir Starmer in Wikipedia WAR over how rich he is: Claim is added then removed three times in two days|author=Martin Robinson|website=|date=2019-12-19|publisher=MailOnline News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200109033248/https://www.dailymail.co.uk/news/article-7808767/Keir-Starmer-Wikipedia-WAR-hes-MILLIONAIRE.html|archive-date=2020-01-09|access-date=2020-01-02}}</ref>. З 2008 па 2013 год узначальваў Каралеўскую пракурорскую службу<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nrjw0|title=Director of Public Prosecutions, 2008–2013 - Keir Starmer QC|author=|website=HARDtalk|date=|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130095720/https://www.bbc.co.uk/programmes/p01nrjw0|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-04}}</ref>. У 2015 годзе абраны ў Палату абшчын ад лонданскай акругі [[Холбарн]] і Сэнт-Панкрас, атрымаўшы 52,9 % галасоў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/politics/constituencies/E14000750#election2015-logo|title=Holborn & St Pancras|author=|website=Election 2015|date=|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20190411131230/https://www.bbc.com/news/politics/constituencies/E14000750#election2015-logo|archive-date=2019-04-11|access-date=2020-01-02}}</ref>. 7 кастрычніка 2016 года лідар [[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|Лейбарысцкай партыі]] [[Джэрэмі Корбін]] зрабіў перастаноўкі ў сваім ценявым кабінеце, прызначыўшы Стармера ценявым міністрам па [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|выхаду з Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/live/2016/oct/07/jeremy-corbyn-labour-shadow-cabinet-reshuffle-live?page=with:block-57f7db20e4b03258bcac5640#block-57f7db20e4b03258bcac5640|title=Labour reshuffle: full shadow cabinet list announced – as it happened|author=Alexandra Topping and Kevin Rawlinson|website=|date=2016-10-07|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629025208/https://www.theguardian.com/politics/live/2016/oct/07/jeremy-corbyn-labour-shadow-cabinet-reshuffle-live?page=with%3Ablock-57f7db20e4b03258bcac5640#block-57f7db20e4b03258bcac5640|archive-date=2019-06-29|access-date=2020-01-02}}</ref>. 23 верасня 2019 года на канферэнцыі лейбарыстаў у [[Брайтан]]е Стармер беспаспяхова дамагаўся адназначнага пазіцыянавання партыі за захаванне сяброўства Вялікабрытаніі ў ЕС, што супярэчыла «нейтральнаму» у гэтых адносінах курсу Корбіна<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/keir-starmer-disappointed-by-labours-rejection-of-firm-remain-stance/|title=Keir Starmer eyes anti-Brexit long game|author=Annabelle Dickson and Charlie Cooper|website=|date=2019-09-23|publisher=Politico|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130154011/https://www.politico.eu/article/keir-starmer-disappointed-by-labours-rejection-of-firm-remain-stance/|archive-date=2020-01-30|access-date=2020-01-03}}</ref>. Парламенцкія выбары 12 снежня 2019 года адзначыліся цяжкай паразай лейбарыстаў, але ў сваёй акрузе Стармер з вынікам 64,52 % атрымаў трыўмфальную перамогу над кансерватарам Аляксандрай Хейвард (15,63 %)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/holborn-st-pancras-general-election-17315536|title=Holborn and St Pancras General Election 2019 results in full|author=Fionnula Hainey|website=|date=2019-12-13|publisher=Manchester Evening News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510095851/https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/holborn-st-pancras-general-election-17315536|archive-date=2022-05-10|access-date=2022-05-10}}</ref>. 4 студзеня 2020 года Стармер абвясціў пра намер змагацца за лідарства ў Лейбарысцкай партыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-50995782|title=Labour leadership: Sir Keir Starmer enters race|author=|website=|date=2020-01-04|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104200337/https://www.bbc.com/news/uk-politics-50995782|archive-date=2020-01-04|access-date=2020-03-21}}</ref>. Раней ён агітаваў за правядзенне другога рэферэндуму аб сяброўстве Вялікабрытаніі ў Еўрасаюзе, але ў новых умовах заявіў аб неабходнасці прызнаць рэальнасць. Заявіў пра неабходнасць працягнуць супрацьдзеянне жорсткай фінансавай і бюджэтнай палітыцы, а таксама выпусціў чатыроххвілінны рэкламны ролік, у якім нагадаў, што аказваў юрыдычную дапамогу ўдзельнікам пратэстаў супраць [[Падушны падатак|падушнага падатку]] і адстойваў інтарэсы рабочых і прафсаюзаў, выступаў супраць [[Іракская вайна|Іракскай вайны]] і падтрымліваў у судзе пазовы супраць кансерватыўных урадаў з-за дапушчаных імі парушэнняў у пытаннях сацыяльнай абароны шахцёраў і прызначэння дапамог прасіцелям палітычнага прытулку<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://morningstaronline.co.uk/article/h/lead-keir-starmer-changes-tune-leaving-eu|title=Keir Starmer changes his tune on leaving the EU|author=Lamiat Sabin|website=|date=2020-01-05|publisher=Morning Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216034634/https://morningstaronline.co.uk/article/h/lead-keir-starmer-changes-tune-leaving-eu|archive-date=2020-02-16|access-date=2020-04-05}}</ref>. 20 студзеня 2020 года Стармер стаў першым афіцыйным кандыдатам у перадвыбарчай кампаніі, атрымаўшы падтрымку неабходнай колькасці прафсаюзаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.itv.com/news/2020-01-20/keir-starmer-first-candidate-on-labour-leadership-ballot-after-winning-usdaw-backing/|title=Starmer becomes first candidate on Labour leadership race's final ballot|author=|website=|date=2020-01-20|publisher=ITV|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321081212/https://www.itv.com/news/2020-01-20/keir-starmer-first-candidate-on-labour-leadership-ballot-after-winning-usdaw-backing/|archive-date=2020-03-21|access-date=2020-03-21}}</ref>. [[Файл:Accession_Council_of_King_Charles_III_-_79.jpg|злева|міні|300x300пкс|Стармер на Савет ушэсця караля [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карла III]] (10 верасня 2022 года).]] 4 красавіка 2020 года Стармер перамог у першым туры прамых выбараў лідара лейбарыстаў. Стармера падтрымалі 56,2 %<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-52164589|title=Keir Starmer elected as new Labour leader|author=|website=|date=2020-04-04|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404115916/https://www.bbc.com/news/uk-politics-52164589|archive-date=2020-04-04|access-date=2020-04-04}}</ref>. 5 красавіка Стармер сфармаваў свой ценявы кабінет, уключыўшы ў яго ўсіх сваіх сапернікаў па барацьбе за лідарства ў партыі, а таксама былога лідара лейбарыстаў [[Эд Мілібэнд|Эда Мілібэнда]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.mirror.co.uk/news/politics/keir-starmers-new-shadow-cabinet-21821571|title=Keir Starmer’s new Shadow Cabinet In full: Who’s in and who’s out in reshuffle|author=Mikey Smith|website=|date=2020-04-06|publisher=Mirror|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406154430/https://www.mirror.co.uk/news/politics/keir-starmers-new-shadow-cabinet-21821571|archive-date=2020-04-06|access-date=2020-04-06}}</ref>. 6 мая 2021 года ў Вялікабрытаніі адбыліся мясцовыя выбары, прайграныя лейбарыстамі, а таксама дадатковыя выбары ў [[Палата абшчын|Палату абшчын]] ад выбарчай акругі ў горадзе Хартлпул — яго лейбарысты таксама саступілі кансерватарам, хоць раней нязменна там перамагалі з моманту стварэння акругі ў 1974 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-57024995|title=Elections 2021: Labour insiders on Starmer, what went wrong and how to fix it|author=Iain Watson & Bex Bailey|website=|date=2021-05-08|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210524120305/https://www.bbc.com/news/uk-politics-57024995|archive-date=2021-05-24|access-date=2021-05-11}}</ref>. 5 мая 2022 года ў шэрагу рэгіёнаў Вялікабрытаніі адбыліся мясцовыя выбары, зыход якіх апынуўся паспяховым для лейбарыстаў — яны атрымалі большасць у 11 саветах і страцілі яе ў шасці, колькасць жа саветаў, кантраляваных кансерватарамі, знізілася на 12<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-61344176|title=Election results 2022: How the parties performed in maps and charts|author=|website=|date=2022-05-09|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20220511000135/https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-61344176|archive-date=2022-05-11|access-date=2022-05-10}}</ref>. 4 мая 2023 года чарговыя мясцовыя выбары ў Англіі адзначыліся пераканаўчай перамогай Лейбарысцкай партыі, якая ўпершыню з 2002 года атрымала большасць дэпутацкіх мандатаў у мясцовых саветах<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/local-elections-2023-tories-lose-control-of-three-councils-as-labour-gains-key-authority-and-wins-mayoral-race-in-early-results-12873352|title=Local elections 2023: Labour overtakes Conservatives as largest party of local government|author=Jennifer Scott, Faye Brown and Alexandra Rogers|website=|date=2023-05-05|publisher=Sky News|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505194403/https://news.sky.com/story/local-elections-2023-tories-lose-control-of-three-councils-as-labour-gains-key-authority-and-wins-mayoral-race-in-early-results-12873352|archive-date=2023-05-05|access-date=2023-05-06}}</ref>. У 230 мясцовых саветах лейбарысты атрымалі 2675 месцаў, павялічыўшы сваё прадстаўніцтва на 643 мандаты, а кансерватары змаглі ўтрымаць 2296 дэпутацкіх мандатаў, што азначала памяншэнне іх колькасці на 957. Лейбарысты дамагліся кантролю над 71 саветам (на 22 больш, чым кантралявалі да выбараў), а кансерватары пакінулі за сабой толькі 33 саветы, тым самым паменшыўшы іх колькасць на 48<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2023/may/05/local-elections-2023-results-live-council-england|title=Local elections 2023: live council results for England|author=Antonio Voce, Anna Leach, Niels de Hoog and Seán Clarke|website=|date=2023-05-05|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505233706/https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2023/may/05/local-elections-2023-results-live-council-england|archive-date=2023-05-05|access-date=2023-05-06}}</ref>. 2 мая 2024 года лейбарысты атрымалі трыўмфальную перамогу на мясцовых выбарах у Англіі: з 107 мясцовых саветаў кансерватары забяспечылі большасць толькі ў 6, а лейбарысты — у 50<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/politics/ng-interactive/2024/may/02/local-elections-2024-full-council-results-for-england|title=Local elections 2024: full mayoral and council results for England|author=Niels de Hoog, Seán Clarke, Anna Leach, Antonio Voce, Pablo Gutiérrez, Harry Fischer, Rich Cousins and Ashley Kirk|website=|date=2024-05-04|publisher=The Guardian|access-date=2024-05-05}}</ref>. 16 мая 2024 года Стармер апублікаваў праграму першых шасці крокаў, якія распачне яго ўрад у выпадку перамогі на парламенцкіх выбарах (пры гэтым ён папярэдзіў, што спатрэбіцца дзесяцігоддзе для з’яўлення першых станоўчых вынікаў ажыццяўлення праграмы). Прапанаваныя былі наступныя крокі: забеспячэнне эканамічнай стабільнасці, скарачэнне тэрмінаў чакання прыёму ў дзяржаўнай сістэме аховы здароўя, прыём на працу 6500 новых настаўнікаў, абнаўленне сістэмы пагранічнага кантролю, заснаванне дзяржаўнай энергетычнай кампаніі Вялікабрытаніі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.sky.com/story/sir-keir-starmer-to-announce-first-steps-for-government-in-ramping-up-of-election-campaign-13136570|title=Sir Keir Starmer unveils promises to 'change Britain' - but warns it may take 10 years|author=Jennifer Scott|website=|date=2024-05-16|publisher=Sky News|access-date=2024-05-25}}</ref>. 22 мая 2024 года прэм’ер-міністр [[Рышы Сунак]] пасля кансультацыі з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам III]] прызначыў парламенцкія выбары на 4 ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/world/uk-election-pm-sunak-calls-vote-conservatives-labour-rcna153440|title=British PM Rishi Sunak calls election, with his Conservatives at risk of a heavy defeat|author=Alexander Smith|website=|date=2024-05-22|publisher=NBC News|access-date=2024-05-22}}</ref>. На думку выдання Politico, Стармер з 2020 года рабіў усё магчымае для змены рэпутацыі Лейбарысцкай партыі як непатрыятычнай і якая надае недастаткова ўвагі праблемам бяспекі, і дамогся на гэтым кірунку прыкметнага поспеху. Пазіцыя ценявога кабінета Стармера заключалася ў захаванні цвёрдай падтрымкі Украіны ў адбіціі [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|расійскага ўварвання]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.politico.eu/article/uk-labour-party-britain-general-election-war-in-ukraine-defense-national-security-keir-starmer/|title=What a UK Labour election win would mean for Ukraine|author=Stefan Boscia|website=|date=2024-05-23|publisher=Politico|access-date=2024-07-04}}</ref>. 24 мая 2024 года Стармер заявіў пра гатоўнасць прызнаць [[Дзяржава Палесціна|дзяржаву Палесціна]] ў выпадку прыходу да ўлады. Раней у Лейбарысцкай партыі разгарнулася жорсткая ўнутраная барацьба адносна [[Вайна Ізраіля з ХАМАС|ваеннай аперацыі Ізраіля ў сектары Газа]] пасля нападу [[ХАМАС]] на [[Ізраіль]] 7 кастрычніка 2023 года. У прыватнасці, Стармер падвяргаўся крытыцы за частковы адыход ад партыйнай лініі з патрабаваннем неадкладнага спынення агню і быў абвінавачаны ў паразах лейбарыстаў на мясцовых выбарах у акругах з вялікай доляй выбаршчыкаў-мусульман<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-labour-leader-starmer-says-wants-recognise-palestinian-state-part-peace-2024-05-24/|title=UK Labour leader Starmer wants to recognise Palestinian state as part of peace process|author=|website=|date=2024-05-24|publisher=Reuters|access-date=2024-07-04}}</ref>. Кір Стармер афіцыйна стаў новым Прэм’ер-міністрам Вялікабрытаніі пасля сустрэчы з каралём [[Карл III (кароль Вялікабрытаніі)|Карлам ІІІ]] 5 ліпеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.eurointegration.com.ua/news/2024/07/5/7189570/|title=У Британії офіційно змінився прем'єр-міністр після приголомшливої перемоги лейбористів|author=|website=|date=2024-07-05|publisher=Reuters|access-date=2024-07-04}}</ref>. Палітычны крызіс разгарэўся ў Вялікабрытаніі пасля выбараў у органы мясцовага самакіравання, якія прайшлі 7 мая 2026 года<ref>[https://blr.belta.by/world/view/daily-mail-starmer-zgodny-pakinuts-pasadu-ale-na-svaih-umovah-157967-2026/ belta.by]</ref>. Па іх выніках Лейбарысцкая партыя ўпершыню страціла кантроль над парламентам Уэльса. Кір Стармер сышоў у адстаўку 22 чэрвеня 2026 года. == Асабістае жыццё == У 2007 годзе ўзяў шлюб з Вікторыяй Александэр, з якой пазнаёміўся ў 2000-я гады. У іх ёсць сын Тобі і дачка, імя якой публіцы не раскрывалася. Бацька Вікторыі мае польска-яўрэйскае паходжанне, а яе маці таксама прыняла [[іўдаізм]], іх сям’я жыла ў раёне Госпел-Оўк [[Бора Лондана|лонданскага бора]] [[Кэмдэн (бора)|Камдэн]]. Сям’я Стармераў жыве ў выбарчай акрузе кіраўніка сям’і на тэрыторыі таго ж бора ў таунхаусе коштам 1,75 млн фунтаў. Пакінуўшы юрыдычную практыку, Вікторыя працавала дырэктарам школы, дзе вучыліся яе дзеці, а затым занялася пытаннямі аховы працы ў дзяржаўнай сістэме аховы здароўя. Кір Стармер называе сябе [[Атэізм|атэістам]], але з жонкай і дзецьмі наведвае [[Сінагога|сінагогу]] ліберальнага іўдаізму<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/lady-victoria-starmer-keir-wife-labour-b2177047.html|title=Lady Victoria Starmer: The wife of the Labour Party leader in profile|author=Joe Sommerlad|website=|date=2022-09-22|publisher=Independent|access-date=2024-05-27}}</ref>. Ён вегетарыянец<ref>[https://onthehill.info/2017/07/humus-and-hs2-with-mp-sir-keir-starmer/ Humus and HS2 with MP Sir Keir Starmer] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200611110909/https://onthehill.info/2017/07/humus-and-hs2-with-mp-sir-keir-starmer/ |date=11 чэрвеня 2020 }}. On the Hill (13 July 2017)</ref>. == Дзяржаўныя ўзнагароды == * Рыцар-камандор [[Ордэн Лазні|Ордэна Лазні]] (2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/law/commentisfree/2015/may/15/can-keir-starmer-really-become-labour-leader|title=Can Keir Starmer really become Labour leader? And should he?|author=Michael White|website=|date=2015-05-15|publisher=The Guardian|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102170753/https://www.theguardian.com/law/commentisfree/2015/may/15/can-keir-starmer-really-become-labour-leader|archive-date=2020-01-02|access-date=2020-01-02}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=en|url=https://www.theyworkforyou.com/mp/25353/keir_starmer/holborn_and_st_pancras|title=Keir Starmer|author=|website=|date=|publisher=theyworkforyou.com|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-01-02}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Лідары Вялікай васьмёркі|краіна=Вялікабрытанія}} {{Лідары НАТА}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стармер Кір}} [[Катэгорыя:Лейбарысты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Адвакаты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 4gelglrupc780dlcoil8ot0zith53ag 0 774023 5166767 5152835 2026-07-16T23:27:50Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166767 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|2026}} '''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]]. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == * «Alzara: Radiant Echoes» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2024/05/turn-based-rpg-alzara-radiant-echoes-announced-for-consoles-pc-a-tribute-to-jrpg-classics|title=Turn-based RPG ALZARA: Radiant Echoes announced for consoles, PC – a tribute to JRPG classics|last=Romano|first=Sal|website=Gematsu|date=May 14, 2024|access-date=2024-06-02}}</ref> * «Decapolice» (платформы «Microsoft Windows», «Nintendo Switch», «PlayStation 4», «PlayStation 5»).<ref>{{cite web|last=Mateo|first=Alex|url=https://www.animenewsnetwork.com/news/2024-09-24/decapolice-game-gets-tv-anime-pc-version-delay-to-2026/.215944|title=Decapolice Game Gets TV Anime, PC Version, Delay to 2026|work=[[Anime News Network]]|date=September 24, 2024|access-date=2024-09-24}}</ref> * «Don’t Kill Them All» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2024/05/turn-based-strategy-and-base-building-game-dont-kill-them-all-announced-for-consoles-pc|title=Turn-based strategy and base-building game Don't Kill Them All announced for consoles, PC|last=Romano|first=Sal|website=Gematsu|date=May 7, 2024|access-date=2024-06-01}}</ref> * «[[Grand Theft Auto 6]]». * «Haruka: Beyond the Stars» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|last=Romano|first=Sal|url=https://www.gematsu.com/2024/08/haruka-beyond-the-stars-to-be-published-by-playism|title=HARUKA: Beyond the Stars to be published by PLAYISM|website=Gematsu|date=August 8, 2024|access-date=2024-08-08|quote=Due out in 2026.}}</ref> * «{{Не перакладзена 5|Heroes of Might and Magic: Olden Era|Heroes of Might and Magic: Olden Era|en|Heroes of Might and Magic: Olden Era}}» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|last=Romano|first=Sal|url=https://www.gematsu.com/2024/08/heroes-of-might-and-magic-olden-era-announced-for-pc|title=Heroes of Might and Magic: Olden Era announced for PC|website=Gematsu|date=August 22, 2024|access-date=2024-08-22|quote=Due out in Early Access in Q2 2025 [...] The Early Access period is expected to last for around one year.|archive-date=22 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822225944/https://www.gematsu.com/2024/08/heroes-of-might-and-magic-olden-era-announced-for-pc|url-status=dead}}</ref> * «{{Не перакладзена 5|Human: Fall Flat 2|Human: Fall Flat 2|en|Human: Fall Flat 2}}» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|last=Ivan|first=Tom|url=https://www.videogameschronicle.com/news/human-fall-flat-2-has-been-delayed-to-2026/|title=Human Fall Flat 2 has been delayed to 2026|work={{Не перакладзена 5|Video Games Chronicle|Video Games Chronicle|en|Video Games Chronicle}}|date=April 18, 2024|access-date=2024-07-20}}</ref> * «{{Не перакладзена 5|Inazuma Eleven RE|Inazuma Eleven RE|en|Inazuma Eleven}}» (платформы «Microsoft Windows», «Nintendo Switch», «PlayStation 4», «PlayStation 5»).<ref>{{cite web|last=Romano|first=Sal|title=Inazuma Eleven RE announced for PS5, PS4, Switch, and PC|url=https://www.gematsu.com/2024/09/inazuma-eleven-re-announced-for-ps5-ps4-switch-and-pc|website=Gematsu|date=September 24, 2024|access-date=2024-09-24|archive-date=24 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240924130106/https://www.gematsu.com/2024/09/inazuma-eleven-re-announced-for-ps5-ps4-switch-and-pc|url-status=dead}}</ref> * «Moonlight Peaks» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2024/05/supernatural-life-simulation-game-moonlight-peaks-to-be-published-by-xseed-games-and-marvelous-europe|title=Supernatural life simulation game Moonlight Peaks to be published by XSEED Games and Marvelous Europe|last=Romano|first=Sal|website=Gematsu|date=May 9, 2024|access-date=2024-05-23}}</ref> * «{{Не перакладзена 5|Paranormal Activity: Found Footage|Paranormal Activity: Found Footage|en|Paranormal Activity: Found Footage}}» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite magazine|url=https://variety.com/2024/gaming/news/paranormal-activity-video-game-2026-release-mortuary-assistant-1235923908/|title=New 'Paranormal Activity' Video Game Coming in 2026 From 'The Mortuary Assistant' Team (EXCLUSIVE)|last=Maas|first=Jennifer|magazine=[[Variety]]|date=27 лютага 2024|access-date=27 лютага 2024}}</ref> * «{{Не перакладзена 5|Phonopolis|Phonopolis|en|Phonopolis}}» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|last=Fraňková|first=Ruth|url=https://english.radio.cz/amanita-designs-phonopolis-game-wins-prestigious-prize-san-francisco-8812364|title=Amanita Design's Phonopolis game wins prestigious prize in San Francisco|website={{Не перакладзена 5|Radio Prague|Radio Prague|en|Radio Prague}}|date=March 26, 2024|access-date=2024-05-18|quote=Under Amanita the project has been in development for over eight years already and it's probably going to take another two years to complete.}}</ref> * «{{Не перакладзена 5|Prince of Persia: The Sands of Time|Prince of Persia: The Sands of Time|en|Prince of Persia: The Sands of Time}}».<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2024/06/prince-of-persia-the-sands-of-time-remake-launches-in-2026|title=Prince of Persia: The Sands of Time remake launches in 2026|last=Romano|first=Sal|website=Gematsu|date=June 10, 2024|access-date=2024-06-10|archive-date=10 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610200518/https://www.gematsu.com/2024/06/prince-of-persia-the-sands-of-time-remake-launches-in-2026|url-status=dead}}</ref> * «{{Не перакладзена 5|Project Baxter|Project Baxter|en|Project Baxter}}» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2023/12/starbreeze-entertainment-announces-project-baxter-new-game-based-on-dungeons-dragons-ip|title=Starbreeze Entertainment announces Project Baxter – new game based on Dungeons & Dragons IP|last=Romano|first=Sal|website=Gematsu|date=December 4, 2023|access-date=2024-05-23|archive-date=23 мая 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240523064342/https://www.gematsu.com/2023/12/starbreeze-entertainment-announces-project-baxter-new-game-based-on-dungeons-dragons-ip|url-status=dead}}</ref> * «Project Dosa» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2024/06/outerloop-games-announces-project-dosa-for-consoles-pc-a-game-about-life-love-and-loss|title=Outerloop Games announces Project Dosa for consoles, PC – a game about life, love, and loss|last=Romano|first=Sal|website=Gematsu|date=June 7, 2024|access-date=2024-06-12}}</ref> * «{{Не перакладзена 5|Tako no Himitsu: Ocean of Secrets|Tako no Himitsu: Ocean of Secrets|en|Save Me Mr Tako#Sequel}}» (платформы «Microsoft Windows», «Nintendo Switch»).<ref>{{cite news|last=Litchfield|first=Ted|url=https://www.pcgamer.com/games/rpg/its-rare-for-a-pixel-art-throwback-to-really-wow-me-these-days-but-a-hybrid-action-jrpg-where-you-collect-magical-octopus-friends-to-cast-spells-might-just-fit-the-bill/|title=It's rare for a pixel art throwback to really wow me these days, but a hybrid action-JRPG where you collect magical octopus friends to cast spells might just fit the bill|date=13 ліпеня 2024|work={{Не перакладзена 5|PC Gamer|PC Gamer|en|PC Gamer}}|accessdate=26 ліпеня 2024|archive-date=13 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240713205152/https://www.pcgamer.com/games/rpg/its-rare-for-a-pixel-art-throwback-to-really-wow-me-these-days-but-a-hybrid-action-jrpg-where-you-collect-magical-octopus-friends-to-cast-spells-might-just-fit-the-bill/|url-status=live}}</ref> * «Undefeated: Genesis» (платформа «Microsoft Windows»).<ref>{{cite web|url=https://www.gematsu.com/2023/08/unrestricted-title-changed-to-undefeated-genesis-published-by-chorus-worldwide|title=UNRESTRICTED title changed to UNDEFEATED: Genesis, published by Chorus Worldwide|last=Romano|first=Sal|website=Gematsu|date=August 31, 2023|access-date=2024-06-01}}</ref> ==Гл. таксама== == Зноскі == {{Reflist}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Афіцыйны сайт}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 5lbqlohcv7n0jtmo5hvdr9lyvdpi5o0 10 778052 5166685 4881673 2026-07-16T23:02:19Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5166685 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists |wraplinks = true |name = Гісторыя відэагульняў |pretitle = Частка серыі |title = [[Гісторыя відэагульняў]] |topimage = [[File:Antu input-gaming.svg|100px]] |bodystyle = width:23em; |titlestyle = padding:.2em .4em; font-size:125%; background:transparent; |pretitlestyle = |contentstyle = padding:0; |listtitlestyle = |liststyle = text-align:left; |tnavbarstyle = |list1name = Агульнае |list1title = Агульнае |list1 = *{{Не перакладзена 5|Ранняя гісторыя відэагульняў|Ранняя гісторыя відэагульняў|en|Early history of video games}} |list2name = Кансолі |list2title = [[Гульнявая прыстаўка|Кансолі]] |list2 = *[[Першае пакаленне гульнявых сістэм]] *[[Трэцяе пакаленне гульнявых сістэм]] |list3name = Жанры |list3title = Гісторыя паводле [[Класіфікацыя камп’ютарных гульняў|жанраў]] |list3 = *{{Не перакладзена 5|Раннія гульні для мэйнфрэймаў|Раннія гульні для мэйнфрэймаў|en|Early mainframe games}} |list4name = Спісы |list4title = Спісы |list4 = * }}<noinclude> {{Дакументацыя}} </noinclude> 6nr5sci8wk7mkdeltbtl7u79oak3y9k 14 778128 5166686 4882283 2026-07-16T23:05:33Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166686 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]] [[Катэгорыя:1940-я гады ў СМІ]] [[Катэгорыя:1940-я гады ў тэхналогіях]] queittwy2mj29g6uuponi2m0rt019y6 5166696 5166686 2026-07-16T23:09:04Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Катэгорыя:1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[Катэгорыя:1940-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 5166686 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]] [[Катэгорыя:1940-я гады ў СМІ]] [[Катэгорыя:1940-я гады ў тэхналогіях]] queittwy2mj29g6uuponi2m0rt019y6 5166704 5166696 2026-07-16T23:16:26Z IshaBarnes 124956 няма патрэбы у асобнай катэгорыі 5166704 wikitext text/x-wiki {{хв}} c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo 14 778129 5166690 5165625 2026-07-16T23:05:56Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле дзесяцігоддзяў]] у [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]]: Уніфікацыя назваў 5165625 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя відэагульняў]] [[Катэгорыя:Катэгорыі паводле дзесяцігоддзяў|Камп’ютарныя гульні]] 260x2vzldw2h0vl9uh3npn44j34dsv0 14 778130 5166687 4882284 2026-07-16T23:05:35Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166687 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]] [[Катэгорыя:1950-я гады ў СМІ]] [[Катэгорыя:1950-я гады ў тэхналогіях]] rvj7yu9trqx4quh4tzdgh9he3vsqwez 5166701 5166687 2026-07-16T23:14:07Z IshaBarnes 124956 хутка выдаліць 5166701 wikitext text/x-wiki {{хв}} c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo 14 778131 5166688 4882301 2026-07-16T23:05:36Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166688 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]] [[Катэгорыя:1960-я гады ў СМІ]] [[Катэгорыя:1960-я гады ў тэхналогіях]] m199e01n20qwem2mqechlzinl73a7nw 5166709 5166688 2026-07-16T23:20:16Z IshaBarnes 124956 няма патрэбы у асобнай катэгорыі 5166709 wikitext text/x-wiki {{хв}} c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo 14 778133 5166689 4882305 2026-07-16T23:05:38Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166689 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]] [[Катэгорыя:1970-я гады ў СМІ]] [[Катэгорыя:1970-я гады ў тэхналогіях]] dwupn361af6tgy90emi5g4n77tl726p 5166713 5166689 2026-07-16T23:22:00Z IshaBarnes 124956 няма патрэбы у асобнай катэгорыі 5166713 wikitext text/x-wiki {{хв}} c8981xtuhplb1o1qy1fom3ntje3aleo 0 783862 5166837 5116763 2026-07-17T06:41:06Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166837 wikitext text/x-wiki [[Файл:Закліканне_дажджу,_аранне_ракі.jpg|міні|Аранне ракі]] '''Абрад заклікання дажджу''' або '''Араць раку''', '''Зазыванне дажджу''', '''Вызыванне дажджу''' — старажытны [[абрад]] жыхароў вёскі [[вёска Стары Дзедзін|Стары Дзедзін]] [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Старажылы вёскі Стары Дзедзін расказваюць, што абрад існуе з «колішніх часоў». Дакладны час узнікнення абраду невядомы, але ў памяці носьбітаў [[Традыцыя|традыцыі]] захаваліся веды аб тым, як абрад праводзілі раней. Абрад заклікання дажджу ў в. Стары Дзедзін у 2016 годзе быў занесены ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] (шыфр 53А000101)<ref>{{Cite web|url=http://gosspisok.gov.by/?AspxAutoDetectCookieSupport=1|title=Дзяржаўны спiс гiсторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублiкi Беларусь|website=Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|access-date=2025-03-06|archive-date=23 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250223174616/http://www.gosspisok.gov.by/?AspxAutoDetectCookieSupport=1|url-status=dead}}</ref>. == Апісанне абраду == Абрад не мае пэўнай даты правядзення, бо праводзіцца [[аказіянальнасць|аказіянальна]] — толькі тады, калі няма больш тыдня дажджу і гіне ўраджай [[Збожжавыя культуры|збожжавых]] на палях, і на гародах вяскоўцаў. У аснове магічных дзеянняў, [[Песня|песень]], пераворвання дна рэчкі знаходзіцца ахоўная [[магія]] ад засухі, каб выкліканы дождж садзейнічаў росту збожжавых і іншых культур не толькі на палетках і агародах вяскоўцаў, а і на палетках [[Аграсядзіба|аграсядзіб]]. Дадзены абрад з’яўляецца адным з тых нямногіх, якія захаваліся ў жывым бытаванні са старажытных часоў, і існуюць у жывой традыцыі, дзякуючы ініцыятыве мясцовай суполкі і мясцовых жанчын — удзельніц фальклорна-аўтэнтычнага [[Ансамбль «Астранка»|ансамбля «Астранка»]]. Абрад з’яўляецца даволі закрытым, бо мае значэнне і дзейсны вынік для канкрэтнай супольнасці [[Стары Дзедзін|в. Стары Дзедзін]], што абмяжоўвае ўдзел у абрадзе і распаўсюджванне інфармацыі аб ім. На думку носьбітаў, прысутнасць на абрадзе «чужых» альбо мужчын, можа негатыўна сказацца на рытуальных дзеяннях і іх выніках<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/abrad-zaklikannia-dazhdzhu|title=Абрад заклікання дажджу - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-03-06|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324154722/https://heritage.gov.by/catalog/abrad-zaklikannia-dazhdzhu|url-status=dead}}</ref>. Па гэтай прычыне, допуск не членаў супольнасці да назірання за здзяйсненнем традыцыі можа ажыццяўляцца выключна са згоды носьбітаў. Жанчыны загадзя дамаўляюцца, калі і дзе збіраюцца, для правядзення абраду. Сабраўшыся, заходзяць за [[плуг]]ам, і ідуць праз усю вёску да ракі [[Асцёр (прыток Сажа)|Асцёр]] па вясковай вуліцы. [[Файл:Закліканне_дажджу,_на_пуці_да_ракі.jpg|злева|міні|На шляху да ракі, спяванне «За рэчкаю за быстраю…»]] [[Файл:Закліканне_дажджу,_чытанне_малітвы_"Ойча_наш"_на_беразе.jpg|міні|Просьба ў неба і вышэйшых сіл дапамогі на беразе]] Звярнуўшы на вузкую сцяжынку спяваюць абрадавую песню «[[За рэчкаю за быстраю|За рэчкаю за быстраю…]]». Падышоўшы да берага чытаюць малітву «[[Ойча наш]]», і просяць у неба і вышэйшых сіл дапамогі. Жанчыны, праводзячы абрад, не распранаюцца цалкам, як раней гэта рабілі, а ідуць у сподніх [[Сарочка ў беларускім народным касцюме|сарочках]], у якіх заходзяць у ваду пад гукі абрадавай песні. Тры разы яны пераходзяць раку і перапахаваюць дно плугам. Па заканчэнні абраду, жанчыны выходзяць на бераг ракі, хрысцяцца, апранаюцца і ідуць дадому. Дождж пачынае ісці прыкладна праз пару гадзін ці на наступны дзень<ref name=":0">{{Cite web|lang=беларуская|url=https://living-heritage.by/nks/7602/|title=Абрад заклікання дажджу|website=Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны}}</ref>. == Залежнасць ад ландшафту == Паводле падання, першыя звесткі пра вёску [[Стары Дзедзін]] адносяцца да 981 года. Здаўна тут сфарміраваўся своеасаблівы ўклад жыцця, важнае месца ў якім займалі і займаюць да сённяшняга часу [[жывёлагадоўля]] і [[земляробства]]. Абрад заклікання дажджу праводзіцца ў натуральных прыродных умовах, якія спрадвеку зберагаюцца мясцовымі жыхарамі. У вёсцы некалькі вуліц: цэнтральная вуліца заасфальтавана, астатнія, што адыходзяць ад цэнтральнай, пясчаныя. У Старым Дзедзіне няма буйной забудовы: дамы цагляныя і драўляныя, аднапавярховыя. Жывуць у вёсцы людзі рознага ўзросту, што дазваляе праводзіць абрады і перадаваць традыцыі падрастаючаму пакаленню. Вакол вёскі расце, як і шмат вякоў таму, вялікі [[хвойны лес]]. Гэтым і тлумачаць носьбіты адсутнасць дажджу: «Адыдзі кілометраў пяць-дзесяць уперад, і колькі хочаш бярозавых лясоў. І дождж праходзіць там вельмі часта. А ў нас дык дождж рэдка бывае. Хвойныя лясы яго не дапускаюць да нас» (носьбіт Галіна Брыкава, 1941 года нараджэння)<ref name=":0" />. Суполка жанчын і мясцовая ўлада старанна захоўваюць традыцыйны ландшафт і планіроўку вёскі, таму што гэта дазваляе праводзіць абрад так, як праводзілі яго продкі: жанчыны-носьбіты абавязкова павінны прайсці ад цэнтра і да ракі праз усю вёску, а потым, пасля правядзення абраду, вярнуцца назад тым самым шляхам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://living-heritage.by/nks/7602/ Абрад заклікання дажджу ў вёсцы Стары Дзедзін Клімавіцкага раёна Магілеўскай вобласці] // «[[Жывая спадчына Беларусі|Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны]]» * [https://heritage.gov.by/catalog/abrad-zaklikannia-dazhdzhu Абрад заклікання дажджу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250324154722/https://heritage.gov.by/catalog/abrad-zaklikannia-dazhdzhu |date=24 сакавіка 2025 }} // [[Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне]] {{ВС}} [[Катэгорыя:Культура Клімавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Стары Дзедзін]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] glstto7pvygmyi5j7b31hc64874xoc4 0 784280 5166842 5109143 2026-07-17T06:44:29Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166842 wikitext text/x-wiki '''Цягнуць Каляду на дуба''' — [[Абрады і звычаі беларусаў|абрад]] у [[Новіны (Бярэзінскі раён)|Новінах]] [[Бярэзінскі раён|Бярэзінскага раёна]] Мінскай вобласці, складовая частка [[Каляды|каляднага святкавання]] зімовага цыкла традыцыйнага [[Беларусы|беларускага]] [[Беларускі народны каляндар|сялянскага календара паганскага паходжання]]; уключаны ў гадавы круг аграрнага календара і ўвасабляе традыцыю провадаў Каляд.<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/abrad-tciagnutc-kaliadu-na-duba-pravodzitctca-na-zakanchenne-kaliad-21-studzenia|title=Абрад «Цягнуць Каляду на дуба» (праводзіцца на заканчэнне Каляд 21 студзеня) - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-03-09|archive-date=26 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250426171534/https://heritage.gov.by/catalog/abrad-tciagnutc-kaliadu-na-duba-pravodzitctca-na-zakanchenne-kaliad-21-studzenia|url-status=dead}}</ref> Традыцыйны абрад провадаў Каляд [[21 студзеня]] — самаарганізаваныя групы калядоўшчыкаў падчас свята цягнуць на дуб саламянае пудзіла Каляды, якое сімвалізуе жаночы пачатак, — каб сядзела высока і садзейнічала багатаму ўраджаю ў новым сельскагаспадарчым годзе; [[кола]] або [[Барана|барану]] — каб буслы вяліся; абрадавую [[Куцця|кашу-куццю]] — ахвяра душам продкаў. Пасля гэтага адбываецца традыцыйнае сумеснае частаванне-пагулянка ў складчыну ўдзельнікаў абраду з танцамі, песнямі, гульнямі, музыкай. Абрад «Цягнуць Каляду на дуба» — актуальная культурная з’явай, перадаецца ад пакалення да пакаленне і прызнаецца супольнасцю сваёй нематэрыяльнай каштоўнасцю. Нягледзячы, што абрад адноўлены ў 1998 годзе, ён трывала захоўваецца ў памяці мясцовых жыхароў, не адно пакаленне вяскоўцаў ёсць удзельнікамі і носьбітамі традыцыі абраду. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Калядныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Культура Бярэзінскага раёна]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] 59sk7uov3irj7phlzl12j7ku0a3pjhg 0 784303 5166846 5138155 2026-07-17T06:46:57Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166846 wikitext text/x-wiki '''Правады русалкі''' — абрад, рытуал у вёсцы [[Вялікі Бор (Хойніцкі раён)|Вялікі Бор]] [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] і звязаны са сканчэннем святкавання [[Русальны тыдзень|Русальнага тыдня]] на восьмым тыдні пасля [[Вялікдзень|Вялікадня]]. Цырымонія праводзіцца штогод у [[нядзеля|нядзелю]] пасля [[Тройца (свята)|Тройцы]]<ref>{{Cite web|url=https://livingheritage.by/nks/1843/#:~:text=%D0%A0%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%20%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%C2%BB%20%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B0%D0%BD%20%D1%81%20%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B8.%20%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%B2%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%86%D1%8B.|title=Інвентар НКС|website=livingheritage.by|access-date=2025-03-09|archive-date=30 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130045324/http://livingheritage.by/nks/1843/#:~:text=%D0%A0%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%B0%D0%BB%20%C2%AB%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%89%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%C2%BB%20%D1%81%D0%B2%D1%8F%D0%B7%D0%B0%D0%BD%20%D1%81%20%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%BC%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%BE%D0%B9%20%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%9F%D0%B0%D1%81%D1%85%D0%B8.%20%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%20%D0%B2%20%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BA%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C%D0%B5%20%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5%20%D0%A2%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%86%D1%8B.|url-status=dead}}</ref>. == Паходжанне == Рытуал вельмі старажытны, але часова перапыніўся. У сярэдзіне 1990-х гг. абрад быў адроджаны. Носьбіты распавядаюць легенду пра паходжанне абраду, якая перадаецца з пакалення ў пакаленне: «''… калісьці людзі верылі, што дзіця, якога не [[Хрышчэнне|хрысцяць]], памрэ і ператворыцца ў [[Русалка|русалку]]. Сабраліся тады вясковыя жанчыны пасля Тройцы і вырашылі прагнаць гэтую русалку… З тых часоў, каб уласкавіць русалку, і каб не было [[Град|граду]], і не паміралі маленькія дзеці, людзі сталі здзяйсняць з ёй "развітання"''»<ref>{{Cite web|url=https://livingheritage.by/nks/1843/#:~:text=%C2%AB%E2%80%A6%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0-%D1%82%D0%BE%20%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8,%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8C%C2%BB|title=Інвентар НКС|website=livingheritage.by|access-date=2025-03-09|archive-date=30 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130045324/http://livingheritage.by/nks/1843/#:~:text=%C2%AB%E2%80%A6%D0%9A%D0%BE%D0%B3%D0%B4%D0%B0-%D1%82%D0%BE%20%D0%BB%D1%8E%D0%B4%D0%B8,%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B1%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8C%C2%BB|url-status=dead}}</ref>''.'' == Працэс == Абрад праводзіцца штогод, зараз актыўна практыкуецца ў [[Хойніцкі раён|Хойніцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Перш за ўсё ўдзельнікі апранаюцца ў традыцыйную святочную вопратку, далей ствараюць [[Вянок|вянкі]]. А пасля ідуць у канец вёскі да поля і спяваюць песні. Яны суправаджаюць русалку. На ролю русалкі бяруць незамужнюю маладую дзяўчыну. Яе ахоўваюць два хлопцы таксама маладыя. Мясцовыя распавадалі: «''Гэтыя русалкі-шкодныя сутнасці. Жывуць у сажалках, у іншых вадаёмах, у канавах. Могуць выйсці да людзей і пачаць паскудзіць. Коням могуць [[Грыва|грывы]] заплесці, потым паспрабуй разблытай! Могуць пацягнуць дзяцей і ўтапіць. Так! Возьме русалка пучок [[Ячмень|ячменю]] або [[жыта]], зробiць „завітку“ ды падкіне суседзям. І тыя, што дружна жылі, пачынаюць сварыцца, зайздросціць адзін аднаму!»''<ref>{{Cite web|url=http://www.veski.sb.by/velikiibor#:~:text=%E2%80%94%20%D0%AD%D1%82%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%E2%80%94%20%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5,%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8C%20%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%20%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%83!|title=«Проводы русалки» в Великом Бору|website=veski.sb.by|access-date=2025-03-09|archive-date=2 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102185457/http://veski.sb.by/velikiibor#:~:text=%E2%80%94%20%D0%AD%D1%82%D0%B8%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%E2%80%94%20%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5,%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%82%D1%8C%20%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%20%D0%B4%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%83!|url-status=dead}}</ref>. Русалку неабходна загнаць у жыта, сарваць з яе зеляніна і вянок. У працэсе людзей, якія ідуць, б’юць [[Крапіва|крапівой]] па нагах. Пасля людзі скачуць праз [[вогнішча]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite web|lang=ru|url=https://zviazda.by/ru/news/20170602/1496408502-kak-v-belarusi-prazdnuyut-rusale|title=Как в Беларуси празднуют Русалье|website=zviazda.by|date=2017-06-02|access-date=2025-03-09|archive-date=24 лютага 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240224083804/https://zviazda.by/ru/news/20170602/1496408502-kak-v-belarusi-prazdnuyut-rusale|url-status=dead}} * {{Cite web|url=https://livingheritage.by/nks/1843/|title=Інвентар НКС|website=livingheritage.by|access-date=2025-03-09|archive-date=30 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130045324/http://livingheritage.by/nks/1843/|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Культура Хойніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] 98yymum5mnu4hrj1u8wp455eux3rqye 0 787949 5166867 5132559 2026-07-17T08:05:12Z Ueschar 151377 Злучыў звесткі пра паўстанне ў горках у адзін артыкул паводле абмеркавання. 5166867 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Паўстанне ў Горках |частка = [[Паўстанне 1863—1864 гадоў]] |выява = Karta-schema-horak.jpg |памер = |загаловак = Карта-схема паўстання ў Горках |дата = ноч з 24 на 25 красавіка (з 6 на 7 мая) 1863 года |месца = [[Горкі]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] |прычына = |casus belli = |вынік = перамога паўстанцаў і часовы пераход горада пад кантроль [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальнага ўрада]] |змены = |праціўнік1 = [[Паўстанцкія атрады (1863—1864)|паўстанцкі атрад]] |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Людвік Звяждоўскі]] (Тапор)<br>[[Станіслаў Віскоўскі]] |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = каля 90—150 чалавек |сілы2 = каманда інвалідаў, паліцыя і гарнізонная варта |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = паводле розных звестак, 1—2 забітыя, некалькі параненых |страты2 = паводле розных звестак, 4—12 забітых, каля 30 палонных |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Паўста́нне ў Го́рках''' — эпізод [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], захоп горада [[Горкі]] паўстанцкім атрадам [[Людвік Звяждоўскі|Людвіка Звяждоўскага]] ў ноч з 24 на 25 красавіка (з 6 на 7 мая паводле новага стылю) [[1863|1863 года]]. Паўстанцы раззброілі мясцовы гарнізон, занялі адміністрацыйныя будынкі, захапілі скарб і зброю, а таксама на кароткі час усталявалі ў горадзе ўладу [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальнага ўрада]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/pawstanne-1863-1864-gg-u-polshchy-belarusi-litve-i-ukraine-gistoryya-i-pamyats-yanowskaya-v-v-unuchak-a-u-firynovich-a-e-uklad|title=Паўстанне 1863–1864 гг. у Польшчы, Беларусі, Літве і Украіне: гісторыя і памяць|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-05-13}}</ref>. == Перадумовы == Цэнтрам падрыхтоўкі паўстання ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] сталі Горкі, дзе знаходзіліся [[Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], земляробчае вучылішча і класы [[Таксатар|таксатараў]]. У навучальных установах вучыліся сотні маладых людзей, значную частку якіх складалі выхадцы са шляхецкіх сем’яў гістарычнай [[Літва (гістарычная)|Літвы]]. У 1862 годзе ў Горках узнікла падпольная студэнцкая арганізацыя, якая рыхтавалася да ўдзелу ў паўстанні. Сярод яе ўдзельнікаў былі [[Станіслаў Іванавіч Віскоўскі|Станіслаў Віскоўскі]], [[Войцех Дамарацкі]], Вацлаў Антановіч, Рамуальд Чарвінскі, Зыгмунт Міткевіч, Станіслаў Дымкевіч. Арганізацыя займалася агітацыйнай працай і адкрыла народную школу для сялянскіх дзяцей, у якой навучанне вялося па-беларуску. 21 красавіка 1862 года каля фальварка Шыманоўка, на месцы якога пазней узнік раён гарадскіх могілак, адбылася палітычная акцыя з удзелам каля 50 студэнтаў. Да вясны 1863 года ў інстытуце ўжо існавала арганізаваная канспіратыўная сетка, мясцовай моладзевай арганізацыяй якой кіраваў Станіслаў Віскоўскі{{sfn|Maliszewski|1920|с=11—13}}. == Падрыхтоўка выступлення == [[Літоўскі правінцыйны камітэт]] прызначыў капітана расійскага Генеральнага штаба Людвіка Звяждоўскага, які карыстаўся псеўданімам «Тапор», ваенным начальнікам Магілёўскага ваяводства. 15 красавіка 1863 года ён разам з былымі афіцэрамі расійскай арміі Жукоўскім, Будзіловічам, Дзержаноўскім і Міткевічам прыбыў у маёнтак Літвінавічы [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]], а затым — у маёнтак [[Зарубы (Дубровенскі раён)|Зарубы]] каля [[Дуброўна]]. Паводле распрацаванага плана, паўстанне павінна было пачацца ў Горках і распаўсюдзіцца на іншыя гарады Магілёўскай і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерняў]]. Звяждоўскі разлічваў раптоўным начным нападам заняць горад, захапіць зброю з інстытуцкага арсенала і грошы з павятовага скарбу, далучыць да атрада новых добраахвотнікаў, а затым рушыць на поўдзень у бок [[Чавусы|Чавусаў]] і [[Крычаў|Крычава]]. Выступленне прызначылі на вечар 23 красавіка (5 мая){{sfn|Maliszewski|1920|с=12}}. Падрыхтоўка вялася ў строгай таямніцы: удзельнікі чысцілі зброю і рыхтавалі патроны. Каля трэцяй гадзіны дня 23 красавіка канспірацыя ледзь не была раскрыта праз няшчасны выпадак. Студэнты Антоні Грынкевіч-Мачульскі, Лапо і Ястрэмбскі рыхтавалі ў пакоі зброю. Грынкевіч-Мачульскі прыставіў пісталет да вуснаў і пачаў у яго дзьмуць, пасля чаго зброя нечакана стрэліла і куля прабіла яму галаву. Каб паліцыя не выявіла ў пакоі іншую зброю, параненага схавалі ў коўдры пад ложкам, а сляды крыві выцерлі. Увечары Ястрэмбскі прывёў яго да прытомнасці, пасля чаго Звяждоўскі распарадзіўся адправіць параненага ў бальніцу. Улады не даведаліся пра падрыхтоўку, і выступленне не было сарвана<ref>Апісанне здарэння змешчана ў лісце А. Ястрэмбскага да А. Грынкевіча-Мачульскага ад 15 кастрычніка 1902 года і ва ўспамінах Стэфана Кулешы: Stefan Kulesza. ''Gory-Goreckaja katastrofa'' // Russkaja starina. 1883. № 9. С. 613.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=12—13}}. == Сілы паўстанцаў == Пунктам збору паўстанцаў стала Шыманоўка за межамі горада. Каля дзясятай гадзіны вечара туды пачалі прыходзіць узброеныя студэнты інстытута, навучэнцы земляробчага вучылішча і курсаў таксатараў, а таксама прадстаўнікі дробнай [[Шляхта|шляхты]] з наваколля. У складзе атрада было каля 30 коннікаў і значная колькасць пехацінцаў. Паводле архіўнага спіса, непасрэдна з горацкіх навучальных устаноў да паўстання далучыліся 59 чалавек, або каля 16 % усіх іх навучэнцаў таго часу<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://niab.by/vystavka_paust/temat_perechen/3257-1-53/|title=Дакументы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі да віртуальнай выставы па гісторыі паўстання 1863—1864 гг. на тэрыторыі Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губерняў|website=niab.by|access-date=2025-05-13|archive-date=13 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250513121527/https://niab.by/vystavka_paust/temat_perechen/3257-1-53/|url-status=dead}}</ref>. Ацэнкі агульнай колькасці атрада адрозніваюцца. [[Стэфан Кулеша]] называў каля 150 чалавек, Зыгмунт Калюмна — каля 140, а [[Валерый Пшыбароўскі]] — да 250. Больш імавернай лічыцца колькасць каля 90—150 байцоў, узброеных пераважна паляўнічымі стрэльбамі і рэвальверамі<ref>Z. Kolumna. ''Pamiątka dla rodzin polskich''. T. 1. W. Przyborowski. ''Dzieje 1863 r.'' T. 3. С. 61.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=13}}. {{Падвойная выява|справа|NIAB LA 3257 1 53 002d.jpg|4=NIAB LA 3257 1 53 003d.jpg|6=Спіс навучэнцаў горы-горацкіх навучальных устаноў — сельскагаспадарчага інстытута, вучылішча і таксатарскіх класаў, — якія ўдзельнічалі ў паўстанні і захопе Горак 24 красавіка 1863 года. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|150|5=150}} == Захоп горада == Каля першай гадзіны ночы 24 красавіка (6 мая) атрад Звяждоўскага падышоў да Шыманоўкі, дзе яго сустрэлі ўдзельнікі горацкай арганізацыі. Паўстанцы рушылі да царквы на Слабадзе, дзе да іх далучылася група з Магілёва. На выездах з Горак былі пастаўлены вартавыя. На Гасцінічнай плошчы Станіславу Віскоўскаму ўручылі пастанову ад 13 сакавіка 1863 года аб прызначэнні яго начальнікам Горы-Горак. Прызначэнне мела пераважна сімвалічны характар, бо паўстанцы не збіраліся заставацца ў горадзе надоўга. Паводле розных звестак, атрад быў падзелены на чатыры або пяць груп, якія павінны былі адначасова заняць галоўныя адміністрацыйныя і вайсковыя аб’екты: інстытут, павятовае ўпраўленне і скарбоўню, кватэру начальніка ўнутранай аховы, цэйхгаўз, памяшканне каманды інвалідаў і драўляныя казармы{{sfn|Maliszewski|1920|с=14}}. Група, накіраваная да інстытута, не сустрэла супраціву. Каля павятовага ўпраўлення паўстанцы абяззброілі або забілі вартавых, захапілі касу, у якой знаходзілася каля 15 тысяч рублёў, і знішчылі афіцыйныя дакументы. У палон былі ўзяты начальнік каманды інвалідаў і двое афіцэраў, а іх зброя канфіскавана{{sfn|Maliszewski|1920|с=14}}. Найбольш жорсткае сутыкненне адбылося каля драўляных казарм, дзе знаходзілася каля 40 расійскіх салдат. Пасля стрэлу аднаго з вартавых пачалася перастрэлка. Войцех Дамарацкі кінуўся да казармы з ружжом, але быў заколаты багнетамі каля ўвахода. Паўстанцы прымусілі салдат адступіць у будынак, зачынілі дзверы і падпалілі казарму. Частка салдат працягвала страляць з падвала. У агні загінулі прынамсі чатыры вайскоўцы, а таксама згарэла цела Дамарацкага{{sfn|Maliszewski|1920|с=14}}. Ад страляніны і пажару прачнуліся жыхары горада. У цэрквах пачалі біць у званы, але паўстанцы спынілі трывогу папераджальнымі стрэламі. На працягу ночы яны ўзялі пад кантроль асноўныя аб’екты Горак. Крыніцы падаюць розныя звесткі пра колькасць ахвяр. Паводле адных паведамленняў, загінулі ад чатырох да дзесяці расійскіх вайскоўцаў, паводле іншых — дванаццаць. Частку салдат узялі ў палон. Сярод паўстанцаў дакладна загінуў Войцех Дамарацкі; [[Сяргей Георгіевіч Цытовіч|Сяргей Цытовіч]] называў таксама загінулым Пшыбылоўскага і параненымі Гісніцкага і Чарвінскага<ref name=":1">Цытовіч, С. Г. ''1863 год у Горы-Горках быўш. Магілёўскай губ. (падзеі паўстаньня)''. Менск, 1929. 124 с. Адбітак з «Прац Клясы гісторыі Беларускае Акадэміі Навук». Т. 3.</ref>. Паводле Кулешы і Пшыбароўскага, загінулі каля дзесяці расійскіх салдат, а некалькі дзясяткаў трапілі ў палон<ref>Звесткі пра страты бакоў грунтуюцца на рапартах і ўспамінах удзельнікаў і сведкаў, якія істотна адрозніваюцца паміж сабой.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=14}}. У выніку пажару, паводле Цытовіча, згарэла больш за 60 дамоў. У горадзе былі таксама зафіксаваны выпадкі марадзёрства<ref name=":1" />. == Улада паўстанцаў у Горках == Раніцай 24 красавіка (6 мая) ад імя Нацыянальнага ўрада быў зачытаны [[Маніфест 22 студзеня|маніфест]], які абвяшчаў асабістую свабоду сялян і перадачу ім зямлі. Каля сёмай гадзіны Звяждоўскі выступіў перад жыхарамі ў цэнтры горада, заклікаў сялян не плаціць падаткаў расійскаму ўраду і далучацца да паўстання. Падобны заклік быў агучаны на вучэбнай ферме інстытута. Частцы жыхароў, маёмасць якіх пацярпела ад пажару, выдалі матэрыяльную дапамогу<ref name=":1" />. Паведамленні пра захоп павятовага горада паўстанцамі з’явіліся ў еўрапейскай прэсе. Расійская адміністрацыя Магілёва і суседніх гарадоў пачала сцягваць войскі і артылерыю ў бок [[Орша|Оршы]], чакаючы далейшага наступу атрада Звяждоўскага<ref>W. Przyborowski. ''Powstanie styczniowe 1863—1864''. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze. С. 154.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=14—15}}. Перад будынкам інстытута адбылося развітанне з Войцехам Дамарацкім. Яго абгарэлыя астанкі загарнулі ў дыван, узяты з кватэры дырэктара інстытута, пранеслі праз шэрагі паўстанцаў і пахавалі ў бярозавым гаі пад салют са стрэльбаў. Каталіцкі пробашч ксёндз Манюшка адмовіўся ўдзельнічаць у жалобнай цырымоніі, асцерагаючыся пераследу з боку ўлад{{sfn|Maliszewski|1920|с=16}}. Магіла Дамарацкага захавалася на тэрыторыі дэндрапарка [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]. Дырэктар інстытута [[Рудольф Эрнеставіч Траўтфетэр|Рудольф Траўтфетэр]], выконваючы патрабаванні паўстанцаў, загадаў выдаць ім харчаванне з дзяржаўных складоў. У двары інстытута атрад атрымаў ежу і віно са скляпоў<ref>У Цэнтральным архіве ў Вільні захоўваўся рапарт дырэктара Р. Траўтфетэра ад 22 мая 1863 года з пералікам студэнтаў, заўважаных падчас захопу інстытута. Дакумент належаў да матэрыялаў Магілёўскай следчай камісіі.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=16}}. Каля другой гадзіны дня паўстанцы пакінулі Горкі. Яны забралі зброю з інстытуцкага цэйхгаўза, правіянт, каля 60 коней і вазоў. Атрад рушыў уздоўж [[Проня|Проні]] ў бок [[Дрыбін]]а, дзе яго чакаў памешчык Антон Цеханавецкі — адзін з мясцовых прыхільнікаў паўстання, а затым — у напрамку Чавусаў і Крычава<ref name=":1" />{{sfn|Maliszewski|1920|с=17}}. == Далейшы лёс атрада == 29 красавіка (11 мая) атрад быў акружаны расійскімі войскамі ў лясах пад Магілёвам. Частка паўстанцаў здалася і была дастаўлена ў магілёўскую турму. Іншыя ўдзельнікі працягнулі барацьбу ў складзе паўстанцкіх атрадаў або спрабавалі пакінуць межы Расійскай імперыі. == Рэпрэсіі і закрыццё інстытута == Пасля задушэння паўстання яго ўдзельнікі з ліку навучэнцаў і выкладчыкаў горацкіх навучальных устаноў былі прыцягнуты да следства і суда. Паводле Сяргея Цытовіча, адзін з іх быў пакараны смерцю, большасць асудзілі на высылку ў [[Сібір]] або на катаржныя работы тэрмінам ад чатырох да дваццаці гадоў. Аднаго ўдзельніка аштрафавалі, яшчэ аднаго аддалі пад нагляд паліцыі і на парукі. На судзе многія з абвінавачаных прызнавалі добраахвотны ўдзел у паўстанні і абаранялі яго мэты<ref name=":1" />. У 1864 годзе Горы-Горацкі земляробчы інстытут быў закрыты, а яго вышэйшае аддзяленне пераведзена ў [[Санкт-Пецярбург]]. Мясцовы каталіцкі касцёл таксама быў закрыты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kasciol.by/index.php/ru/parafiya/gistoryya-parafii/item/6-3-gistoryi-goratskaga-kastsjola|title=З гісторыі Горацкага касцёла|author=Святлана Скаромная|date=2013-10-10|access-date=2025-05-13}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Edward Maliszewski |загаловак = Rok 1863 na kresach mohilewskich |месца = Warszawa |выдавецтва = Straż Kresowa, P. Szwede |год = 1920 |старонак = 49 |ref = Maliszewski }} * ''Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Горацкага раёна''. — Мінск: Вышэйшая школа, 1996. — 589 с. — ISBN 985-06-0180-9. * Гейнрих А. Л. Горы-Горецкая катастрофа 22—23 апреля 1863 г. // ''Русская старина''. — 1883. — Т. 39, № 9. — С. 608—624; Т. 40, № 11. — С. 406. * Миловидов А. И. ''Участие молодежи Северо-Западного края в мятеже 1863 г. и вызванная им реформа местных учебных заведений: по архивным материалам''. — Вильна: Типография «Русский почин», 1904. — 39 с. * Цитович С. Г. ''Горы-Горецкий земледельческий институт (1836—1864)''. — Горки: Издательство Белорусской сельскохозяйственной академии, 1960. — 274 с. * Цытовіч С. Г. ''1863 год у Горы-Горках быўш. Магілёўскай губ. (падзеі паўстаньня)''. — Менск, 1929. — 124 с. — Адбітак з «Прац Клясы гісторыі Беларускае Акадэміі Навук». Т. 3. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў у Беларусі]] [[Катэгорыя:Бітвы паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Горак]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1863 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 6 мая]] [[Катэгорыя:Май 1863 года]] [[Катэгорыя:1863 год у Беларусі]] 1sf0l9dqcrj7t87g6rk7ibtsj8152hi 5166868 5166867 2026-07-17T08:06:11Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Паўстанне 1863 года ў Горках]] у [[Паўстанне ў Горках (1863)]]: Уніфікацыя назваў 5166867 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Паўстанне ў Горках |частка = [[Паўстанне 1863—1864 гадоў]] |выява = Karta-schema-horak.jpg |памер = |загаловак = Карта-схема паўстання ў Горках |дата = ноч з 24 на 25 красавіка (з 6 на 7 мая) 1863 года |месца = [[Горкі]], [[Магілёўская губерня]], [[Расійская імперыя]] |прычына = |casus belli = |вынік = перамога паўстанцаў і часовы пераход горада пад кантроль [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальнага ўрада]] |змены = |праціўнік1 = [[Паўстанцкія атрады (1863—1864)|паўстанцкі атрад]] |праціўнік2 = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = [[Людвік Звяждоўскі]] (Тапор)<br>[[Станіслаў Віскоўскі]] |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = каля 90—150 чалавек |сілы2 = каманда інвалідаў, паліцыя і гарнізонная варта |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = паводле розных звестак, 1—2 забітыя, некалькі параненых |страты2 = паводле розных звестак, 4—12 забітых, каля 30 палонных |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Паўста́нне ў Го́рках''' — эпізод [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], захоп горада [[Горкі]] паўстанцкім атрадам [[Людвік Звяждоўскі|Людвіка Звяждоўскага]] ў ноч з 24 на 25 красавіка (з 6 на 7 мая паводле новага стылю) [[1863|1863 года]]. Паўстанцы раззброілі мясцовы гарнізон, занялі адміністрацыйныя будынкі, захапілі скарб і зброю, а таксама на кароткі час усталявалі ў горадзе ўладу [[Нацыянальны ўрад (1863—1864)|Нацыянальнага ўрада]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/pawstanne-1863-1864-gg-u-polshchy-belarusi-litve-i-ukraine-gistoryya-i-pamyats-yanowskaya-v-v-unuchak-a-u-firynovich-a-e-uklad|title=Паўстанне 1863–1864 гг. у Польшчы, Беларусі, Літве і Украіне: гісторыя і памяць|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2025-05-13}}</ref>. == Перадумовы == Цэнтрам падрыхтоўкі паўстання ў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] сталі Горкі, дзе знаходзіліся [[Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], земляробчае вучылішча і класы [[Таксатар|таксатараў]]. У навучальных установах вучыліся сотні маладых людзей, значную частку якіх складалі выхадцы са шляхецкіх сем’яў гістарычнай [[Літва (гістарычная)|Літвы]]. У 1862 годзе ў Горках узнікла падпольная студэнцкая арганізацыя, якая рыхтавалася да ўдзелу ў паўстанні. Сярод яе ўдзельнікаў былі [[Станіслаў Іванавіч Віскоўскі|Станіслаў Віскоўскі]], [[Войцех Дамарацкі]], Вацлаў Антановіч, Рамуальд Чарвінскі, Зыгмунт Міткевіч, Станіслаў Дымкевіч. Арганізацыя займалася агітацыйнай працай і адкрыла народную школу для сялянскіх дзяцей, у якой навучанне вялося па-беларуску. 21 красавіка 1862 года каля фальварка Шыманоўка, на месцы якога пазней узнік раён гарадскіх могілак, адбылася палітычная акцыя з удзелам каля 50 студэнтаў. Да вясны 1863 года ў інстытуце ўжо існавала арганізаваная канспіратыўная сетка, мясцовай моладзевай арганізацыяй якой кіраваў Станіслаў Віскоўскі{{sfn|Maliszewski|1920|с=11—13}}. == Падрыхтоўка выступлення == [[Літоўскі правінцыйны камітэт]] прызначыў капітана расійскага Генеральнага штаба Людвіка Звяждоўскага, які карыстаўся псеўданімам «Тапор», ваенным начальнікам Магілёўскага ваяводства. 15 красавіка 1863 года ён разам з былымі афіцэрамі расійскай арміі Жукоўскім, Будзіловічам, Дзержаноўскім і Міткевічам прыбыў у маёнтак Літвінавічы [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]], а затым — у маёнтак [[Зарубы (Дубровенскі раён)|Зарубы]] каля [[Дуброўна]]. Паводле распрацаванага плана, паўстанне павінна было пачацца ў Горках і распаўсюдзіцца на іншыя гарады Магілёўскай і [[Віцебская губерня|Віцебскай губерняў]]. Звяждоўскі разлічваў раптоўным начным нападам заняць горад, захапіць зброю з інстытуцкага арсенала і грошы з павятовага скарбу, далучыць да атрада новых добраахвотнікаў, а затым рушыць на поўдзень у бок [[Чавусы|Чавусаў]] і [[Крычаў|Крычава]]. Выступленне прызначылі на вечар 23 красавіка (5 мая){{sfn|Maliszewski|1920|с=12}}. Падрыхтоўка вялася ў строгай таямніцы: удзельнікі чысцілі зброю і рыхтавалі патроны. Каля трэцяй гадзіны дня 23 красавіка канспірацыя ледзь не была раскрыта праз няшчасны выпадак. Студэнты Антоні Грынкевіч-Мачульскі, Лапо і Ястрэмбскі рыхтавалі ў пакоі зброю. Грынкевіч-Мачульскі прыставіў пісталет да вуснаў і пачаў у яго дзьмуць, пасля чаго зброя нечакана стрэліла і куля прабіла яму галаву. Каб паліцыя не выявіла ў пакоі іншую зброю, параненага схавалі ў коўдры пад ложкам, а сляды крыві выцерлі. Увечары Ястрэмбскі прывёў яго да прытомнасці, пасля чаго Звяждоўскі распарадзіўся адправіць параненага ў бальніцу. Улады не даведаліся пра падрыхтоўку, і выступленне не было сарвана<ref>Апісанне здарэння змешчана ў лісце А. Ястрэмбскага да А. Грынкевіча-Мачульскага ад 15 кастрычніка 1902 года і ва ўспамінах Стэфана Кулешы: Stefan Kulesza. ''Gory-Goreckaja katastrofa'' // Russkaja starina. 1883. № 9. С. 613.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=12—13}}. == Сілы паўстанцаў == Пунктам збору паўстанцаў стала Шыманоўка за межамі горада. Каля дзясятай гадзіны вечара туды пачалі прыходзіць узброеныя студэнты інстытута, навучэнцы земляробчага вучылішча і курсаў таксатараў, а таксама прадстаўнікі дробнай [[Шляхта|шляхты]] з наваколля. У складзе атрада было каля 30 коннікаў і значная колькасць пехацінцаў. Паводле архіўнага спіса, непасрэдна з горацкіх навучальных устаноў да паўстання далучыліся 59 чалавек, або каля 16 % усіх іх навучэнцаў таго часу<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://niab.by/vystavka_paust/temat_perechen/3257-1-53/|title=Дакументы Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі да віртуальнай выставы па гісторыі паўстання 1863—1864 гг. на тэрыторыі Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губерняў|website=niab.by|access-date=2025-05-13|archive-date=13 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250513121527/https://niab.by/vystavka_paust/temat_perechen/3257-1-53/|url-status=dead}}</ref>. Ацэнкі агульнай колькасці атрада адрозніваюцца. [[Стэфан Кулеша]] называў каля 150 чалавек, Зыгмунт Калюмна — каля 140, а [[Валерый Пшыбароўскі]] — да 250. Больш імавернай лічыцца колькасць каля 90—150 байцоў, узброеных пераважна паляўнічымі стрэльбамі і рэвальверамі<ref>Z. Kolumna. ''Pamiątka dla rodzin polskich''. T. 1. W. Przyborowski. ''Dzieje 1863 r.'' T. 3. С. 61.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=13}}. {{Падвойная выява|справа|NIAB LA 3257 1 53 002d.jpg|4=NIAB LA 3257 1 53 003d.jpg|6=Спіс навучэнцаў горы-горацкіх навучальных устаноў — сельскагаспадарчага інстытута, вучылішча і таксатарскіх класаў, — якія ўдзельнічалі ў паўстанні і захопе Горак 24 красавіка 1863 года. Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|150|5=150}} == Захоп горада == Каля першай гадзіны ночы 24 красавіка (6 мая) атрад Звяждоўскага падышоў да Шыманоўкі, дзе яго сустрэлі ўдзельнікі горацкай арганізацыі. Паўстанцы рушылі да царквы на Слабадзе, дзе да іх далучылася група з Магілёва. На выездах з Горак былі пастаўлены вартавыя. На Гасцінічнай плошчы Станіславу Віскоўскаму ўручылі пастанову ад 13 сакавіка 1863 года аб прызначэнні яго начальнікам Горы-Горак. Прызначэнне мела пераважна сімвалічны характар, бо паўстанцы не збіраліся заставацца ў горадзе надоўга. Паводле розных звестак, атрад быў падзелены на чатыры або пяць груп, якія павінны былі адначасова заняць галоўныя адміністрацыйныя і вайсковыя аб’екты: інстытут, павятовае ўпраўленне і скарбоўню, кватэру начальніка ўнутранай аховы, цэйхгаўз, памяшканне каманды інвалідаў і драўляныя казармы{{sfn|Maliszewski|1920|с=14}}. Група, накіраваная да інстытута, не сустрэла супраціву. Каля павятовага ўпраўлення паўстанцы абяззброілі або забілі вартавых, захапілі касу, у якой знаходзілася каля 15 тысяч рублёў, і знішчылі афіцыйныя дакументы. У палон былі ўзяты начальнік каманды інвалідаў і двое афіцэраў, а іх зброя канфіскавана{{sfn|Maliszewski|1920|с=14}}. Найбольш жорсткае сутыкненне адбылося каля драўляных казарм, дзе знаходзілася каля 40 расійскіх салдат. Пасля стрэлу аднаго з вартавых пачалася перастрэлка. Войцех Дамарацкі кінуўся да казармы з ружжом, але быў заколаты багнетамі каля ўвахода. Паўстанцы прымусілі салдат адступіць у будынак, зачынілі дзверы і падпалілі казарму. Частка салдат працягвала страляць з падвала. У агні загінулі прынамсі чатыры вайскоўцы, а таксама згарэла цела Дамарацкага{{sfn|Maliszewski|1920|с=14}}. Ад страляніны і пажару прачнуліся жыхары горада. У цэрквах пачалі біць у званы, але паўстанцы спынілі трывогу папераджальнымі стрэламі. На працягу ночы яны ўзялі пад кантроль асноўныя аб’екты Горак. Крыніцы падаюць розныя звесткі пра колькасць ахвяр. Паводле адных паведамленняў, загінулі ад чатырох да дзесяці расійскіх вайскоўцаў, паводле іншых — дванаццаць. Частку салдат узялі ў палон. Сярод паўстанцаў дакладна загінуў Войцех Дамарацкі; [[Сяргей Георгіевіч Цытовіч|Сяргей Цытовіч]] называў таксама загінулым Пшыбылоўскага і параненымі Гісніцкага і Чарвінскага<ref name=":1">Цытовіч, С. Г. ''1863 год у Горы-Горках быўш. Магілёўскай губ. (падзеі паўстаньня)''. Менск, 1929. 124 с. Адбітак з «Прац Клясы гісторыі Беларускае Акадэміі Навук». Т. 3.</ref>. Паводле Кулешы і Пшыбароўскага, загінулі каля дзесяці расійскіх салдат, а некалькі дзясяткаў трапілі ў палон<ref>Звесткі пра страты бакоў грунтуюцца на рапартах і ўспамінах удзельнікаў і сведкаў, якія істотна адрозніваюцца паміж сабой.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=14}}. У выніку пажару, паводле Цытовіча, згарэла больш за 60 дамоў. У горадзе былі таксама зафіксаваны выпадкі марадзёрства<ref name=":1" />. == Улада паўстанцаў у Горках == Раніцай 24 красавіка (6 мая) ад імя Нацыянальнага ўрада быў зачытаны [[Маніфест 22 студзеня|маніфест]], які абвяшчаў асабістую свабоду сялян і перадачу ім зямлі. Каля сёмай гадзіны Звяждоўскі выступіў перад жыхарамі ў цэнтры горада, заклікаў сялян не плаціць падаткаў расійскаму ўраду і далучацца да паўстання. Падобны заклік быў агучаны на вучэбнай ферме інстытута. Частцы жыхароў, маёмасць якіх пацярпела ад пажару, выдалі матэрыяльную дапамогу<ref name=":1" />. Паведамленні пра захоп павятовага горада паўстанцамі з’явіліся ў еўрапейскай прэсе. Расійская адміністрацыя Магілёва і суседніх гарадоў пачала сцягваць войскі і артылерыю ў бок [[Орша|Оршы]], чакаючы далейшага наступу атрада Звяждоўскага<ref>W. Przyborowski. ''Powstanie styczniowe 1863—1864''. Warszawa: Towarzystwo Wydawnicze. С. 154.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=14—15}}. Перад будынкам інстытута адбылося развітанне з Войцехам Дамарацкім. Яго абгарэлыя астанкі загарнулі ў дыван, узяты з кватэры дырэктара інстытута, пранеслі праз шэрагі паўстанцаў і пахавалі ў бярозавым гаі пад салют са стрэльбаў. Каталіцкі пробашч ксёндз Манюшка адмовіўся ўдзельнічаць у жалобнай цырымоніі, асцерагаючыся пераследу з боку ўлад{{sfn|Maliszewski|1920|с=16}}. Магіла Дамарацкага захавалася на тэрыторыі дэндрапарка [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]]. Дырэктар інстытута [[Рудольф Эрнеставіч Траўтфетэр|Рудольф Траўтфетэр]], выконваючы патрабаванні паўстанцаў, загадаў выдаць ім харчаванне з дзяржаўных складоў. У двары інстытута атрад атрымаў ежу і віно са скляпоў<ref>У Цэнтральным архіве ў Вільні захоўваўся рапарт дырэктара Р. Траўтфетэра ад 22 мая 1863 года з пералікам студэнтаў, заўважаных падчас захопу інстытута. Дакумент належаў да матэрыялаў Магілёўскай следчай камісіі.</ref>{{sfn|Maliszewski|1920|с=16}}. Каля другой гадзіны дня паўстанцы пакінулі Горкі. Яны забралі зброю з інстытуцкага цэйхгаўза, правіянт, каля 60 коней і вазоў. Атрад рушыў уздоўж [[Проня|Проні]] ў бок [[Дрыбін]]а, дзе яго чакаў памешчык Антон Цеханавецкі — адзін з мясцовых прыхільнікаў паўстання, а затым — у напрамку Чавусаў і Крычава<ref name=":1" />{{sfn|Maliszewski|1920|с=17}}. == Далейшы лёс атрада == 29 красавіка (11 мая) атрад быў акружаны расійскімі войскамі ў лясах пад Магілёвам. Частка паўстанцаў здалася і была дастаўлена ў магілёўскую турму. Іншыя ўдзельнікі працягнулі барацьбу ў складзе паўстанцкіх атрадаў або спрабавалі пакінуць межы Расійскай імперыі. == Рэпрэсіі і закрыццё інстытута == Пасля задушэння паўстання яго ўдзельнікі з ліку навучэнцаў і выкладчыкаў горацкіх навучальных устаноў былі прыцягнуты да следства і суда. Паводле Сяргея Цытовіча, адзін з іх быў пакараны смерцю, большасць асудзілі на высылку ў [[Сібір]] або на катаржныя работы тэрмінам ад чатырох да дваццаці гадоў. Аднаго ўдзельніка аштрафавалі, яшчэ аднаго аддалі пад нагляд паліцыі і на парукі. На судзе многія з абвінавачаных прызнавалі добраахвотны ўдзел у паўстанні і абаранялі яго мэты<ref name=":1" />. У 1864 годзе Горы-Горацкі земляробчы інстытут быў закрыты, а яго вышэйшае аддзяленне пераведзена ў [[Санкт-Пецярбург]]. Мясцовы каталіцкі касцёл таксама быў закрыты<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kasciol.by/index.php/ru/parafiya/gistoryya-parafii/item/6-3-gistoryi-goratskaga-kastsjola|title=З гісторыі Горацкага касцёла|author=Святлана Скаромная|date=2013-10-10|access-date=2025-05-13}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = Edward Maliszewski |загаловак = Rok 1863 na kresach mohilewskich |месца = Warszawa |выдавецтва = Straż Kresowa, P. Szwede |год = 1920 |старонак = 49 |ref = Maliszewski }} * ''Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Горацкага раёна''. — Мінск: Вышэйшая школа, 1996. — 589 с. — ISBN 985-06-0180-9. * Гейнрих А. Л. Горы-Горецкая катастрофа 22—23 апреля 1863 г. // ''Русская старина''. — 1883. — Т. 39, № 9. — С. 608—624; Т. 40, № 11. — С. 406. * Миловидов А. И. ''Участие молодежи Северо-Западного края в мятеже 1863 г. и вызванная им реформа местных учебных заведений: по архивным материалам''. — Вильна: Типография «Русский почин», 1904. — 39 с. * Цитович С. Г. ''Горы-Горецкий земледельческий институт (1836—1864)''. — Горки: Издательство Белорусской сельскохозяйственной академии, 1960. — 274 с. * Цытовіч С. Г. ''1863 год у Горы-Горках быўш. Магілёўскай губ. (падзеі паўстаньня)''. — Менск, 1929. — 124 с. — Адбітак з «Прац Клясы гісторыі Беларускае Акадэміі Навук». Т. 3. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паўстанне 1863—1864 гадоў у Беларусі]] [[Катэгорыя:Бітвы паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Горак]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1863 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 6 мая]] [[Катэгорыя:Май 1863 года]] [[Катэгорыя:1863 год у Беларусі]] 1sf0l9dqcrj7t87g6rk7ibtsj8152hi 0 788418 5166821 5117487 2026-07-17T02:55:30Z Stephan1000000 88014 5166821 wikitext text/x-wiki {{Серыял|OrigTitle={{lang-en|Silo}}|Выява=|жанр=навуковая фантастыка|заснавана_на=[[Сховішча (трылогія)]]|num_episodes=23}} '''«Сховішча»''' ({{lang-en|Silo}}) — амерыканскі [[Навуковая фантастыка|навукова-фантастычны]] драматычны серыял у жанры [[Антыўтопія|антыўтопіі]], створаны [[Грэм Ёст|Грэмам Ёстам]] па матывах трылогіі [[Х'ю Хаўі]] «[[Сховішча (трылогія)|Сховішча]]». Першы сезон стартаваў на [[Стрымінгавая платформа|стрымінгавай платформе]] [[Apple TV+]] [[5 мая|5 траўня]] [[2023]] года. Прэм’ера другога сезона адбылася [[15 лістапада]] [[2024]] года. У снежні 2024 серыял быў працягнуты на трэці і чацвёрты сезон, які будзе фінальным<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tvline.com/news/silo-renewed-season-3-ending-season-4-rebecca-ferguson-1235388800/|title=Silo Renewed for 2 More Seasons — Apple TV+ Adaptation to Conclude With Season 4|first=Matt Webb|last=Mitovich|website=TVLine|date=2024-12-16|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Сюжэт == Далёкая будучыня. Дзесяць тысяч людзей, якія выжылі пасля «канца свету», працягваюць [[Цывілізацыя|цывілізацыю]] ў бункеры, які паглыбляецца на 144 паверхі пад зямлю. Людзі вераць, што знешні свет мёртвы, паветра атручанае, а выхад з бункера — смяротна небяспечны. Усю інфармацыю пра вонкавы свет яны атрымліваюць праз вялізныя экраны, на якіх вядзецца трансляцыя са знешніх камер. Але ў гэтую карцінку вераць не ўсе, менавіта іхныя сумневы запускаюць ланцужок падзей, якія ўжо немагчыма спыніць<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://tv.apple.com/us/show/silo/umc.cmc.3yksgc857px0k0rqe5zd4jice|title=Watch Silo - Show - Apple TV+|website=Apple TV|date=2023-05-05|access-date=2025-05-25}}</ref>. == У ролях == === У галоўных ролях === * [[Рэбека Фергюсан]] — Джульета «Джулс» Нікалс, інжынер, якая займаецца абслугоўваннем генератараў бункера. * Рашыда Джонс — Элісан Бекер, супрацоўніца IT-аддзела, жонка Холстана. * Дэвід Аелоўа — шэрыф Холстан Бекер, муж Элісан. * Common — Роберт Сімс, глава службы бяспекі, які падтрымлівае парадак у бункеры. * [[Цім Робінс]] — Бернард Холанд, глава IT-аддзела. * Гарыет Уолтэр — Марта Уокер, інжынер-электрык, настаўніца Джульеты. * Эві Нэш — Лукас Кайл, сістемны аналітык з IT-аддзела, які цікавіцца светам па-за бункерам. * Рык Гомес — Патрык Кенедзі, тэхнік і былы кантрабандыст прадметаў са свету да будаўніцтва бункера. * Чыназа Учэ — Пол Білінгс, новы намеснік шэрыфа і былы памочнік суддзі. * Шэйн Макрей — Нокс, начальнік механічнага аддзела бункера і бос Джульеты. * Рэмі Мілнер — Шырлі Кэмпбел, інжынер і адна з калег Джульеты. * Александрыя Райлі — Каміла Сімс, жонка Роберта, маці іхнага сына і былы рэйдэр. * Клэр Перкінс — Карла Маклейн, былая жонка Уокера і кіраўніка аддзела забеспячэння. * Білі Постлетуэйт — Хэнк, памочнік шэрыфа. * Стыў Зан — Джымі Канрой, адзіны, хто выжыў пасля паўстання ў бункеры 17. === У другіх ролях === * Уіл Патан — Сэмюэль «Сэм» Марнс, намеснік шэрыфа Холстана. * Фердынанд Кінгслі — Джордж Уілкінс, камп’ютарны гік. Ён спрабуе раскрыць таямніцы бункера. * Чыпа Чанг — Сэндзі, справавод у офісе шэрыфа. * Анджэла Ео — Молі Карінс, памочнік шэрыфа. * Мэт Гомес Хідака — Купер, інжынер-навічок. * Іэн Глен — доктар Піт Нікалс, акушэр і бацька Джульеты. * Кэйтлін Зоз — Кэтлін Білінгс, жонка Пола і маці іхных дочак. * Таня Мудзі — суддзя Мэры Медоўз, глава законнікаў. * Крыстыян Ачоа — Рык Амундсен, лідар групы ўзброеных сілавікоў, якія працуюць на Сімса. * Акі Катабе — Дыега, назіральнік, які сочыць за бункерам па відеакамерах. === Запрошаныя акцёры === * Джэральдзін Джэймс — мэр бункера Рут Джанс. * [[Сафі Томпсан]] — Глорыя Хільдэбрандт, экспертка ў пытаннях нараджэння дзяцей. * Сіена Гілары — Ханна Нікалс, хірург і памерлая маці Джульеты. * Генры Гарэт — Дуглас «Даг» Трамбул, супрацоўнік юрыдычнага аддзела. * Амелі Чайлд-Вільерс — Джульета ў юнацтве. * Іда Брук — Шырлі ў юнацвте. * Чарлі Кумбс — Нокс у маладостці. * Саніта Генры — Рэджына Джэксан, былая гандлярка рэліквіямі і каханка Джорджа. * Уіл Мерык — Дэні, хакер. == Водгукі == На сайце-агрэгатары водгукаў Rotten Tomatoes першы сезон атрымаў 88 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,6 з 10 на падставе 68 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s01|title=Silo: Season 1 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Сайт Metacritic, які выкарыстоўвае ўзважаную сярэднюю ацэнку, прысудзіў серыялу 75 з 100 на падставе 20 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-1/|title=Silo season 1 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. Другі сезон на сайце-агрэгатары [[Rotten Tomatoes]] атрымаў 96 % станоўчых водгукаў з сярэдняй ацэнкай 7,85 з 10 на падставе 44 рэцэнзій крытыкаў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/silo/s02|title=Silo: Season 2 {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. [[Metacritic]] прысвоіў сезону 80 са 100 на падставе 12 рэцэнзій, што сведчыць пра ''«ў цэлым станоўчыя водгукі»''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.metacritic.com/tv/silo/season-2/|title=Silo season 2 Reviews|website=www.metacritic.com|access-date=2025-05-25}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тэлесерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў ЗША]] 0hv3tz210uceeg99nbdwoij7gf3ht1g 0 792283 5166649 5156945 2026-07-16T19:56:33Z Rotondus 11765 вычытка 5166649 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Беларусы ў Расіі}} [[Файл:Belarusians_-_on_Ethnic_Map_of_European_Russia_by_Aleksandr_Rittich_-_1875_AD_(Smolensk_region).jpg|міні|Тэрыторыя рассялення беларусаў у Смаленскай губерні паводле «[[Этнаграфічная карта Еўрапейскай Расіі (1875)|Этнаграфічнай карты Еўрапейскай Расіі]]» 1875 года, якая была вызначана пераважна паводле моўнага крытэрыю.]] '''Белару́сы на Смале́ншчыне''' — частка [[аўтахтоннае насельніцтва|аўтахтоннага насельніцтва]] і сучасная [[нацыянальная меншасць]] у [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. [[Беларусы]] гістарычна і этнаграфічна звязаны з фарміраваннем этнакультурнага аблічча заходняй [[Смаленшчына|Смаленшчыны]]. == Гісторыя == === У складзе ВКЛ і Расійскай імперыі === Гісторыя Смаленшчыны цесна пераплецена з гісторыяй Расіі і [[Беларусь|Беларусі]]. Доўгі час (XVI—XIX стагоддзі) тэрыторыя сучаснай Смаленскай вобласці фактычна дзялілася на «[[Вялікаросы|вялікарускую частку]]» на ўсходзе, дзе пераважала рускае насельніцтва і размяшчаліся гарады [[Вязьма]], [[Дарагабуж]], [[Гжацк]] (цяпер — Гагарын), і заходнюю — «беларускую» з гарадамі [[Рудня (горад)|Рудня]], [[Красны (Смаленская вобласць)|Красны]], [[Веліж]], Парэчча (цяпер — [[Дзямідаў (горад)|Дзямідаў]]) і [[Смаленск]]{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}. Захад рэгіёна больш за сто гадоў быў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] перады тым як упершыню ў 1514 годзе трапіў у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]], потым вернуты і пэўны час быў часткай [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], толькі ў 2-й палове XVII ст. большая яго частка канчаткова адышла Маскоўскай дзяржаве. Гэта абумовіла шчыльныя эканамічныя і культурныя сувязі з цяперашнімі землямі Беларусі, жыхары заходняй Смаленшчыны мовай і ладам жыцця былі такімі самымі беларусамі{{sfn|Кодин, Кобец. Смоленщина|2019|с=166}}. Паводле даследаванняў [[этнограф]]а і [[статыстык]]а [[Якаў Аляксандравіч Салаўёў|Я.&nbsp;А.&nbsp;Салаўёва]] (1855), больш за палову жыхароў [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]] (звыш за 551 тысячу чалавек, або 51&nbsp;%) адносілася да беларускага этнасу{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}. Фундаментальныя працы акадэміка [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Карскага]] («[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]», 1903) і даследаванні [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М.&nbsp;В.&nbsp;Доўнар-Запольскага]] і [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&nbsp;М.&nbsp;Дабравольскага]] таксама адназначна адносілі заходнія паветы Смаленшчыны да этнічнай беларускай тэрыторыі{{sfn|Кобец|2021|с=204}}. === Самарусіфікацыя на мяжы XIX—XX стагоддзяў === З другой паловы XIX стагоддзя на Смаленшчыне пачаўся імклівы працэс [[асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і [[самарусіфікацыя|самарусіфікацыі]] беларускага насельніцтва. Хуткае [[Індустрыялізацыя|прамысловае развіццё]] цэнтральных расійскіх губерняў выклікала міграцыю сялян у гарады, дзе дамінавала [[руская культура]]. У смаленскіх школах навучанне вялося выключна на [[руская мова|рускай мове]]. Самарусіфікацыя была прагматычным выбарам: [[Мадэрнізацыя|мадэрнізацыйныя працэсы]] стваралі новыя [[сацыяльная мабільнасць|сацыяльныя ліфты]], і беларускае [[сялянства]], асабліва [[моладзь]], імкнулася далучацца да рускай культуры дзеля сацыяльнага прасоўвання{{sfn|Кобец|2021|с=212–213}}. Сяляне часта называлі сябе «рускімі» не ў этнічным, а ў дзяржаўным ці рэлігійным сэнсе (як прыналежнасць да [[Праваслаўе|праваслаўнай веры]]), хоць у побыце працягвалі захоўваць беларускія рысы{{sfn|Кобец|2024|с=29}}. У выніку, па дадзеных [[Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|Усерасійскага перапісу 1897 года]], які ўлічваў родную мову, доля беларусаў афіцыйна склала толькі 6,6&nbsp;% (100,7 тысячы чалавек). Максімальная колькасць захоўвалася ў [[Краснінскі павет|Краснінскім павеце]], дзе беларуская мова заставалася роднай для 90&nbsp;% жыхароў{{sfn|Кобец|2024|с=29}}. === Утварэнне савецкіх рэспублік і змяненне межаў === [[Файл:Biełaruś. Беларусь (1924).jpg|міні|Карта Беларусі 1924 года, выдадзеная [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]] у [[Мінск]]у пад рэдакцыяй [[Аляксандр Восіпавіч Сташэўскі|А.&nbsp;В.&nbsp;Сташэўскага]], [[Зміцер Жылуновіч|З.&nbsp;Х.&nbsp;Жылуновіча]], [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У.&nbsp;М.&nbsp;Ігнатоўскага]] і інш. На карце Смаленшчына пазначана «ў межах пашырэння беларускага насялення на ўсходзе (паводле навуковых крыніц)».]] У гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] Смаленск на кароткі час стаў цэнтрам беларускага нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва. 1 студзеня 1919 года тут была абвешчана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь]] (ССРБ). Аднак ужо ў сярэдзіне студзеня 1919 года Смаленскі рэгіён паводле рашэння [[Масква|Масквы]] быў перададзены ў склад [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]]{{sfn|Кодин|2024|с=181}}. Паводле даных перапісу 1920 года, з 2 083 465 жыхароў губерні беларусаў па нацыянальнасці налічвалася 54 700 (2,62&nbsp;%){{sfn|Кобец|2024|с=28}}. Народ пераважна пражываў у [[Смаленскі павет (Расійская імперыя)|Смаленскім]], [[Рослаўльскі павет|Рослаўльскім]] і [[Ельнінскі павет|Ельнінскім]] паветах{{sfn|Кодин, Кобец. Приграничье|2019|с=88}}. Мясцовае кіраўніцтва Смаленскай губерні часта маніпулявала статыстыкай, абапіраючыся на нізкі ўзровень нацыянальнай самаідэнтыфікацыі сялянства. Да 1926 года колькасць тых, хто назваў сябе беларусамі па нацыянальнасці, афіцыйна ўпала да 20 408 чалавек (0,89&nbsp;%), а па роднай мове — да 4 366 чалавек (0,19&nbsp;%){{sfn|Кобец|2024|с=28–29}}. На фоне гэтага афіцыйнага зніжэння лічбаў паказальным быў выступ прафесара [[Смаленскі дзяржаўны ўніверсітэт|Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Кацярына Мікалаеўна Клятнова|К.&nbsp;М.&nbsp;Клятновай]]. 2 ліпеня 1923 года на міжведамаснай нарадзе яна заявіла, што рэальная доля беларускага сельскага насельніцтва ва ўсёй Смаленскай губерні, за выключэннем [[Гжацкі павет|Гжацкага]], [[Сычоўскі павет|Сычоўскага]] і часткі [[Вяземскі павет|Вяземскага]] паветаў, дасягае 90&nbsp;%. Гэтыя лічбы выкарыстоўваліся прыхільнікамі беларусізацыі, каб падкрэсліць важнасць праблемы ў супрацьвагу афіцыйнай статыстыцы{{sfn|Кодин, Кобец. Приграничье|2019|с=210}}{{sfn|Борисенок|2022|с=469—470}}. === Беларусізацыя ў 1920-я гады === {{Гл. таксама|Беларусізацыя ў Смаленскай губерні}} Нягледзячы на знаходжанне ў складзе РСФСР, у 1920-я гады ў рэгіёне пачалася рэалізацыя агульнасавецкай [[нацыянальная палітыка|нацыянальнай палітыкі]] [[Карэнізацыя|карэнізацыі]] — [[беларусізацыя]]. Яна ініцыявалася цэнтральнымі ўладамі і кіраўніцтвам [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] з [[геапалітыка|геапалітычных]] меркаванняў: стварэнне спрыяльных умоў для беларусаў у СССР павінна было прадэманстраваць перавагі савецкай улады перад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], дзе ішла жорсткая [[паланізацыя]]{{sfn|Дроздов|2024|с=27–29}}. Для гэтага ж у 1924 і 1926 гадах адбылося [[Узбуйненне БССР|тэрытарыяльнае ўзбуйненне БССР]], у выніку якога са складу Смаленскай губерні Беларусі былі перададзены [[Горацкі павет|Горацкі]] і частка [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага]] павета{{sfn|Кодин|2024|с=183}}. Галоўным правадніком палітыкі ў РСФСР стаў [[Народны камісарыят асветы РСФСР|Народны камісарыят асветы РСФСР (Наркампрас)]]. Увесну 1922 года ён пастанавіў увесці беларускую мову і курс [[беларусазнаўства]] ў школах. 18 лютага 1923 года пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы (губана) было створана [[Беларуская секцыя пры Смаленскім губернскім аддзеле народнай асветы|бюро нацыянальных меншасцей з беларускай секцыяй]], якую ўзначаліў [[М. Агейчык]]{{sfn|Ершова|2019|с=22}}{{sfn|Кодин, Кобец. Смоленщина|2019|с=174}}. Практычная рэалізацыя сутыкнулася з жорсткім непрыняццем з боку варожа настроенай мясцовай расійскай адміністрацыі і катастрафічным станам сістэмы адукацыі з-за пераходу да [[Новая эканамічная палітыка|новай эканамічнай палітыкі (НЭП)]]{{sfn|Дроздов|2024|с=56}}{{sfn|Ершова|2019|с=21}}{{sfn|Кодин|2024|с=186–188}}. Баючыся страты сваіх пасад і магчымага перападпарадкавання рэгіёна Менску замест Масквы, смаленскае [[бюракратыя|чыноўніцтва]] ўсяляк блакавала працэс{{sfn|Дроздов|2024|с=56}}. ==== Школьная адукацыя і праблема кадраў ==== З-за адсутнасці дзяржаўнага фінансавання ў 1922 годзе ў Смаленскай губерні колькасць школ першай ступені ў сельскай мясцовасці скарацілася з 2637 да 1700. Настаўнікі галадалі, і ўлады былі вымушаны ствараць «дагаворныя школы», якія ўтрымліваліся за кошт саміх сялян. У такіх умовах пытанні беларусізацыі для мясцовых улад і насельніцтва адышлі на задні план{{sfn|Кодин|2024|с=186–188}}. Дырэктывы Наркампраса аб адкрыцці беларускіх школ сустракалі глухі [[сабатаж]]. Адзін з кіраўнікоў павятовага аддзела асветы адкрыта заяўляў: ''«Ніякай беларускай мовы я не прызнаю і яна пры нас не будзе ўведзена. Што вы хочаце прымусіць нас вучыцца вашай мужыцкай мове, нам яна не патрэбна»''{{sfn|Ершова|2019|с=23}}. Сур’ёзныя спробы стварэння беларускіх школ пачаліся толькі ў 1925 годзе. Улетку ў Менску былі арганізаваны курсы перападрыхтоўкі для 31 смаленскага настаўніка, якія выявілі іх поўнае няведанне літаратурнай беларускай мовы і варожае стаўленне да яе{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=79–86}}. Да 1927/1928 навучальнага года ў губерні лічылася 36 школ, якія пачалі «беларусізавацца». Аднак яны часта заставаліся беларускімі толькі на паперы. Рускія настаўнікі давалі распіскі аб пераходзе на беларускую мову, але працягвалі выкладаць па-руску. Вялікай праблемай былі аднакамплектныя школы (адзін настаўнік адначасова працаваў з трыма ўзроставымі групамі), што стварала ў галовах дзяцей «кашу» і прыводзіла да 30-35&nbsp;% другагодніцтва{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=90–96}}. Калі з Менска і Масквы прысылалі пуды беларускіх падручнікаў, мясцовыя чыноўнікі хавалі іх пад рускімі кнігамі і выдавалі настаўнікам толькі рускамоўныя выданні, пра што неаднаразова паведамлялі інспектары (напрыклад, у [[Пятровічы (Смаленская вобласць)|Пятровіцкім]] [[Валасны выканаўчы камітэт|валасным выканкаме]]){{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=93–94}}. ==== Беларускае аддзяленне рабфака ==== У 1925 годзе пры [[Рабочы факультэт|рабфаку]] Смаленскага дзяржаўнага ўніверсітэта было адкрыта беларускае аддзяленне на 60 месцаў. Каб заахвоціць паступленне, для беларусаў былі зніжаны патрабаванні да працоўнага стажу. Гэта прывяло да таго, што [[абітурыент]]ы пры паступленні актыўна даказвалі, што яны з’яўляюцца «сапраўднымі беларусамі», каб скарыстацца ільготамі. Аднак ужо праз некалькі тыдняў вучобы яны пачыналі ладзіць сходы і патрабаваць адмены выкладання на беларускай мове{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=94–95}}. Слухачам выкладалі беларускую мову і геаграфію на беларускай мове, астатнія прадметы вяліся на рускай{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=94–95}}. ==== Навуковыя даследаванні і краязнаўства ==== Улетку 1927 года Смаленскую губерню абследавала [[фальклор]]на-[[Дыялекталогія|дыялекталагічная]] экспедыцыя [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]] (будучай [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]]) у складзе этнографаў [[Аляксандр Ануфрыевіч Шлюбскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Шлюбскага]] і [[Ісак Абрамавіч Сербаў|І.&nbsp;А.&nbsp;Сербава]]. У сваёй справаздачы яны адзначалі, што мясцовыя жыхары, нават прызнаючы свае беларускія карані, баяліся гэтага і называлі сябе «смалянамі» або рускімі з-за «спадчыны ўпартага правядзення „царскай нацыянальнай палітыкі“»{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=87–89}}. Экспедыцыя сутыкнулася з адкрытым неразуменнем з боку мясцовых чыноўнікаў. Напрыклад, старшыня аднаго з валасных выканкамаў [[Дзямідаўскі павет|Дзямідаўскага павета]] здзівіўся, пачуўшы беларускую мову навукоўцаў: ''«Дзіўна, які некультурны і неадукаваны народ — беларусы. Бо ў вас ва ўніверсітэце гавораць дакладна гэтак жа, як гавораць непісьменныя і неразвітыя сяляне ў маёй воласці»''{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=89}}. ==== Згортванне палітыкі ==== Сутыкнуўшыся з магутнай бюракратычнай сцяной, бракам фінансавання і адсутнасцю падтрымкі з боку дэзарыентаванага сялянства, палітыка беларусізацыі на Смаленшчыне была прырэчана. Бацькі абгрунтавана лічылі, што для далейшага жыцця і сацыяльнага прасоўвання ў Расіі іх дзецям патрэбна менавіта руская мова{{sfn|Кодин, Кобец|2021|с=98–99}}. У 1929 годзе Смаленская губерня ўвайшла ў склад новаўтворанай [[Заходняя вобласць (1929—1937)|Заходняй вобласці]]. З пачаткам 1930-х гадоў агульнасаюзны вектар нацыянальнай палітыкі кардынальна змяніўся. Пасля прыняцця 2 сакавіка 1933 года пастановы [[Палітбюро ЦК КПСС|Палітбюро ЦК УКП(б)]] «Аб скрыўленні нацыянальнай палітыкі УКП(б) у Беларусі», практыка беларусізацыі ў расійскіх рэгіёнах была з радасцю і канчаткова згорнута мясцовымі ўладамі. Усе беларускія школы і ініцыятывы на Смаленшчыне былі ліквідаваны або пераведзены на рускую мову навучання{{sfn|Кобец, Кодин|2023|с=164–166}}. == Этнаграфія і традыцыйная культура == Даследчыкі сярэдзіны XIX і пачатку XX стагоддзяў фіксавалі выразныя культурныя асаблівасці смаленскіх беларусаў. Я.&nbsp;А.&nbsp;Салаўёў адзначаў розніцу ў тыпах паселішчаў: у адрозненне ад [[Велікарусы|велікарусаў]], якія сяліліся ўздоўж вялікіх трактаў дзеля заробку, беларускі селянін хаваўся ў аддаленых вёсках. Адрознівалася і [[Беларускае народнае жыллё|жыллё]]: у беларусаў часцей сустракаліся [[хаты]] з печкамі без комінаў (кураныя). У [[Беларускае народнае адзенне|вопратцы беларусаў]] дамінаваў [[белы колер]]: белыя [[світка|світкі]] з неафарбаванага сукна, белыя валеныя [[Каўпак (галаўны ўбор)|каўпакі]] ў мужчын, а ў жанчын — белыя суконныя спадніцы-[[Андарак|андаракі]] і асаблівыя белыя галаўныя ўборы з чырвонымі ўзорыстымі канцамі. У ежы беларусы, у адрозненне ад суседзяў, пазбягалі дадавання [[Мякіна|мякіны]] ў [[хлеб]], нават у галодныя гады{{sfn|Кобец|2021|с=203–204}}. == Дынаміка колькасці == Статыстычныя даныя розных гадоў адлюстроўваюць не столькі дэмаграфічныя, колькі асіміляцыйныя працэсы і змяненне самаідэнтыфікацыі насельніцтва заходняй Смаленшчыны: * 1855 год — каля 551 000 чал. (51&nbsp;%){{sfn|Кобец|2021|с=203–204}} * 1897 год — 100 700 чал. (6,6&nbsp;%, паводле роднай мовы){{sfn|Кобец|2024|с=29}} * 1920 год — 54 700 чал. (2,62&nbsp;%, паводле нацыянальнасці){{sfn|Кобец|2024|с=28}} * 1926 год — 20 408 чал. (0,89&nbsp;%, паводле нацыянальнасці) і 4 366 чал. (0,19&nbsp;%, паводле мовы){{sfn|Кобец|2024|с=28–29}} З другой паловы XX стагоддзя колькасць беларусаў у Смаленскай вобласці працягвала зніжацца ў выніку натуральнай асіміляцыі і ўрбанізацыі: * 1959 год — 9 506 чал. (0,83&nbsp;%)<ref>{{cite web|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=62|title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по регионам России: Смоленская область|lang=ru|access-date=13 верасня 2025|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210125/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_59.php?reg=62|url-status=bot: unknown}}</ref> * 1989 год — 22 384 чал. (1,94&nbsp;%)<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=22 |title=Демоскоп. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам России: Смоленская область |access-date=2012-06-11 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102643/http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_89.php?reg=22 |url-status=live |lang=ru}}</ref> * 2002 год — 16 231 чал. (1,55&nbsp;%)<ref>{{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11|title=Всероссийская перепись населения 2002 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20130421072430/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=11|archive-date=21 красавіка 2013|lang=ru}}: {{cite web|url=http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls|title=Население по национальности и владению русским языком по субъектам РФ|archive-url=https://web.archive.org/web/20061104083455/http://www.perepis2002.ru/ct/doc/TOM_04_03.xls|archive-date=4 лістапада 2006|lang=ru}}</ref> * 2010 год — 12 012 чал. (1,22&nbsp;%)<ref name="пер.2010">{{Cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |title=Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года |access-date=2012-06-11 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107082613/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm%20 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name="ЭтноЯз.2010">{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|title=Всероссийская перепись населения 2010 года. Официальные итоги с расширенными перечнями по национальному составу населения и по регионам.|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209035558/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|archive-date=9 снежня 2021|lang=ru}}: {{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar|title=см.|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018030348/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Materials/doklad2.rar|archive-date=18 кастрычніка 2012|lang=ru}}</ref> * 2020 год — 5 311 чал. (0,60&nbsp;%)<ref>{{cite web|url=https://62.rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%86%D0%B0%201(17)_818808.xlsx|title=Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. Том 5. Национальный состав и владение языками. Таблица 1. Национальный состав населения по муниципальным образованиям Рязанской области|lang=ru|url-status=dead}}</ref> == Гл. таксама == * [[Беларусы Расіі]] * [[Беларусізацыя ў Смаленскай губерні]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Байцар А. |загаловак=Україна та українці на європейських етнографічних картах |месца=Львів |выдавецтва=ЗУКЦ |год=2022 |lang=uk}} * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Аркадзевіч Барысёнак|Борисенок Ю. А.]]|загаловак=Смоленский вариант белорусизации 1920-х гг.|выданне=Славянский альманах|год=2022|нумар=3-4|старонкі=463–478|doi=10.31168/2073-5731.2022.3-4.6.03|ref=Борисенок}} * {{артыкул|аўтар=[[Канстанцін Сяргеевіч Драздоў|Дроздов К. С.]]|загаловак=Политика белорусизации в БССР и РСФСР в контексте советско-польского противостояния 1920-х — начала 1930-х гг.: современные подходы в изучении проблемы|выданне=Россия и Беларусь: история и культура в прошлом и настоящем: материалы исследовательского проекта по белорусоведению|тып=зборнік|рэдактар=Е. В. Кодин|месца=Смаленск|выдавецтва=Изд-во СмолГУ|год=2024|выпуск=10|старонкі=24–42|ref=Дроздов}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Ігараўна Яршова|Ершова О. И.]]|загаловак=Проблема национального просвещения белорусов в западных губерниях РСФСР (1921–1926)|выданне=Актуальные проблемы гуманитарных и социально-экономических наук|год=2019|нумар=13|старонкі=20–25|ref=Ершова}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=«Приговоренные к белорусизации»: смоленские белорусы в 1920-е годы (к вопросу о численности)|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2021|нумар=1(53)|старонкі=199–217|doi=10.35785/2072-9464-2021-53-1-199-217|ref=Кобец}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Саморусификация белорусов в российско-белорусском приграничье в конце XIX — начале XX в.: динамика, причины, результаты|выданне=История повседневности|год=2024|нумар=4|старонкі=24–40|doi=10.35231/25422375_2024_4_24|ref=Кобец}} * {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]]|загаловак=Белорусский фронтир 1920-х годов: состоялась ли белорусизация в российско-белорусском приграничье?|выданне=Журнал Фронтирных Исследований|год=2024|том=9|нумар=3|старонкі=175–199|doi=10.46539/jfs.v9i3.592|ref=Кодин}} * {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Белорусизация в российско-белорусском приграничье: Смоленщина, 1924–1929 гг.|выданне=[[Беларуская думка (часопіс)|Белорусская думка]]|год=2019|нумар=8|старонкі=85–91|ref=Кодин, Кобец. Приграничье}} * {{артыкул|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Смоленщина, 1921–1925 годы: белорусизация сверху?|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2019|нумар=2(46)|старонкі=164–177|ref=Кодин, Кобец. Смоленщина}} * {{кніга|аўтар=[[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]], [[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]]|загаловак=Белорусизация на Смоленщине, 1920-е годы|месца=Смаленск|выдавецтва=Изд-во СмолГУ|год=2021|старонак=165|ref=Кодин, Кобец}} * {{артыкул|аўтар=[[Вольга Віктараўна Кобец|Кобец О. В.]], [[Яўген Уладзіміравіч Кодзін|Кодин Е. В.]]|загаловак=Белорусизация на Смоленщине со страниц газеты «Рабочий путь», 1920–1930-е годы|выданне=[[Известия Смоленского государственного университета]]|год=2023|нумар=2(62)|старонкі=150–169|doi=10.35785/2072-9464-2023-62-150-169|ref=Кобец, Кодин}} == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/rossiyskiy-istorik-sozdanie-bssr-dopolnyalos-belorusizatsiey-smolenshchny-.html Российский историк: создание БССР дополнялось белорусизацией Смоленщины] // СБ.Беларусь сегодня, 6 декабря 2018. {{Беларусы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Расіі]] [[Катэгорыя:Смаленская вобласць]] p955vbe30jnz8czacn82xynxax9j787 0 792426 5166874 5140489 2026-07-17T08:43:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166874 wikitext text/x-wiki {{Coord|53|0|23|N|27|29|57|E|display=title}} {{Кампанія |назва = «Слуцкі мясакамбінат» |лагатып = |выява = |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг = |дэвіз = |заснавана = |заснавальнікі = |уладальнікі = [[Мінскі аблвыканкам]] (64%), [[Слуцкі райвыканкам]] (28%)<ref name="г"/> |краіна = [[Беларусь]] |размяшчэнне = [[Мінская вобласць]] |адрас = [[Слуцк]], [[Вуліца Тутарынава (Слуцк)|вул. Тутарынава]], д. 18<ref name="а">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кантактныя звесткі|спасылка=https://sluckmeat.by/by/contacts/contact-details|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref> |ключавыя постаці = [[Сяргей Пазняк]] ([[генеральны дырэктар]]), [[Аляксандр Кабыш]] ([[галоўны інжынер]])<ref name="а"/> |галіна = [[харчовая прамысловасць]] |прадукцыя = [[пельмені]], [[каўбаса]], [[вэнджаніна]], [[мяса]], [[кансервы]] |абарот = {{Рост}}263,735 млн [[Беларускі рубель|рублёў]] (2023 год; 83 млн $)<ref name="г">{{Навіна|аўтар=Сяргей Пазняк, А.В. Давыдовіч, М.А. Пералыгіна|загаловак=Справаздача за 2023 год|спасылка=https://sluckmeat.by/media/2275/7jpAX_годового_отчета_за_2023_год.pdf|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=19 красавіка 2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref> |аперацыйны прыбытак = {{Падзенне}}10,153 млн рублёў (2023 год; 3,195 млн $) |чысты прыбытак = {{Падзенне}}-180 тыс. рублёў (2023 год; 56 тыс. $) |колькасць супрацоўнікаў= 1000 (2018 год)<ref name="в"/> |матчына кампанія = «[[Мінаблмясамалпрам]]»<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Прамысловасць|спасылка=https://minsk-region.gov.by/be/ekonomika-i-finansy9889/promyshlennost/|выдавец=[[Мінскі абласны выканаўчы камітэт]]|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024|url-status=dead}}</ref> |даччыныя кампаніі = |аўдытар = «[[АўдытБізнесКансалт]]» (Мінск) |сайт = [https://sluckmeat.by/by sluckmeat.by/by] }} '''«Слуцкі мясакамбінат»''' — дзяржаўнае харчовае [[прадпрыемства]] Беларусі, заснаванае ў 1932 годзе. На 2024 год «СМК» вырабляў 250 найменняў мясных [[Кансервы|кансерваў]] і [[Пельмені|пельменяў]], [[Вэнджаніна|вэнджаніны]] і [[Каўбаса|каўбасы]], мясных паўфабрыкатаў і [[мяса]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пра кампанію|спасылка=https://sluckmeat.by/by/company/about|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>. У мясатлушчавым [[цэх]]у працавала лінія забою свіней прадукцыйнасцю 180 галоў за гадзіну. Каўбасны цэх меў вакуумныя кутэры, лёдагенератары, вакуумныя [[шпрыц]]ы і аўтаматычныя кліпсатары. Магутнасць кансервавага цэха складала 120 [[Бляшанка|бляшанак]] за хвіліну<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вытворчасць|спасылка=https://sluckmeat.by/by/company/production|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>. Уласная гандлёвая сетка «Мясны шэраг» налічвала 7 фірмовых [[Крама|крам]] і 3 павільёны, у тым ліку 4 крамы і 2 павільёны ў Слуцку, 2 крамы ў Мінску, краму ў [[Глуск]]у (Магілёўская вобласць) і павільён у [[Салігорск]]у<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Фірмовыя крамы|спасылка=https://sluckmeat.by/by/shops|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>. == Вырабы == На 2024 год «Слуцкі мясакамбінат» вырабляў: * 21 найменне [[Вараная каўбаса|варанай каўбасы]] з [[Курыца|кураціны]], [[Ялавічына|ялавічыны]], [[цяля]]ціны і свініны пры тэрміне прыдатнасці па 7, 9, 15, 25, 30, 45 і 60 дзён, у тым ліку ўласна ялавічную каўбасу<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Каўбасныя вырабы вараныя|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/kolbasnye-izdeliya-varyonye|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 4 найменні [[Вяндліна|вяндліны]] з кураціны, ялавічыны і свініны пры тэрміне прыдатнасці па 45 і 60 дзён<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вяндліны|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/vetchiny|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 6 найменняў [[Сардэлька|сардэлек]] і 4 найменні [[Сасіска|сасісак]] з кураціны, ялавічыны і свініны пры тэрміне прыдатнасці па 15, 18, 20, 30, 31 і 45 дзён, у тым ліку ўласна ялавічныя сардэлькі<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сасіскі і сардэлькі|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/sosiski-i-sardelki|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 12 найменняў варана-[[Вэнджанне|вэнджанай]] каўбасы з ялавічыны і свініны пры тэрміне прыдатнасці 25, 30 і 45 дзён, у тым ліку [[сервелат]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Варана-вэнджаныя каўбасы|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/vareno-kopchenye-kolbasnye|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 7 найменняў паўвэнджанай каўбасы з кураціны, ялавічыны і свініны пры тэрміне прыдатнасці па 15 і 25 дзён<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Паўвэнджаныя каўбасныя вырабы|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/polukopchenye-kolbasnye-izdeliya|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 31 найменне сыравэнджанай і сыра[[Вяленне|вяленай]] каўбасы з [[Каніна|каніны]] ([[казы]]), ялавічыны і свініны пры тэрміне прыдатнасці па 25, 30 і 45 дзён, 3 і 4 месяцы, у тым ліку ўласна ялавічную «Белавежскую», «Купалаўскую», «Нясвіжскую» і «Палессе», а таксама [[салямі]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Сыравэнджаныя і сыравяленыя каўбасныя вырабы|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/syrokopchenye-i-syrovyalenye-kolbasnye-izdeliya|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 7 найменняў [[Вэнджаніна|вэнджаніны]] з ялавічыны пры тэрміне прыдатнасці па 30 і 60 дзён, у тым ліку [[Бастурма|бастурму]], а таксама з дамешкам свініны пры тэрміне прыдатнасці 20 дзён<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вэнджаніна з ялавічыны|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/kopchyonosti-iz-govyadiny|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 24 найменні вэнджаніны са свініны пры тэрміне прыдатнасці па 10, 15, 16, 20, 25 і 30 дзён, у тым ліку [[бекон]], [[прашута]], [[Грудзінка|грудзінку]], [[Выразка|выразку]], [[балык]], [[карбанад]], [[рулет]], [[Саланіна|саланіну]], [[рэбры]], [[філей]], [[Бужаніна|бужаніну]], [[Шыйка|шыйку]] і [[Паляндвіца|паляндвіцу]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Вэнджаніна са свініны|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/kopchyonosti-iz-svininy|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 15 найменняў каўбасы з ялавічных і свіных [[Вантробы|вантробаў]] пры тэрміне прыдатнасці па 5, 10, 15, 20, 22, 25 і 30 дзён, у тым ліку рулет, ялавічныя [[флячкі]], [[паштэт]], [[зельц]], [[Крывянка|крывянку]], кашанку і [[Ліверная каўбаса|ліверку]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Каўбасныя вырабы з субпрадуктаў|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/kolbasnye-izdeliya-iz-subproduktov|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=18 жніўня 2024}}</ref>; * 6 найменняў [[шашлык]]а са свініны пры тэрміне прыдатнасці 30 дзён<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Шашлыкі|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/shashlyki|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 4 найменні сырой каўбасы з ялавічыны і свініны пры тэрміне прыдатнасці 6 і 30 дзён<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Каўбасы сырыя|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/kolbasy-syrye|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 6 найменняў [[фарш]]у з кураціны, ялавічыны і свініны пры тэрміне прыдатнасці 14, 30 і 90 дзён, у тым ліку з ялавічнай [[Печань|печані]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Фарш|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/farsh|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 14 найменняў [[Пельмені|пельменяў]] з кураціны, ялавічыны і свініны пры тэрміне прыдатнасці па 90 дзён, у тым ліку цалкам ялавічныя «Радзівілаўскія» і [[равіёлі]]<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Пельмені|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/pelmeni|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 15 найменняў [[кансерва]]ў з каніны (у [[жэле]]), ялавічыны, [[Цяляціна|цяляціны]] і свініны пры тэрміне прыдатнасці па 18 месяцаў, 2, 3 і 4 гады, у тым ліку [[плоў]] з ялавічынай, ялавічныя флячкі і [[Рубец|рубцы]], тушаную ялавічыну і цяляціну, [[Грэчка|грачаную]] і пярловую [[Каша|кашы]] з тушонкай<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Кансервы|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/konservy|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>; * 6 найменняў [[хінкалі]] з ялавічыны, цяляціны і свініны пры тэрміне прыдатнасці па 180 дзён, у тым ліку толькі з ялавічынай<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=Хінкалі|спасылка=https://sluckmeat.by/by/catalog/hinkali|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>. == Гісторыя == У 1932 годзе ў [[Слуцк]]у ([[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская ССР]]) на аснове забойнай пляцоўкі жывёлы заснавалі камбінат. Яго прадукцыйнасць склала 300 кг [[Каўбаса|каўбасы]] за суткі. У 1944 годзе забойную пляцоўку пераўтварылі ў «Слуцкі птушкакамбінат». У 1966 годзе [[прадпрыемства]] перайменавалі ў «Слуцкі мясакамбінат»<ref name="б"/>. У 1973 годзе пачалі ўзводзіць новы мясакамбінат<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Слуцкаму мясакамбінату» – 40 гадоў|спасылка=http://belsmi.by/news/economics/18433/|выдавец=Газета «[[Слуцкі край]]»|дата публікацыі=1 снежня 2016|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>. У снежні 1976 года Міністэрства мясной і малочнай прамысловасці сваім Указам далучыла да прадпрыемства новазбудаваны мясакамбінат. Яго агульная плошча склала 18 [[га]]<ref name="б"/>. У 1977 годзе здалі ў дзеянне 2-ю і 3-ю чэргі новага мясакамбіната<ref name="е">{{Крыніцы/БелЭн|15|Слуцкі мясакамбінат||31|}}</ref>. У 1983 годзе камбінат дасягнуў праектнай магутнасці. 9 жніўня 1995 года [[Мінскі аблвыканкам]] сваім Указам № 51 пераўтварыў камбінат у [[адкрытае акцыянернае таварыства]]<ref name="б"/>. У 1996 годзе стварылі [[Пякарня|пякарню]]<ref name="е"/>. У 2000 годзе запусцілі [[Кансервы|кансервавы]] ўчастак, дзе выраблялі 15 відаў кансерваў<ref name="б"/>. Таксама ў 2000 годзе адкрылі ўласны свінагадоўчы комплекс. На 2002 год дзейнічала 2 уласныя крамы ў Слуцку і адна ў Жыткавічах. Выраблялі мяса, каўбасу, тлушчавыя [[вантробы]], сухі корм, мясныя кансервы і паўфабрыкаты, скуры і [[фермент]]ы, натуральную каўбасную абалонку і хлебабулачныя вырабы<ref name="е"/>. У 2009 годзе ўстанавілі [[Пельмені|пельменную]] лінію<ref name="б">{{Навіна|аўтар=|загаловак=Гісторыя развіцця|спасылка=https://sluckmeat.by/by/company/history-development|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|дата публікацыі=2024|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>. За 2013 год чыстыя страты мясакамбіната склалі 133 млрд [[Беларускі рубель|рублёў]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Таццяна Лазоўская.|загаловак=Слова стрымалі|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20140528/1401308790-slova-strymali|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=29 мая 2014|нумар=[https://zviazda.by/be/number/98-27708 98 (27708)]|старонкі=[https://zviazda.by/sites/default/files/pdf/2014/05/29may-3.indd_.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref> (14,8 млн долараў). У выніку Слуцкі мясакамбінат стаў 5-м найбольш стратным прадпрыемствам Беларусі. Прычынай паслужыла эпідэмія [[Афрыканская чума свіней|афрыканскай чумы свіней]], праз якую вынішчылі 500 000 свіней. Недахоп мяса выклікаў скарачэнне вытворчасці каўбасы і валютных паступленняў ад яе экспарту<ref>{{Навіна|аўтар=Алесь Пілецкі|загаловак=Свіная чума давяла мясакамбінаты да вялізных страт|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/novosti_regiona/slutskiy_myasokombinat_prodolzhaet_masshtabnye_raboty_po_modernizatsii_22_05_2014_18_49_0081/|выдавец=«[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]»|дата публікацыі=3 чэрвеня 2014|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>. У маі 2014 года абнавілі 5 з 15 халадзільных камер. Выпускалі 300 найменняў мясных вырабаў<ref>{{Навіна|аўтар=|загаловак=«Слуцкі мясакамбінат» працягвае маштабныя работы па мадэрнізацыі|спасылка=https://www.tvr.by/bel/news/novosti_regiona/slutskiy_myasokombinat_prodolzhaet_masshtabnye_raboty_po_modernizatsii_22_05_2014_18_49_0081/|выдавец=[[Белтэлерадыёкампанія]]|дата публікацыі=22 мая 2014|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref>. У 2015 годзе пад [[Грэск]]ам збудавалі свінакомплекс на 24 000 галоў<ref name="б"/>. На 2018 год у сыравінную зону прадпрыемства, адкуль пастаўлялі [[Ялавічына|ялавічыну]], уваходзілі 7 раёнаў на поўдні Мінскай вобласці — [[Слуцкі раён|Слуцкі]], [[Салігорскі раён|Салігорскі]], [[Старадарожскі раён|Старадарожскі]], [[Клецкі раён|Клецкі]], [[Капыльскі раён|Капыльскі]], [[Любанскі раён|Любанскі]] і [[Нясвіжскі раён|Нясвіжскі]]. Свініну пастаўлялі з 2-х уласных свінакомплексаў на 42 000 галоў. Таксама Слуцкі мясакамбінат меў у Слуцкім раёне 2 сельскія гаспадаркі, дзе гадавалі буйную рагатую жывёлу. Выпускалі 200 найменняў мясных вырабаў, у тым ліку вараную і вэнджаную каўбасу з ялавічыны і свініны, [[Сасіска|сасіскі]] і пельмені, мясныя кансервы і паўфабрыкаты. У сетку фірмовага гандлю ўваходзілі ўласныя крамы ў Слуцку, [[Нясвіж]]ы, Салігорску, [[Жыткавічы|Жыткавічах]] (Гомельская вобласць) і [[Глуск]]у (Магілёўская вобласць). На прадпрыемстве працавала звыш 1000 чалавек<ref name="в">{{Навіна|аўтар=Наталля Селязнёва|загаловак=«Слуцкі мясакамбінат»: лінія росту|спасылка=https://www.s-k.by/ru/prom-ru/view/slutski-mjasakambinat-linija-rostu-13090/|выдавец=Газета «Слуцкі край»|дата публікацыі=16 лістапада 2018|дата доступу=17 жніўня 2024|access-date=15 верасня 2025|archive-date=17 жніўня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240817102445/https://s-k.by/ru/prom-ru/view/slutski-mjasakambinat-linija-rostu-13090/|url-status=dead}}</ref>. У 2019 годзе ўзвялі асобнае памяшканне забою з пасведчаннем [[халяль]]насці<ref name="б"/> для паставак у заходне-кітайскую правінцыю [[Ганьсу]] (мегаполіс [[Увэй (Ганьсу)|Увэй]]), дзе істотную частку насельніцтва складалі мусульмане<ref name="в"/>. У 2021 годзе чыстыя страты склалі 11,3 млн рублёў<ref name="д">{{Навіна|аўтар=|загаловак=За 3 гады страты заводу выраслі ў 27 разоў|спасылка=https://www.svaboda.org/a/31969244.html|выдавец=[[Беларуская служба Радыё Свабода|Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|дата публікацыі=1 жніўня 2022|дата доступу=17 жніўня 2024}}</ref> (4,4 млн долараў). === Кіраўнікі === * Андрэй Міхалькевіч (25 мая 2017 — 1 лістапада 2019)<ref name="в"/> * Мікалай Вярбіцкі (12 снежня 2020 — 19 студзеня 2022)<ref name="д"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Навіна|аўтар=|загаловак=Навіны|спасылка=https://sluckmeat.by/by/news|выдавец=ААТ «Слуцкі мясакамбінат»|мова=ru|дата публікацыі=15 жніўня 2024|дата доступу=17 жніўня 2024}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Слуцка]] [[Катэгорыя:Вытворцы прадуктаў харчавання Беларусі]] [[Катэгорыя:Мясная прамысловасць]] abf2qw2jb7dtqqswtn6llgxyflxgfwo 0 792539 5166574 5036581 2026-07-16T13:39:56Z Ueschar 151377 паправіў крывое фарматаванне, дадаў спасылкі на іншыя артыкулы 5166574 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Аляксандр Міхайлавіч Лейтэс | Выява = Александр Лейтес 1928.jpg | Шырыня = 220px | Дата нараджэння = 3 [[15 снежня|(15) снежня]] [[1899]] | Месца нараджэння = [[Брэст|Брэст-Літоўск]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = [[3 мая]] [[1976]] | Месца смерці = [[Масква]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | Альма-матар = [[Харкаўскі інстытут народнай адукацыі]] | Мова твораў = руская, украінская | Партыя = [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]] | Кірунак = [[літаратуразнаўства]] }} '''Аляксандр Міхайлавіч Лейтэс''' (3 (15) снежня 1899<ref>{{cite web |url=http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-1011.htm |title=Лейтес Александр Михайлович |выданне=Краткая литературная энциклопедия |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307212820/http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke4/ke4-1011.htm |archive-date=7 сакавіка 2016 |access-date=6 снежня 2012 |language=ru }}</ref>, [[Брэст|Брэст-Літоўск]], [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|3|5|1976}}, [[Масква]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расійская СФСР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — украінскі і расійскі савецкі [[Літаратурная крытыка|літаратурны крытык]] і [[літаратуразнавец]]. == Біяграфія == Аляксандр Лейтэс нарадзіўся ў 1899 годзе ў [[Брэст|Брэст-Літоўску]] ў інтэлігенцкай сям’і. У 1922 годзе скончыў [[Харкаўскі інстытут народнай адукацыі]]. У пачатку 1930-х гадоў пераехаў у [[Масква|Маскву]]. == Творчая дзейнасць == Паслядоўна належаў да літаратурных арганізацый «[[Гарт (літаратурная арганізацыя)|Гарт]]», [[ВАПЛІТЭ]] і [[Усеўкраінскі саюз пралетарскіх пісьменнікаў|ВУСПП]]. Апублікаваў працы «Жовтень і західна література» (1924), «Ренесанс української літератури: факти й перспективи» (1925), «Шлях до роману» (1926), «Наш літературний урбанізм» (1927), «Від Барбюса до Ремарка» (1930), «Шевченко и современность» (1934), «Павло Тичина» (1941) і іншыя. Разам з [[Мікола Яшэк|Міколам Яшэкам]] падрыхтаваў трохтомны біябібліяграфічны даведнік «Десять років української літератури (1917—1927)». Першыя два тамы выйшлі ў 1928 годзе, другі том быў перавыдадзены ў 1930 годзе. Трэці том так і не ўбачыў свет. Аляксандр Лейтэс — аўтар шэрагу прац па сучаснай заходнееўрапейскай і ўкраінскай літаратуры. Адной з яго ранніх прац была брашура «Поезія як анахронізм». Пачаткам яго крытычнай дзейнасці стала кніга «Ренесанс української літератури», у якой недаацэньвалася значэнне класавай барацьбы ва ўкраінскай літаратуры. Гэтая недаацэнка шырока выкарыстоўвалася падчас літаратурнай дыскусіі прыхільнікамі ідэй [[Мікола Хвылёвы|Міколы Хвылёвага]]. Сам Лейтэс у дыскусіі не ўдзельнічаў, а ў наступных крытычных працах адышоў ад ідэй «хвылёўства» і поглядаў, выкладзеных у «Рэнесансе». Сярод яго прац вылучаюцца зборнік «Силуети Заходу», прысвечаны заходнееўрапейскай літаратуры, і праца «Десять років української літератури», падрыхтаваная сумесна з Міколам Яшэкам і сустрэтая шэрагам водгукаў ва ўкраінскім і замежным друку. Праца вылучалася схільнасцю ў духу «ваплітызму» як у адборы матэрыялу, так і ў яго ацэнцы. Лейтэс быў аўтарам артыкулаў і рэцэнзій пра творчасць савецкіх пісьменнікаў: [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Сяргей Аляксандравіч Ясенін|Сяргея Ясеніна]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]], [[Ілья Рыгоравіч Эрэнбург|Іллі Эрэнбурга]], [[Васіль Сямёнавіч Гросман|Васіля Гросмана]], [[Аляксей Аляксандравіч Суркоў|Аляксея Суркова]], [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|Маргарыты Алігер]] і іншых. Пісаў пра замежных пісьменнікаў, у тым ліку пра [[Джордж Гордан Байран|Джорджа Байрана]], [[П’ер-Жан дэ Беранжэ|П’ера-Жана дэ Беранжэ]], [[О. Генры]], [[Стэфан Цвейг|Стэфана Цвейга]], [[Ліён Фейхтвангер|Ліёна Фейхтвангера]], [[Анры Барбюс|Анры Барбюса]] і [[Генрых Бёль|Генрыха Бёля]], а таксама пра сусветны ўплыў рускай літаратуры. == Бібліяграфія == ''Назвы пададзены на мовах выданняў.'' * ''Поэзия как анахронизм''. — «Истоки», 1922. * ''Жовтень і західна література''. — Харків: Червоний шлях, 1924. * ''Ренессанс украинской литературы''. — ДВУ, 1925. * ''Путі письменницькі'' // ВАПЛІТЕ. — 1926. * [http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/0001740 ''Десять років української літератури (1917—1927). Т. 1: Біобібліографічний покажчик''] / А. Лейтес, М. Яшек; ред. С. Пилипенко; Інститут Тараса Шевченка. — Київ: Держвидав України, 1928. — XVIII, 672 с.: фото. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220121042931/http://irbis-nbuv.gov.ua/ulib/item/0001740|date=21 студзеня 2022}} * [http://irbis-nbuv.gov.ua/dlib/item/0001741 ''Десять років української літератури (1917—1927). Т. 2: Організаційні та ідеологічні шляхи української радянської літератури''] / А. Лейтес, М. Яшек; за рэд. С. Пилипенкі; Інстытут Тараса Шаўчэнкі. — [Харків]: Держвидав України, 1928. — 440 с. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190609195002/http://irbis-nbuv.gov.ua/dlib/item/0001741|date=9 чэрвеня 2019}} * ''Силуети Заходу''. — Книгоспілка, 1928. * ''Від Барбюса до Ремарка''. — Пролітфронт, 1930. * ''Новая русская книга''. — Берлин, 1922. — № 5. * Загул Д. М. Про нашу критику // Плужанин. — 1927. — № 5. * Хвиля А. Ясною дорогою. — ДВУ, 1927. * Лейтес А. ''Как они обыгрывают войну''. — М., 1933. * Лейтес А. ''Литература двух миров''. — М., 1934. * Лейтес А. ''Советская литература на международной арене''. — М., 1947. * Лейтес А. Худож. перевод как явление родной литературы // Вопросы худож. перевода. — М., 1955. * Лейтес А. Хлебников — каким он был // Новый мир. — 1973. — № 1. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Зленко Г. Цей невідомий Олександр Лейтес // Друг читача. — 1989. — 13 квітня. — С. 5. {{DEFAULTSORT:Лейтэс Аляксандр Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1899 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 15 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брэсце]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1976 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 3 мая]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Украіны]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Расіі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харкаўскага ўніверсітэта]] czp90gf0bse03v4lczryyvzbgqlf3h1 2 792641 5166877 5111897 2026-07-17T09:22:02Z DzBar 156353 5166877 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="float:left; margin:0 1em 1em 0;" |+[[Вікіпедыя:Праект:Вікітыдзень/Істотныя артыкулы|<small>''Тыдзень Істотных артыкулаў 2025''</small>]]. <small>Артыкулы, над якімі працаваў</small> !<small>Артыкул</small> !<small>Дзень</small> |- |''[[Залаты асёл|<small>Залаты асёл</small>]]'' |<small>13 кастрычніка</small> |- |''[[Міфічная істота|<small>Міфічная істота</small>]]'' |<small>13 кастрычніка</small> |- |''[[Сад зямных асалодаў|<small>Сад зямных асалодаў</small>]]'' |<small>14 кастрычніка</small> |- |''<small>[[Пралог]]</small>'' |<small>16 кастрычніка</small> |- |''<small>[[Thriller]]</small>'' |<small>17 кастрычніка</small> |- |''[[Джэк Кёрбі|<small>Джэк Кёрбі</small>]]'' |<small>19 кастрычніка</small> |- |''[[Роберт Бадэн-Паўэл|<small>Роберт Бадэн-Паўэл</small>]]'' |<small>19 кастрычніка</small> |} {| style="float: right; border: navy solid 2px" |{{Вікістаж удзельніка|19|08|2025}}{{Userbox wikidays|19|08|2025}} |- |{{cat-4}} |- |{{Userbox/Вельмі мала}} |- |{{Userbox/Аўтадаглядчык|username=DzBar}} |- |{{userbox|id=[[Выява:Беларускі_арнамент._Фрагмент_дэкору_посцілкі.png|border|50px]]|info=Гэты ўдзельнік — [[Беларусы|беларус]].}} |} Каб не згубілася: * [[Адмысловае:Upload]] * [[Адмысловае:WantedPages]] * https://svgtranslate.toolforge.org/ {{-}} {{Змаганне Вікіпедый}} aysqdkgnph3vihytszyq8nkrq7a0q9r 0 798709 5166773 5082138 2026-07-17T00:10:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5166773 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Сенненскі раённы выканаўчы камітэт |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 211117, [[Віцебская вобласць]], г. [[Сянно]], [[Вуліца Карла Маркса (Сянно)|вул. Карла Маркса]], 2<ref name="structure">{{cite web|url=https://www.senno.vitebsk-region.gov.by/rukovodstvo/administratsiya-rayispolkoma/|title=Администрация райисполкома|publisher=Сенненский районный исполнительный комитет|accessdate=2026-01-15|lang=ru|archive-date=7 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107120330/https://senno.vitebsk-region.gov.by/rukovodstvo/administratsiya-rayispolkoma/|url-status=dead}}</ref> |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Аляксандр Алегавіч Клячын]] |пасада главы1 = [[Старшыня Сенненскага раённага выканаўчага камітэта|Старшыня]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = [https://www.senno.vitebsk-region.gov.by/ senno.vitebsk-region.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Сенненскі раённы выканаўчы камітэт''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] базавага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Віцебскі абласны выканаўчы камітэт|Віцебскаму аблвыканкаму]], падсправаздачны таксама [[Сенненскі раённы Савет дэпутатаў|Сенненскаму раённаму Савету дэпутатаў]] па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю райвыканкама ажыццяўляе Старшыня выканкама. Будынак райвыканкама размешчаны ў цэнтры [[Сянно|Сянна]], на [[Вуліца Карла Маркса (Сянно)|вуліцы Карла Маркса]], 2<ref name="structure"/>. == Структура == У структуру Сенненскага раённага выканаўчага камітэта ўваходзяць<ref name="structure"/>: * Упраўленне па сельскай гаспадарцы і харчаванні; * Упраўленне па працы, занятасці і сацыяльнай абароне; * Упраўленне справамі; * Аддзел землеўпарадкавання; * Аддзел эканомікі; * Фінансавы аддзел; * [[Сенненскі раённы аддзел унутраных спраў|Аддзел унутраных спраў]]; * Аддзел па адукацыі; * Аддзел ідэалагічнай работы і па справах моладзі; * Аддзел арганізацыйна-кадравай і юрыдычнай работы; * Аддзел архітэктуры і будаўніцтва, жыллёва-камунальнай гаспадаркі; * Аддзел запісу актаў грамадзянскага стану (ЗАГС); * Аддзел па рабоце са зваротамі грамадзян і юрыдычных асоб; * Сектар культуры; * Сектар спорту; * Канцылярыя; * Група бухгалтарскага ўліку і справаздачнасці; * Камісія па справах непаўналетніх. == Старшыні == * з 14 жніўня 2025 — [[Аляксандр Алегавіч Клячын]]<ref name="pres2025">{{cite web|url=https://president.gov.by/ru/events/prinatie-kadrovyh-resenij-1755162348|title=Рассмотрение кадровых вопросов|publisher=Прэс-служба Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|date=2025-08-14|accessdate=2026-01-15|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://www.senno.vitebsk-region.gov.by|Сенненскага раённага выканаўчага камітэта}} {{Выканаўчыя камітэты Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Сянна]] [[Катэгорыя:Раённыя выканаўчыя камітэты Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Сенненскі раён]] h28gfr01tr8pndo2q5fz437jyff9rjh 14 803164 5166768 5161942 2026-07-16T23:27:52Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166768 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] [[Катэгорыя:Творы паводле тыпаў і гадоў]] ncn1fta93yedyfyad5fwhmrh4fddxop 0 803204 5166840 5160491 2026-07-17T06:42:46Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166840 wikitext text/x-wiki '''Калядная зорка Случчыны (асаблівасці вырабу і выкарыстання)''' — элемент нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны Беларусі, лакальная традыцыя вырабу каляднай атрыбутыкі і правядзення святочнага абыходу ў аграгарадку [[Лучнікі]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 2023 годзе быў уключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь.]]<ref>[http://gosspisok.gov.by/ Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]{{Недаступная спасылка}} // Афіцыйны сайт</ref> У Лучніках да [[Каляды|Каляд]] вырабляюць вялікую шаснаццаціражковую зорку дыяметрам да 1,5 м, замацаваную на доўгім дрэўку. Канструкцыя мае адмысловую злучальную частку, дзякуючы якой зорка круціцца падчас выканання песень. Цэнтральная частка ўяўляе сабой обад з панарамнай паверхняй. З боку гледача яна закрыта празрыстым матэрыялам. Унутры нерухома замацавана запаленая свечка, якая асвятляе выяву біблейскага сюжэта Нараджэння Хрыста. Да обада пад вуглом 45° прымацаваны 16 ярка аздобленых аб’ёмных ражкоў (промняў), якія ўтвараюць своеасаблівы купал. Зорку традыцыйна носяць мужчыны, жанчыны спяваюць разам з імі. Абыход адбываецца ўвечары 13 студзеня (на Шчадрэц) і можа працягвацца да поўначы, пакуль не будуць абыдзены ўсе двары.<ref>[https://living-heritage.by/nks/8162/ Калядная зорка Случчыны. Асаблівасці вырабу і выкарыстання] // Жывая спадчына Беларусі. Інвентар нематэрыяальнай культурнай спадчыны</ref> == Паходжанне == Пытанне паходжання традыцыі каляднай зоркі застаецца дыскусійным. У даследаваннях выказваецца меркаванне пра магчымыя культурныя ўзаемаўплывы з заходнееўрапейскімі, у тым ліку польскімі традыцыямі (у рэгіёне Памор’я «зорка» была тыповым атрыбутам калядных абыходаў). Разам з тым беларускі звычай фарміраваўся ўласным шляхам, узаемадзейнічаючы з суседнімі культурамі і ўключаючыся ў агульнаеўрапейскі кантэкст святкавання Раства. У розных рэгіёнах Беларусі звычай быў вядомы пад назвамі: «зьвязду насіць», «гвяздольнікі», «славіць Хрыста», «хрыстаславы», «батлея». Галоўным атрыбутам абраду з’яўлялася спецыяльна вырабленая зорка, замацаваная на доўгай палачцы (кіі). '''Традыцыйная канструкцыя ўключала:''' * Каркас (часта ў выглядзе обада або сіта). * Прамяні з драўляных або металічных пруткоў. * Абклейванне паперай. * Аздабленне выцінанкамі, фальгой, каляровымі элементамі. * Цэнтральную выяву (абраз або карціну на біблейскую тэму). Колькасць прамянёў вар’іравалася ад 4 да 18. Зоркі часта мелі рухомыя элементы і маглі круціцца падчас выканання песень.<ref>[https://living-heritage.by/upload/iblock/5e3/lplitfolizcrctjxdkvb%20edzgeuwcrahdqtlkyzvh_zy.yc.sizvtvwxyvddqagibn_2022.pdf Экспертнае заключэнне на элемент нематэрыяльнай культурнай спадчыны «Калядная зорка Случчыны. Асаблівасці вырабу і выкарыстання»] </ref> == Асаблівасці вырабу слуцкай зоркі == Асаблівасцю каляднай зоркі Случчыны з’яўляецца: * Купалападобная форма. * Выразнае падзеленае панарамнае поле з унутранай свечкай. * Спецыяльная злучальная ўтулка, якая забяспечвае кручэнне ўсёй канструкцыі. Тэхналогія вырабу была адноўлена паводле мемуарных звестак ураджэнца Слуцка Карла Шталя («Wspomnienia o Słucku», 1905). На падставе гэтых апісанняў майстар А. Г. Шапель па ініцыятыве Паўла Пятровіча Шахновіча і Слуцкага гарадскога цэнтра традыцыйнай культуры аднавіў канструкцыю зоркі з захаваннем традыцыйных асаблівасцей. == Сімволіка і абрадавае значэнне == Абыход двароў са звяздой з’яўляецца цэнтральнай падзеяй святкавання Шчодрага вечара (Шчадраца) на Случчыне. Традыцыя грунтуецца на веры ў сакральную сілу слова і песні ў вызначаны калядарны час. Зорка ўспрымаецца як сімвал Раства Хрыстова і напамін пра евангельскую зорку, што прывяла вешчуноў да Хрыста. Абыход адбываецца паводле традыцыйных правілаў каляндарных абрадавых абыходаў: * Гурт падыходзіць пад вокны. * Просіць дазволу праславіць Хрыста. * Выконвае царкоўныя канты, трапары *Раства і народныя калядныя песні гаспадарам. * Гаспадары адорваюць калядоўшчыкаў пачастункамі, часам запрашаюць у хату.<ref>[https://rcntsluck.by/2023/12/02/zvezda-chto-siyaet-skvoz-veka-kalyadnaya-zorka-sluchchyny-priznana-istoriko-kulturnoj-czennostyu/ Зорка, што ззяе праз стагоддзі] // Слуцкі раённы цэнтр народнай творчасці. — 02.12.2023.</ref> == Абгрунтаванне статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці == Традыцыя адпавядае крытэрыям нематэрыяльнай культурнай спадчыны, замацаваным у нацыянальным заканадаўстве і ў Канвенцыі ЮНЕСКА 2003 года, паколькі: * Перадаецца з пакалення ў пакаленне. * Прызнаецца супольнасцю як частка ўласнай культурнай ідэнтычнасці. * Захоўвае аўтэнтычныя канструктыўныя і выканальніцкія рысы. * Умацоўвае лакальную ідэнтычнасць жыхароў Случчыны (нашчадкаў слуцкіх выбранцаў). * Выконвае выхаваўчую і духоўна-сімвалічную функцыю. * Дэманструе тыпалагічнае адзінства з іншымі еўрапейскімі каляднымі традыцыямі. Традыцыя доўгі час перадавалася ў сям’і Паўла Пятровіча Шахновіча (1931—2021). Яго нашчадкі працягваюць штогадовую падрыхтоўку зоркі і абыход двароў. У папулярызацыі традыцыі ўдзельнічаюць ДУК «Слуцкі раённы цэнтр народнай творчасці» і Лучнікоўскі цэнтр культуры. Асноўнай пагрозай для існавання традыцыі з’яўляецца недахоп маладых пераемнікаў.<ref>[https://living-heritage.by/nks/8162/ Калядная зорка Случчыны. Асаблівасці вырабу і выкарыстання] // Жывая спадчына Беларусі. Інвентар нематэрыяальнай культурнай спадчыны</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://heritage.gov.by/catalog/kaliadnaia-zorka-sluchchyny-asablivastci-vyrabu-i-vykarystannia Калядная зорка Случчыны. Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260109132408/https://heritage.gov.by/catalog/kaliadnaia-zorka-sluchchyny-asablivastci-vyrabu-i-vykarystannia |date=9 студзеня 2026 }} * [https://s-k.by/у-слуцкім-раёне-захоўваюць-народныя-т/ У Слуцкім раёне захоўваюць народныя традыцыі // Слуцкі край. — 07.05.2023] {{ізаляваны артыкул|date=2026-02-27}} [[Катэгорыя:Калядныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Культура Слуцкага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] 3i7dzdeo0jsgftmc55e9p2yk2bm7dlw 0 803605 5166838 5157035 2026-07-17T06:41:50Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166838 wikitext text/x-wiki '''Абрад «Бразгун»''' і яго складовая частка — шанаванне абраза святых Пятра і Паўла — беларускі народны абрад, які штогод праводзіцца [[13 ліпеня]] ў вёсцы [[Наркі]] [[Чэрыкаўскі раён|Чэрыкаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Гэты абрад быў уключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі]] ў 2012 годзе. Код аб’екта — 53АК000074 == Апісанне == Сюды, углыб лесу, апякунку вёскі Наркі — абраз Пятра і Паўла, нясуць жыхары вёскі, дзе ікона захоўваецца, перамяшчаючыся з дому ў дом. Напярэдадні правядзення абраду ў вёсцы ўпрыгожваюць абрадавую свечку. На наступную раніцу моляцца, выносячы абраз з дому і хросным ходам адпраўляюцца з ім да гаючай крыніцы. Сам абрад уключае ў сябе відавочныя паганскія вераванні, але пазней да яго былі дададзены хрысціянскія элементы. Цяпер галоўным атрыбутам абраду, апроч самой свечкі, з’яўляюцца абразы таго ці іншага хрысціянскага святога. Імя святога заступніка звычайна дае назву свечцы. У выпадку абраду Бразгун талісманам з’яўляецца ікона [[Пётр (апостал)|апосталаў Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]], адсюль і назва свечкі — Пётр і Павел. Калі і як яна з’явілася сярод жыхароў гэтага раёна, дакладна невядома. Мясцовая праваслаўная царква не супраць забраць яе сабе. І каля дзесяці гадоў таму царкоўнікі амаль пераканалі адну з мясцовых жанчын, якая ў той час захоўвала ікону, перадаць яе царкве. Але мясцовыя жыхары запярэчылі. Такім чынам, яна паступова абыходзіла ўсе дамы вёскі ці сельскага саюза. Праўда, свечку ніколі не прыносілі ў «нячыстыя» дамы — дзе жылі сварлівыя, злыя людзі. І несці свечку могуць толькі «чыстыя» людзі. Напрыклад, п’яніцам або разведзеным забаранялася. Звычайна свечку носяць жанчыны. А хлеб, які сімвалізуе росквіт і ўрадлівасць, нясе наперадзе мужчына. Акрамя таго, яго нельга несці ніякім спосабам, акрамя як па брукаванай дарозе, нават з дыванамі, ручнікамі ці сенам. Ужо на крыніцы праводзіцца рытуал асвячэнне вады. Пасля чаго паломнікі акунаюцца ў гаючую крыніцу і набіраюць ваду дадому. Таксама вернікі прыкладаюцца да іконы Пятра і Паўла, у якой просяць здароўя ці дапамогі, калі патрапілі ў бяду.<ref>{{Cite web |url=https://mogilev-region.gov.by/content/obryad-brazgun-i-ego-svyazannyy-element-chestvovanie-ikony-svetyh-petra-i-pavla-derevni |title=Архіўная копія |access-date=8 сакавіка 2026 |archive-date=2 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902204708/https://mogilev-region.gov.by/content/obryad-brazgun-i-ego-svyazannyy-element-chestvovanie-ikony-svetyh-petra-i-pavla-derevni |url-status=dead }}</ref> Абрад завяршаецца рытуальнай трапезай і малітвай перад абразом, які, паводле пераканання ўдзельнікаў цырымоніі, павінен прынесці росквіт і мір вёсцы і яе жыхарам.<ref>{{Cite web |url=https://heritage.gov.by/catalog/abrad-brazgun |title=Архіўная копія |access-date=8 сакавіка 2026 |archive-date=15 студзеня 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260115231244/https://heritage.gov.by/catalog/abrad-brazgun |url-status=dead }}</ref> Важнае месца ў абрадзе займаюць зерне і хлеб. Збожжа прысутнічае ў асноўным як падстаўка пад свечку: звычайныя свечкі, якія запальваюцца перад абразамі падчас адпраўкі ставяцца ў посуд, напоўнены збожжам — жытам, грэчкай, ячменем, аўсом або сумессю рознага збожжа. == Паходжанне элемента == Абраду «Бразгун» больш за два стагоддзі. Яго спраўлялі яшчэ прадзеды, дзяды і бацькі сучасных носьбітаў. На сёняшні час абрад праводзіцца штогод. Носьбіты расказваюць гісторыю узнікнення абрада, якую перадаюць з пакаленне ў пакаленне. Гісторыя сведчыць наступнае: ва ўрочышчы, дзе не ступала нага чалавека, раптам забіла з-пад зямлі крыніца. Вада вылятала з такой моцай, што грукат камянёў і струменяў вады быў чуцен за некалькі вёрст. Людзі спужаліся, пабеглі паглядзець што здарылася. Прыбеглі і ўбачылі цуд: з-пад зямлі б’е чысцюткая вада. Было чуваць размову: «як моцна бразгаюць камяні»; «Бразгае так, што далёка чутна». Адсюль і назва — «Бразгун». Людзі пачалі маліцца [[Апостал Пётр|апосталам Пятру]] і [[Павел (апостал)|Паўлу]], дзень ушанавання якіх прайшоў напярэдадні. Старэйшыя жыхары гэта прынялі як знак, прынеслі абраз св. Пятра і Паўла, абышлі крыніцу тры разы — і вада супакоілася. Праз дзень паставілі каля крыніцы драўляны зруб і крыж, каб засцерагчыся ад бед і няшчасцяў. З тых самых часоў пажары, а яны часта бушавалі на вёсцы, больш ніколі не дакучалі норкаўцам. Праз год каля крыніцы паставілі капліцу. Жанчыны прынеслі ручнікі, святыя абразы, мясцовы бацюшка-лампадкі і свечкі. З таго часу з усіх куткоў, бліжэйшых і аддаленых, пацягнуліся да крыніцы нямоглыя, якія шукалі паратунку ад цяжкіх хвароб. Шукалі і знаходзілі збаўленне ад пакутаў цялесных і душэўных, розных калецтваў. Нават у Вялікую Айчынную вайну, калі гарэлі суседнія вёскі, Наркі засталіся цэлымі. Гэтаму дапамагла і ікона св. Пятра і Паўла, якая цудам захавалася дзякуючы мясцовым жыхарам. Шмат разоў, ужо ў савецкія часы, прадпрымаліся спробы «згарнуць» крыніцу, не даць ёй жыць. Але кожны раз крыніца струменіла свае воды, і каля яе стаяў асвечаны крыж. Зараз на гэтае намоленае месца прыязджае шмат людзей, каб пакінуць хваробы і аздаравіцца (вада ў крыніцы прызнана цалебнай), памаліцца і набраць вады. Вялікую ікону апосталаў Пятра і Паўла сяльчане вырашылі перадаваць на захоўванне з хаты ў хату як абярэг.<ref>https://living-heritage.by/nks/1054/</ref> == Актуальныя сацыяльныя і культурныя функцыі == Абрад мае, найперш, сакральна-рэлігійную функцыю, якая абумовіла яго захаванасць і жывое бытаванне, аб чым сведчыць той факт, што ікона святых Пятра і Паўла стала аброчнай іконай вёскі Наркі, шануецца і зберагаецца да сённяшняга часу. Не толькі жыхары вёскі Наркі лічаць ікону, свячу і крыніцу цудатворнымі, а і ўсе тыя, хто прыязджае з іншых мясцінай краіны, каб далучыцца да абрадавых дзеяў. Рытуальныя дзеянні жанчыны-носьбіты збераглі і перадаюць нашчадкам у тым выглядзе, у якім перанялі ад сваіх матуль і бабуль, што прадвызначыла функцыю ідэнтыфікацыі і яднання супольнасці-носьбіта абраду. Па словах носьбітаў, вялікая колькасць людзей, якія імкнуцца ў вёску 13 ліпеня, сведчыць аб непаўторнасці і ўнікальнасці іх абраду і вылучае іх сярод іншых. Абрад таксама спрыяе захаванню сацыякультурнага мікраклімату вёскі. == Матэрыяльныя аб’екты абраду «Бразгун» == Матэрыяльным аб’ектам звязаным з практыкай элемента з’яўляецца жаночы і мужчынскі касцюмы, якія да сёняшняга часу захаваліся у носьбітаў. Жаночы касцюм адносіцца да Краснапольскага строя і бытаваў у XIX—XX стст. Складаецца з кашулі, спадніцы, фартуха-аднаполкі і хусткі. Кашуля багата аздобленая чырвоным геаметрычным узорам на рукавах і плечавых ўстаўках-«паліках», зроблена з тонкага льну. Спадніца ўяўляе сабой шырокі (у чатыры полкі) ваўняны даматканы андарак цёмна-чырвонага колеру ў чорную клетку. Летнія спадніцы — стракатыя камлёты, на поясе збіралася ў дробныя складкі. Фартух доўгі, з даматканага палатна ці пакутной тканіны-«перкалю» і багата аздоблены вышыўкай крыжыкам. Завяршаецца касцюм галаўным уборам — хусткай фабрычнай вытворчасці, спосаб павязвання якой адвольны: канцы павязваліся ззаду, дзе яны ляжалі свабодна. Дапаўняўняецца жаночы касцюм шыйнымі ўпрыгожваннямі, якія ўяўляюць сабой некалькі радкоў пацерак вакол шыі. Мужчынскі касцюм уяўляе сабой кашулю і порткі, сшытыя з тонкага даматканага палатна. Кашуля вышытая па каўняры і манжэтах. Дапаўняў мужчынскі касцюм тканы пояс. Таксама да матэрыяльных аб’ектаў можна аднесці і саму свечку, якую жанчыны кожны год абнаўляюць, вялікіх памераў ікону святых апосталаў Пятра і Паўла, тканыя ручнікі, посуд, драўляную капліцу, аброчны крыж ля крыніцы. == Пагрозы для існавання і перадачы элемента == Адным з галоўных пагроз для знікнення абраду — сталы ўзрост жанчын-носьбітаў (захавальнікаў) абраду. Паступовае знікненне выканання псалмоў, бо іх спяваюць толькі жанчыны-носьбіты;- знішчэння традыцыйнага касцюма канца XIX — пачатку XX стст., які апранаюць носьбіты абраду. == Цяперашні час == На дадзеным месцы праходзяць рэгіянальны конкурс ансамбляў фальклорнай і народнай песні «Са стагоддзя ў стагоддзе». Значны ўнёсак у захаванне і перадачу новым пакаленням народнай спадчыны робяць культурныя ўстановы. Фестывалі і конкурсы, якія ладзяцца іх намаганнямі, — эфектыўны сродак папулярызацыі культурных здабыткаў, стымуляванне да творчасці носьбітаў і пераемнікаў традыцыйнай культуры, шлях да сваіх каранёў. <ref>https://www.mogomc.by/ru/sobyitiya/sa-stagoddzya-stagoddze.html{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [Абрад «Бразгун» і яго складовы элемент — ушанаванне абраза святых Пятра і Паўла вёскі Наркі Чэрыкаўскага раёна Магілёўскай вобласці] [https://living-heritage.by/nks/1054/]// Жывая спадчына Беларусі: інвентар нематэрыяльнай культурнай спадчыны * [Абрад «Бразгун»] [https://heritage.gov.by/catalog/abrad-brazgun] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260115231244/https://heritage.gov.by/catalog/abrad-brazgun |date=15 студзеня 2026 }}// Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь * [Са Стагоддзя ў Стагоддзя] [https://www.mogomc.by/ru/sobyitiya/sa-stagoddzya-stagoddze.html]{{Недаступная спасылка}}// Культурная ўстанова «Магілёўскі абласны метадычны цэнтр» [[Катэгорыя:Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Культура Чэрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Святы 13 ліпеня]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] hiaaqd3m0mtttvuzds8xzg0izugq824 0 803704 5166845 5110821 2026-07-17T06:46:27Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166845 wikitext text/x-wiki '''Абрад «Стрылка»''' — гэта ўнікальны элемент старажытнаславянскай культуры, які захоўваецца ў традыцыях беларускага народа. Ён сімвалізуе заканчэнне Вялікага посту, пачатак веснавых сельскагаспадарчых работ і радасныя народныя гулянні ў гонар Вялікадня. Гэты абрад прызнаны [[Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай культурнай каштоўнасцю Беларусі]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&oldid=5090629|загаловак=Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|год=2026-01-31|мова=be|выданне=Вікіпедыя}}</ref>, што падкрэслівае яго значнасць у нацыянальнай спадчыне. Структура абраду ўключае некалькі ключавых кампанентаў, якія ствараюць яго ўнікальную атмасферу. Цэнтральнае месца займае хрэсны ход — урачыстае шэсце з малітвамі і благаслаўленнем,Вялікдзень якое яднае ўдзельнікаў у адным духоўным парыве. Абрад таксама суправаджаецца народнымі забавамі і гульнямі, што перадаюцца з пакалення ў пакаленне: перацягванне каната, [[арэлі]], [[карагод]]ы і кіданне стрэл. Неад’емнай часткай з’яўляюцца выступленні народных калектываў — яркія канцэртныя нумары ў выкананні фальклорных ансамбляў [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]], якія ствараюць святочны настрой. Абрадавыя рытуалы знаёмяць са старадаўнімі традыцыямі і ўключаюць сімвалічныя дзеянні, накіраваныя на багаты ўраджай і дабрабыт. Завяршаецца свята пачастункамі, дзе ўдзельнікі маюць магчымасць паспрабаваць традыцыйныя велікодныя стравы, выпечку і напоі.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ekskursii.by/by/?sobytia_v_Belarusi=3246_Vesenniy_slavyanskiy_obryad_Strilka_Velikodnae_dziva_20_aprelya_2025_goda|title=Вясновы славянскі абрад Стрылка Велікоднае дзіва - Экскурсіі з Мінска па Беларусі|website=ekskursii.by|access-date=2026-03-09}}</ref> == Апісанне == Ваджэнне вясновага абрадавага карагода «Стрылка» адбываецца штогод у першы дзень [[Вялікдзень|Вялікадня]] пасля велікоднай вячэрняй службы ў царкве. Гэтая служба па-мясцоваму называецца «''Нешпар''» і доўжыцца 40—60 хвілін. Пасля яе жыхары вёсак Бездзежскага сельскага савета збіраюцца для ажыццяўлення абраду на вясковай плошчы (па-мясцоваму — «''місці''») перад царквой ля крыжа, які знаходзіцца на скрыжаванні пяці дарог. «''Місто''» з’яўляецца важным элементам культурнага ландшафту, звязанага з бытаваннем абраду. Традыцыйная планіроўка вуліц і мясцовая архітэктура выступаюць чыннікам захавання ва ўсіх складовых элементаў абраду. Перад пачаткам карагода святар акрапляе прысутных святой вадой. Для ўдзелу ў абрадзе мясцовыя жыхары старанна рыхтуюцца і апранаюцца ў мясцовы [[строй]]. Функцыю «''завадатара''» некалькі гадоў выконвае адзін і той жа чалавек — звычайна самая старэйшая і паважаная жанчына, якая знаходзіцца ў шлюбе, мае дзяцей і добра ведае, як завесці карагод. Яна ставіць «''зырнятак''» (маленькіх дзетак) у выглядзе трохкутніка. Дзеці ў сваіх групках стояць на адным месцы, а астатнія ўдзельнікі карагода злучаюць рукі і рухаюцца па сонцу, агінаючы «''зырнятак''» у выглядзе падковы. Падчас руху яны спяваюць карагодную песню ў спакойным, працяжным тэмпе. Абрад захоўвае выкананне рэдкага спеву карагоднай песні «Ты лыты, лыты стрылка». Пасля непасрэднага ваджэння карагода яго ўдзельнікі гуляюць у традыцыйныя гульні: «В бытушкы», «Чые яйцэ далый закотыца», «Кулікало», а таксама танчаць [[Танцавальная музыка|мясцовыя танцы]] «Карапэт», «Ночку», «Коханочку».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/viasnovy-abradavy-karagod-strylka|title=Вясновы абрадавы карагод «Стрылка» — гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|website=heritage.gov.by|access-date=2026-03-09}}</ref> Абрад уяўляе сабой зварот да вышэйшых сіл з просьбай аб новым багатым ураджаі, засцярогу вяскоўцаў ад магчымых катаклізмаў і негатыўных звычак, каб не страціць «дзявоцкую, парабоцкую, жаноцкую, мужыцкую красу».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/news/agragaradok-bezdzezh-dragichynskaga-raena-zaprashae-na-tradytcyiny-viasnovy-abradavy-karagod-strylka|title=Аграгарадок Бездзеж Драгічынскага раёна запрашае на традыцыйны вясновы абрадавы карагод "Стрылка" — навіны спадчыны Беларусі|website=heritage.gov.by|date=2024-04-29|access-date=2026-03-09}}</ref> «Стрылка» з’яўляецца вельмі ўстойлівым элементам мясцовай культуры, які спрыяе выхаванню ў новых пакаленняў паважлівых адносін да звычаяў продкаў і захаванню сваёй культурнай адметнасці. == Захаванне і наданне статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці == Дакладны час узнікнення абраду невядомы, але ў памяці носьбітаў традыцыі захаваліся веды аб тым, як ён праводзіўся раней. Абрад «Стрылка» выконваў сімвалічна-знакавую функцыю дазволу на забавы ўсёй вясковай супольнасці — спяваць пачыналі пасля вячэрняй службы на першы дзень Вялікадня. Практыка здзяйснення абраду не перапынялася з даўніх часоў, і мясцовая супольнасць лічыць яго вялікай каштоўнасцю, вартай захавання і перадачы. <ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/news/viasnovy-abradavy-karagod-strylka|title=Вясновы абрадавы карагод СТРЫЛКА — навіны спадчыны Беларусі|website=heritage.gov.by|date=2025-04-16|access-date=2026-03-09}}</ref> Перадача абраду адбываецца некалькімі шляхамі: праз непасрэдны ўдзел у ім усёй вясковай супольнасці, праз школы народнай творчасці раёна і фальклорныя гурткі. Дзякуючы гэтаму традыцыя захоўвае жывучасць і перадаецца новым пакаленням.<ref>{{Cite web|url=https://d-cult.by/index.php?view=show_new&news_id=889|title=Отдел культуры Дрогичинского РИК|website=d-cult.by|access-date=2026-03-09}}</ref> 22 студзеня 2014 года на пасяджэнні [[Беларуская рэспубліканская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны|Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай рады]] па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры]] Рэспублікі Беларусь было прынята рашэнне надаць абраду «Стрылка» статус [[Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь.]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&oldid=5090629|загаловак=Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|год=2026-01-31|мова=be|выданне=Вікіпедыя}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-09}} [[Катэгорыя:Культура Драгічынскага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] 2dxm804b6mnyyl4sbvitiht5bcstx2v 0 803839 5166839 5110778 2026-07-17T06:42:20Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166839 wikitext text/x-wiki '''Вясновыя карагоды ў Пінкавічах''' — традыцыйны каляндарна-абрадавы комплекс, які выконваюць жыхары вёскі [[Пінкавічы]] ([[Пінскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]). Абрад прымеркаваны да велікоднага перыяду і ўключае карагодныя шэсці, абрадавыя гульні і песні, якія сімвалізуюць сустрэчу вясны і канчатковае развітанне з зімою. Традыцыя захоўваецца мясцовай супольнасцю і прайшла экспертызу для надання статусу [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] як аб’ект [[Нематериальная культурная спадчына|нематэрыяльнай культурнай спадчыны]]Пладунова, Т. Вясновыя карагоды ў вёсцы Пінкавічы Пінскага раёна Брэсцкай вобласці (з вопыту экспертнага заключэння на прапанову аб наданні статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці). == Гісторыя == Традыцыя мае глыбокія карані і звязана з старажытнымі аграрнымі культамі. Даследчыкі адзначаюць, што падобныя абрады (карагоды-«танкі», «праводы зімы») былі характэрныя для ўсяго [[Заходняе Палессе|Заходняга Палесся]], аднак у Пінкавічах яны захавалі архаічныя рысы — як у музычна-вакальнай манеры («галасны» спеў), так і ў драматургіі дзеяння. У 1990—2000-я гады ключавую ролю ў захаванні традыцыі адыгралі мясцовыя жыхары, якія аб’ядналіся вакол фальклорна-этнаграфічнага калектыву «Крыніцы» і дзіцячай групы «Крынічанька» пры сельскім Доме культуры. Дзякуючы іх дзейнасці абрад штогод узнаўляецца ў аўтэнтычнай форме. Лідэрамі і ахоўнікамі традыцыі з’яўляюцца этнафор Ксенія Даніловіч (1933 г.н.), дырэктар СДК Таццяна Максімчук і мастацкі кіраўнік Ігар Няхайба.<ref>''Мажэйка З.'' Каляндарна-песенная культура Беларусі : Вопыт сістэмна-тыпалагічнага даследавання. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 245 с. *</ref> У 2019 годзе па ініцыятыве мясцовых жыхароў і пры падтрымцы [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] была праведзена экспертыза для магчымага ўключэння элемента «Вясновыя карагоды ў Пінкавічах» у Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь. Экспертызу праводзіла этнамузыколаг Таццяна Пладунова пры ўдзеле спецыялістаў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта культуры і мастацтваў]]. == Апісанне == Вясновыя карагоды ў Пінкавічах праводзяцца ў тры ключавыя дні, прывязаныя да праваслаўнага календара: у першы дзень [[Вялікдзень|Вялікадня]]; у [[Праводная нядзеля|Праводную нядзелю]] (сёмы дзень пасля Вялікадня); у панядзелак пасля Праводнай нядзелі, калі здзяйсняецца цэнтральны абрад — «Праводы зімы».<ref>''Пладунова Т.'' Сацыяльная значнасць каляндарна-абрадавых святкаванняў у сучасным грамадстве // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 327—331. *</ref> === Удзельнікі === У абрадзе бяруць удзел жыхары вёскі ўсіх узростаў. Асноўнымі дзеючымі асобамі з’яўляюцца ўдзельніцы калектыву «Крыніцы» — жанчыны старэйшага і сярэдняга пакалення, якія перадаюць свае веды моладзі, што ўваходзіць у групу «Крынічанька». Абрад падтрымліваецца як унутры сем’яў, так і дзякуючы дзейнасці Дома культуры. === Ход абраду «Праводы зімы» === Кульмінацыя свята ў панядзелак уключае наступныя этапы: # Збор удзельнікаў і выкананне крутавых карагодаў («Траўка-мураўка», «Мак», «Каліна», «Проса», «Скача верабейка» і інш.) на пачатку вёскі (ля музея [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]) і на скрыжаваннях. Шэсце «танкамі» (радамі) да ракі пад песню «Да праводзіма зіму». # Рытэальны бег з разрываннем сімвалічных «путей зімы», нацягнутых праз вуліцу. # Выход да ракі і варажба на доўгіх сцяблінах травы (на ўраджай ільну). # Вяртанне ў вёску з выкананнем [[Троіцкі тыдзень|троіцкіх]] і кустовых песень, якія сімвалізуюць пераход да новага земляробчага сезона. # Завяршэнне свята агульнай трапезай з выкананнем неабрадавых песень.<ref>'Пладунова Т.'' Вясновыя карагоды ў вёсцы Пінкавічы Пінскага раёна Брэсцкай вобласці (з вопыту экспертнага заключэння на прапанову аб наданні статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці).</ref> === Этнаграфічныя асаблівасці === Даследчыкі падкрэсліваюць архаічны сімвалізм дзеяння: кругавы карагод сімвалізуе рух сонца, а шэсце-працэсія ўяўляе сабой ахоўны абход прасторы. Выгнанне зімы за межы вёскі звязана са старажытнымі ўяўленнямі аб неабходнасці ачысціць свет жывых ад усяго аджылага. Музычна-вакальная традыцыя Пінкавіч характарызуецца як «галасны» (гучны, звонкі) тып спеваў. Выкананне на адкрытым паветры адрозніваецца моцнай падачай гуку, выкарыстаннем акустыкі прыроднага ландшафту. Гэтыя песні адносяць да «жанраў рухальнай дынамікі», дзе вакал непарыўна звязаны з актыўным рухам. == Значэнне == Для мясцовай супольнасці вясновыя карагоды выконваюць сацыяльна-кансалідацыйную, эстэтычную і духоўную функцыі, фарміруючы пачуццё сувязі з продкамі і падтрымліваючы нацыянальную ідэнтычнасць. У апошнія гады на свята прыязджаюць госці з іншых рэгіёнаў Беларусі, а таксама даследчыкі фальклору.<ref>'Пладунова Т.'' Вясновыя карагоды ў вёсцы Пінкавічы Пінскага раёна Брэсцкай вобласці (з вопыту экспертнага заключэння на прапанову аб наданні статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці).</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Пладунова Т.'' Вясновыя карагоды ў вёсцы Пінкавічы Пінскага раёна Брэсцкай вобласці (з вопыту экспертнага заключэння на прапанову аб наданні статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці). * ''Мажэйка З.'' Каляндарна-песенная культура Беларусі : Вопыт сістэмна-тыпалагічнага даследавання. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 245 с. * * ''Пладунова Т.'' Сацыяльная значнасць каляндарна-абрадавых святкаванняў у сучасным грамадстве // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 327—331. * * Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. У 6 т. Т. 4. Брэсцкае Палессе. У 2 кн. / ідэя і агульн. рэд. Т. Варфаламеевай. — Мінск : Выш. шк., 2008—2009. [[Катэгорыя:Культура Пінскага раёна]] [[Катэгорыя:Пінкавічы]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] 71o8dz9flut2mkyii7uodv75wy6fb02 0 806905 5166891 5133361 2026-07-17T10:26:08Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Паўстанне ў Горках (1863)]] 5166891 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паўстанне ў Горках (1863)]] n43mhjzl7i9lttrye2ikjxxoxeu9c4d 0 807983 5166847 5143361 2026-07-17T06:47:30Z Ueschar 151377 Аб’яднанне катэгорый "Беларускія абрады" і "Беларускія абрады і звычаі" 5166847 wikitext text/x-wiki '''Пахава́льная абра́днасць белару́саў''' — адна з найбольш архаічных і складана арганізаваных частак традыцыйнай духоўнай і матэрыяльнай культуры [[Беларусы|беларускага этнасу]]. Пахавальныя і памінальныя абрады вылучаюцца высокай ступенню кансерватыўнасці і ўстойлівасці, дзякуючы чаму яны выступаюць каштоўнай крыніцай для вывучэння і рэканструкцыі этнічных працэсаў, захоўваючы спецыфічныя рысы традыцыйнай карціны свету ў прасторы і часе. Эвалюцыя пахавальнай практыкі на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] прасочваецца пачынаючы ад сярэднявечных археалагічных помнікаў і заканчваючы сучаснымі этнаграфічнымі фіксацыямі. == Гісторыя і эвалюцыя пахавальных помнікаў == === Пахаванні ў культавых збудаваннях (XII—XIII стагоддзі) === З усталяваннем [[Хрысціянства|хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі ў [[Полацкае княства|Полацкай зямлі]] пачалося будаўніцтва драўляных, а затым і мураваных храмаў. Пашырэнне новай рэлігіі абумовіла ўзнікненне новага тыпу пахавальнага комплексу, звязанага з культавым будынкам і прылеглай да яго тэрыторыяй&nbsp;— царкоўным дваром. Гэты працэс супадаў з асноўнай тэндэнцыяй фарміравання хрысціянскіх гарадскіх некропаляў ва ўсходнеславянскіх землях{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20}}. Усходнеславянская царква кіравалася паводле [[Намаканон]]а (ў перакладзе [[Кормчая кніга]]), які ўтрымліваў царкоўныя каноны. Згодна з артыкулам 173 Намаканона, у храмах забаранялася хаваць памерлых, акрамя святароў, стваральнікаў храмаў і асоб, якія мелі асаблівыя заслугі перад царквою<ref name="nomokanon">{{кніга |загаловак=Номоканон |частка=Христианство: энцикл. слов.: в 3-х т. / редкол.: С.С. Аверинцев (гл. ред.) [и др.] |месца=М. |выдавецтва=Большая Рос. энцикл. |год=1995 |том=ІІ |старонкі=356—357}}</ref>. Пахавальныя комплексы ў межах культавых будынкаў мелі яскрава акрэсленую сацыяльную дыферэнцыяцыю і прызначаліся ў першую чаргу для [[Князь|князёў]], іх сем’яў і вышэйшага кліру{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=23}}. Найбольш пашыранай формай пахавальнага аб’ёму XII—XIII стагоддзяў у мураваных храмах [[Полацк]]а з’яўляліся цагляныя [[Саркафаг|саркафагі]], якія размяшчаліся пад падлогай. Вонкавая паверхня такіх саркафагаў тынкавалася і аздаблялася роспісам. Яны былі знойдзены ў прыбудовах да [[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкага Сафійскага сабора]], у храме-пахавальні [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Ефрасіннеўскага манастыра]] і [[Царква на рове (Полацк)|Царкве-на-рове]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=25}}. Таксама выкарыстоўваліся паўзакрытыя [[Аркасолій|аркасольныя]] нішы, якія аздабляліся мазаікай са [[Смальта|смальты]], і саркафагі, зробленыя з чырвоных [[Шыфер|шыферных]] пліт, напрыклад, у [[Храм на Ніжнім замку (Полацк)|царкве на Ніжнім замку]], якую даследчыкі лічаць княскай пахавальняй першай паловы XII стагоддзя<ref name="rapaport_1980">{{артыкул |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Полоцкое зодчество XII в. |выданне=Советская археология |год=1980 |нумар=3 |старонкі=142—161}}</ref>. Галоўнай адметнасцю полацкіх пахавальных комплексаў гэтага перыяду з’яўляецца наяўнасць падземных крыпт, напрыклад, у [[Пятніцкая царква Бельчыцкага манастыра|Пятніцкай царкве]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] і [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаскім храме]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=20-21}}. Пахаванні святароў таго часу адрозніваліся беднасцю і аскетызмам. Усе выяўленыя некранутыя саркафагі ў храме-пахавальні Ефрасіннеўскага манастыра аказаліся безынвентарнымі, без слядоў багатага адзення. У некаторых выпадках пад галаву нябожчыка заміж звычайнай падушкі падкладалі кавалкі [[Плінфа|плінфы]], што сведчыць аб падкрэсленым аскетызме<ref name="makarov_1981">{{артыкул |аўтар=Макаров Н. А. |загаловак=Каменные подушки в погребениях древнерусских городских некрополей |выданне=Советская археология |год=1981 |нумар=2 |старонкі=111—116}}</ref>. Згодна з хрысціянскім канонам, памерлыя ляжалі ў выцягнутым стане на спіне, галавой на захад (каб твар глядзеў на ўсход). Рукі павінны былі быць перакрыжаваны на грудзях або жываце (правая па-над левай), аднак археалагічныя дадзеныя фіксуюць і некананічнае палажэнне, калі рукі былі выцягнуты ўздоўж тулава, што з’яўлялася рудыментам [[Язычніцтва|язычніцтва]]{{sfn|Вайцяховіч|2008|с=24-25}}. === Сельскія і гарадскія некропалі (XIV—XVIII стагоддзі) === У XIV—XVIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі (у прыватнасці, [[Беларускае Падзвінне|Беларускага Падзвіння]]) пахавальныя помнікі выразна падзяляліся на сельскія і гарадскія. Гарадскія некропалі адрозніваліся відавочнай прыналежнасцю да храмаў і адсутнасцю каменных надмагільных збудаванняў. Хавалі як на прыхрамавых тэрыторыях, так і ўнутры саміх цэркваў: пад падлогай, у скляпах мураваных храмаў, у нішах сцен. Пахаванні ўнутры храмаў прызначаліся для прадстаўнікоў сацыяльнай эліты: вышэйшага духавенства, [[Шляхта|шляхты]] і гарадскога [[Патрыцыят|патрыцыяту]]{{sfn|Чараўко|2019|с=15-16}}. Элітныя пахаванні часта вылучаліся спецыяльна аздобленымі трунамі, адзеннем з дарагіх тканін і больш разнастайным інвентаром{{sfn|Чараўко|2019|с=17}}. Сельскія могільнікі колькасна пераважалі над гарадскімі і звычайна не былі прывязаны да храмаў. Яны падзяляліся на могільнікі на пляцоўках папярэдніх курганных груп і грунтавыя могільнікі (часта на месцы старых [[Гарадзішча|гарадзішчаў]]). Важнай асаблівасцю вясковых пахаванняў з’яўлялася наяўнасць каменных надмагільных збудаванняў. У XIV—XVI стагоддзях выкарыстоўваліся разнастайныя вымасткі, абкладкі магіл па перыметры, хаатычна размешчаныя камяні і вялікія [[Валун|валуны]]. У XVII—XVIII стагоддзях пачалі дамінаваць абкладкі з камянёў невялікіх памераў і каменныя надмагільныя крыжы{{sfn|Чараўко|2019|с=14-16}}. У гэты перыяд канон пахавання быў пераважна хрысціянскім, таму абсалютная большасць магіл з’яўляецца безынвентарнай (каля 91&nbsp;% сельскіх і 88&nbsp;% гарадскіх пахаванняў). Рэдкі пахавальны інвентар уключаў дэталі вопраткі (гузікі, спражкі), прадметы асабістай набожнасці (нацельныя крыжыкі) і ўпрыгажэнні. З канца XV стагоддзя ў пахаваннях пачынаюць сустракацца [[Манета|манеты]], прычым у XVII—XVIII стагоддзях іх колькасць значна ўзрастае. Знаходкі манет разглядаюцца даследчыкамі як хрысціянскае пераасэнсаванне старажытнай народнай традыцыі («абол памерлых» як плата за месца на тым свеце){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. Таксама на сельскіх могілках шырока фіксуюцца фрагменты керамічнага посуду XVI—XVIII стагоддзяў, знойдзеныя над магіламі, што непасрэдна звязана з ажыццяўленнем памінальных абрадаў («[[Прыкладзіны]]», «траціны», [[Дзяды]], [[Радаўніца]]){{sfn|Чараўко|2019|с=16}}. == Структура і этапы традыцыйнага абраду (XIX—XXI стст.) == Інварыянтам традыцыйнага пахавальнага абраду ў беларусаў з’яўляецца пахаванне людзей сталага ўзросту, якія памерлі натуральнай, «сваёй» смерцю (ад старасці). Такая смерць разглядалася як натуральная з’ява, час надыходу якой, як лічылася, можна было прадказаць праз разнастайныя прыкметы. Паводле народных меркаванняў, смерць прадвяшчалі незвычайныя паводзіны жывёл і птушак: спяванне курыцы, кукаванне [[Зязюля|зязюлі]] ці крык [[Сава|савы]] каля хаты, выццё сабакі (асабліва калі ён глядзеў уніз і капаў лапамі зямлю), з’яўленне вялікай колькасці мышэй. Таксама прадвесцямі лічыліся трэск столі ці сценаў, самаадвольнае расчыненне дзвярэй ноччу, падзенне абразоў з [[Бажніца|бажніцы]], адчуванне паху [[Свечка|свечкі]] ў хаце альбо пэўныя сны (напрыклад, калі снілася цалкам чорнае адзенне){{sfn|Аўсейчык2010|с=199}}{{sfn|Аўсейчык2013|с=446}}. === Перадсмяротныя дзеянні === Рытуальныя дзеянні пачыналіся яшчэ да моманту смерці і былі скіраваныя на аблягчэнне перадсмяротнай [[Агонія|агоніі]] паміраючага. У выпадку «цяжкай» смерці чалавека клалі на падлогу, каб ён знаходзіўся бліжэй да зямлі, падсцілалі пад яго кажух, расшпільвалі ўсе гузікі і развязвалі вузлы на адзенні. Таксама ў хаце адчынялі дзверы, вокны і пячную юшку, каб душа магла свабодна пакінуць цела. Паміраючага маглі абкурваць пасвячонай [[Вярба|вярбой]] ці зёлкамі, а таксама даваць ваду з крыніцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="shein">{{кніга |аўтар=Шейн П. В. |загаловак=Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края |том=1 |частка=2 |месца=СПб. |год=1890 |старонкі=524}}</ref>. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] беларусы, заўважыўшы набліжэнне смерці, апраналі хвораму чыстую бялізну, пераносілі яго з ложка на лаву, клалі галавой да абразоў і давалі ў рукі запаленую свечку. Гэтая традыцыя была звязана з уяўленнямі аб цемры «таго» свету, куды перамяшчаецца памерлы, і свечка мусіла асвятляць яму шлях{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}<ref name="animele">{{артыкул |аўтар=Анимеле Н. |загаловак=Быт белорусских крестьян |выданне=Этнографический сборник |год=1854 |выпуск=ІІ |старонкі=209}}</ref>. Адразу пасля таго, як чалавек пераставаў дыхаць, хтосьці з родных тушыў свечку, праводзячы ёй накрыж у паветры. Нябожчыку абавязкова закрывалі рот і вочы, каб ён «не выглядзеў» каго-небудзь з жывых і не забраў з сабой. Для большай упэўненасці на павекі маглі класці манеты або кавалкі вугалю{{sfn|Аўсейчык2013|с=447}}<ref name="nikiforouski">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=286}}</ref>. У памяшканні неадкладна завешвалі тканінай усе [[Люстэрка|люстэркі]] і бліскучыя паверхні, а таксама спынялі гадзіннікі. Забарона на люстэркі тлумачылася страхам перад тым, што нябожчык магло адбіцца ў іх і здавацца жывым, або што яго душа магла заблукаць у люстраным лабірынце{{sfn|Аўсейчык2010|с=200}}. Пра смерць суседзям паведамлялі гучным плачам, звонам у царкоўныя званы, вывешваннем ручніка за акно або выстаўленнем харугвы каля хаты. === Абмыванне і апрананне === Абмыванне памерлага мела глыбокі сімвалічны сэнс ачышчэння перад пераходам у іншы свет. Звычайна гэтую працэдуру выконвалі старыя людзі або бабкі-павітухі, прычым строга захоўвалася полавае размежаванне: мужчын абмывалі мужчыны, а жанчын&nbsp;— жанчыны{{sfn|Аўсейчык2013|с=448}}<ref name="shpileuski">{{кніга |аўтар=Шпілеўскі П. М. |загаловак=Беларусь у абрадах і казках |месца=Мінск |год=2010 |старонкі=141}}</ref>. Лічылася, што родныя не павінны ўдзельнічаць у абмыванні. Рэчы, якія выкарыстоўваліся пры гэтым, знішчаліся. Вада пасля абмывання лічылася «мёртвай» і надзвычай небяспечнай. Яе вылівалі ў локусы з агульнай характарыстыкай «дзе ніхто не ходзіць і нішто не расце» або «дзе сонца не свеціць» (на сметнік, пад плот, на кутні вугал хаты або на скрыжаванне дарог){{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. Адзенне для памерлага («на смерць») часта рыхтавалася яшчэ пры жыцці. Яно шылася адмысловым чынам: іголкай ад сябе, ніткай без вузлоў і без металічных дэталяў. Да пачатку XX стагоддзя пераважала вопратка белага колеру, пазней пашырылася выкарыстанне цёмных тонаў. Маладых нежанатых хлопцаў і дзяўчат абавязкова апраналі ў [[Вясельны строй|вясельны строй]] (з вэлюмам або кветкай), бо пахаванне нежанатых разглядалася як сімвалічнае вяселле{{sfn|Аўсейчык2010|с=201}}. Абавязковым элементам быў галаўны ўбор: жанчынам павязвалі хустку, мужчынам надзявалі шапку (або клалі яе ў труну). Разам з нябожчыкам у труну клалі яго асабістыя рэчы (люльку, капшук з тытунём, крэсіва, кіёк), якія, як лічылася, спатрэбяцца яму на тым свеце{{sfn|Аўсейчык2013|с=449}}. === Падрыхтоўка дамавіны і развітанне === Выраб труны (якую часцей называлі ''дамавіна'', ''дамаўё'' або ''гроб'') давяраўся мясцовым майстрам і адбываўся непасрэдна на двары памерлага. Паводле строгіх правіл, дамавіну рабілі з адной калоды або з дошак, выкарыстоўваючы выключна драўляныя цвікі. Дошкі і цвікі павінны былі быць сваімі, не пазычанымі{{sfn|Аўсейчык2013|с=450}}. Дно засцілалі габлюшкамі і трэскамі, якія засталіся пасля яе вырабу, або сенам. Пасля падрыхтоўкі дамавіну заносілі ў хату і перакладалі ў яе нябожчыка. Труну ставілі на [[Покуць|покуці]] (на чырвоным куце) на спецыяльную лаву. Увесь час да вынасу цела каля яго пастаянна знаходзіліся людзі, якія «вартавалі» памерлага, каб абараніць яго ад нячыстай сілы. У час знаходжання нябожчыка ў хаце катэгарычна забаранялася падмятаць падлогу і выкідваць смецце, бо разам з ім, згодна з павер’ямі, можна было «вымесці» жыццёвую долю іншых жыхароў або выклікаць новую смерць{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. === Вынас цела і пахавальнае шэсце === Хавалі нябожчыкаў звычайна на другі ці трэці дзень пасля смерці ў другой палове дня. Вынасіць труну з хаты павінны былі чужыя людзі (не сваякі), абавязкова нагамі ўперад. Пры вынасе труной тройчы стукалі аб парог. Гэты архаічны жэст сімвалізаваў канчатковае развітанне нябожчыка з хатай і «вытрасанне» яго душы, каб яна не засталася ў жытле{{sfn|Аўсейчык2013|с=452}}. У некаторых мясцовасцях пад труной, якую неслі на двор, праходзілі ўсе дзеці сям'і па старшынстве. Адразу пасля вынасу цела ў хаце перакульвалі дагары нагамі табурэткі і лавы, на якіх стаяла дамавіна. Месца, дзе стаяла труна, пасыпалі яравым збожжам, каб падзяліць долю паміж жывымі і мёртвымі{{sfn|Аўсейчык2017|с=40-41}}. Да могілак памерлага везлі на [[Конь|кані]]: зімой на [[Сані|санях]], а летам на [[Воз (транспарт)|возе]]. Конь шанаваўся асабліва: яго вялі не за павады, а за адмыслова павязаны ручнік або пояс. Пахавальная працэсія мела строгі парадак: наперадзе ішоў чалавек з крыжам і званком, за ім неслі царкоўную [[Харугва (царкоўная)|харугву]] або вянкі, далей святар, затым ехала або неслася труна, непасрэдна за якой ішлі самыя блізкія сваякі, а потым — астатнія аднавяскоўцы{{sfn|Аўсейчык2013|с=452-453}}. Паводле звычаю, праводзіць памерлага павінны былі ўсе жыхары вёскі; нават тыя, хто не ішоў на могілкі, мусілі выйсці за вароты і перахрысціцца. Абганяць пахавальную працэсію сурова забаранялася. Згодна з этнаграфічнымі запісамі святара і этнографа [[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Дзмітрыя Булгакоўскага]] з [[Пінскі павет (Расійская імперыя)|Пінскага павета]] (1890), пасля вынасу цела адна з жанчын абавязкова пасыпала [[жыта]]м лаву, дзе ляжаў нябожчык, і ўсю хату. Падчас пахавальнага шэсця існавала строгая забарона глядзець на працэсію праз акно: лічылася, што пасля гэтага ў чалавека будуць балець вочы або з рота пойдзе непрыемны пах. Таксама святару і іншым удзельнікам працэсіі забаранялася азірацца назад, каб не «пацягнуць» за сабой яшчэ кагосьці з сям'і. Сама труна падчас руху да могілак мусіла быць шчыльна закрытай, бо існавала павер'е, што той, хто паглядзіць на мерцвяка ў дарозе, неўзабаве памрэ{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. === Пахаванне на могілках === Капаннем магілы займаліся 3—4 мужчыны, якія не з'яўляліся роднымі памерламу (іх называлі ''капачы'' або ''далакопы''). Яны пільна вартавалі выкапаную яму да прыбыцця працэсіі, паклаўшы над ёй рыдлёўкі накрыж, каб туды не забралася «нячыстая сіла»{{sfn|Аўсейчык2013|с=453}}. Па прыбыцці на могілкі труну ставілі каля магілы для апошняга развітання. Святар (калі ён быў запрошаны) праводзіў літургію. Перад апусканнем труны ў яму з нябожчыка абавязкова здымалі ўсе путы (развязвалі тасёмачкі на руках, нагах і барадзе), каб ён мог свабодна «хадзіць» на тым свеце. Перад самым закопваннем існаваў паўсюдны звычай кідаць у магілу [[Манета|манеты]] («купляць месца»), каб нябожчык не турбаваў жывых, а грошы не перавяліся ў хаце{{sfn|Аўсейчык2010|с=203}}. Труну апускалі на вяроўках або доўгіх ручніках (якія потым не выкідвалі, а забіралі для наступных пахаванняў). Кожны з прысутных (акрамя крэўных сваякоў) павінен быў кінуць у магілу тры жмені зямлі. Спецыфічным элементам завяршэння пахавання было «апячатванне» магілы: пасля засыпанні ямы зямлёй капачы малявалі рыдлёўкай крыж на паверхні насыпу, пры гэтым катэгарычна забаранялася пляскаць лапатай па зямлі. На ўзгалоўі ўстанаўліваўся часовы драўляны крыж, які праз год замяняўся на пастаяннае надмагілле (каменны крыж, валун ці драўляны помнік){{sfn|Аўсейчык2013|с=454}}{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. На Піншчыне разам з традыцыйнымі рэчамі ([[люлька|люлькай]], [[тытунь|тытунём]]) у магілу маглі класці яйка і кавалак чыстага белага палатна. Цікавым мясцовым звычаем было кіданне ў магілу разам з зямлёй замка — гэта рабілася з магічнай мэтай, каб жывыя сваякі менш сумавалі па памерлым{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Неад'емнай часткай развітання былі галашэнні (прычытанні). Як адзначала [[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Зінаіда Радчанка]], якая даследавала [[Гомельскі павет]] (1888), жанчыны галасілі вельмі кранальна, нібы спяваючы на адну сумную музычную фразу: «''А мая мамка, а мая родная, на каго ты мяне пакінула...''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. Падобныя галашэнні фіксаваў і Дз. Булгакоўскі на Палессі: «''Ой, галубчыку ты мой, ужо ты пакідаеш нас...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. == Пахаванне «нячыстых» нябожчыкаў == Асобную катэгорыю ў традыцыйнай свядомасці беларусаў складалі людзі, якія памерлі не сваёй смерцю (самагубцы), а таксама тыя, хто пры жыцці лічыўся чараўнікамі. Усе яны адносіліся да катэгорыі «нячыстых» нябожчыкаў, што абумовіла істотныя адхіленні ў іх пахавальным абрадзе. Такіх памерлых хавалі нямытымі, у тым самым адзенні, у якім яны сустрэлі смерць, а часам нават без дамавіны. Іх пазбаўлялі царкоўнага адпявання і рэгулярнага памінання{{sfn|Аўсейчык2013|с=456}}<ref name="pahavanni_27">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=27}}</ref>. Катэгарычна забаранялася хаваць самагубцаў і чараўнікоў на агульных могілках. Каб гарантаваць бяспеку жывым і «добрым» продкам, магілы для іх выбіралі ў локусах, якія асацыяваліся з хаосам і памежнымі тэрыторыямі: у багністых месцах, на скрыжаваннях дарог або ў канавах па-за агароджай могілак<ref name="lobach_450">{{артыкул |аўтар=Лобач У. |загаловак=Самагубца |выданне=Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік |месца=Мінск |год=2011 |старонкі=450}}</ref>. У Віцебскай губерні на магіле самагубцы, якая знаходзілася на ростанях або на ўзвышшы, саджалі асінавае дрэва; калі яно вырастала, на яго галінах вешалі забітых крумкачоў, соў, жаб і змей<ref name="pahavanni_104">{{кніга |загаловак=Пахаванні. Памінкі. Галашэнні |месца=Мінск |год=1986 |старонкі=104—105}}</ref>. Нават у 1920-я гады ў Полацку захоўвалася практыка хаваць самагубцаў па-за могілкамі — на тэрыторыі старажытнага гарадзішча, разам з хатняй жывёлай<ref name="duk_111">{{кніга |аўтар=Дук Д. У. |загаловак=Полацк і палачане (IX–XVIII стст.) |месца=Наваполацк |год=2010 |старонкі=111}}</ref>. Парушэнне гэтай забароны і пахаванне «нячыстага» на асвечанай зямлі лічылася надзвычай небяспечным і магло, паводле павер’яў, выклікаць працяглую засуху і неўраджай<ref name="agff_vop3">{{артыкул |загаловак=Архіў гісторыка-філалагічнага факультэта Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта (АГФФ) |том=Фонд 1 |выпуск=Вопіс 3, Справа 4, Сшытак 1 |старонкі=Аркуш 20}}</ref>. Чараўнікі паміралі асабліва цяжка, бо лічылася, што іх душа належыць нячыстай сіле, а выхаду з цела замінаюць анёлы, якія стаяць каля акон і дзвярэй. Для аблягчэння іх перадсмяротнай агоніі ў даху або столі хаты рабілі адтуліны, а на шыю паміраючаму маглі надзяваць конскі хамут. З мэтай прадухілення «вяртання» чараўніка з таго свету пахавальная працэсія выконвала шэраг ахоўных дзеянняў: труну выносілі галавой наперад, а на скрыжаванні дарог яе пераварочвалі вакол сваёй восі, каб канчаткова «заблытаць» памерлага{{sfn|Аўсейчык2013|с=457}}. У найбольш радыкальных выпадках магілу маглі раскапаць, адсекчы нябожчыку галаву і пакласці яе паміж ног, а само цела прабіць асінавым калом<ref name="nikiforouski_294">{{кніга |аўтар=Никифоровский Н. Я. |загаловак=Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах |месца=Витебск |год=1897 |старонкі=294}}</ref>. == Памінальная абраднасць == Памінальная абраднасць беларусаў з’яўляецца неад’емным працягам пахавальнага комплексу і традыцыйна падзяляецца на тры асноўныя часткі: жалобны стол у дзень пахавання, прыватныя (індывідуальныя) памінкі на працягу года і агульныя каляндарныя памінанні продкаў. === Жалобны стол у дзень пахавання === Жалобная трапеза арганізоўвалася ў хаце памерлага. Час яе правядзення вар’іраваўся ў залежнасці ад рэгіёна: у паўночна-ўсходняй частцы Беларусі яна магла адбывацца яшчэ да пахавання, непасрэдна перад вынасам цела, у той час як у цэнтральных і заходніх раёнах — выключна пасля вяртання з могілак{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. Паводле палескіх звычаяў, кожны, хто вяртаўся з могілак, мусіў абавязкова памыць рукі, а калі вады не было — хаця б пацерці іх чыстай зямлёй{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Запрошаны святар распачынаў трапезу малітвамі. На самае ганаровае месца (на покуці) традыцыйна саджалі тых людзей, якія дапамагалі капаць магілу і абмываць нябожчыка{{sfn|Аўсейчык2010|с=204}}. Адно месца, звычайна на куце, пакідалі свабодным для самога памерлага — туды ставілі асобную талерку з ежай, хлебам, соллю і налівалі чарку гарэлкі<ref name="tkb_1">{{кніга |загаловак=Традыцыйная мастацкая культура беларусаў |том=1: Магілёўскае Падняпроўе |месца=Мінск |год=2001 |старонкі=312}}</ref>. У Пінскім павеце за памінальным сталом, каштуючы сытны хлеб або мёд, прысутныя прамаўлялі: «''Вечная яму памяць, хай Бог яму неба дасць, а нам здароўе...''»{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=186}}. Абавязковымі рытуальнымі стравамі былі гарачая поліўка ([[юшка]]), [[клёцкі]], [[бліны]] і [[куцця]]. Менавіта з куцці было прынята пачынаць (а ў некаторых мясцовасцях — завяршаць) жалобную вячэру. Пасля заканчэння трапезы стол на ноч не прыбіралі, бо лічылася, што ў хату прыйдуць есці душы памерлага і іншых продкаў{{sfn|Аўсейчык2013|с=455}}. === Прыватныя (індывідуальныя) памінкі === Індывідуальныя памінкі адзначаліся на 3-ці, 9-ты, 40-вы (у католікаў на 30-ты) дні і ў гадавіну смерці. Ужо на наступны дзень пасля пахавання на Беларусі існаваў архаічны звычай «будзіць памерлага», калі сваякі ішлі на могілкі, несучы з сабой снеданне і гарэлку{{sfn|Аўсейчык2010|с=205}}. Дзявяты дзень звязваўся з уяўленнямі пра тое, што да гэтага часу душа нябожчыка блукае па панадворку і хаце, а пасля пачынае рыхтавацца да далёкай дарогі. Самымі важнымі лічыліся памінкі на саракавы дзень, якія асэнсоўваліся як канчатковыя провады душы ў «той» свет (у [[вырай]]). У гэты дзень родныя абавязкова ішлі ў царкву заказваць памінальную службу{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. На працягу ўсіх сарака дзён для душы на акне пакідалі шклянку з вадой, хлеб ці печыва{{sfn|Аўсейчык2013|с=458}}. Згодна са звесткамі Дз. Булгакоўскага, на Піншчыне ў першую ноч пасля пахавання на стол абавязкова ставілі талерку з вадой і булку хлеба, верачы, што душа памерлага прыйдзе ў госці есці і піць. Таксама на Палессі існаваў звычай класці на магілу «калодку» (кавалак дрэва), каб душа нябожчыка магла садзіцца на яе і адпачываць падчас свайго шляху ў царкву{{sfn|Булгакоўскі|1890|с=187}}. Увесь першы год пасля смерці сям’я трымала строгую жалобу: забаранялася спраўляць вяселлі, удзельнічаць у святочных забавах, спяваць і танцаваць. Прыватны цыкл завяршаўся памінкамі ў гадавіну смерці, калі арганізоўваўся хатні стол або наведваліся могілкі. === Каляндарныя памінкі === Агульныя памінкі ўсіх продкаў былі ўбудаваныя ў каляндарны цыкл, цэнтральнае месца ў якім займалі восеньскія [[Дзяды (свята)|Дзяды]] (Змітраўскія, Асяніны). Яны ладзіліся дома. Напярэдадні свята сям’я старанна прыбірала хату і мылася ў лазні, абавязкова пакідаючы там ваду і венік для душ продкаў{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. Памінальная вячэра пачыналася з рытуальнага закліку: «Дзяды, дзяды, ідзіце да нас на дзяды, і самі, і дзіця, і малых дзетак вядзіце»{{sfn|Аўсейчык2010|с=206}}. Этнограф Зінаіда Радчанка адзначала, што ў Гомельскім павеце 26 кастрычніка спраўлялі «Дзяды» (якія часам называлі па-літоўску «хаўтуры»), а на наступны дзень, 27 кастрычніка, адзначалі асобнае свята — «[[Бабы (свята)|Бабы]]». У гэтыя дні гатавалі бліны, кісель, узвар і садзіліся абедаць са словамі: «''Дзяды, бабы, памінаем вас, ляціце да нас''»{{sfn|Радчанка|1888|с=XVII}}. На стале абавязкова павінны былі быць гарачыя стравы (капуста або буракі), каб ішла пара, бо лічылася, што душы продкаў жывяцца выключна ёй{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. У вясновы перыяд памінанне адбывалася на [[Вялікдзень]] і [[Радаўніца|Радаўніцу]]. У гэтыя дні наведвалі могілкі і ладзілі там памінальную трапезу, прыносячы з сабой фарбаваныя яйкі (калі з моманту смерці сваяка не прайшло года, яйкі пакідалі белымі). Яшчэ адным спецыфічным памінальным абрадам Беларускага Падзвіння з’яўляліся Прыкладзіны, якія адзначаліся ў кастрычніку ці лістападзе, непасрэдна перад восеньскімі Дзядамі. Падчас гэтага абраду сваякі прыходзілі на могілкі і старанна абкладалі магілу свежым дзёрнам («прыкладалі»). Гэтая традыцыя мела на мэце не толькі ўпарадкаванне насыпу, але і магічнае саграванне нябожчыка перад зімой. Як тлумачылі самі вяскоўцы, рабілі гэта, каб «нябожчыку цяплей. Кажух надзяваюць»{{sfn|Аўсейчык2010|с=207}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Традыцыйная пахавальная абраднасць беларусаў Падзвіння: рэгіянальныя асаблівасці і лакальныя варыянты |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Исторические науки |год=2017 |нумар=9 |старонкі=38—46 |ref=Аўсейчык2017}} * {{кніга |аўтар=Чараўко В. У. |загаловак=Пахавальныя помнікі Беларускага Падзвіння XIV–XVIII стагоддзяў: аўтарэф. дыс. ... канд. гіст. навук : 07.00.06 |месца=Мінск |выдавецтва=Інстытут гісторыі НАН Беларусі |год=2019 |старонак=32 |ref=Чараўко}} * {{артыкул |аўтар=Вайцяховіч А. В. |загаловак=Пахавальны абрад некропалей полацкіх культавых будынкаў ХІІ – ХІІІ стагоддзяў |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. История |год=2008 |нумар=7 |старонкі=20—27 |ref=Вайцяховіч}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальная абраднасць беларусаў |выданне=Нарысы гісторыі культуры Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2013 |старонкі=445—458 |ref=Аўсейчык2013}} * {{артыкул |аўтар=Аўсейчык У. Я. |загаловак=Пахавальна-памінальная абраднасць вясковага беларускага насельніцтва Падзвіння ў канцы ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A. Гуманитарные науки. Культурология |год=2010 |нумар=7 |старонкі=199—209 |ref=Аўсейчык2010}} * {{артыкул |аўтар=[[Дзмітрый Гаўрылавіч Булгакоўскі|Булгаковскій Д. Г.]] |загаловак=Пинчуки. Этнографическій сборникъ |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1890 |том=XIII |нумар=3 |старонкі=1—200 |ref=Булгакоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Зінаіда Фёдараўна Радчанка|Радченко З. Ф.]] |загаловак=Гомельскія народныя пѣсни (бѣлорусскія и малорусскія) |выданне=Записки Императорскаго Русскаго Географическаго Общества по отдѣленію этнографіи |тып=зборнік |месца=С.-Петербургъ |год=1888 |том=XIII |нумар=2 |старонкі=1—326 |ref=Радчанка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-19}} [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] [[Катэгорыя:Пахавальныя традыцыі]] [[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]] hyigflg31fqh6696ua6anu9sl04rfow 0 808130 5166635 5165885 2026-07-16T19:24:42Z M.L.Bot 261 5166635 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Месца пахавання навагрудскіх мучаніц у [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]].]] '''Навагрудскія мучаніцы''' — каталіцкія манахіні-[[Назарэцянкі|назарыцянкі]], расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь аддалі жыццё за вызваленне 120 чалавек, асуджаных на смерць. У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь блаславёнымі. == Асобы == * [[Адэля Мардасевіч]] (нар. 1888) * Ядвіга Караліна Жак (нар. 1892) * Ганна Какаловіч (нар. 1892) * Элеанора Анеля Юзвяк (нар. 1895) * Юзэфа Хробат (нар. 1896) * Юлія Рапей (нар. 1900) * Гелена Церпка (нар. 1900) * Паўліна Баравік (нар. 1905) * Леакадзія Матушэўская (нар. 1906) * Яўгенія Мацкевіч (нар. 1903) * Вераніка Нармантовіч (нар. 1916) == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] s4a0qx7lynby1u87b6ix2a8avv2buo0 5166672 5166635 2026-07-16T21:30:14Z JerzyKundrat 174 5166672 wikitext text/x-wiki [[Файл:Nowogrodek fc20.jpg|міні|Месца пахавання навагрудскіх мучаніц у [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарным касцёле]].]] '''Навагрудскія мучаніцы''' — каталіцкія манахіні-[[назарэцянкі]], расстраляныя нацыстамі [[1 жніўня]] [[1943]] года каля [[Навагрудак|Навагрудка]]. 11 манахінь аддалі жыццё за вызваленне 120 чалавек, асуджаных на смерць. У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь блаславёнымі. == Асобы == * [[Адэля Мардасевіч]] (нар. 1888) * Ядвіга Караліна Жак (нар. 1892) * Ганна Какаловіч (нар. 1892) * Элеанора Анеля Юзвяк (нар. 1895) * Юзэфа Хробат (нар. 1896) * Юлія Рапей (нар. 1900) * Гелена Церпка (нар. 1900) * Паўліна Баравік (нар. 1905) * Леакадзія Матушэўская (нар. 1906) * Яўгенія Мацкевіч (нар. 1903) * Вераніка Нармантовіч (нар. 1916) == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Каталіцкія блаславёныя]] [[Катэгорыя:1943 год у Беларусі]] j60oyprvfynvrogmyp9ubbuhgx8qgq2 0 808134 5166636 5147180 2026-07-16T19:25:25Z M.L.Bot 261 5166636 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Адэля Мардасевіч''' ({{lang-pl|Adela Mardosewicz}}, у манастве '''Марыя Стэла'''; {{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкая манахіня-[[Назарэцянкі|назарэцянака]], адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1888 годзе ў в. [[Цясноўка]] Нясвіжскага павета Расійскай імперыі. Пасля смерці маці, родзічы забралі яе ў [[Вільня|Вільню]]. Тут скончыла настаўніцкую семінарыю, якую арганізавалі назарыцянкі пад выглядам ткацкай школы. Ва ўзросце 22 гадоў уступіла ў кангрэгацыю назарыцянак. Адбывала навіцыят у Італіі, у 1913 годзе вярнулася на радзіму. Доўгі час знаходзілася ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]]. Пабывала ў Італіі ў 1921 годзе. Затым працавала ў Чэнстахове, [[Кракаў|Кракаве]], [[Вадавіцы|Вадавіцах]] і Стрыі. Выконвала функцыі выхавацелькі ў інтэрнаце, эканомкі, закрыстыянкі, вышывальніцы. Меркавана, увосень 1936 года прыбыла ў [[Навагрудак]]. Разам з дзесяццю іншымі манахінямі расстраляна нацыстамі ў 1943 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} {{DEFAULTSORT:Мардасевіч Адэля}} [[Катэгорыя:Манашкі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] c360gtompx73pns3aoaj5g19sik4jsj 5166671 5166636 2026-07-16T21:28:51Z JerzyKundrat 174 5166671 wikitext text/x-wiki {{Рэлігійны дзеяч}} '''Адэля Мардасевіч''' ({{lang-pl|Adela Mardosewicz}}, у манастве '''Марыя Стэла'''; {{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкая манахіня-[[Назарэцянкі|назарэцянака]], адна з [[Навагрудскія мучаніцы|Навагрудскіх мучаніц]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў 1888 годзе ў в. [[Цясноўка]] Нясвіжскага павета Расійскай імперыі. Пасля смерці маці, родзічы забралі яе ў [[Вільня|Вільню]]. Тут скончыла настаўніцкую семінарыю, якую арганізавалі назарэцянкі пад выглядам ткацкай школы. Ва ўзросце 22 гадоў уступіла ў кангрэгацыю назарэцянак. Адбывала навіцыят у Італіі, у 1913 годзе вярнулася на радзіму. Доўгі час знаходзілася ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]]. Пабывала ў Італіі ў 1921 годзе. Затым працавала ў Чэнстахове, [[Кракаў|Кракаве]], [[Вадавіцы|Вадавіцах]] і Стрыі. Выконвала функцыі выхавацелькі ў інтэрнаце, эканомкі, закрыстыянкі, вышывальніцы. Меркавана, увосень 1936 года прыбыла ў [[Навагрудак]]. Разам з дзесяццю іншымі манахінямі расстраляна нацыстамі ў 1943 годзе. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Bł. Maria Stella i 10 Towarzyszek — pamięć, świadectwa, łaski / Redakcja i komentarze s. Ruth Kawa CSFN; Biogramy, komentarz historyczny, przypisy s. Beata Rzepczyk CSFN. — Rzym, 2015. — ISBN 978-83-936328-4-8 {{ref-pl}} {{DEFAULTSORT:Мардасевіч Адэля}} [[Катэгорыя:Манашкі]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] 43ab18ktdja5jjrj91qgho0ix50o2hf 0 809980 5166550 5158569 2026-07-16T12:23:21Z Ueschar 151377 5166550 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бертран}}{{Вучоны | Імя = Жазэф Луі Франсуа Бертран | Арыгінал імя = {{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}} | Фота = Bertrand.jpg | Шырыня = 220px | Подпіс = Жазэф Бертран | Дата нараджэння = 11.3.1822 | Месца нараджэння = [[Парыж]], [[Францыя]] | Дата смерці = 3.4.1900 | Месца смерці = [[Парыж]], [[Францыя]] | Бацька = Аляксандр Жак Франсуа Бертран | Маці = Мары Каралін Бэлен | Навуковая сфера = [[матэматычны аналіз]], [[тэорыя лікаў]], [[тэорыя імавернасцей]], [[дыферэнцыяльная геаметрыя]], [[тэрмадынаміка]] | Месца працы = [[Іколь Політэкнік]], [[Калеж дэ Франс]], [[Вышэйшая нармальная школа]] | Альма-матэр = [[Іколь Політэкнік]], Горная школа Парыжа | Вядомы як = [[пастулат Бертрана]], [[Парадокс Бертрана, імавернасць|парадокс Бертрана]], тэарэма Бертрана | Узнагароды і прэміі = гранд-афіцэр [[Ордэн Ганаровага легіёна|ордэна Ганаровага легіёна]] }} '''Жазэ́ф Луі́ Франсуа́ Бертра́н''' ({{lang-fr|Joseph Louis François Bertrand}}; [[11 сакавіка]] [[1822]], [[Парыж]] — [[3 красавіка]] [[1900]], Парыж) — французскі [[матэматык]], педагог і гісторык навукі. Член [[Французская акадэмія навук|Парыжскай акадэміі навук]] з 1856 года, яе неадменны сакратар з 1874 года; член [[Французская акадэмія|Французскай акадэміі]] з 1884 года. З 1859 года член-карэспандэнт, з 1896 года замежны ганаровы член [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. З 1862 года прафесар [[Калеж дэ Франс]].<ref name="belenc">{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9D-2|title=Бертран|website=Беларуская Энцыклапедыя|via=verbum.by|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref><ref name="academie">{{Cite web|url=https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/joseph-bertrand|title=Joseph Bertrand|website=Académie française|language=fr|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Ягоныя навуковыя працы ахопліваюць [[тэорыя функцый|тэорыю функцый]], [[тэорыя груп|тэорыю груп]], [[тэорыя лікаў|тэорыю лікаў]], [[тэорыя імавернасцей|тэорыю імавернасцей]], [[дыферэнцыяльныя ўраўненні|дыферэнцыяльня ўраўненні]], тэорыю памылак, [[дыферэнцыяльная геаметрыя|дыферэнцыяльную геаметрыю]] і [[тэрмадынаміка|тэрмадынаміку]].<ref name="belenc" /><ref name="bnf">{{Cite web|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12386552p|title=Notice de personne: Bertrand, Joseph (1822—1900)|website=Catalogue général|publisher=Bibliothèque nationale de France|language=fr|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> Ён таксама вядомы як аўтар падручнікаў па матэматыцы і прац па гісторыі навукі.<ref name="wolfram">{{Cite web|url=https://scienceworld.wolfram.com/biography/Bertrand.html|title=Bertrand, Joseph Louis Francois (1822—1900)|website=World of Scientific Biography|publisher=Wolfram Research|language=en|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> == Біяграфія == Жазэф Бертран нарадзіўся ў сям’і лекара Аляксандра Жака Франсуа Бертрана і Мары Каралін Бэлен. Яго бацька рана памёр, і значную ролю ў выхаванні будучага матэматыка адыграў [[Жан-Мары Дзюамель|Жан Мары Дзюамэль]]. Бертран вельмі рана выявіў матэматычныя здольнасці: у адзінаццаць гадоў ён ужо слухаў курсы ў [[Політэхнічная школа|Іколь Політэкнік]] як вольны слухач.<ref name="mactutor">{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bertrand/|title=Joseph Louis François Bertrand|website=MacTutor History of Mathematics|publisher=University of St Andrews|language=en|access-date=25 чэрвеня 2026}}</ref> У 1839 годзе Бертран паступіў у Іколь Політэкнік, прычым быў залічаны першым па выніках конкурсу. У 1841 годзе працягнуў навучанне ў Горнай школе Парыжа, але галоўнай сферай яго дзейнасці сталі не інжынерная служба, а матэматыка і выкладанне.<ref name="academie" /><ref name="wolfram" /> З 1841 года ён выкладаў у ліцэі Сэн-Луі, з 1844 года працаваў у Іколь Політэкнік, дзе пазней стаў прафесарам. Таксама чытаў лекцыі ў [[Вышэйшая нармальная школа|Вышэйшай нармальнай школе]].<ref name="mactutor" /> У 1856 годзе Бертран быў абраны членам Парыжскай акадэміі навук. У 1862 годзе ён заняў кафедру фізікі і матэматыкі ў Калеж дэ Франс, змяніўшы [[Жан-Батыст Б’ё|Жана-Батыста Б’ё]]. З 1874 года займаў пасаду неадменнага сакратара Акадэміі навук. У 1885 годзе быў прыняты ў Французскую акадэмію на месца [[Жан Батыст Дзюма|Жана Батыста Дзюма]] [[Луі Пастэр|Луі Пастэрам]].<ref name="academie" /> Памёр у Парыжы 3 красавіка 1900 года.<ref name="belenc" /><ref name="academie" /> == Навуковая дзейнасць == Адным з найбольш вядомых вынікаў, звязаных з імем Бертрана, стаў [[пастулат Бертрана]]. Ён сцвярджае, што для любога цэлага ліку ''n'' > 1 заўсёды існуе хаця б адзін [[просты лік]] ''p'', які адпавядае няроўнасці: : <math>n < p < 2n</math> Бертран сфармуляваў гэта сцвярджэнне як гіпотэзу ў 1845 годзе на падставе табліц простых лікаў і праверыў яго для ўсіх ''n'' да 3 мільёнаў, не маючы агульнага доказу.<ref name="encmath-postulate">{{Cite web|url=https://encyclopediaofmath.org/wiki/Bertrand_postulate|title=Bertrand postulate|author=Bredikhin, B. M.|website=Encyclopedia of Mathematics|publisher=Springer|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> Агульны доказ знайшоў [[Пафнуцій Львовіч Чабышоў|Пафнуцій Чабышоў]] у 1850 годзе аналітычнымі метадамі тэорыі лікаў, у сувязі з чым сцвярджэнне таксама называюць тэарэмай Бертрана—Чабышова.<ref name="encmath-postulate" /> [[Файл:Bertrand - Les Fondateurs de l astronomie moderne, 1865.jpg|міні|злева|Партрэт Бертрана ў выданні яго кнігі ''Les fondateurs de l’astronomie moderne'' (1865)]] У 1883 годзе ў рэцэнзіі на кнігу [[Антуан Аўгюстэн Курно|Антуана Аўгюстэна Курно]] ''Recherches sur les principes mathématiques de la théorie des richesses'' (1838) Бертран крытычна разгледзеў мадэль дуаполіі Курно, у якой фірмы канкуруюць, абіраючы аб’ёмы вырабу. Бертран паказаў, што калі аднолькавыя фірмы з пастаянным гранічнымі коштам вырабу канкуруюць не аб’ёмамі, а коштамі аднароднага тавару, то працэс узаемнага «падбівання» коштаў апускае рынкавую цану да ўзроўню гранічных выдаткаў — фактычна да выніку поўнай канкурэнцыі, нягледзячы на наяўнасць толькі дзвюх фірмаў на рынку.<ref name="palgrave-bertrand">{{Cite web|url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-1-349-58802-2_129|title=Bertrand competition|website=The New Palgrave Dictionary of Economics|publisher=Springer|language=en|access-date=26 чэрвеня 2026}}</ref> Гэтая мадэль, вядомая сёння як '''мадэль (дуаполія) Бертрана.'''<ref name="palgrave-bertrand" /> Бертран шмат працаваў як аўтар навучальных кніг. Яго падручнікі па арыфметыцы, алгебры, дыферэнцыяльным і інтэгральным злічэнні выкарыстоўваліся ў французскай адукацыі другой паловы XIX стагоддзя. Акрамя ўласна матэматычных прац, ён пісаў навуковыя біяграфіі і кнігі па гісторыі навукі — пра [[Франсуа Араго]], [[Жан ля Рон д’Аламбер|Д’Аламбера]], [[Блез Паскаль|Блеза Паскаля]].<ref name="academie" /><ref name="wolfram" /> == Асноўныя працы == * ''Traité d’arithmétique'' (1849; «Трактат па арыфметыцы»). * ''Traité élémentaire d’algèbre'' (1850; «Элементарны трактат па алгебры»). * ''Traité de calcul différentiel et de calcul intégral'' (1864—1870; «Трактат па дыферэнцыяльным і інтэгральным злічэнні»). * ''Arago et la vie scientifique'' (1865; «Араго і навуковае жыццё»). * ''Les fondateurs de l’astronomie moderne: Copernic, Tycho Brahé, Képler, Galilée, Newton'' (1865; «Заснавальнікі сучаснай астраноміі: Капернік, Ціха Браге, Кеплер, Галілей, Ньютан»). * ''Rapport sur les progrès les plus récents de l’analyse mathématique'' (1867; «Даклад пра найноўшыя поспехі матэматычнага аналізу»). * ''L’Académie des sciences et les académiciens de 1666 à 1793'' (1868; «Акадэмія навук і акадэмікі ад 1666 да 1793 года»). * ''Thermodynamique'' (1887; «Тэрмадынаміка»). * ''Calcul des probabilités'' (1889; «Злічэнне імавернасцей»). * ''D’Alembert'' (1889; «Д’Аламбер»). * ''Éloges académiques'' (1889; «Акадэмічныя пахвальныя прамовы»). * ''Leçons sur la théorie mathématique de l’électricité'' (1890; «Лекцыі па матэматычнай тэорыі электрычнасці»). * ''Blaise Pascal'' (1891; «Блез Паскаль»). {{зноскі}} == Літаратура == * Бертран // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. — Мінск: БелЭн, 1996. — Т. 3: Беларусы — Варанец. — С. 123. * Darboux, Gaston. ''Éloge historique de Joseph Bertrand'' // ''Éloges académiques. Nouvelle série''. — Paris: Hachette, 1902. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Joseph Bertrand}} * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Bertrand/ Joseph Louis François Bertrand] на сайце ''MacTutor History of Mathematics'' * [https://www.academie-francaise.fr/les-immortels/joseph-bertrand Joseph Bertrand] на сайце [[Французская акадэмія|Французскай акадэміі]] * [https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb12386552p Bertrand, Joseph (1822—1900)] у каталогу [[Нацыянальная бібліятэка Францыі|Нацыянальнай бібліятэкі Францыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі Францыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Політэхнічнай школы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1822 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1900 годзе]] imw9yvowqj3syk8xcdcmx7862ogb9fv 0 810242 5166896 5160323 2026-07-17T10:31:13Z Hanylka 41646 5166896 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Анамальная спякота ў 2026 годзе ў Еўропе''' — [[Надвор’е|пагодная]] анамалія ў чэрвені [[2026]] года ў [[Еўропа|Еўропе]], якая характарызавалася тэмпературамі вышэй сярэдняга і хвалямі [[спякота|спякоты]]. Закранула шырокія тэрыторыі [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай]], [[Заходняя Еўропа|Заходняй]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]], [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], у тым ліку такія краіны як [[Іспанія]], [[Францыя]], [[Швейцарыя]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]], [[Польшча]], [[Швецыя]] і многія іншыя. У шэрагу краін былі пабітыя абсалютныя [[Пагодныя рэкорды|тэмпературныя рэкорды]] (за чэрвень або за ўсю гісторыю назіранняў). Максімальная тэмпература была зафіксавана 22 чэрвеня ў Іспаніі і склала 45,1 °C<ref>[https://svpressa.ru/world/photo/521334/ В Европе зафиксирована самая сильная жара за всю историю наблюдений: + 46 °C] (фото) // 27 июня 2026 </ref>. У [[Беларусь|Беларусі]] 29 чэрвеня быў зафіксіраваны самы спякотны дзень за ўсю гісторыю метэаназіранняў у краіне, калі ў [[Пінск]]у слупкі тэрмометраў паказалі +40,4 °C<ref>[https://zviazda.by/news/tak-goracha-belarusi-yashche-ne-bylo-u-pinsku-slupki-termometra-pakazali-40-4-s/ zviazda.by]</ref>. Анамальная спякота прывяла да гібелі больш чым 1300 чалавек, пераважна ў Іспаніі і Францыі<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2026/06/29/voz-bolee-1300-chelovek-umerli-za-nedeliu-v-evrope-iz-za-silnoj-zhary.html|title=ВОЗ: Более 1300 человек умерли за неделю в Европе из-за аномальной жары|website=Российская газета|access-date=2026-06-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Чэрвень 2026 года]][[Катэгорыя:2026 год у Еўропе]] 2elpo2s2382h4xo2a7y58964e2vc6zk 5166899 5166896 2026-07-17T10:38:24Z JerzyKundrat 174 5166899 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Анамальная гарачыня ў 2026 годзе ў Еўропе''' — [[Надвор’е|пагодная]] анамалія ў чэрвені [[2026]] года ў [[Еўропа|Еўропе]], якая характарызавалася тэмпературамі вышэй сярэдняга і хвалямі [[спякота|спёкі]]. Закранула шырокія тэрыторыі [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай]], [[Заходняя Еўропа|Заходняй]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]], [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], у тым ліку такія краіны як [[Іспанія]], [[Францыя]], [[Швейцарыя]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]], [[Польшча]], [[Швецыя]] і многія іншыя. У шэрагу краін былі пабітыя абсалютныя [[Пагодныя рэкорды|тэмпературныя рэкорды]] (за чэрвень або за ўсю гісторыю назіранняў). Максімальная тэмпература была зафіксавана 22 чэрвеня ў Іспаніі і склала 45,1 °C<ref>[https://svpressa.ru/world/photo/521334/ В Европе зафиксирована самая сильная жара за всю историю наблюдений: + 46 °C] (фото) // 27 июня 2026 </ref>. У [[Беларусь|Беларусі]] 29 чэрвеня быў зафіксіраваны самы спякотны дзень за ўсю гісторыю метэаназіранняў у краіне, калі ў [[Пінск]]у слупкі тэрмометраў паказалі +40,4 °C<ref>[https://zviazda.by/news/tak-goracha-belarusi-yashche-ne-bylo-u-pinsku-slupki-termometra-pakazali-40-4-s/ zviazda.by]</ref>. Анамальная спякота прывяла да гібелі больш чым 1300 чалавек, пераважна ў Іспаніі і Францыі<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2026/06/29/voz-bolee-1300-chelovek-umerli-za-nedeliu-v-evrope-iz-za-silnoj-zhary.html|title=ВОЗ: Более 1300 человек умерли за неделю в Европе из-за аномальной жары|website=Российская газета|access-date=2026-06-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Еўропе]] rki4f0b3qf390w7f7h6421cs1tbqzrg 5166900 5166899 2026-07-17T10:38:40Z JerzyKundrat 174 5166900 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Анамальная гарачыня ў Еўропе''' — [[Надвор’е|пагодная]] анамалія ў чэрвені [[2026]] года ў [[Еўропа|Еўропе]], якая характарызавалася тэмпературамі вышэй сярэдняга і хвалямі [[спякота|спёкі]]. Закранула шырокія тэрыторыі [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай]], [[Заходняя Еўропа|Заходняй]], [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]], [[Паўночная Еўропа|Паўночнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], у тым ліку такія краіны як [[Іспанія]], [[Францыя]], [[Швейцарыя]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]], [[Польшча]], [[Швецыя]] і многія іншыя. У шэрагу краін былі пабітыя абсалютныя [[Пагодныя рэкорды|тэмпературныя рэкорды]] (за чэрвень або за ўсю гісторыю назіранняў). Максімальная тэмпература была зафіксавана 22 чэрвеня ў Іспаніі і склала 45,1 °C<ref>[https://svpressa.ru/world/photo/521334/ В Европе зафиксирована самая сильная жара за всю историю наблюдений: + 46 °C] (фото) // 27 июня 2026 </ref>. У [[Беларусь|Беларусі]] 29 чэрвеня быў зафіксіраваны самы спякотны дзень за ўсю гісторыю метэаназіранняў у краіне, калі ў [[Пінск]]у слупкі тэрмометраў паказалі +40,4 °C<ref>[https://zviazda.by/news/tak-goracha-belarusi-yashche-ne-bylo-u-pinsku-slupki-termometra-pakazali-40-4-s/ zviazda.by]</ref>. Анамальная спякота прывяла да гібелі больш чым 1300 чалавек, пераважна ў Іспаніі і Францыі<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2026/06/29/voz-bolee-1300-chelovek-umerli-za-nedeliu-v-evrope-iz-za-silnoj-zhary.html|title=ВОЗ: Более 1300 человек умерли за неделю в Европе из-за аномальной жары|website=Российская газета|access-date=2026-06-29}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]] [[Катэгорыя:Чэрвень 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Еўропе]] ms69z4t7otrsxurbms0ql4xoubs0qui 0 810360 5166571 5166489 2026-07-16T13:36:05Z 5166571 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Круцкі''', сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім коледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя "Масавая культура і медыя") у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 0j1f2qz9ne3327ebee55d5kv2d2hfz2 5166582 5166571 2026-07-16T14:07:46Z 5166582 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Круцкі''', сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім коледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя "Масавая культура і медыя") у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. Таксама ў пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/|title=Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} phda5oaw6qz1ghqzj64y4wn2sb2qouy 5166585 5166582 2026-07-16T14:11:43Z 5166585 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны і памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім коледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. Таксама ў пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/|title=Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} h59ig91phrdq0yjhpo4rtgn5vrz9tup 5166586 5166585 2026-07-16T14:20:15Z 5166586 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны і памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/|title=Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>{{няма ў крыніцы|кам=спасылка на голае поле пошуку}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 7gv9xnoj1e30kd151y247plhw39b98v 5166588 5166586 2026-07-16T14:25:24Z 5166588 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/|title=Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>{{няма ў крыніцы|кам=спасылка на голае поле пошуку}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас пратэстаў 2020 года прыняў удзел у 12 нядзельных маршах (агулам у каля 15 акцыях), стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} g7alsi69o7elo5s4q8jxrtkugdbfbqc 5166590 5166588 2026-07-16T14:26:25Z 5166590 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/|title=Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>{{няма ў крыніцы|кам=спасылка на голае поле пошуку}}. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} l0bgqegjy9bhhu70wshlhs5no58bwad 5166598 5166590 2026-07-16T14:39:49Z 5166598 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/econonomyandpoliticsinukraine/tormozom-energoeffektivnosti-stanet-unichtozhenie-osmd-iz-za-vve-292939/|title=Тормозом энергоэффективности станет уничтожение ОСМД из-за введения налогообложения — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/ukraine-nuzhny-avtory-s-ambicijami-stivena-kinga-pisatel-andrej-291248/|title=Украине нужны авторы с амбициями Стивена Кинга — писатель Андрей Кокотюха — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-10|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/nuzhen-reanimacionnyj-marketing-art-rynka-leonid-komskij-aukci-291378/|title=Нужен реанимаркетинг арт-рынка — Леонид Комский, аукционный дом "Дукат" — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-02-24|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/econonomyandpoliticsinukraine/belorusskaja-armija-moralno-ne-gotova-voevat-ni-protiv-ukrainy-290409/|title=Белорусская армия морально не готова воевать ни против Украины, ни против России — эксперт — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-02-11|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} p62a07tgoz9wda3rjvgb044lh6yg345 5166642 5166598 2026-07-16T19:36:24Z 5166642 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі.{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 2u37dpme442w1bxtirmfq6b0ugma4mb 5166650 5166642 2026-07-16T20:15:35Z 5166650 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Веў аўтарскую рубрыку "У кіно з Белсатам" на тэлеканале "Белсат" летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры "Сапраўднае" (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме "Ты, пачвара" (2014) з'явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі "Твае вочы" сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце "Словы мацней", сумеснай кампаніі "Будзьма беларусамі!", Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з "Зацемак аб характары беларусаў" пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бары "Нара" на Зыбіцкай вуліцы ў праекце "Кіно/Віно"<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку паўнамаштабнага ўторгнання Расіі ва Украіну, падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для Беларускай Рады культуры ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} f1r79b2znjorj4zmc0f0r777p9mn2p3 5166660 5166650 2026-07-16T20:43:53Z 5166660 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Веў аўтарскую рубрыку "У кіно з Белсатам" на тэлеканале "Белсат" летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры "Сапраўднае" (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме "Ты, пачвара" (2014) з'явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі "Твае вочы" сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце "Словы мацней", сумеснай кампаніі "Будзьма беларусамі!", Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з "Зацемак аб характары беларусаў" пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бары "Нара" на Зыбіцкай вуліцы ў праекце "Кіно/Віно"<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку паўнамаштабнага ўторгнання Расіі ва Украіну, падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для Беларускай Рады культуры ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў у якасці запрошанага эксперта ў апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулы век. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} fx82wgailodhyhrnklhseqqkcqzepth 5166664 5166660 2026-07-16T20:48:16Z 5166664 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, Украіне, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і краінах Еўрапейскага Саюза{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Веў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} ks6jtn0hsszad0m6drs85q5mframm2o 5166666 5166664 2026-07-16T20:50:20Z 5166666 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Веў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} jkv96xb8oo2lk5n1l4vgoxh38j0ekl3 5166862 5166666 2026-07-17T07:48:32Z 5166862 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=https://budzma.org/upload/resize_cache/medialibrary/cb2/820_972_1/cb2473cec46fc218fd70411f311aeae1.jpg}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выклікалі ў якасці сведкі ў ГУБАЗіК, але адпусцілі пад падпіску аб неразгалошванні<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года стаў аб'ектам нападак з боку прапагандыста "Беларусь сёння" Андрэя Мукавозчыка за крытыку кінафестываля "Лістапад"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які на той момант Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі "Беларусьфільм"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}, адзін з выпускаў якога патрапіў у поўны спіс намінантаў Прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/spis-premii-bagushevicha-2025.html|title=Абвешчаны поўны спіс прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Веў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} cidhlden2fslswdjso4gs4fm3n2ibny 5166864 5166862 2026-07-17T07:50:36Z 5166864 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=https://budzma.org/upload/resize_cache/medialibrary/cb2/820_972_1/cb2473cec46fc218fd70411f311aeae1.jpg}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выклікалі ў якасці сведкі ў ГУБАЗіК, але адпусцілі пад падпіску аб неразгалошванні<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года стаў аб'ектам нападак з боку прапагандыста "Беларусь сёння" Андрэя Мукавозчыка за крытыку кінафестываля "Лістапад"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які на той момант Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі "Беларусьфільм"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}, адзін з выпускаў якога патрапіў у поўны спіс намінантаў Прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/spis-premii-bagushevicha-2025.html|title=Абвешчаны поўны спіс прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Веў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} ga4meuncyuy602cs3loy71u5cufxfu3 5166871 5166864 2026-07-17T08:09:28Z 5166871 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=https://budzma.org/upload/resize_cache/medialibrary/cb2/820_972_1/cb2473cec46fc218fd70411f311aeae1.jpg}} '''Тарас Круцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выклікалі ў якасці сведкі ў ГУБАЗіК, але адпусцілі пад падпіску аб неразгалошванні<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года стаў аб'ектам нападак з боку прапагандыста "Беларусь сёння" Андрэя Мукавозчыка за крытыку кінафестываля "Лістапад"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які на той момант Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі "Беларусьфільм"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}, адзін з выпускаў якога патрапіў у поўны спіс намінантаў Прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/spis-premii-bagushevicha-2025.html|title=Абвешчаны поўны спіс прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Веў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} t0dxlub85mful45f0mp0stn6wy7zsz2 5166873 5166871 2026-07-17T08:34:05Z 5166873 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=https://budzma.org/upload/resize_cache/medialibrary/cb2/820_972_1/cb2473cec46fc218fd70411f311aeae1.jpg}} '''Тарас Круцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выклікалі ў якасці сведкі ў ГУБАЗіК, але адпусцілі пад падпіску аб неразгалошванні<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года стаў аб'ектам нападак з боку прапагандыста "Беларусь сёння" Андрэя Мукавозчыка за крытыку кінафестываля "Лістапад"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які на той момант Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі "Беларусьфільм"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}, адзін з выпускаў якога патрапіў у поўны спіс намінантаў Прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/spis-premii-bagushevicha-2025.html|title=Абвешчаны поўны спіс прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Веў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку ў якасці старшыні народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым чальца асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} dvqs157a9097hcb5vp3szbvndvxkp4n 5166898 5166873 2026-07-17T10:37:06Z 5166898 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выклікалі ў якасці сведкі ў ГУБАЗіК, але адпусцілі пад падпіску аб неразгалошванні<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года стаў аб’ектам нападак з боку прапагандыста «Беларусь сёння» Андрэя Мукавозчыка за крытыку кінафестываля «Лістапад»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які на той момант Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «Беларусьфільм»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эмігрыраваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}, адзін з выпускаў якога патрапіў у поўны спіс намінантаў Прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/spis-premii-bagushevicha-2025.html|title=Абвешчаны поўны спіс прэміі імя Францішка Багушэвіча за 2025 год|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Веў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку ў якасці старшыні народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым чальца асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе паўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», Саюза беларускіх пісьменнікаў і Беларускага ПЭН-цэнтра. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ўціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка Станіслава Грынкевіча<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} osvwdzni4ag306y97lomh8svo8hn7q2 5166902 5166898 2026-07-17T10:50:46Z 5166902 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў ГУБАЗіК, але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 7fl8sthjfk24bkm03wr1kqjor28k9se 5166903 5166902 2026-07-17T10:51:21Z 5166903 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў ў якасці сцэнарыста і актора<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялічкім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і інш. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} pv6rvdl6m0jejzpov00lwxcg1um93ki 5166904 5166903 2026-07-17T10:53:03Z 5166904 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і актор<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} sp5ah10kzxkb0iv7lmql0fgejngfogc 5166924 5166904 2026-07-17T11:37:16Z 5166924 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і актор<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы "Алфавіт вайны" праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 8dqe5d16qnb4juf9q6gpjh9usf5fc8p 0 810731 5166730 5164541 2026-07-16T23:27:16Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166730 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1980}} '''[[1980]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[22 мая]] — «[[Pac-Man]]» (аркадны аўтамат). ==Гл. таксама== ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1980]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] mxqumfqo63hyxi2jg3x3f3a1i255jit 0 810778 5166734 5165023 2026-07-16T23:27:20Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166734 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1991}} '''[[1991]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[6 лютага]] — «[[Street Fighter II]]» (платформа «ZX Spectrum»). ==Гл. таксама== ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1991]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] d0ufkxqy72cu3j00h8bhf3x8l3m3n2a 0 810839 5166630 5166222 2026-07-16T19:06:28Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5166630 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дрозд}} {{Вучоны}} '''Антон Данатавіч Дрозд''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі астраном, сёмы дырэктар [[Пулкаўская абсерваторыя|Пулкаўскай абсерваторыі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 18 мая 1892 года ў мястэчку [[Казяны (Браслаўскі раён)|Казяны]] Богінскай воласці Дзісенскага павета [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], быў сынам сялян каталіцкага веравызнання Даната Дразда і Юліяны Сяўрук{{sfn|Баринов|2021|p=}}. Ахрышчаны ў [[Цверач|Цверацкім]] касцёле{{sfn|Баринов|2021|p=}}. У маі 1914 года скончыў 5-ю гімназію ў Пецярбургу{{sfn|Баринов|2021|p=}}. У 1914 годзе паступіў на фізіка-матэматычны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петраградскага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Астраномія», які скончыў у лютым 1917 года{{sfn|Баринов|2021|p=}}. Са студзеня 1929 года быў старшынёй праўлення Навуковага таварыства па вывучэнні Беларусі пры [[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Ленінград)|Беларускім студэнцкім зямляцтве]]{{sfn|Баринов|2021|p=}}. Паралельна з вучобай ва ўніверсітэце ў 1915—1918 гадах працаваў памочнікам бібліятэкара ў Бібліятэцы Акадэміі навук. Пасля паступіў ва ўніверсітэцкую аспірантуру і паралельна ў 1919 годзе{{sfn|Дадаев|2008|с=6}} прыняты звышштатным астраномам у [[Пулкаўская абсерваторыя|Пулкаўскую абсерваторыю]] (Галоўную астранамічную абсерваторыю — ГАА). У 1920 годзе ўступіў у [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|ВКП(б)]]<ref>Архив РАН (Санкт-Петербургский филиал) Ф. 703. Оп. 3. Д. 42. Л. 1-4.</ref>, паводле [[Аляксандр Мікалаевіч Дадаеў|Аляксандра Дадаева]], у 1920 годзе Дрозд арганізаваў у абсерваторыі партыйную ячэйку РКП(б){{sfn|Дадаев|2008|с=6}}. Аднак, Дрозд не стаў у абсерваторыі «сваім», у 1921 годзе яго звольнілі рашэннем Рады астраномаў ГАА{{sfn|Дадаев|2008|с=6}}. У 1921 годзе вярнуўся на фізіка-матэматычны факультэт, дзе прайшоў шлях ад аспіранта да прафесара і намесніка дэкана{{sfn|Баринов|2021|p=}}. У 1930 годзе згадваецца як прафесар і загадчык фiз-мат факультэта ЛДУ<ref>{{Cite web|url=http://history.museums.spbu.ru/images/1931.pdf|title=Весь Ленинград : адресная и справочная книга на 1931 год. – Л. : Изд-во Ленинградского Облисполкома и Ленинградского Совета, 1931. – 1262 с. разд. паг.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103004754/http://history.museums.spbu.ru/images/1931.pdf|archive-date=2019-01-03|access-date=2017-07-10|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, Дрозд меў прафесуру ў сельгасінстытуце і Інстытуце інжынераў шляхоў зносін, быў аўтарам папулярнага падручніка «Пачаткі матэматычнага аналізу» (1931){{sfn|Баринов|2021|p=}}. Паралельна з гэтым Дрозд рабіў паспяховую партыйную кар’еру, удзельнічаў у арганізацыі партыйных ячэек і савпартшколы ў Дзецкім Сяле{{sfn|Баринов|2021|p=}}. У канцы 1930 года, па заканчэнні другога тэрміну дырэктарства Пулкаўскай абсерваторыяй [[Аляксандр Аляксандравіч Іваноў (астраном)|Аляксандра Іванова]], паступіла распараджэнне пра прызначэнне дырэктарам Антона Дразда, які прыбуў туды ў студзені 1931 года. Гэта быў першы выпадак у гісторыі Пулкаўскай абсерваторыі, калі дырэктара вылучыў не Савет астраномаў ГАА, а ўрадавы орган — Наркамасветы РСФСР. Таму Дрозд атрымаў мянушку «чырвонага дырэктара».{{sfn|Дадаев|2008|с=6}} Паводле Дадаева, пры «чырвоным дырэктары» пачалася «ломка» арганізацыйнай структуры, навуковыя аддзелы замянілі «сектарамі», створаны новыя падраздзяленні, як, напрыклад, Сектар абароны або Метадалагічны сектар (ім загадваў сам Антон Дрозд), фарміраваліся новыя тэмы даследаванняў, якія мала датычалі астраноміі. Пасады малодшых і старшых астраномаў пачалі звацца «спецыялістамі» другога і першага разрадаў. Гэта выклікала нараканні многіх супрацоўнікаў. Заробкі навуковых спецыялістаў як і раней заставаліся нізкімі, аднак, часцей ім сталі даручаць тэмы дзяржаўнага і прэстыжнага значэння.{{sfn|Дадаев|2008|с=7}} У маі 1933 годзе нечакана адкліканы з пасады дырэктара Пулкаўскай абсерваторыі.{{sfn|Дадаев|2008|с=10}} Пра далейшы лёс Антона Дразда звесткі супярэчлівыя.{{sfn|Баринов|2021|p=}} У 1933—1936 гадах навуковы супрацоўнік мат-меха ЛДУ. Пазней Дадаеў пісаў, што раннім летам 1964 года Дрозд аднойчы з’явіўся ў Пулкаве, нікому афіцыйна не прадстаўляўся і сустракаўся толькі з [[Соф’я Васілеўна Раманская|Соф’яй Раманскай]], з якой бліжэй супрацоўнічаў у 1919—1921 гадах, ад яе стала вядома, што Дрозд быў асуджаны за «трацкісцкія грахі» і многія гады правёў у ссылцы.{{sfn|Дадаев|2008|с=10-11}} == Гл. таксама == * [[Пулкаўская справа]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|ref=Дадаев|частка=I. Биография Н. А. Козырева|аўтар=Дадаев А. Н.|загаловак=[https://lib.rmvoz.ru/uploads/fail/kozyrev_vremya_i_zvezdy.pdf Время и звезды: к 100-летию Н. А. Козырева]|месца=Санкт-Петербург|выдавецтва=Нестор-История|год=2008|старонкі=3-89|старонак=790|isbn=5-98187-257-0|мова=ru}} == Спасылкі == * {{h|Баринов|2021|{{cite web| url = https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/571049547377160/ |title = Белорусы в Ленинграде: Научное общество по изучению Беларуси |author = [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Игорь Баринов]] |date = 2021-09-22 |work = Запісы беларусаведа |language = ru }}}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дрозд Антон Данатавіч}} 8c4gys72kf27555eng8v17u5q26shhw 0 810922 5166646 5166364 2026-07-16T19:52:18Z Emilia Noah 155537 5166646 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«Twisted Metal 2»''' ({{Lang-be|Скрыгат металу 2}}), у Еўропе вядомая пад назвай '''Twisted Metal: World Tour''', у Японіі — '''Twisted Metal EX''' — гоначная [[Відэагульня|камп’ютарная гульня]] распрацаваная «{{Не перакладзена 5|989 Studios|Sony Interactive Studios America|ru|989 Studios}}», «{{Не перакладзена 5|SingleTrac|SingleTrac|ru|SingleTrac}}» і выдадзеная «{{Не перакладзена 5|Sony Interactive Entertainment|Sony Computer Entertainment|ru|Sony Interactive Entertainment}}». Гэта апошняя {{Не перакладзена 5|Twisted Metal|гульня ў серыі|ru|Twisted Metal}}, якую распрацоўвалі «{{Не перакладзена 5|SingleTrac|SingleTrac|ru|SingleTrac}}». ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1996 года]] ogkfjr256nkw26xi556901whjcg6m93 0 810924 5166738 5166365 2026-07-16T23:27:24Z BarnesBot 157908 (via JWB) 5166738 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1996}} '''[[1996]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[31 кастрычніка]] — «[[Twisted Metal 2]]» (платформа «PlayStation»). ==Гл. таксама== ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1996]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 7q4qk263um69qa88zfbg59gqkun1xrc 0 810932 5166580 5166418 2026-07-16T13:53:33Z JerzyKundrat 174 арфаграфія 5166580 wikitext text/x-wiki {{Аўтадарога | нумар = {{Дарога Беларусі|Р|58}} | назва = [[Мінск]] - [[Мядзел]] | назва2 = | выява = | подпіс = | краіна = {{BLR}} | рэгіён = | частка = | статут = рэспубліканская | уладальнік = дзяржаўная | кіраванне = [[Белаўтадар]] | даўжыня = 126 | пачатак = [[Мінск]] | праз = | канец = [[Мядзел]] | пакрыццё = [[асфальт]] | дата = | вікісклад = | тэкст для спасылкі = }} '''Дарога {{Таблічка-by|Р|58}}''' — [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння]] ў [[Беларусь|Беларусі]], якая злучае [[Мінск]] і [[Мядзел]]. Працягласць — 126 [[км]]. Праходзіць па тэрыторыі [[Мінскі раён|Мінскага]], [[Лагойскі раён|Лагойскага]], [[Вілейскі раён|Вілейскага]] і [[Мядзельскі раён|Мядзельскага]] раёнаў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Маршрут == * [[Мінская вобласць]] ** [[Мінскі раён]] *** [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|24пкс]] [[Мінск]] *** [[Цнянка]] *** [[Паперня (Мінскі раён)|Паперня]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24пкс]] {{Таблічка-by|М|14}} *** [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] {{Таблічка-by|Р|80}} *** [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Паперня]] *** [[Жукаўка (Мінскі раён)|Жукаўка]] ** [[Лагойскі раён]] *** [[Малыя Бясяды]] *** [[Вяпраты]] *** [[Казлеўшчына]] ** [[Вілейскі раён]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] {{Таблічка-by|Р|66}} *** [[Ілья]] *** [[Абадоўцы]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] {{Таблічка-by|Р|63}} *** [[Сосенка (Вілейскі раён)|Сосенка]] ** [[Мядзельскі раён]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24пкс]] {{Таблічка-by|Р|29}} *** [[Гарадзішча (Мядзельскі раён)|Гарадзішча]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] {{Таблічка-by|Р|28}} *** [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|24пкс]] [[Мядзел]] == Гл. таксама == * [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі]] {{Дарогі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Р058}} [[Катэгорыя:Дарогі Беларусі]] optb8onq3s6alrrnd6l360ybna7tgez 5166652 5166580 2026-07-16T20:21:56Z IshaBarnes 124956 удакладненне 5166652 wikitext text/x-wiki {{Аўтадарога | нумар = {{Дарога Беларусі|Р|58}} | назва = [[Мінск]] - [[Мядзел]] | назва2 = | выява = | подпіс = | краіна = {{BLR}} | рэгіён = | частка = | статут = рэспубліканская | уладальнік = дзяржаўная | кіраванне = [[Белаўтадар]] | даўжыня = 126 | пачатак = [[Мінск]] | праз = | канец = [[Мядзел]] | пакрыццё = [[асфальт]] | дата = | вікісклад = | тэкст для спасылкі = }} '''Дарога {{Таблічка-by|Р|58}}''' — [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння]] ў [[Беларусь|Беларусі]], якая злучае [[Мінск]] і [[Мядзел]]. Працягласць — 126 [[км]]. Праходзіць па тэрыторыі [[Мінскі раён|Мінскага]], [[Лагойскі раён|Лагойскага]], [[Вілейскі раён|Вілейскага]] і [[Мядзельскі раён|Мядзельскага]] раёнаў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. == Маршрут == * [[Мінская вобласць]] ** [[Мінскі раён]] *** [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|24пкс]] [[Мінск]] *** [[Цнянка]] *** [[Паперня (Мінскі раён)|Паперня]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24пкс]] {{Таблічка-by|М|14}} *** [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] {{Таблічка-by|Р|80}} *** [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] *** [[Жукаўка (Мінскі раён)|Жукаўка]] ** [[Лагойскі раён]] *** [[Малыя Бясяды]] *** [[Вяпраты]] *** [[Казлеўшчына]] ** [[Вілейскі раён]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] {{Таблічка-by|Р|66}} *** [[Ілья]] *** [[Абадоўцы]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] {{Таблічка-by|Р|63}} *** [[Сосенка (Вілейскі раён)|Сосенка]] ** [[Мядзельскі раён]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnkreuz.svg|24пкс]] {{Таблічка-by|Р|29}} *** [[Гарадзішча (Мядзельскі раён)|Гарадзішча]] *** [[Файл:Sinnbild Autobahnausfahrt.svg|24px]] {{Таблічка-by|Р|28}} *** [[Файл:Sinnbild Innerorts.svg|24пкс]] [[Мядзел]] == Гл. таксама == * [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі]] {{Дарогі Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Р058}} [[Катэгорыя:Дарогі Беларусі]] 9j1053df97gckgjcr3c6cl7oz993757 0 810945 5166555 5166512 2026-07-16T12:58:26Z StarDeg 16311 5166555 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лебедзеў}} {{ДД}} '''Павел Валянцінавіч Лебедзеў''' ({{lang-uk|Лебедєв Павло Валентинович}}; нар. [[12 ліпеня]] [[1962]], пасёлак Новомихайловский, [[Краснадарскі край]], РСФСР, СССР) — украінскі і расійскі фінансіст і бізнесмен. Член Праўлення Расійскага Саюза Прамысловцаў і Прадпрымальнікаў (РСПП). Кіраўнік каардынацыйнай рады крымскіх аддзяленняў РСПП. Міністр абароны Украіны (24 снежня 2012 — 27 лютага 2014). Народны дэпутат Украіны трох скліканняў. {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры абароны Украіны}} {{DEFAULTSORT:Лебядзеў Павел Валянцінавіч}} dsrididhwcb4279rghyr6p9j314cx68 5166563 5166555 2026-07-16T13:28:59Z Autumndancer 168015 5166563 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лебедзеў}} {{ДД}} '''Павел Валянцінавіч Лебедзеў''' ({{lang-uk|Лебедєв Павло Валентинович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — украінскі і расійскі фінансіст і бізнесмен. Член Праўлення Расійскага Саюза Прамысловцаў і Прадпрымальнікаў (РСПП). Кіраўнік каардынацыйнай рады крымскіх аддзяленняў РСПП. Міністр абароны Украіны (24 снежня 2012 — 27 лютага 2014). Народны дэпутат Украіны трох скліканняў. {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры абароны Украіны}} {{DEFAULTSORT:Лебядзеў Павел Валянцінавіч}} r5bnclaanfgk6nku4lfp9b5khqokxiu 0 810948 5166663 5166516 2026-07-16T20:47:33Z Ueschar 151377 Дадаў шаблон 5166663 wikitext text/x-wiki [[Файл:Finno-ugrian-map-en.svg|справа|міні|Рассяленне фіна-ўгорскіх народаў на мяжы I і II тысячагоддзяў]]'''Чу́дзь''' — зборная назва, якой у [[Старажытная Русь|старажытнарускіх]] летапісах называлі [[Эсты|эстаў]], а таксама шэраг іншых [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўгорскіх народаў]] і плямён Усходняй Еўропы. == Значэнне і ўжыванне == === Эсты і іншыя фіна-ўгорскія групы === Чудзь найчасцей вызначаецца як старажытнаруская назва эстаў і некаторых іншых фінскіх плямён<ref name="ТСБМ">Чудзь // Тлумачальны слоўнік беларускай мовы : у 5 т. / пад рэд. К. К. Атраховіча. — Мінск : Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1977—1984.</ref> або як агульная назва заходнефінскіх плямён.<ref>Чудзь // Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы / пад рэд. М. Р. Судніка, М. Н. Крыўко. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 2002.</ref> Тэрмін не быў саманазвай аднаго народа: у розных летапісных паведамленнях ён мог абазначаць розныя групы фіна-ўгорскага насельніцтва. === Чудзь завалоцкая === «[[Аповесць мінулых гадоў]]» адрознівае чудзь, якая жыла каля [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], ад «чудзі завалоцкай», названай у пераліку народаў разам з [[Мера (племя)|мерай]], [[Мурама|муромай]], [[Весь (народ)|вессю]], [[Мардва|мардвой]], [[Перм (народ)|пермю]], [[Печора (народ)|печорай]] і іншымі.<ref name="ПМГ">Повесть временных лет / подгот. текста Д. С. Лихачёва; перевод Д. С. Лихачёва и Б. А. Романова; под ред. В. П. Адриановой-Перетц. — Москва ; Ленинград : Издательство Академии наук СССР, 1950. — Ч. 1.</ref> Завалоцкай чуддзю называлі насельніцтва [[Завалочча]] — земляў за водападзелам паміж басейнамі [[Волга|Волгі]] і рэк, якія ўпадаюць у [[Белае мора]]. Тэрыторыя рассялення вызначана на ўсход ад [[Анежскае возера|Анежскага возера]], на рэках Анега і Паўночная Дзвіна.<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|17|Чудзь||286}}</ref> === Этнічная і моўная прыналежнасць === Дакладная этнічная і моўная прыналежнасць усіх груп, якія называліся чуддзю, не вызначана. Даследаванне гідраніміі басейнаў [[Волхаў|Волхава]] і [[Луга (рака)|Лугі]] паказала, што частка мясцовага насельніцтва магла размаўляць не толькі на [[Прыбалтыйска-фінскія мовы|прыбалтыйска-фінскіх]], але і на іншых фіна-ўгорскіх мовах.<ref name="Rahkonen">{{cite journal|last=Rahkonen|first=Pauli|title=Finno-Ugrian hydronyms of the River Volkhov and Luga catchment areas|journal=Suomalais-Ugrilaisen Seuran Aikakauskirja|volume=93|year=2011|pages=205—266|url=https://journal.fi/susa/article/view/82436|language=en}}</ref> == Згадкі ў летапісах == === Раннія летапісныя згадкі === [[Файл:Baltic_region_10th_century_en.png|злева|міні|277x277пкс|Народы і землі ўсходняй часткі Балтыйскага рэгіёна ў X стагоддзі]] Чудзь неаднаразова згадваецца ў «Аповесці мінулых гадоў». У IX стагоддзі яна разам са [[Славене ільменскія|славенамі]], [[Крывічы|крывічамі]], мерай і вессю плаціла даніну [[Варагі|варагам]], пасля ўдзельнічала ў іх выгнанні, а затым — у запрашэнні варажскіх князёў.<ref name="ПМГ" /> Летапіс называе чудзь і сярод народаў, якія ўдзельнічалі ў ваенных паходах старажытнарускіх князёў. Яна згадана ў складзе войска князя [[Алег Вешчы|Алега]] падчас паходу на [[Канстанцінопаль]] у 907 годзе.<ref name="ПМГ" /> Падчас паходу [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра Святаславіча]] на [[Полацк]], у ягоным войску таксама былі варагі, славене, чудзь і крывічы.<ref>Ермаловіч М. І. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — С. 64—66.</ref> Пад 1030 годам летапіс паведамляе, што князь [[Яраслаў Мудры|Яраслаў Мудры]] хадзіў паходам на чудзь, перамог яе і заснаваў на здабытай тэрыторыі горад Юр'еў (названы ў гонар хрысцільнага імя князя — Георгій), які пазней стаў вядомы як [[Тарту]].<ref>Повесть временных лет / подгот. текста Д. С. Лихачёва; перевод Д. С. Лихачёва и Б. А. Романова; под ред. В. П. Адриановой-Перетц. — Москва ; Ленинград : Издательство Академии наук СССР, 1950. — Ч. 1. — С. 100.</ref> === Адносіны з Полацкам і Ноўгарадам === У [[Наўгародскі першы летапіс|Наўгародскім першым летапісе]] пад 1191 годам паведамляецца пра дамоўленасць паміж наўгародцамі і палачанамі аб супольным паходзе «на літву або на чудзь». Паход супраць чудзі адбыўся зімой 1191/1192 года, але полацкае войска ў ім не ўдзельнічала.<ref>Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов / под ред. и с предисл. А. Н. Насонова. — Москва ; Ленинград : Издательство Академии наук СССР, 1950. — С. 39, 231.</ref> Мікола Ермаловіч тлумачыў адмову палачан ад паходу палітычнымі інтарэсамі [[Полацкае княства|Полацкага княства]] ва Усходняй Прыбалтыцы.<ref>Ермаловіч М. І. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1990. — С. 186—189.</ref> === Усходняя Прыбалтыка ў пачатку XIII стагоддзя === [[Файл:Lake_Peipus,_LandSat-8,_2016-10-20.jpg|справа|міні|[[Чудска-Пскоўскае возера]] паміж Эстоніяй і Расіяй]] У канцы XII — пачатку XIII стагоддзя розныя групы фіна-ўгорскага насельніцтва Усходняй Прыбалтыкі былі палітычна залежныя ад Полацка, Ноўгарада або Пскова і плацілі ім даніну. Паводле аналізу «[[Хроніка Лівоніі|Хронікі Генрыха Латвійскага]]», частка чудзі і латгалы вобласці Талава прызнавалі залежнасць ад Ноўгарада і Пскова, у той час як прыдзвінскія латгалы і лівы — ад Полацка.<ref name="Сагановіч">{{cite web|url=https://bha.knihi.com/05-01/01.htm|title=Полацк і нямецкая калонія на Дзвіне (паводле хронікі Генрыха)|author=Сагановіч Г.|work=Беларускі гістарычны агляд|accessdate=16 ліпеня 2026|year=1998|volume=5|issue=1}}</ref> У 1216 годзе чудзь звярнулася да полацкага князя [[Уладзімір Полацкі|Уладзіміра]] па дапамогу ў барацьбе супраць нямецкіх крыжакоў. Князь сабраў войска, але памёр перад пачаткам паходу.<ref name="Сагановіч" /> == У тапаніміі == Ад этноніма «чудзь» паходзіць руская назва [[Чудска-Пскоўскае возера|Чудскага возера]], размешчанага на сучаснай мяжы [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Расія|Расіі]]. У эстонскай мове возера называецца Пейпсі ({{lang-et|Peipsi järv}}). Назва чудзі захавалася таксама ў шэрагу тапонімаў паўночнага захаду Расіі. Аднак наяўнасць падобнай геаграфічнай назвы сама па сабе не дазваляе дакладна вызначыць этнічную або моўную прыналежнасць колішняга насельніцтва.<ref name="Rahkonen" /> == Гл. таксама == * [[Эсты]] * [[Весь (народ)]] * [[Водзь]] * [[Іжора (народ)]] * [[Завалочча]] * [[Фіна-ўгорскія народы]] * [[Яраслаў Мудры]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Чудзь||286}} * Ермаловіч М. І. Старажытная Беларусь: Полацкі і новагародскі перыяды. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. — 366 с. * Новгородская первая летопись старшего и младшего изводов / под ред. и с предисл. А. Н. Насонова. — Москва; Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1950. — 642 с. * Повесть временных лет / подгот. текста Д. С. Лихачёва; перевод Д. С. Лихачёва и Б. А. Романова; под ред. В. П. Адриановой-Перетц. — Москва; Ленинград: Издательство Академии наук СССР, 1950. — Ч. 1. — 404 с. * {{cite journal|last=Rahkonen|first=Pauli|title=Finno-Ugrian hydronyms of the River Volkhov and Luga catchment areas|journal=Suomalais-Ugrilaisen Seuran Aikakauskirja|volume=93|year=2011|pages=205—266|url=https://journal.fi/susa/article/view/82436|language=en}}{{Фіна-ўгорскія народы}} b7ih78lj5836hklmk5afs1iad635dvh 0 810958 5166556 2026-07-16T13:11:42Z Ueschar 151377 Перасылае да [[П’ер-Жан дэ Беранжэ]] 5166556 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[П’ер-Жан дэ Беранжэ]] 6uq7dxbsl4kerfdme7wtgwq0025mpv8 0 810959 5166557 2026-07-16T13:15:09Z Ueschar 151377 Перасылае да [[П’ер-Жан дэ Беранжэ]] 5166557 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[П’ер-Жан дэ Беранжэ]] 6uq7dxbsl4kerfdme7wtgwq0025mpv8 0 810960 5166560 2026-07-16T13:26:24Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП-Расія}} '''Наваміхайлаўскі''' ({{lang-ru|Новомиха́йловский}}) - пасёлак гарадскога тыпу (курортны пасёлак) у [[Туапсінскі раён|Туапсінскім раёне]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпальнага ўтварэння Навам...» 5166560 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Наваміхайлаўскі''' ({{lang-ru|Новомиха́йловский}}) - пасёлак гарадскога тыпу (курортны пасёлак) у [[Туапсінскі раён|Туапсінскім раёне]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпальнага ўтварэння Наваміхайлаўскае гарадское паселішча. Размешчаны ў паўночнай частцы Туапсінскага раёна, каля вусця ракі Нечапсуха. Знаходзіцца за 35 км на паўночны захад ад раённага цэнтра [[Туапсэ]] і за 125 км на поўдзень ад горада [[Краснадар]] (па дарозе). [[Катэгорыя:Населеныя пункты Краснадарскага края]] 6mr0lrv0nuklnuh83gb4un7o5stddrc 5166561 5166560 2026-07-16T13:27:40Z Autumndancer 168015 5166561 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Наваміхайлаўскі''' ({{lang-ru|Новомиха́йловский}}) - пасёлак гарадскога тыпу (курортны пасёлак) у [[Туапсінскі раён|Туапсінскім раёне]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпальнага ўтварэння Наваміхайлаўскае гарадское паселішча. Размешчаны ў паўночнай частцы Туапсінскага раёна, каля вусця ракі Нечапсуха. Знаходзіцца за 35 км на паўночны захад ад раённага цэнтра [[Туапсэ]] і за 125 км на поўдзень ад горада [[Краснадар]] (па дарозе). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Краснадарскага края]] tjzma037yfmkfqab8obxite26ajely3 5166562 5166561 2026-07-16T13:27:58Z Autumndancer 168015 5166562 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Наваміхайлаўскі''' ({{lang-ru|Новомиха́йловский}}) — пасёлак гарадскога тыпу (курортны пасёлак) у [[Туапсінскі раён|Туапсінскім раёне]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпальнага ўтварэння Наваміхайлаўскае гарадское паселішча. Размешчаны ў паўночнай частцы Туапсінскага раёна, каля вусця ракі Нечапсуха. Знаходзіцца за 35 км на паўночны захад ад раённага цэнтра [[Туапсэ]] і за 125 км на поўдзень ад горада [[Краснадар]] (па дарозе). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Краснадарскага края]] ksle4xez8d92ij8w62yod36z7mee4hi 5166564 5166562 2026-07-16T13:30:03Z Autumndancer 168015 5166564 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Наваміхайлаўскі''' ({{lang-ru|Новомиха́йловский}}) — пасёлак гарадскога тыпу (курортны пасёлак) у [[Туапсінскі раён|Туапсінскім раёне]] [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]] [[Расія|Расіі]]. Адміністрацыйны цэнтр муніцыпальнага ўтварэння Наваміхайлаўскае гарадское паселішча. Размешчаны ў паўночнай частцы Туапсінскага раёна, каля вусця ракі Нечапсуха. Знаходзіцца за 35 км на паўночны захад ад раённага цэнтра [[Туапсэ]] і за 125 км на поўдзень ад горада [[Краснадар]] (па дарозе). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Павел Валянцінавіч Лебедзеў]], украінскі і расійскі бізнесмен, палітык {{зноскі}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Краснадарскага края]] pmtmtracmoovhyjako1thi65uly0wjb 0 810961 5166565 2026-07-16T13:31:08Z ~2026-40184-13 171208 Новая старонка: «{{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал =...» 5166565 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = 32 | чэмпіён = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бгалоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]] | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|2031]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027''' — дзесяты [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]], які пройдзе з [[24 чэрвеня]] па [[25 ліпеня]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Гэта будзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. == Выбар хоста == Кандыдатамі на ўдзел у турніры былі: * {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]], {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]] і {{сцяг|Германія}} [[Германія]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] [[17 мая]] [[2024]] года [[Бразілія]] была абраная месцам правядзення турніру<ref name="maracana_wwc2027_reuters">{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/maracana-one-eight-stadiums-2027-womens-world-cup-2025-05-07/ |title=Maracana one of eight stadiums for 2027 Women's World Cup |work=Reuters |date=2025-05-07 |language=en |access-date=2026-06-15 }}</ref><ref name="Vote">{{cite web|url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-2027-fifa-brazil-715931c7a235886e47a21498ec5d2229|title=Brazil is chosen to host soccer's 2027 Women's World Cup following a vote by FIFA's 211 members |publisher=Associated Press|first=Lerpong |last=Amsa-ngiam|date=17 May 2024|access-date=17 May 2024}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 May 2024 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40159680/brazil-awarded-2027-women-world-cup-fifa|title=FIFA vote awards Brazil 2027 Women's World Cup|access-date=17 May 2024|work=ESPN}}</ref>. {{Зноскі}} {{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] ajyovqyp4au2ejr6eetl9d1f21chhyp 5166568 5166565 2026-07-16T13:33:05Z ~2026-40184-13 171208 5166568 wikitext text/x-wiki {{Выдаліць|прычына=Няправільная назва}} {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = 32 | чэмпіён = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бгалоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]] | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|2031]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027''' — дзесяты [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]], які пройдзе з [[24 чэрвеня]] па [[25 ліпеня]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Гэта будзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. == Выбар хоста == Кандыдатамі на ўдзел у турніры былі: * {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]], {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]] і {{сцяг|Германія}} [[Германія]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] [[17 мая]] [[2024]] года [[Бразілія]] была абраная месцам правядзення турніру<ref name="maracana_wwc2027_reuters">{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/maracana-one-eight-stadiums-2027-womens-world-cup-2025-05-07/ |title=Maracana one of eight stadiums for 2027 Women's World Cup |work=Reuters |date=2025-05-07 |language=en |access-date=2026-06-15 }}</ref><ref name="Vote">{{cite web|url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-2027-fifa-brazil-715931c7a235886e47a21498ec5d2229|title=Brazil is chosen to host soccer's 2027 Women's World Cup following a vote by FIFA's 211 members |publisher=Associated Press|first=Lerpong |last=Amsa-ngiam|date=17 May 2024|access-date=17 May 2024}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 May 2024 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40159680/brazil-awarded-2027-women-world-cup-fifa|title=FIFA vote awards Brazil 2027 Women's World Cup|access-date=17 May 2024|work=ESPN}}</ref>. {{Зноскі}} {{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] gcazyoxsjhu8fljszcsh15ocw0dbyvv 5166578 5166568 2026-07-16T13:52:03Z JerzyKundrat 174 5166578 wikitext text/x-wiki {{хв|прычына=Няправільная назва}} #REDIRECT [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = 32 | чэмпіён = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бгалоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]] | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|2031]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027''' — дзесяты [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]], які пройдзе з [[24 чэрвеня]] па [[25 ліпеня]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Гэта будзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. == Выбар хоста == Кандыдатамі на ўдзел у турніры былі: * {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]], {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]] і {{сцяг|Германія}} [[Германія]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] [[17 мая]] [[2024]] года [[Бразілія]] была абраная месцам правядзення турніру<ref name="maracana_wwc2027_reuters">{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/maracana-one-eight-stadiums-2027-womens-world-cup-2025-05-07/ |title=Maracana one of eight stadiums for 2027 Women's World Cup |work=Reuters |date=2025-05-07 |language=en |access-date=2026-06-15 }}</ref><ref name="Vote">{{cite web|url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-2027-fifa-brazil-715931c7a235886e47a21498ec5d2229|title=Brazil is chosen to host soccer's 2027 Women's World Cup following a vote by FIFA's 211 members |publisher=Associated Press|first=Lerpong |last=Amsa-ngiam|date=17 May 2024|access-date=17 May 2024}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 May 2024 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40159680/brazil-awarded-2027-women-world-cup-fifa|title=FIFA vote awards Brazil 2027 Women's World Cup|access-date=17 May 2024|work=ESPN}}</ref>. {{Зноскі}} {{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] k33rs8kdll9qcihx2lnfruc849enntg 0 810962 5166569 2026-07-16T13:33:56Z ~2026-40184-13 171208 Новая старонка: «{{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чєрвєня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал =...» 5166569 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чєрвєня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = 32 | чэмпіён = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бгалоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]] | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|2031]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027''' — дзесяты [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]], які пройдзе з [[24 чэрвеня]] па [[25 ліпеня]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Гэта будзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. == Выбар хоста == Кандыдатамі на ўдзел у турніры былі: * {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]], {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]] і {{сцяг|Германія}} [[Германія]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] [[17 мая]] [[2024]] года [[Бразілія]] была абраная месцам правядзення турніру<ref name="maracana_wwc2027_reuters">{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/maracana-one-eight-stadiums-2027-womens-world-cup-2025-05-07/ |title=Maracana one of eight stadiums for 2027 Women's World Cup |work=Reuters |date=2025-05-07 |language=en |access-date=2026-06-15 }}</ref><ref name="Vote">{{cite web|url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-2027-fifa-brazil-715931c7a235886e47a21498ec5d2229|title=Brazil is chosen to host soccer's 2027 Women's World Cup following a vote by FIFA's 211 members |publisher=Associated Press|first=Lerpong |last=Amsa-ngiam|date=17 May 2024|access-date=17 May 2024}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 May 2024 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40159680/brazil-awarded-2027-women-world-cup-fifa|title=FIFA vote awards Brazil 2027 Women's World Cup|access-date=17 May 2024|work=ESPN}}</ref>. {{Зноскі}} {{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] c07vs4j4556q4hvaao4q9jj0lvf6kvb 5166570 5166569 2026-07-16T13:35:21Z ~2026-40184-13 171208 5166570 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чєрвеня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = 32 | чэмпіён = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бгалоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]] | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|2031]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027''' — дзесяты [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]], які пройдзе з [[24 чэрвеня]] па [[25 ліпеня]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Гэта будзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. == Выбар хоста == Кандыдатамі на ўдзел у турніры былі: * {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]], {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]] і {{сцяг|Германія}} [[Германія]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] [[17 мая]] [[2024]] года [[Бразілія]] была абраная месцам правядзення турніру<ref name="maracana_wwc2027_reuters">{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/maracana-one-eight-stadiums-2027-womens-world-cup-2025-05-07/ |title=Maracana one of eight stadiums for 2027 Women's World Cup |work=Reuters |date=2025-05-07 |language=en |access-date=2026-06-15 }}</ref><ref name="Vote">{{cite web|url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-2027-fifa-brazil-715931c7a235886e47a21498ec5d2229|title=Brazil is chosen to host soccer's 2027 Women's World Cup following a vote by FIFA's 211 members |publisher=Associated Press|first=Lerpong |last=Amsa-ngiam|date=17 May 2024|access-date=17 May 2024}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 May 2024 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40159680/brazil-awarded-2027-women-world-cup-fifa|title=FIFA vote awards Brazil 2027 Women's World Cup|access-date=17 May 2024|work=ESPN}}</ref>. {{Зноскі}} {{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] auw8wx4qm3xnkw1ac36g9m3z5yrbxc4 5166572 5166570 2026-07-16T13:36:12Z ~2026-40184-13 171208 5166572 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = 32 | чэмпіён = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бгалоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]] | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|2031]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027''' — дзесяты [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]], які пройдзе з [[24 чэрвеня]] па [[25 ліпеня]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Гэта будзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. == Выбар хоста == Кандыдатамі на ўдзел у турніры былі: * {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]], {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]] і {{сцяг|Германія}} [[Германія]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] [[17 мая]] [[2024]] года [[Бразілія]] была абраная месцам правядзення турніру<ref name="maracana_wwc2027_reuters">{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/maracana-one-eight-stadiums-2027-womens-world-cup-2025-05-07/ |title=Maracana one of eight stadiums for 2027 Women's World Cup |work=Reuters |date=2025-05-07 |language=en |access-date=2026-06-15 }}</ref><ref name="Vote">{{cite web|url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-2027-fifa-brazil-715931c7a235886e47a21498ec5d2229|title=Brazil is chosen to host soccer's 2027 Women's World Cup following a vote by FIFA's 211 members |publisher=Associated Press|first=Lerpong |last=Amsa-ngiam|date=17 May 2024|access-date=17 May 2024}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 May 2024 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40159680/brazil-awarded-2027-women-world-cup-fifa|title=FIFA vote awards Brazil 2027 Women's World Cup|access-date=17 May 2024|work=ESPN}}</ref>. {{Зноскі}} {{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] ajyovqyp4au2ejr6eetl9d1f21chhyp 5166575 5166572 2026-07-16T13:43:46Z ~2026-40184-13 171208 5166575 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = 32 | чэмпіён = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бгалоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]] | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|2031]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027''' — дзесяты [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]], які пройдзе з [[24 чэрвеня]] па [[25 ліпеня]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Гэта будзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. == Выбар хоста == Кандыдатамі на ўдзел у турніры былі: * {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]], {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]] і {{сцяг|Германія}} [[Германія]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] [[17 мая]] [[2024]] года [[Бразілія]] была абраная месцам правядзення турніру<ref name="maracana_wwc2027_reuters">{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/maracana-one-eight-stadiums-2027-womens-world-cup-2025-05-07/ |title=Maracana one of eight stadiums for 2027 Women's World Cup |work=Reuters |date=2025-05-07 |language=en |access-date=2026-06-15 }}</ref><ref name="Vote">{{cite web|url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-2027-fifa-brazil-715931c7a235886e47a21498ec5d2229|title=Brazil is chosen to host soccer's 2027 Women's World Cup following a vote by FIFA's 211 members |publisher=Associated Press|first=Lerpong |last=Amsa-ngiam|date=17 May 2024|access-date=17 May 2024}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 May 2024 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40159680/brazil-awarded-2027-women-world-cup-fifa|title=FIFA vote awards Brazil 2027 Women's World Cup|access-date=17 May 2024|work=ESPN}}</ref>. == Удзельнікі == == Групавы этап == === Група 1 === === Група 2 === === Група 3 === === Група 4 === === Група 5 === === Група 6 === == Плэй-оф == {{Зноскі}} {{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] 0b2a7k5t63ifet5a8jtrw4wv0pz5fkf 5166576 5166575 2026-07-16T13:44:12Z ~2026-40184-13 171208 5166576 wikitext text/x-wiki {{Будучая спартыўная падзея}} {{Спаборніцтва футбольных зборных | месца = {{BRA}} | гарады = | стадыёны = | час адбору = | час = [[24 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]] [[2027]] | назва = FIFA Women's World Cup 2027 | лога = | подпіс = | удзельнікаў = | удзельнікаў фінал = 32 | чэмпіён = | 2 месца = | 3 месца = | 4 месца = | фінал = | гульняў = | гульняў адбор = | галоў = | галоў адбор = | гледачоў = | бамбардзір = | бгалоў = | бамбардзір адбор = | бамбардзір адбор галоў = | лепшы = | папярэдні чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2023|2023]] | наступны чэмпіянат = [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2031|2031]] }} '''Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027''' — дзесяты [[Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]], які пройдзе з [[24 чэрвеня]] па [[25 ліпеня]] ў [[Бразілія|Бразіліі]]. Гэта будзе першы чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын у [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. == Выбар хоста == Кандыдатамі на ўдзел у турніры былі: * {{сцяг|Бельгія}} [[Бельгія]], {{сцяг|Нідэрланды}} [[Нідэрланды]] і {{сцяг|Германія}} [[Германія]] * {{сцяг|Бразілія}} [[Бразілія]] [[17 мая]] [[2024]] года [[Бразілія]] была абраная месцам правядзення турніру<ref name="maracana_wwc2027_reuters">{{cite news |url=https://www.reuters.com/sports/soccer/maracana-one-eight-stadiums-2027-womens-world-cup-2025-05-07/ |title=Maracana one of eight stadiums for 2027 Women's World Cup |work=Reuters |date=2025-05-07 |language=en |access-date=2026-06-15 }}</ref><ref name="Vote">{{cite web|url=https://apnews.com/article/womens-world-cup-2027-fifa-brazil-715931c7a235886e47a21498ec5d2229|title=Brazil is chosen to host soccer's 2027 Women's World Cup following a vote by FIFA's 211 members |publisher=Associated Press|first=Lerpong |last=Amsa-ngiam|date=17 May 2024|access-date=17 May 2024}}</ref><ref>{{Cite news |date=17 May 2024 |url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40159680/brazil-awarded-2027-women-world-cup-fifa|title=FIFA vote awards Brazil 2027 Women's World Cup|access-date=17 May 2024|work=ESPN}}</ref>. == Удзельнікі == == Групавы этап == === Група 1 === === Група 2 === === Група 3 === === Група 4 === === Група 5 === === Група 6 === === Група 7 === === Група 8 === == Плэй-оф == {{Зноскі}} {{Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027]] 6kvteuqbkdmpd2o4wqdrqsv37x9lw5z 10 810963 5166573 2026-07-16T13:38:20Z ~2026-40184-13 171208 Перасылае да [[Шаблон:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] 5166573 wikitext text/x-wiki #redirect [[Шаблон:Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын]] qnn6bjeve1globkntmqnfnsk7u89gc2 0 810964 5166610 2026-07-16T15:52:55Z Monarchist1636 103323 Стварыў старонку пра сінагогу ў Ізабеліне. 5166610 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Ізабелінская сінагога |Арыгінальная назва = |Выява = Ізабелінская сінагога.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = [[Горад]] |Месцазнаходжанне = [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]] |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = барока |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XVIII ст |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Назва мапы = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = }} '''Вялікая сінагога''' — [[іўдаізм|іўдзейскае]] сакральнае збудаванне ў вёсцы [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]]. == Гісторыя == Будынак у стылі барока быў узведзены ў другой палове XVIII ст. Пасля Другой сусветнай вайны будынак перабудавалі і выкарыстоўвалі як вяндлярны цэх і бар. У пачатку 1990-ых будынак закінулі і доўгі час ён знаходзіўся ў запусценні. У 2024 годзе пачалося аднаўленне будынка. Пасля рэстаўрацыі плануецца адкрыццё тут турыстычнага цэнтра і музейнай экспазіцыі. У снежні 2025 года падчас раскопак археолагі знайшлі фундамент невядомай пабудовы<ref>[https://tochka.by/articles/life/neizvestnoe_zdanie_pod_drevney_sinagogoy_nakhodka_belorusskikh_arkheologov/ Прямо под древней синагогой: археологи на раскопках получили сюрприз]</ref>. Пазней удалося высветліць, што гэта фундаменты Кляйне Шуль — Малой сінагогі, узведзенай у 80-х гадах XVIII ст<ref>[https://www.sb.by/articles/arkheologi-nashli-ograzhdenie-dvora-sinagogi-i-artefakty-xvii-xviii-vekov-v-volkovysskom-rayone.html/ Археологи нашли ограждение двора синагоги и артефакты XVII–XVIII веков в Волковысском районе]</ref>. == Старыя фотаздымкі == </gallery> <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1919-39) (2).jpg|Сынагога, да 1939 г. Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1919-39) (4).jpg|Біма сынагогі, да 1939 г. Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1901-39) (4).jpg|Аздабленне бімы, да 1939 г. </gallery> == Спасылкі == * {{ГБ|https://globustut.by/izabelin_v/#sinag.htm}} 7orgqyazp6t83pv78eaitynn02g8hqz 5166611 5166610 2026-07-16T15:56:07Z Monarchist1636 103323 5166611 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Ізабелінская сінагога |Арыгінальная назва = |Выява = Ізабелінская сінагога.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = [[Горад]] |Месцазнаходжанне = [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]] |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = барока |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XVIII ст |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Назва мапы = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = }} '''Вялікая сінагога''' — [[іўдаізм|іўдзейскае]] сакральнае збудаванне ў вёсцы [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]]. == Гісторыя == Будынак у стылі барока быў узведзены ў другой палове XVIII ст. Пасля Другой сусветнай вайны будынак перабудавалі і выкарыстоўвалі як вяндлярны цэх і бар. У пачатку 1990-ых будынак закінулі і доўгі час ён знаходзіўся ў запусценні. У 2024 годзе пачалося аднаўленне будынка. Пасля рэстаўрацыі плануецца адкрыццё тут турыстычнага цэнтра і музейнай экспазіцыі. У снежні 2025 года падчас раскопак археолагі знайшлі фундамент невядомай пабудовы<ref>[https://tochka.by/articles/life/neizvestnoe_zdanie_pod_drevney_sinagogoy_nakhodka_belorusskikh_arkheologov/ Прямо под древней синагогой: археологи на раскопках получили сюрприз]</ref>. Пазней удалося высветліць, што гэта фундаменты Кляйне Шуль — Малой сінагогі, узведзенай у 80-х гадах XVIII ст<ref>[https://www.sb.by/articles/arkheologi-nashli-ograzhdenie-dvora-sinagogi-i-artefakty-xvii-xviii-vekov-v-volkovysskom-rayone.html/ Археологи нашли ограждение двора синагоги и артефакты XVII–XVIII веков в Волковысском районе]</ref>. == Старыя фотаздымкі == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1919-39) (2).jpg|Сынагога, да 1939 г. Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1919-39) (4).jpg|Біма сынагогі, да 1939 г. Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1901-39) (4).jpg|Аздабленне бімы, да 1939 г. </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ГБ|https://globustut.by/izabelin_v/#sinag.htm}} b572n92c4wxl8zbqatm6oea8znv6wdk 0 810965 5166618 2026-07-16T16:50:09Z ~2026-40060-46 171220 Новая старонка: «Абсурдная паэма. {| class="wikitable" |+ Арыгінал і пераклады |- ! Lewis Carroll !! Пераклад Веры Бурлак !! Пераклад Макса Шчура !! Пераклад Дзяніса Мускага |- | JABBERWOCKY || МАРМАЗЯЎР || ЖАБАВОКІ || ЖАБЛАЦМОКІЯ |- | 'Twas brillig, and the slithy toves Did gyre and gimble in the wabe; All mimsy were the borogoves, And the mome raths out...» 5166618 wikitext text/x-wiki Абсурдная паэма. {| class="wikitable" |+ Арыгінал і пераклады |- ! Lewis Carroll !! Пераклад Веры Бурлак !! Пераклад Макса Шчура !! Пераклад Дзяніса Мускага |- | JABBERWOCKY || МАРМАЗЯЎР || ЖАБАВОКІ || ЖАБЛАЦМОКІЯ |- | 'Twas brillig, and the slithy toves Did gyre and gimble in the wabe; All mimsy were the borogoves, And the mome raths outgrabe. "Beware the Jabberwock, my son! The jaws that bite, the claws that catch! Beware the Jubjub bird, and shun The frumious Bandersnatch!" He took his vorpal sword in hand: Long time the manxome foe he sought— So rested he by the Tumtum tree, And stood awhile in thought. And as in uffish thought he stood, The Jabberwock, with eyes of flame, Came whiffling through the tulgey wood, And burbled as it came! One, two! One, two! and through and through The vorpal blade went snicker-snack! He left it dead, and with its head He went galumphing back. "And hast thou slain the Jabberwock? Come to my arms, my beamish boy! O frabjous day! Callooh! Callay!" He chortled in his joy. 'Twas brillig, and the slithy toves Did gyre and gimble in the wabe; All mimsy were the borogoves, And the mome raths outgrabe. || Брылела… Слюткія джгуркі Лацверна свердзілі ў наллі. Мурнелі ў мэмзе бабукі І снінкі-хатылі. «Бяжы ад Мармазяўра, сын: Кіпцісты ён, ікласты ён! Ён горш, чым птах Дзюбдзюб і чым Жахматы Гамазон!» Але ў руцэ ўжо двостры меч На вусціш ворагу звінеў. Герой пад дрэвам Думдум прэч Адкінуў сум і неў. І пасярод вышэрных мар Апёк яго агністы зрок. Са свістам з лесу Мармазяўр Вылётвае ўпрыскок. І — раз! І — раз! І — бах! І — брамс! І чыкільжыкнуў двостры меч! Аёй! З варожай галавой Герой кірзуе прэч! «Ты Мармазяўра збіў і сцяў? Ідзі ж, дзіця, у мой абдым! Салоўная пара! Ура!» — Пеў бацька, рады ў дым… Брылела… Слюткія джгуркі Лацверна свердзілі ў наллі. Мурнелі ў мэмзе бабукі І снінкі-хатылі. || Упоўдне рысы барзюкі Свярбяху а крыўляху, Сычаша птах, і мертвакі Ва горбех верашчаху. «Хавайся, сыне, Жабавок, Звышнедачалавек! Час, дабы з піхваў ты валок Жлухлівы крывасек!» Узяўшы ў пясць вяшчарны меч, Ваяр, змяюку зрэўшы, Акі Баян, пачаўша цеч Размысляю па дрэўцы. Се распярэджан ён стаяў, А тут не ў знакі — скок! З дубровы сам сябе із’яў Пачмурны Жабавок! Іду на вы! Галоў далоў Жалудны меч стрыгаша! Страхот гатоў — і стрымгалоў Дамоў асілак бяша. «Дзе Жабавокі? Убіен? Падзі да рук мая! О, жарсны дзень! О, гласны дзень!» Зрадзіцель успяяў. Упоўдне рысы барзюкі Свярбяху а крыўляху, Сычаша птах, і мертвакі Ва горбех верашчаху. || Ў час верчавання, крыпезу Свюлiлi склiбкiя таўкi. Ды шкробныя, як баргузы, Смыхчалi мамсюкi. "Да Жаблацмока не хадзi У край жахлiвай даўнiны, Каб не сустрэўся Юб'юб злы Ды Бандэрцап фрумны." Але хлапчук ўзяў ворплы меч I ворлага пайшоў шукаць. Пад дрэвам тумтумным прысеў, Каб манлака чакаць. Але нядоўга ён уфеў: Паветра, раптам, нехта спёк, То вогнiшчам забурбулеў Благлiвы Жаблацмок. Раз! Два! Раз! Два! Та! Да! Та! Да! Жыгжыгае лязом клiнок! I галава ў манлака Адлётвае у бок! "Забiт табою Жаблацмок?! Прамень жа, у рук маiх палон! О фрабны дзень! О скок! О скок!"- З усмешкай харлiць ён! Ў час верчавання, крыпезу Свюлiлi склiбкiя таўкi Ды шкробныя, як баргузы, Смыхчалi мамсюкi. |} 3mrbieaw6oj4ymz3y4vqnsjp7lpxtb0 0 810966 5166621 2026-07-16T17:03:18Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:de:Special:Redirect/revision/261961134|Bohnensuppe]]» 5166621 wikitext text/x-wiki '''Фасолевы суп''' — [[Страва|страва,]] асноўным інгрэдыентам якой з'яўляецца фасоля, прыгатаваная ў булёне. Віды фасолі (звычайна сарты [[Фасоля звычайная|звычайнай фасолі]]), спосабы прыгатавання і іншыя інгрэдыенты могуць значна адрознівацца. Фасолевыя супы шырока распаўсюджаныя ва ўсім свеце і з'яўляюцца кампанентам як тыповых <nowiki>{{нп3|Рэгіянальная кухня|рэгіянальных|ru|Региональная кухня}}</nowiki>, так і <nowiki>{{нп3|Нацыянальная кухня|нацыянальных кухняў|de|Nationalküche}}</nowiki>. Класічныя фасолевыя супы могуць утрымліваць мяса або каўбасу, але таксама могуць быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскімі]]. == Гатаванне і варыяцыі == Усе фасолевыя супы ўтрымліваюць бабы або зялёныя струкі фасолі, звараныя ў булёне з іншымі інгрэдыентамі, такімі як [[бульба]], іншыя <nowiki>{{нп3|Бабовыя культуры|бабовыя|ru|Бобовые культуры}}</nowiki>, [[макаронныя вырабы]], [[крупы]] і гародніна. [[Булён]] можа быць як мясным, так і агароднінным. У асноўным можна вылучыць два тыпы: па-першае, фасолевы суп у стылі агародніннага супу, у якім у асноўным выкарыстоўваецца зялёная фасоля, і па-другое, фасолевы суп, аналагічны іншым бабовым супам, такім як [[Гарохавы суп|гарохавы]] або <nowiki>{{нп3|Сачавіцавы суп|сачавіцавы|ru|Чечевичный суп}}</nowiki>, у якім у асноўным выкарыстоўваецца насенне фасолі. Прыправы звычайна складаюцца з [[Кухонная соль|паваранай солі]] і [[Перац чорны|перцу]], а таксама з тыповых для рэгіёна траў і спецый, такіх як [[чабор]], [[любіста]], [[маркоўнік]], [[Каляндра пасяўная|каляндра]] і [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], а таксама [[Імбір|імбіра]], [[Перац струкавы|папрыкі]], кары, [[Перац струкавы|перцу]], [[Мята|мяты]] і іншых. Кіслыя інгрэдыенты, напрыклад, памідоры, звязваюць бялок і тым самым перашкаджаюць размякчэнню фасолі, таму іх звычайна дадаюць да супу пасля таго, як фасоля зварыцца. Нарэшце, суп можна падаваць як булён з цэлымі кавалкамі фасолі і гароднінай у булёне, або загушчаным бульбай, цэлай фасоллю або насеннем фасолі, або нават у выглядзе пюрэ. == фаГлядзіце таксама == [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Фасоля]] 5spzsulgffyvnywx2bx4q920oegogor 5166622 5166621 2026-07-16T17:04:23Z Ciepiersia 162280 вікіфікацыя, афармленне 5166622 wikitext text/x-wiki '''Фасолевы суп''' — [[Страва|страва,]] асноўным інгрэдыентам якой з’яўляецца фасоля, прыгатаваная ў булёне. Віды фасолі (звычайна сарты [[Фасоля звычайная|звычайнай фасолі]]), спосабы прыгатавання і іншыя інгрэдыенты могуць значна адрознівацца. Фасолевыя супы шырока распаўсюджаныя ва ўсім свеце і з’яўляюцца кампанентам як тыповых {{нп3|Рэгіянальная кухня|рэгіянальных|ru|Региональная кухня}}, так і {{нп3|Нацыянальная кухня|нацыянальных кухняў|de|Nationalküche}}. Класічныя фасолевыя супы могуць утрымліваць мяса або каўбасу, але таксама могуць быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскімі]]. == Гатаванне і варыяцыі == Усе фасолевыя супы ўтрымліваюць бабы або зялёныя струкі фасолі, звараныя ў булёне з іншымі інгрэдыентамі, такімі як [[бульба]], іншыя {{нп3|Бабовыя культуры|бабовыя|ru|Бобовые культуры}}, [[макаронныя вырабы]], [[крупы]] і гародніна. [[Булён]] можа быць як мясным, так і агароднінным. У асноўным можна вылучыць два тыпы: па-першае, фасолевы суп у стылі агародніннага супу, у якім у асноўным выкарыстоўваецца зялёная фасоля, і па-другое, фасолевы суп, аналагічны іншым бабовым супам, такім як [[Гарохавы суп|гарохавы]] або {{нп3|Сачавіцавы суп|сачавіцавы|ru|Чечевичный суп}}, у якім у асноўным выкарыстоўваецца насенне фасолі. Прыправы звычайна складаюцца з [[Кухонная соль|паваранай солі]] і [[Перац чорны|перцу]], а таксама з тыповых для рэгіёна траў і спецый, такіх як [[чабор]], [[любіста]], [[маркоўнік]], [[Каляндра пасяўная|каляндра]] і [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], а таксама [[імбір]]а, [[Перац струкавы|папрыкі]], кары, [[Перац струкавы|перцу]], [[Мята|мяты]] і іншых. Кіслыя інгрэдыенты, напрыклад, памідоры, звязваюць бялок і тым самым перашкаджаюць размякчэнню фасолі, таму іх звычайна дадаюць да супу пасля таго, як фасоля зварыцца. Нарэшце, суп можна падаваць як булён з цэлымі кавалкамі фасолі і гароднінай у булёне, або загушчаным бульбай, цэлай фасоллю або насеннем фасолі, або нават у выглядзе [[пюрэ]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Фасоля]] gndaushvxpbeyzk0u1r7f72t0jhdmah 5166623 5166622 2026-07-16T17:05:49Z Ciepiersia 162280 афармленне 5166623 wikitext text/x-wiki [[Файл:A bowl of bean soup soup made using a tiktok recipe.jpg|250px|міні|Міска фасолевага супу]] '''Фасолевы суп''' — [[Страва|страва,]] асноўным інгрэдыентам якой з’яўляецца фасоля, прыгатаваная ў булёне. Віды фасолі (звычайна сарты [[Фасоля звычайная|звычайнай фасолі]]), спосабы прыгатавання і іншыя інгрэдыенты могуць значна адрознівацца. Фасолевыя супы шырока распаўсюджаныя ва ўсім свеце і з’яўляюцца кампанентам як тыповых {{нп3|Рэгіянальная кухня|рэгіянальных|ru|Региональная кухня}}, так і {{нп3|Нацыянальная кухня|нацыянальных кухняў|de|Nationalküche}}. Класічныя фасолевыя супы могуць утрымліваць мяса або каўбасу, але таксама могуць быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскімі]]. == Гатаванне і варыяцыі == Усе фасолевыя супы ўтрымліваюць бабы або зялёныя струкі фасолі, звараныя ў булёне з іншымі інгрэдыентамі, такімі як [[бульба]], іншыя {{нп3|Бабовыя культуры|бабовыя|ru|Бобовые культуры}}, [[макаронныя вырабы]], [[крупы]] і гародніна. [[Булён]] можа быць як мясным, так і агароднінным. У асноўным можна вылучыць два тыпы: па-першае, фасолевы суп у стылі агародніннага супу, у якім у асноўным выкарыстоўваецца зялёная фасоля, і па-другое, фасолевы суп, аналагічны іншым бабовым супам, такім як [[Гарохавы суп|гарохавы]] або {{нп3|Сачавіцавы суп|сачавіцавы|ru|Чечевичный суп}}, у якім у асноўным выкарыстоўваецца насенне фасолі. Прыправы звычайна складаюцца з [[Кухонная соль|паваранай солі]] і [[Перац чорны|перцу]], а таксама з тыповых для рэгіёна траў і спецый, такіх як [[чабор]], [[любіста]], [[маркоўнік]], [[Каляндра пасяўная|каляндра]] і [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], а таксама [[імбір]]а, [[Перац струкавы|папрыкі]], кары, [[Перац струкавы|перцу]], [[Мята|мяты]] і іншых. Кіслыя інгрэдыенты, напрыклад, памідоры, звязваюць бялок і тым самым перашкаджаюць размякчэнню фасолі, таму іх звычайна дадаюць да супу пасля таго, як фасоля зварыцца. Нарэшце, суп можна падаваць як булён з цэлымі кавалкамі фасолі і гароднінай у булёне, або загушчаным бульбай, цэлай фасоллю або насеннем фасолі, або нават у выглядзе [[пюрэ]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Фасоля]] d5si530qfroohb6nbdb1bt1w5h0v5a6 5166624 5166623 2026-07-16T17:07:02Z Ciepiersia 162280 /* Крыніцы */ афармленне 5166624 wikitext text/x-wiki [[Файл:A bowl of bean soup soup made using a tiktok recipe.jpg|250px|міні|Міска фасолевага супу]] '''Фасолевы суп''' — [[Страва|страва,]] асноўным інгрэдыентам якой з’яўляецца фасоля, прыгатаваная ў булёне. Віды фасолі (звычайна сарты [[Фасоля звычайная|звычайнай фасолі]]), спосабы прыгатавання і іншыя інгрэдыенты могуць значна адрознівацца. Фасолевыя супы шырока распаўсюджаныя ва ўсім свеце і з’яўляюцца кампанентам як тыповых {{нп3|Рэгіянальная кухня|рэгіянальных|ru|Региональная кухня}}, так і {{нп3|Нацыянальная кухня|нацыянальных кухняў|de|Nationalküche}}. Класічныя фасолевыя супы могуць утрымліваць мяса або каўбасу, але таксама могуць быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскімі]]. == Гатаванне і варыяцыі == Усе фасолевыя супы ўтрымліваюць бабы або зялёныя струкі фасолі, звараныя ў булёне з іншымі інгрэдыентамі, такімі як [[бульба]], іншыя {{нп3|Бабовыя культуры|бабовыя|ru|Бобовые культуры}}, [[макаронныя вырабы]], [[крупы]] і гародніна. [[Булён]] можа быць як мясным, так і агароднінным. У асноўным можна вылучыць два тыпы: па-першае, фасолевы суп у стылі агародніннага супу, у якім у асноўным выкарыстоўваецца зялёная фасоля, і па-другое, фасолевы суп, аналагічны іншым бабовым супам, такім як [[Гарохавы суп|гарохавы]] або {{нп3|Сачавіцавы суп|сачавіцавы|ru|Чечевичный суп}}, у якім у асноўным выкарыстоўваецца насенне фасолі. Прыправы звычайна складаюцца з [[Кухонная соль|паваранай солі]] і [[Перац чорны|перцу]], а таксама з тыповых для рэгіёна траў і спецый, такіх як [[чабор]], [[любіста]], [[маркоўнік]], [[Каляндра пасяўная|каляндра]] і [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], а таксама [[імбір]]а, [[Перац струкавы|папрыкі]], кары, [[Перац струкавы|перцу]], [[Мята|мяты]] і іншых. Кіслыя інгрэдыенты, напрыклад, памідоры, звязваюць бялок і тым самым перашкаджаюць размякчэнню фасолі, таму іх звычайна дадаюць да супу пасля таго, як фасоля зварыцца. Нарэшце, суп можна падаваць як булён з цэлымі кавалкамі фасолі і гароднінай у булёне, або загушчаным бульбай, цэлай фасоллю або насеннем фасолі, або нават у выглядзе [[пюрэ]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Фасоля]] c7pgewcp3utg70ilp2b6izvtzhkib7j 0 810967 5166632 2026-07-16T19:20:52Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перайменаваў старонку [[Назарыцянкі]] у [[Назарэтанкі]] па-над перасылкай: Назва з памылкай правапісу 5166632 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Назарэтанкі]] kdiw1inq6hw796oargvdxjsro15o5s8 0 810968 5166634 2026-07-16T19:24:14Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Назарэтанкі]] 5166634 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Назарэтанкі]] kdiw1inq6hw796oargvdxjsro15o5s8 0 810969 5166638 2026-07-16T19:31:29Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Ізабелінская сінагога]] 5166638 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ізабелінская сінагога]] eybccio11gh3gxltmttgsrbodz1nglm 0 810970 5166640 2026-07-16T19:33:31Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{subst:l}}{{Гульнявая сістэма}}» 5166640 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма}} 8vkobsgpqn4u9netdanp259ibi6dbp4 5166643 5166640 2026-07-16T19:39:33Z Emilia Noah 155537 5166643 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — 8smqh719fp6eq4kx2pnpdigerpz2gmk 5166645 5166643 2026-07-16T19:51:16Z Emilia Noah 155537 5166645 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — 64-разрадная гульнявая прыстаўка, распрацаваная японскай карпарацыяй «Nintendo» сумесна з амерыканскай кампаніяй «Silicon Graphics». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў Японіі, 29 верасня ў Амерыцы) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы і Кітаі і 1 верасня ў Францыі і Бенілюксе) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony PlayStation» і «Sega Saturn». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, MIP-mapping і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны картрыдж аб’ёмам да 64 МБ. 2zobw3qkqkp0qcp7i8489k70b8kgnhc 5166661 5166645 2026-07-16T20:45:51Z Emilia Noah 155537 5166661 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — 64-разрадная гульнявая прыстаўка, распрацаваная японскай карпарацыяй «Nintendo» сумесна з амерыканскай кампаніяй «Silicon Graphics». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў Японіі, 29 верасня ў Амерыцы) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы і Кітаі і 1 верасня ў Францыі і Бенілюксе) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony PlayStation» і «Sega Saturn». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, MIP-mapping і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны картрыдж аб’ёмам да 64 МБ. Разам з кансоллю «Nintendo» выпусціла першы 3D-платформер «Super Mario 64», які дэманстраваў яе навіны ва ўсёй красе. Гэта і дало пачатковы штуршок. Аднак, у першыя часы гульняў для «Nintendo 64» было вельмі мала: не ўсім даваліся асаблівасці праграмавання для яе, акрамя таго, шматлікіх адпужваў састарэлы фармат носьбіта (абодва асноўных канкурэнта тады ўжо перайшлі на кампакт-дыскі, якія мелі вялікую ёмістасць і былі зручней і танней). Сама ж «Nintendo» не была гатова да поўнага забеспячэння сваёй кансолі гульнявымі праектамі. Але да 1998 году сітуацыя выправілася, і N64 заняла другое месца на рынку гульнявых прыставак пасля «PlayStation» (праект «Saturn» тады ўжо можна было лічыць праваленым). 5u1bm344cbgvdsxotxtzksz8gf8rd2k 5166662 5166661 2026-07-16T20:47:15Z Emilia Noah 155537 5166662 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — 64-разрадная гульнявая прыстаўка, распрацаваная японскай карпарацыяй «Nintendo» сумесна з амерыканскай кампаніяй «Silicon Graphics». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў Японіі, 29 верасня ў Амерыцы) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы і Кітаі і 1 верасня ў Францыі і Бенілюксе) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony PlayStation» і «Sega Saturn». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, MIP-mapping і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны картрыдж аб’ёмам да 64 МБ. Разам з кансоллю «Nintendo» выпусціла першы 3D-платформер «Super Mario 64», які дэманстраваў яе навіны ва ўсёй красе. Гэта і дало пачатковы штуршок. Аднак, у першыя часы гульняў для «Nintendo 64» было вельмі мала: не ўсім даваліся асаблівасці праграмавання для яе, акрамя таго, шматлікіх адпужваў састарэлы фармат носьбіта (абодва асноўных канкурэнта тады ўжо перайшлі на кампакт-дыскі, якія мелі вялікую ёмістасць і былі зручней і танней). Сама ж «Nintendo» не была гатова да поўнага забеспячэння сваёй кансолі гульнявымі праектамі. Але да 1998 году сітуацыя выправілася, і N64 заняла другое месца на рынку гульнявых прыставак пасля «PlayStation» (праект «Saturn» тады ўжо можна было лічыць праваленым). У мацерыковым Кітаі выйшла перайначаная версія кансолі пад назвай «iQue Player». Гэтая версія выканана ў форм-фактары геймпада, каб абыйсці мясцовую забарону на гульнявыя кансолі. Кансоль мае некалькі убудаваных гульняў, астатнія карыстач мог загрузіць самастойна праз анлайн-сэрвіс «iQue Depot». tnpa5f9obsd5eygiyloi4phfsbrzsk7 5166665 5166662 2026-07-16T20:49:32Z Emilia Noah 155537 5166665 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — 64-разрадная гульнявая прыстаўка, распрацаваная японскай карпарацыяй «Nintendo» сумесна з амерыканскай кампаніяй «Silicon Graphics». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў Японіі, 29 верасня ў Амерыцы) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы і Кітаі і 1 верасня ў Францыі і Бенілюксе) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony PlayStation» і «Sega Saturn». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, MIP-mapping і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны картрыдж аб’ёмам да 64 МБ. Разам з кансоллю «Nintendo» выпусціла першы 3D-платформер «Super Mario 64», які дэманстраваў яе навіны ва ўсёй красе. Гэта і дало пачатковы штуршок. Аднак, у першыя часы гульняў для «Nintendo 64» было вельмі мала: не ўсім даваліся асаблівасці праграмавання для яе, акрамя таго, шматлікіх адпужваў састарэлы фармат носьбіта (абодва асноўных канкурэнта тады ўжо перайшлі на кампакт-дыскі, якія мелі вялікую ёмістасць і былі зручней і танней). Сама ж «Nintendo» не была гатова да поўнага забеспячэння сваёй кансолі гульнявымі праектамі. Але да 1998 году сітуацыя выправілася, і N64 заняла другое месца на рынку гульнявых прыставак пасля «PlayStation» (праект «Saturn» тады ўжо можна было лічыць праваленым). У мацерыковым Кітаі выйшла перайначаная версія кансолі пад назвай «iQue Player». Гэтая версія выканана ў форм-фактары геймпада, каб абыйсці мясцовую забарону на гульнявыя кансолі. Кансоль мае некалькі убудаваных гульняў, астатнія карыстач мог загрузіць самастойна праз анлайн-сэрвіс «iQue Depot». У Расіі рэліз быў анансаваны на 10 кастрычніка 1996 года, а дыстрыбутарам павінна была стаць сетка «АОЗТ Денди»[2][3]. На момант пачатку паставак NTSC-версія кансолі прадавалася толькі ў некалькіх крамах, у тым ліку «Game Land»[4][5]. Пазней дыстрыбуцыяй занялася кампанія «Бука», якая ў той час была афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo» (а таксама «Sega Saturn» і «Sony PlayStation»)[6][7][8], але далейшыя продажы былі спынены, з-за цяжкага эканамічнага крызісу. З 2000 года афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo 64» выступаў «Новый Диск»[9]. 1n4fncocnpa7mq76y1e9scpkisy11fa 5166858 5166665 2026-07-17T07:33:18Z Emilia Noah 155537 5166858 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — 64-разрадная гульнявая прыстаўка, распрацаваная японскай карпарацыяй «Nintendo» сумесна з амерыканскай кампаніяй «Silicon Graphics». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў Японіі, 29 верасня ў Амерыцы) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы і Кітаі і 1 верасня ў Францыі і Бенілюксе) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony PlayStation» і «Sega Saturn». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, MIP-mapping і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны картрыдж аб’ёмам да 64 МБ. Разам з кансоллю «Nintendo» выпусціла першы 3D-платформер «Super Mario 64», які дэманстраваў яе навіны ва ўсёй красе. Гэта і дало пачатковы штуршок. Аднак, у першыя часы гульняў для «Nintendo 64» было вельмі мала: не ўсім даваліся асаблівасці праграмавання для яе, акрамя таго, шматлікіх адпужваў састарэлы фармат носьбіта (абодва асноўных канкурэнта тады ўжо перайшлі на кампакт-дыскі, якія мелі вялікую ёмістасць і былі зручней і танней). Сама ж «Nintendo» не была гатова да поўнага забеспячэння сваёй кансолі гульнявымі праектамі. Але да 1998 году сітуацыя выправілася, і N64 заняла другое месца на рынку гульнявых прыставак пасля «PlayStation» (праект «Saturn» тады ўжо можна было лічыць праваленым). У мацерыковым Кітаі выйшла перайначаная версія кансолі пад назвай «iQue Player». Гэтая версія выканана ў форм-фактары геймпада, каб абыйсці мясцовую забарону на гульнявыя кансолі. Кансоль мае некалькі убудаваных гульняў, астатнія карыстач мог загрузіць самастойна праз анлайн-сэрвіс «iQue Depot». У Расіі рэліз быў анансаваны на 10 кастрычніка 1996 года, а дыстрыбутарам павінна была стаць сетка «АОЗТ Денди»[2][3]. На момант пачатку паставак NTSC-версія кансолі прадавалася толькі ў некалькіх крамах, у тым ліку «Game Land»[4][5]. Пазней дыстрыбуцыяй занялася кампанія «Бука», якая ў той час была афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo» (а таксама «Sega Saturn» і «Sony PlayStation»)[6][7][8], але далейшыя продажы былі спынены, з-за цяжкага эканамічнага крызісу. З 2000 года афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo 64» выступаў «Новый Диск»[9]. ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Nintendo}} {{Асноўныя гульнявыя прыстаўкі}} {{Навігацыя}} kn4j69tlnwia2yh8evrp4u7jyuuh0ft 5166859 5166858 2026-07-17T07:38:01Z Emilia Noah 155537 5166859 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — 64-разрадная гульнявая прыстаўка, распрацаваная японскай карпарацыяй «Nintendo» сумесна з амерыканскай кампаніяй «Silicon Graphics». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў Японіі, 29 верасня ў Амерыцы) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы і Кітаі і 1 верасня ў Францыі і Бенілюксе) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony PlayStation» і «Sega Saturn». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, MIP-mapping і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны картрыдж аб’ёмам да 64 МБ. Разам з кансоллю «Nintendo» выпусціла першы 3D-платформер «Super Mario 64», які дэманстраваў яе навіны ва ўсёй красе. Гэта і дало пачатковы штуршок. Аднак, у першыя часы гульняў для «Nintendo 64» было вельмі мала: не ўсім даваліся асаблівасці праграмавання для яе, акрамя таго, шматлікіх адпужваў састарэлы фармат носьбіта (абодва асноўных канкурэнта тады ўжо перайшлі на кампакт-дыскі, якія мелі вялікую ёмістасць і былі зручней і танней). Сама ж «Nintendo» не была гатова да поўнага забеспячэння сваёй кансолі гульнявымі праектамі. Але да 1998 году сітуацыя выправілася, і N64 заняла другое месца на рынку гульнявых прыставак пасля «PlayStation» (праект «Saturn» тады ўжо можна было лічыць праваленым). У мацерыковым Кітаі выйшла перайначаная версія кансолі пад назвай «iQue Player». Гэтая версія выканана ў форм-фактары геймпада, каб абыйсці мясцовую забарону на гульнявыя кансолі. Кансоль мае некалькі убудаваных гульняў, астатнія карыстач мог загрузіць самастойна праз анлайн-сэрвіс «iQue Depot». У Расіі рэліз быў анансаваны на 10 кастрычніка 1996 года, а дыстрыбутарам павінна была стаць сетка «АОЗТ Денди»<ref>{{Артыкул|заглавие=ДИНОЗАВРЫ ПОЛЕТЯТ 10 ОКТЯБРЯ !|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=09|номер=06|страницы=73}}</ref><ref>{{Артыкул|ссылка=https://retrocdn.net/images/d/dd/CTW_UK_586_Europe_Supplement.pdf|заглавие=Nintendo defends Eastern empire|год=1996|язык=en|издание=CTW Europe|издательство=Opportunity Publishing|тип=журнал|месяц=05|номер=53|страницы=1}}</ref>. На момант пачатку паставак NTSC-версія кансолі прадавалася толькі ў некалькіх крамах, у тым ліку «Game Land»<ref>{{Артыкул|заглавие=Game Land вернулся на Новый Арбат|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=09|номер=06|страницы=06}}</ref><ref>{{Артыкул|заглавие=Nintendo 64 в Москве !|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=12|номер=08|страницы=109}}</ref>. Пазней дыстрыбуцыяй занялася кампанія «Бука», якая ў той час была афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo» (а таксама «Sega Saturn» і «Sony PlayStation»)<ref>{{Артыкул|заглавие=Бука. Новые поступления еженедельно|год=1997|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=05|номер=12|страницы=07}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220922005801/http://www.buka.ru/cgi-bin/show_more.pl?option=Show_companyinfo О компании]</ref><ref>{{Артыкул|заглавие=Бука|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=01|номер=01|страницы=53}}</ref>, але далейшыя продажы былі спынены, з-за цяжкага эканамічнага крызісу. З 2000 года афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo 64» выступаў «Новый Диск»<ref>[https://web.archive.org/web/20001206025700/http://www.nd.ru/about/index.shtml Новый Диск — Информация о компании]</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Nintendo}} {{Асноўныя гульнявыя прыстаўкі}} {{Навігацыя}} eo5bzzs3rj9n8215l9sd8nflvqt3c37 5166931 5166859 2026-07-17T11:44:24Z Emilia Noah 155537 5166931 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — {{Не перакладзена 5|64 біта|64-разрадная|ru|64 бита}} [[гульнявая прыстаўка]], распрацаваная [[Японія|японскай]] карпарацыяй «[[Nintendo]]» сумесна з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскай]] кампаніяй «{{Не перакладзена 5|64 біта|Silicon Graphics|ru|64 бита}}». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў Японіі, 29 верасня ў Амерыцы) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы і Кітаі і 1 верасня ў Францыі і Бенілюксе) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony PlayStation» і «Sega Saturn». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, MIP-mapping і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны картрыдж аб’ёмам да 64 МБ. Разам з кансоллю «Nintendo» выпусціла першы 3D-платформер «Super Mario 64», які дэманстраваў яе навіны ва ўсёй красе. Гэта і дало пачатковы штуршок. Аднак, у першыя часы гульняў для «Nintendo 64» было вельмі мала: не ўсім даваліся асаблівасці праграмавання для яе, акрамя таго, шматлікіх адпужваў састарэлы фармат носьбіта (абодва асноўных канкурэнта тады ўжо перайшлі на кампакт-дыскі, якія мелі вялікую ёмістасць і былі зручней і танней). Сама ж «Nintendo» не была гатова да поўнага забеспячэння сваёй кансолі гульнявымі праектамі. Але да 1998 году сітуацыя выправілася, і N64 заняла другое месца на рынку гульнявых прыставак пасля «PlayStation» (праект «Saturn» тады ўжо можна было лічыць праваленым). У мацерыковым Кітаі выйшла перайначаная версія кансолі пад назвай «iQue Player». Гэтая версія выканана ў форм-фактары геймпада, каб абыйсці мясцовую забарону на гульнявыя кансолі. Кансоль мае некалькі убудаваных гульняў, астатнія карыстач мог загрузіць самастойна праз анлайн-сэрвіс «iQue Depot». У Расіі рэліз быў анансаваны на 10 кастрычніка 1996 года, а дыстрыбутарам павінна была стаць сетка «АОЗТ Денди»<ref>{{Артыкул|заглавие=ДИНОЗАВРЫ ПОЛЕТЯТ 10 ОКТЯБРЯ !|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=09|номер=06|страницы=73}}</ref><ref>{{Артыкул|ссылка=https://retrocdn.net/images/d/dd/CTW_UK_586_Europe_Supplement.pdf|заглавие=Nintendo defends Eastern empire|год=1996|язык=en|издание=CTW Europe|издательство=Opportunity Publishing|тип=журнал|месяц=05|номер=53|страницы=1}}</ref>. На момант пачатку паставак NTSC-версія кансолі прадавалася толькі ў некалькіх крамах, у тым ліку «Game Land»<ref>{{Артыкул|заглавие=Game Land вернулся на Новый Арбат|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=09|номер=06|страницы=06}}</ref><ref>{{Артыкул|заглавие=Nintendo 64 в Москве !|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=12|номер=08|страницы=109}}</ref>. Пазней дыстрыбуцыяй занялася кампанія «Бука», якая ў той час была афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo» (а таксама «Sega Saturn» і «Sony PlayStation»)<ref>{{Артыкул|заглавие=Бука. Новые поступления еженедельно|год=1997|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=05|номер=12|страницы=07}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220922005801/http://www.buka.ru/cgi-bin/show_more.pl?option=Show_companyinfo О компании]</ref><ref>{{Артыкул|заглавие=Бука|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=01|номер=01|страницы=53}}</ref>, але далейшыя продажы былі спынены, з-за цяжкага эканамічнага крызісу. З 2000 года афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo 64» выступаў «Новый Диск»<ref>[https://web.archive.org/web/20001206025700/http://www.nd.ru/about/index.shtml Новый Диск — Информация о компании]</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Nintendo}} {{Асноўныя гульнявыя прыстаўкі}} {{Навігацыя}} si9ipgxf2yzket0hc96wm8icxivg4ml 5166937 5166931 2026-07-17T11:56:52Z Emilia Noah 155537 5166937 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 ліпеня 2026}}{{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — {{Не перакладзена 5|64 біта|64-разрадная|ru|64 бита}} [[гульнявая прыстаўка]], распрацаваная [[Японія|японскай]] карпарацыяй «[[Nintendo]]» сумесна з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскай]] кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Silicon Graphics|Silicon Graphics|ru|Silicon Graphics}}». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў [[Японія|Японіі]], 29 верасня ў [[Амерыка|Амерыцы]]) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў {{Не перакладзена 5|EMEA|Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы|ru|EMEA}} і [[Кітай|Кітаі]] і 1 верасня ў [[Францыя|Францыі]] і [[Бенілюкс]]е) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony [[PlayStation]]» і «[[Sega Saturn]]». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, {{Не перакладзена 5|MIP-тэкстураванне|MIP-mapping|ru|MIP-текстурирование}} і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны [[Гульнявы картрыдж|картрыдж]] аб’ёмам да 64 МБ. Разам з кансоллю «Nintendo» выпусціла першы 3D-платформер «{{Не перакладзена 5|Super Mario 64|Super Mario 64|ru|Super Mario 64}}», які дэманстраваў яе навіны ва ўсёй красе. Гэта і дало пачатковы штуршок. Аднак, у першыя часы гульняў для «Nintendo 64» было вельмі мала: не ўсім даваліся асаблівасці праграмавання для яе, акрамя таго, шматлікіх адпужваў састарэлы фармат носьбіта (абодва асноўных канкурэнта тады ўжо перайшлі на [[кампакт-дыск]]і, якія мелі вялікую ёмістасць і былі зручней і танней). Сама ж «Nintendo» не была гатова да поўнага забеспячэння сваёй кансолі гульнявымі праектамі. Але да 1998 году сітуацыя выправілася, і N64 заняла другое месца на рынку гульнявых прыставак пасля «PlayStation» (праект «Saturn» тады ўжо можна было лічыць праваленым). У [[Кітай|мацерыковым Кітаі]] выйшла перайначаная версія кансолі пад назвай «{{Не перакладзена 5|iQue Player|iQue Player|ru|iQue Player}}». Гэтая версія выканана ў форм-фактары геймпада, каб абыйсці мясцовую забарону на гульнявыя кансолі. Кансоль мае некалькі убудаваных гульняў, астатнія карыстач мог загрузіць самастойна праз анлайн-сэрвіс «iQue Depot». У Расіі рэліз быў анансаваны на 10 кастрычніка 1996 года, а дыстрыбутарам павінна была стаць сетка «АОЗТ Денди»<ref>{{Артыкул|заглавие=ДИНОЗАВРЫ ПОЛЕТЯТ 10 ОКТЯБРЯ !|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=09|номер=06|страницы=73}}</ref><ref>{{Артыкул|ссылка=https://retrocdn.net/images/d/dd/CTW_UK_586_Europe_Supplement.pdf|заглавие=Nintendo defends Eastern empire|год=1996|язык=en|издание=CTW Europe|издательство=Opportunity Publishing|тип=журнал|месяц=05|номер=53|страницы=1}}</ref>. На момант пачатку паставак NTSC-версія кансолі прадавалася толькі ў некалькіх крамах, у тым ліку «Game Land»<ref>{{Артыкул|заглавие=Game Land вернулся на Новый Арбат|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=09|номер=06|страницы=06}}</ref><ref>{{Артыкул|заглавие=Nintendo 64 в Москве !|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=12|номер=08|страницы=109}}</ref>. Пазней дыстрыбуцыяй занялася кампанія «Бука», якая ў той час была афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo» (а таксама «Sega Saturn» і «Sony PlayStation»)<ref>{{Артыкул|заглавие=Бука. Новые поступления еженедельно|год=1997|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=05|номер=12|страницы=07}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220922005801/http://www.buka.ru/cgi-bin/show_more.pl?option=Show_companyinfo О компании]</ref><ref>{{Артыкул|заглавие=Бука|год=1996|язык=|издание=Страна игр|издательство=Game Land |тип=журнал|месяц=01|номер=01|страницы=53}}</ref>, але далейшыя продажы былі спынены, з-за {{Не перакладзена 5|Эканамічны крызіс у Расіі (2008)|цяжкага эканамічнага крызісу|ru|Экономический кризис в России (1998)}}. З 2000 года афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo 64» выступаў «{{Не перакладзена 5|Новый Диск|Новый Диск|ru|Новый Диск}}»<ref>[https://web.archive.org/web/20001206025700/http://www.nd.ru/about/index.shtml Новый Диск — Информация о компании]</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} {{Nintendo}} {{Асноўныя гульнявыя прыстаўкі}} {{Навігацыя}} bzwu53wkvyortdfafj7y0i2hkmcsaj0 1 810971 5166644 2026-07-16T19:39:51Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5166644 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 810972 5166647 2026-07-16T19:55:50Z Rotondus 11765 перасылка 5166647 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі нацыянальны касцюм]] 64q0lxlvp9lfltot5t30lmoidw262ay 0 810973 5166648 2026-07-16T19:56:03Z Rotondus 11765 перасылка 5166648 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Палітбюро ЦК КПСС]] l264yj88qdwb870oga8s9cpcsgxypos 0 810974 5166673 2026-07-16T21:31:55Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Навагрудскія мучаніцы]] 5166673 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Навагрудскія мучаніцы]] n5szg2kbaqrj7ixzxue2r45p8rcesm5 0 810975 5166681 2026-07-16T22:50:40Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Гісторыя камп’ютарных гульняў]] у [[Гісторыя відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 5166681 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Гісторыя відэагульняў]] kiwmz6qyb8r3puoyqgnpxyp3qn8te34 14 810976 5166691 2026-07-16T23:05:56Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні паводле дзесяцігоддзяў]] у [[Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]]: Уніфікацыя назваў 5166691 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Катэгорыя:Відэагульні паводле дзесяцігоддзяў]] ge7wax8i9iierwtmxjio8zo9xniwpll 0 810977 5166693 2026-07-16T23:07:06Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[1940-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 5166693 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[1940-я гады ў гісторыі відэагульняў]] krr4xxm0o35ag19nmig57iddz0f892e 14 810978 5166697 2026-07-16T23:09:04Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Катэгорыя:1940-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[Катэгорыя:1940-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 5166697 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Катэгорыя:1940-я гады ў гісторыі відэагульняў]] 5gsns18gg0qxmdf0lpqzri8q564nbdp 0 810979 5166699 2026-07-16T23:12:31Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[1950-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[1950-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 5166699 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[1950-я гады ў гісторыі відэагульняў]] 8s65uv60o2kol8wi1v7dpelbkmigg0m 0 810980 5166706 2026-07-16T23:18:41Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[1960-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[1960-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 5166706 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[1960-я гады ў гісторыі відэагульняў]] jbsn5vm0purxzva741jbi0i3iqr7d2x 0 810981 5166711 2026-07-16T23:20:42Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[1970-я гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў]] у [[1970-я гады ў гісторыі відэагульняў]]: Уніфікацыя назваў 5166711 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[1970-я гады ў гісторыі відэагульняў]] fmhi4bk0ui8z62kty4trbfiikxhyhmo 14 810982 5166770 2026-07-16T23:28:10Z IshaBarnes 124956 IshaBarnes перанёс старонку [[Катэгорыя:Гады ў камп’ютарных гульнях]] у [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]: Уніфікацыя назваў 5166770 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] sf5g8civuqnn3l7e825jboqkq4khfu5 0 810983 5166831 2026-07-17T05:40:57Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{ДД}} '''Андрэй Паўлавіч Загараднюк''' (укр. Андрэй Паўлавіч Загароднюк; нар. 5 снежня 1976, Кіеў, УССР, СССР) — міністр абароны Украіны з 29 жніўня 2019[1] па 4 сакавіка 2020 года. Украінскі прадпрымальнік, з 2014 г. валанцёр, з 2015 года кіраўнік, затым — член праектнага...» 5166831 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Паўлавіч Загараднюк''' (укр. Андрэй Паўлавіч Загароднюк; нар. 5 снежня 1976, Кіеў, УССР, СССР) — міністр абароны Украіны з 29 жніўня 2019[1] па 4 сакавіка 2020 года. Украінскі прадпрымальнік, з 2014 г. валанцёр, з 2015 года кіраўнік, затым — член праектнага офіса рэформаў пры Міністэрстве абароны Украіны, з ліпеня 2019 года — член назіральнага савета «Украбаронпрама». 24wh42jdg7vc36xb9d2fhegqtlai9x6 5166832 5166831 2026-07-17T05:41:47Z StarDeg 16311 5166832 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Паўлавіч Загараднюк''' (укр. Андрэй Паўлавіч Загароднюк; нар. 5 снежня 1976, Кіеў, УССР, СССР) — міністр абароны Украіны з 29 жніўня 2019 па 4 сакавіка 2020 года. Украінскі прадпрымальнік, з 2014 г. валанцёр, з 2015 года кіраўнік, затым — член праектнага офіса рэформаў пры Міністэрстве абароны Украіны, з ліпеня 2019 года — член назіральнага савета «Украбаронпрама». {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры абароны Украіны}} 9jn3rqo241qh077h11pvti5wr4t6hhf 5166833 5166832 2026-07-17T05:44:38Z StarDeg 16311 5166833 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Андрэй Паўлавіч Загараднюк''' ({{lang-uk|Андрій Павлович Загороднюк}}; нар. [[5 снежня]] [[1976]], Кіеў, УССР, СССР) — міністр абароны Украіны з 29 жніўня 2019 па 4 сакавіка 2020 года. Украінскі прадпрымальнік, з 2014 г. валанцёр, з 2015 года кіраўнік, затым — член праектнага офіса рэформаў пры Міністэрстве абароны Украіны, з ліпеня 2019 года — член назіральнага савета «Украбаронпрама». {{Бібліяінфармацыя}} {{Міністры абароны Украіны}} {{DEFAULTSORT:Загараднюк Андрэй Паўлавіч}} ed9e09itwncjx73tsq5qmv6u75uoeyu 0 810984 5166851 2026-07-17T07:00:35Z Ciepiersia 162280 Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/151911651|Чечевичный суп]]» 5166851 wikitext text/x-wiki {{Страва}}'''Сачавіцавы суп''' - [[суп]] з [[Сачавіца харчовая|сачавіцай]] у якасці асноўнага інгрэдыента. Ён можа быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскім]] або ўключаць мяса, а таксама карычневую, чырвоную, жоўтую, зялёную або чорную сачавіцу з шалупінай або без яе. Вычышчаная жоўтая і чырвоная сачавіца распадаецца пры варэнні, ператвараючыся ў густы суп. Такі суп ужываецца ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Гісторыя і літаратура == Сачавіца была выяўлена ў пластах [[Палеаліт|палеаліту]] і [[Мезаліт|мезаліту]] пячоры <nowiki>{{нп3|Франхці||ru|Франхти}}</nowiki> ў Грэцыі (ад 9500 да 13 000 гадоў таму), у канцы мезаліту ў <nowiki>{{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}}</nowiki> і <nowiki>{{нп3|Абу-Хурэйра|Тэль-Абу-Хурэйры|ru|Абу-Хурейра}}</nowiki> ў [[Сірыя|Сірыі]], а таксама на стаянках, датаваных 8000 годам да нашай эры ў раёне [[Іерыхон|Іерыхона]]. [[Арыстафан]] называў сачавіцавы суп «самым салодкім з дэлікатэсаў»<ref>{{Cite web|url=https://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=crates_of_thebes:athenaeus_deipnosophistae_158.a-d&rev=1342828547|title=Crates of Thebes {{!}} Athenaeus, Deipnosophistae 158.a-d [The Lucian of Samosata Project]|website=lucianofsamosata.info|access-date=2026-07-17}}</ref>, але гэта гучыць як відавочная іронія, улічваючы, што ў іншых месцах ён падкрэслівае яго "беднасць". Рэшткі сачавіцы былі знойдзены ў царскіх грабніцах фіванскага некропаля, датаваных 2400 годам да нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2009/01/07/99054419/lentils-a-legume-for-the-ages|title=Lentils: A Legume For The Ages|last=J|website=NPR|date=2009-01-07|access-date=2026-07-17|last2=u|last3=l|last4=i|last5=e}}</ref> . У «<nowiki>{{нп3|Апіцыеўскі корпус|Апіцыеўскім корпусе|ru|Апициевский корпус}}</nowiki>», рымскай кулінарнай кнізе I стагоддзя нашай эры, ёсць рэцэпт супу з сачавіцы з каштанамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1997/11/30/nyregion/food-hail-the-humble-lentil-to-enrich-soup-or-meat-and-fish.html|title=FOOD; Hail the Humble Lentil: To Enrich Soup or Meat and Fish|first=Moira|last=Hodgson|website=The New York Times|date=1997-11-30|access-date=2026-07-17}}</ref>. Сачавіцавы суп згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]: у кнізе [[Кніга Быццё|Быццё]] ( {{Біблія|Быт|25:30-34}} ) [[Ісаў]] гатовы адмовіцца ад свайго першародства за рондаль з духмяным чырвоным сачавіцавым супам, які варыць яго брат [[Якаў (патрыярх)|Якаў]]. Па яўрэйскай традыцыі, сачавіцавы суп падаюць падчас [[Жалоба|жалобы]]; круглявасць сачавіцы ўяўляе сабой поўны цыкл жыцця<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://jewishjournal.com/judaism/torah/67299/|title=Lentil soup|first=Rabbi N. Daniel|last=Korobkin|website=Jewish Journal|date=2008-11-26|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Разнавіднасці == [[Файл:3_types_of_lentil.jpg|справа|міні|Некалькі відаў сачавіцы, якія выкарыстоўваюцца ў сачавіцавым супе.]] Сачавіцавы суп можа ўключаць такую гародніну, як [[Daucus carota sativus|морква]], [[бульба]], салера, [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], [[Тамат звычайны|памідоры]], [[гарбуз]], саспелы банан і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]]. Распаўсюджаныя араматызатары: [[часнок]], [[лаўровы ліст]], [[кмен]], [[аліўкавы алей]] і [[воцат]]. Часам яго ўпрыгожваюць [[Грэнкі|грэнкамі]] або сечанай зелянінай, [[Сметанковае масла|сметанковым маслам]], [[Аліўкавы алей|аліўкавым алеем]], [[Вяршкі|сліўкамі]] або [[Ёгурт|ёгуртам]]. Індыйскі суп з сачавіцы змяшчае мноства духмяных спецый. У <nowiki>{{нп3|Іракская кухня|іракскай|ru|Иракская кухня}}</nowiki> і <nowiki>{{нп3|Левантыйская кухня|левантыйскай||Levantine cuisine}}</nowiki> кухні суп запраўляюць куркумой і кменам, пакрываюць падсмажанай тонкай <nowiki>{{нп3|Вермішэль|вермішэллю|ru|Вермишель}}</nowiki>, званай ''шаірыя'' (شعيرية), і падаюць з лімонам для выціскання соку. На [[Сярэдні Усход|Блізкім Усходзе]] ў страву дадаюць лімонны сок<ref>{{Cite web|url=https://www.vegparadise.com/highestperch22.html|title=Vegetarians in Paradise/Lentil History, Lentil Nutrition, Lentil Recipe|website=www.vegparadise.com|access-date=2026-07-17}}</ref> . У Егіпце і на Блізкім Усходзе суп звычайна [[Пюрэ|пюруюць]] перад падачай на стол і традыцыйна ўжываюць узімку<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|title=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|website=ladomestique.com|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://allrecipes.com/recipe/egyptian-lentil-soup/|title=Egyptian Lentil Soup|website=Allrecipes.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Пажыўнасць == Сачавіцавы суп прызнаны высокапажыўным, добрай крыніцай [[Бялкі|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], [[жалеза]] і [[Калій|калію]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hungrymonster.com/|title=HungryMonster is Recipes and Food Facts|website=www.hungrymonster.com|access-date=2026-07-17}}</ref> . [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Супы]] 5r63ds489sv6y9rqxpb9h0nc7wq2bkt 5166852 5166851 2026-07-17T07:03:31Z Ciepiersia 162280 афармленне, вікіфікацыя 5166852 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Сачавіцавы суп''' — [[суп]] з [[Сачавіца харчовая|сачавіцай]] у якасці асноўнага інгрэдыента. Ён можа быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскім]] або ўключаць мяса, а таксама карычневую, чырвоную, жоўтую, зялёную або чорную сачавіцу з шалупінай або без яе. Вычышчаная жоўтая і чырвоная сачавіца распадаецца пры варэнні, ператвараючыся ў густы суп. Такі суп ужываецца ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Гісторыя і літаратура == Сачавіца была выяўлена ў пластах [[палеаліт]]у і [[мезаліт]]у пячоры {{нп3|Франхці||ru|Франхти}} ў Грэцыі (ад 9500 да 13 000 гадоў таму), у канцы мезаліту ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і {{нп3|Абу-Хурэйра|Тэль-Абу-Хурэйры|ru|Абу-Хурейра}} ў [[Сірыя|Сірыі]], а таксама на стаянках, датаваных 8000 годам да нашай эры ў раёне [[Іерыхон]]а. [[Арыстафан]] называў сачавіцавы суп «самым салодкім з дэлікатэсаў»<ref>{{Cite web|url=https://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=crates_of_thebes:athenaeus_deipnosophistae_158.a-d&rev=1342828547|title=Crates of Thebes {{!}} Athenaeus, Deipnosophistae 158.a-d [The Lucian of Samosata Project]|website=lucianofsamosata.info|access-date=2026-07-17}}</ref>, але гэта гучыць як відавочная іронія, улічваючы, што ў іншых месцах ён падкрэслівае яго «беднасць». Рэшткі сачавіцы былі знойдзены ў царскіх грабніцах фіванскага некропаля, датаваных 2400 годам да нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2009/01/07/99054419/lentils-a-legume-for-the-ages|title=Lentils: A Legume For The Ages|last=J|website=NPR|date=2009-01-07|access-date=2026-07-17|last2=u|last3=l|last4=i|last5=e}}</ref>. У «{{нп3|Апіцыеўскі корпус|Апіцыеўскім корпусе|ru|Апициевский корпус}}», рымскай кулінарнай кнізе I стагоддзя нашай эры, ёсць рэцэпт супу з сачавіцы з каштанамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1997/11/30/nyregion/food-hail-the-humble-lentil-to-enrich-soup-or-meat-and-fish.html|title=FOOD; Hail the Humble Lentil: To Enrich Soup or Meat and Fish|first=Moira|last=Hodgson|website=The New York Times|date=1997-11-30|access-date=2026-07-17}}</ref>. Сачавіцавы суп згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]: у кнізе [[Кніга Быццё|Быццё]] ({{Біблія|Быт|25:30-34}}) [[Ісаў]] гатовы адмовіцца ад свайго першародства за рондаль з духмяным чырвоным сачавіцавым супам, які варыць яго брат [[Якаў (патрыярх)|Якаў]]. Па яўрэйскай традыцыі, сачавіцавы суп падаюць падчас [[Жалоба|жалобы]]; круглявасць сачавіцы ўяўляе сабой поўны цыкл жыцця<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://jewishjournal.com/judaism/torah/67299/|title=Lentil soup|first=Rabbi N. Daniel|last=Korobkin|website=Jewish Journal|date=2008-11-26|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Разнавіднасці == [[Файл:3_types_of_lentil.jpg|справа/250px|міні|Некалькі відаў сачавіцы, якія выкарыстоўваюцца ў сачавіцавым супе.]] Сачавіцавы суп можа ўключаць такую гародніну, як [[Daucus carota sativus|морква]], [[бульба]], салера, [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], [[Тамат звычайны|памідоры]], [[гарбуз]], саспелы банан і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]]. Распаўсюджаныя араматызатары: [[часнок]], [[лаўровы ліст]], [[кмен]], [[аліўкавы алей]] і [[воцат]]. Часам яго ўпрыгожваюць [[Грэнкі|грэнкамі]] або сечанай зелянінай, [[Сметанковае масла|сметанковым маслам]], [[Аліўкавы алей|аліўкавым алеем]], [[Вяршкі|сліўкамі]] або [[ёгурт]]ам. Індыйскі суп з сачавіцы змяшчае мноства духмяных спецый. У {{нп3|Іракская кухня|іракскай|ru|Иракская кухня}} і {{нп3|Левантыйская кухня|левантыйскай||Levantine cuisine}} кухні суп запраўляюць куркумой і кменам, пакрываюць падсмажанай тонкай {{нп3|Вермішэль|вермішэллю|ru|Вермишель}}, званай ''шаірыя'' (شعيرية), і падаюць з лімонам для выціскання соку. На [[Сярэдні Усход|Блізкім Усходзе]] ў страву дадаюць лімонны сок<ref>{{Cite web|url=https://www.vegparadise.com/highestperch22.html|title=Vegetarians in Paradise/Lentil History, Lentil Nutrition, Lentil Recipe|website=www.vegparadise.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. У Егіпце і на Блізкім Усходзе суп звычайна [[Пюрэ|пюруюць]] перад падачай на стол і традыцыйна ўжываюць узімку<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|title=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|website=ladomestique.com|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://allrecipes.com/recipe/egyptian-lentil-soup/|title=Egyptian Lentil Soup|website=Allrecipes.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Пажыўнасць == Сачавіцавы суп прызнаны высокапажыўным, добрай крыніцай [[Бялкі|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], [[жалеза]] і [[Калій|калію]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hungrymonster.com/|title=HungryMonster is Recipes and Food Facts|website=www.hungrymonster.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] [[Катэгорыя:Супы]] nsw5o9dxu6lpvkdr5neyg0e4tzunsyx 5166853 5166852 2026-07-17T07:03:41Z Ciepiersia 162280 выдалена [[Катэгорыя:Супы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5166853 wikitext text/x-wiki {{Страва}} '''Сачавіцавы суп''' — [[суп]] з [[Сачавіца харчовая|сачавіцай]] у якасці асноўнага інгрэдыента. Ён можа быць [[Вегетарыянства|вегетарыянскім]] або ўключаць мяса, а таксама карычневую, чырвоную, жоўтую, зялёную або чорную сачавіцу з шалупінай або без яе. Вычышчаная жоўтая і чырвоная сачавіца распадаецца пры варэнні, ператвараючыся ў густы суп. Такі суп ужываецца ў [[Еўропа|Еўропе]], [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Гісторыя і літаратура == Сачавіца была выяўлена ў пластах [[палеаліт]]у і [[мезаліт]]у пячоры {{нп3|Франхці||ru|Франхти}} ў Грэцыі (ад 9500 да 13 000 гадоў таму), у канцы мезаліту ў {{нп3|Мурэйбет|Мурэйбеце|ru|Мурейбет}} і {{нп3|Абу-Хурэйра|Тэль-Абу-Хурэйры|ru|Абу-Хурейра}} ў [[Сірыя|Сірыі]], а таксама на стаянках, датаваных 8000 годам да нашай эры ў раёне [[Іерыхон]]а. [[Арыстафан]] называў сачавіцавы суп «самым салодкім з дэлікатэсаў»<ref>{{Cite web|url=https://lucianofsamosata.info/wiki/doku.php?id=crates_of_thebes:athenaeus_deipnosophistae_158.a-d&rev=1342828547|title=Crates of Thebes {{!}} Athenaeus, Deipnosophistae 158.a-d [The Lucian of Samosata Project]|website=lucianofsamosata.info|access-date=2026-07-17}}</ref>, але гэта гучыць як відавочная іронія, улічваючы, што ў іншых месцах ён падкрэслівае яго «беднасць». Рэшткі сачавіцы былі знойдзены ў царскіх грабніцах фіванскага некропаля, датаваных 2400 годам да нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.npr.org/2009/01/07/99054419/lentils-a-legume-for-the-ages|title=Lentils: A Legume For The Ages|last=J|website=NPR|date=2009-01-07|access-date=2026-07-17|last2=u|last3=l|last4=i|last5=e}}</ref>. У «{{нп3|Апіцыеўскі корпус|Апіцыеўскім корпусе|ru|Апициевский корпус}}», рымскай кулінарнай кнізе I стагоддзя нашай эры, ёсць рэцэпт супу з сачавіцы з каштанамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/1997/11/30/nyregion/food-hail-the-humble-lentil-to-enrich-soup-or-meat-and-fish.html|title=FOOD; Hail the Humble Lentil: To Enrich Soup or Meat and Fish|first=Moira|last=Hodgson|website=The New York Times|date=1997-11-30|access-date=2026-07-17}}</ref>. Сачавіцавы суп згадваецца ў [[Біблія|Бібліі]]: у кнізе [[Кніга Быццё|Быццё]] ({{Біблія|Быт|25:30-34}}) [[Ісаў]] гатовы адмовіцца ад свайго першародства за рондаль з духмяным чырвоным сачавіцавым супам, які варыць яго брат [[Якаў (патрыярх)|Якаў]]. Па яўрэйскай традыцыі, сачавіцавы суп падаюць падчас [[Жалоба|жалобы]]; круглявасць сачавіцы ўяўляе сабой поўны цыкл жыцця<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://jewishjournal.com/judaism/torah/67299/|title=Lentil soup|first=Rabbi N. Daniel|last=Korobkin|website=Jewish Journal|date=2008-11-26|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Разнавіднасці == [[Файл:3_types_of_lentil.jpg|справа/250px|міні|Некалькі відаў сачавіцы, якія выкарыстоўваюцца ў сачавіцавым супе.]] Сачавіцавы суп можа ўключаць такую гародніну, як [[Daucus carota sativus|морква]], [[бульба]], салера, [[Пятрушка кучаравая|пятрушка]], [[Тамат звычайны|памідоры]], [[гарбуз]], саспелы банан і [[Цыбуля рэпчатая|цыбуля]]. Распаўсюджаныя араматызатары: [[часнок]], [[лаўровы ліст]], [[кмен]], [[аліўкавы алей]] і [[воцат]]. Часам яго ўпрыгожваюць [[Грэнкі|грэнкамі]] або сечанай зелянінай, [[Сметанковае масла|сметанковым маслам]], [[Аліўкавы алей|аліўкавым алеем]], [[Вяршкі|сліўкамі]] або [[ёгурт]]ам. Індыйскі суп з сачавіцы змяшчае мноства духмяных спецый. У {{нп3|Іракская кухня|іракскай|ru|Иракская кухня}} і {{нп3|Левантыйская кухня|левантыйскай||Levantine cuisine}} кухні суп запраўляюць куркумой і кменам, пакрываюць падсмажанай тонкай {{нп3|Вермішэль|вермішэллю|ru|Вермишель}}, званай ''шаірыя'' (شعيرية), і падаюць з лімонам для выціскання соку. На [[Сярэдні Усход|Блізкім Усходзе]] ў страву дадаюць лімонны сок<ref>{{Cite web|url=https://www.vegparadise.com/highestperch22.html|title=Vegetarians in Paradise/Lentil History, Lentil Nutrition, Lentil Recipe|website=www.vegparadise.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. У Егіпце і на Блізкім Усходзе суп звычайна [[Пюрэ|пюруюць]] перад падачай на стол і традыцыйна ўжываюць узімку<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|title=http://ladomestique.com/2012/02/23/cook-in-the-moment-egyptian-red-lentil-soup/|website=ladomestique.com|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://allrecipes.com/recipe/egyptian-lentil-soup/|title=Egyptian Lentil Soup|website=Allrecipes.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Пажыўнасць == Сачавіцавы суп прызнаны высокапажыўным, добрай крыніцай [[Бялкі|бялку]], [[Харчовыя валокны|харчовых валокнаў]], [[жалеза]] і [[Калій|калію]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hungrymonster.com/|title=HungryMonster is Recipes and Food Facts|website=www.hungrymonster.com|access-date=2026-07-17}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Супы з агародніны]] [[Катэгорыя:Стравы з бабовых]] kgbl6td3rhrn7bu8v135deffmaw5gbv 0 810985 5166869 2026-07-17T08:06:12Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Паўстанне 1863 года ў Горках]] у [[Паўстанне ў Горках (1863)]]: Уніфікацыя назваў 5166869 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паўстанне ў Горках (1863)]] n43mhjzl7i9lttrye2ikjxxoxeu9c4d 0 810986 5166870 2026-07-17T08:09:21Z Ueschar 151377 Перасылае да [[Паўстанне ў Горках (1863)]] 5166870 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Паўстанне ў Горках (1863)]] n43mhjzl7i9lttrye2ikjxxoxeu9c4d 10 810987 5166878 2026-07-17T09:31:48Z Ueschar 151377 Новая старонка: «<includeonly>{{Картка |клас_цела = vcard |стыль_цела = width:275px; font-size:90%; |уверсе = {{#if:{{{Беларуская назва|}}}|{{{Беларуская назва}}}|{{PAGENAME}}}} |стыль_уверсе = background-color:#D8DDE8; font-size:larger; text-align:center; padding:0.3em 0; |уверсе2 = {{{Арыгінальная назва|}}} |стыль_уверсе2 = background-c...» 5166878 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |клас_цела = vcard |стыль_цела = width:275px; font-size:90%; |уверсе = {{#if:{{{Беларуская назва|}}}|{{{Беларуская назва}}}|{{PAGENAME}}}} |стыль_уверсе = background-color:#D8DDE8; font-size:larger; text-align:center; padding:0.3em 0; |уверсе2 = {{{Арыгінальная назва|}}} |стыль_уверсе2 = background-color:#D8DDE8; text-align:center; font-style:italic; font-weight:normal; padding-bottom:0.3em; |выява = {{#if:{{{Выява|}}}|[[Файл:{{{Выява}}}|{{{Шырыня|275px}}}{{#if:{{{Альтэрнатыўны тэкст|}}}|{{!}}alt={{{Альтэрнатыўны тэкст}}}}}]]}} |подпіс = {{{Подпіс выявы|}}} |стыль_загалоўкаў = background-color:#E8EAF0; text-align:center; |стыль_метак = padding:0.3em; text-align:left; vertical-align:top; line-height:1.1em; |стыль_тэксту = padding:0.3em; text-align:left; vertical-align:top; line-height:1.2em; <!-- Агульныя звесткі --> |загаловак1 = Агульныя звесткі |метка2 = Тып |тэкст2 = {{{Тып|}}} |метка3 = Іншыя назвы |тэкст3 = {{{Іншыя назвы|}}} |метка4 = Частка |тэкст4 = {{{Частка|}}} |метка5 = Галоўны лагер |тэкст5 = {{#if:{{{Галоўны лагер|}}}|{{{Галоўны лагер}}}|{{{Лагер вышэйшага ўзроўню|}}}}} |метка6 = Кіроўная арганізацыя |тэкст6 = {{#if:{{{Кіроўная арганізацыя|}}}|{{{Кіроўная арганізацыя}}}|{{{Кіруючая арганізацыя|}}}}} |метка7 = Дзяржава |тэкст7 = {{{Дзяржава|}}} |метка8 = Тэрыторыя |тэкст8 = {{{Тэрыторыя|}}} |метка9 = Месцазнаходжанне |тэкст9 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |метка10 = [[Геаграфічныя каардынаты|Каардынаты]] |тэкст10 = {{{Каардынаты|}}} <!-- Дзейнасць лагера --> |загаловак11 = Дзейнасць |метка12 = Пачатак дзейнасці |тэкст12 = {{{Пачатак дзейнасці|}}} |метка13 = Канец дзейнасці |тэкст13 = {{{Канец дзейнасці|}}} |метка14 = Перыяд дзейнасці |тэкст14 = {{#if:{{{Перыяд дзейнасці|}}}|{{{Перыяд дзейнасці}}}|{{{Перыяд эксплуатацыі|}}}}} |метка15 = Першапачатковае прызначэнне |тэкст15 = {{{Першапачатковае прызначэнне|}}} |метка16 = Плошча |тэкст16 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{{Плошча}}}{{#if:{{{Адзінка плошчы|}}}| {{{Адзінка плошчы}}}| га}}}} |метка17 = Газавыя камеры |тэкст17 = {{{Газавыя камеры|}}} |метка18 = Колькасць падлагераў |тэкст18 = {{{Колькасць падлагераў|}}} <!-- Вязні і ахвяры --> |загаловак19 = Вязні і ахвяры |метка20 = Колькасць зняволеных |тэкст20 = {{#if:{{{Колькасць зняволеных|}}}|{{{Колькасць зняволеных}}}|{{{Колькасць вязняў|}}}}} |метка21 = Паходжанне вязняў |тэкст21 = {{{Паходжанне вязняў|}}} |метка22 = Катэгорыі вязняў |тэкст22 = {{{Катэгорыі вязняў|}}} |метка23 = Колькасць загінулых |тэкст23 = {{#if:{{{Колькасць загінулых|}}}|{{{Колькасць загінулых}}}|{{{Колькасць ахвяр|}}}}} |метка24 = Вядомыя вязні |тэкст24 = {{{Вядомыя вязні|}}} <!-- Кіраўніцтва і персанал --> |загаловак25 = Кіраўніцтва і персанал |метка26 = Колькасць персаналу |тэкст26 = {{{Колькасць персаналу|}}} |метка27 = Камендант |тэкст27 = {{{Камендант лагера|}}} |метка28 = Каменданты |тэкст28 = {{{Каменданты лагера|}}} <!-- Вызваленне і далейшы лёс --> |загаловак29 = Вызваленне і далейшы лёс |метка30 = Вызвалены |тэкст30 = {{#if:{{{Вызвалены кім|}}}|{{{Вызвалены кім}}}|{{{Вызваліцель|}}}}} |метка31 = Дата вызвалення |тэкст31 = {{{Дата вызвалення|}}} |метка32 = Далейшае выкарыстанне |тэкст32 = {{{Далейшае выкарыстанне|}}} |метка33 = Ушанаванне памяці |тэкст33 = {{{Ушанаванне памяці|}}} <!-- Ахоўны статус --> |загаловак34 = {{#if:{{{Рэестр|{{{Нумар у рэестры|{{{Дата ўключэння ў рэестр|}}}}}}}}}|Ахоўны статус}} |метка35 = Рэестр |тэкст35 = {{{Рэестр|}}} |метка36 = Нумар у рэестры |тэкст36 = {{{Нумар у рэестры|}}} |метка37 = Дата ўключэння ў рэестр |тэкст37 = {{{Дата ўключэння ў рэестр|}}} <!-- Карта --> |загаловак38 = {{#if:{{{Карта|}}}|Размяшчэнне}} |тэкст39 = {{{Карта|}}} |стыль_тэксту39 = text-align:center; <!-- Спасылкі --> |метка40 = Сайт |тэкст40 = {{#if:{{{Сайт|}}}|{{{Сайт}}}}} |стыль_унізе = background-color:#EEE; border-top:1px solid #DDD; text-align:center; padding:0.4em; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя ў Commons|}}}| [[Файл:Commons-logo.svg|15px|link=commons:Category:{{{Катэгорыя ў Commons}}}]] '''[[:commons:Category:{{{Катэгорыя ў Commons}}}|Матэрыялы па тэме на Вікісховішчы]]''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} == Нарыхтоўка для капіравання == <pre> {{Канцлагер |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Іншыя назвы = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Альтэрнатыўны тэкст = |Тып = |Частка = |Галоўны лагер = |Кіроўная арганізацыя = |Дзяржава = |Тэрыторыя = |Месцазнаходжанне = |Каардынаты = |Пачатак дзейнасці = |Канец дзейнасці = |Перыяд дзейнасці = |Першапачатковае прызначэнне = |Плошча = |Адзінка плошчы = |Газавыя камеры = |Колькасць падлагераў = |Колькасць зняволеных = |Паходжанне вязняў = |Катэгорыі вязняў = |Колькасць загінулых = |Вядомыя вязні = |Колькасць персаналу = |Камендант лагера = |Каменданты лагера = |Вызвалены кім = |Дата вызвалення = |Далейшае выкарыстанне = |Ушанаванне памяці = |Рэестр = |Нумар у рэестры = |Дата ўключэння ў рэестр = |Карта = |Катэгорыя ў Commons = |Сайт = }} </pre> == Прыклад выкарыстання == <pre> {{Канцлагер |Беларуская назва = Дахау |Арыгінальная назва = {{lang-de|Konzentrationslager Dachau}} |Іншыя назвы = KZ Dachau |Выява = KZ Dachau by Kathleen Conklin.jpg |Шырыня = 275px |Подпіс выявы = Галоўны будынак мемарыяльнага комплексу |Альтэрнатыўны тэкст = Галоўны будынак былога канцлагера Дахау |Тып = [[Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры|канцэнтрацыйны лагер]] |Частка = сістэма нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў |Кіроўная арганізацыя = [[СС]] |Дзяржава = [[Нацысцкая Германія]] |Тэрыторыя = [[Баварыя]] |Месцазнаходжанне = каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]] |Каардынаты = {{Coord|48|16|10|N|11|28|5|E|display=inline}} |Пачатак дзейнасці = [[22 сакавіка]] [[1933]] |Канец дзейнасці = [[29 красавіка]] [[1945]] |Першапачатковае прызначэнне = завод пораху і боепрыпасаў |Газавыя камеры = адна; сістэматычнае выкарыстанне для масавых забойстваў не пацверджана |Колькасць падлагераў = каля 140 |Колькасць зняволеных = больш за 200 000 |Паходжанне вязняў = больш за 40 краін |Катэгорыі вязняў = палітычныя вязні, яўрэі, рома і сінці, святары, савецкія ваеннапалонныя, Сведкі Іеговы і іншыя |Колькасць загінулых = не менш за 41 500 |Вядомыя вязні = [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Віктар Франкл]] і іншыя |Каменданты лагера = [[Гіларыён Векерле]], [[Тэадор Эйке]], [[Марцін Готфрыд Вайс]] і іншыя |Вызвалены кім = падраздзяленні [[Армія ЗША|7-й арміі ЗША]] |Дата вызвалення = [[29 красавіка]] [[1945]] |Далейшае выкарыстанне = лагер для інтэрнаваных, паселішча для бежанцаў і выгнаннікаў |Ушанаванне памяці = Мемарыяльны комплекс Дахау |Катэгорыя ў Commons = Dachau concentration camp |Сайт = [https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/ kz-gedenkstaette-dachau.de] }} </pre> == Сумяшчальнасць са старымі параметрамі == Шаблон падтрымлівае ранейшыя назвы параметраў: * <code>Кіруючая арганізацыя</code> — як сінонім параметра <code>Кіроўная арганізацыя</code>; * <code>Перыяд эксплуатацыі</code> — як сінонім параметра <code>Перыяд дзейнасці</code>; * <code>Колькасць вязняў</code> — як сінонім параметра <code>Колькасць зняволеных</code>; * <code>Колькасць ахвяр</code> — як сінонім параметра <code>Колькасць загінулых</code>; * <code>Лагер вышэйшага ўзроўню</code> — як сінонім параметра <code>Галоўны лагер</code>; * <code>Вызваліцель</code> — як сінонім параметра <code>Вызвалены кім</code>. Пры адначасовым запаўненні старога і новага параметраў перавагу мае новая назва. [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Гісторыя]] </noinclude> 6x4wq6d9wvvrgv7g6hs18gu16k3cnna 5166880 5166878 2026-07-17T09:37:54Z Ueschar 151377 5166880 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Картка |клас_цела = vcard |стыль_цела = width:275px; font-size:90%; |уверсе = {{#if:{{{Беларуская назва|}}}|{{{Беларуская назва}}}|{{PAGENAME}}}} |стыль_уверсе = background-color:#D8DDE8; font-size; text-align; padding:0.3em 0; |уверсе2 = {{{Арыгінальная назва|}}} |стыль_уверсе2 = background-color:#D8DDE8; text-align; font-style; font-weight; padding-bottom:0.3em; |выява = {{#if:{{{Выява|}}}|[[Файл:{{{Выява}}}|{{{Шырыня|275px}}}{{#if:{{{Альтэрнатыўны тэкст|}}}|{{!}}alt={{{Альтэрнатыўны тэкст}}}}}]]}} |подпіс = {{{Подпіс выявы|}}} |стыль_загалоўкаў = background-color:#E8EAF0; text-align; |стыль_метак = padding:0.3em; text-align; vertical-align; line-height:1.1em; |стыль_тэксту = padding:0.3em; text-align; vertical-align; line-height:1.2em; <!-- Агульныя звесткі --> |загаловак1 = Агульныя звесткі |метка2 = Тып |тэкст2 = {{{Тып|}}} |метка3 = Іншыя назвы |тэкст3 = {{{Іншыя назвы|}}} |метка4 = Частка |тэкст4 = {{{Частка|}}} |метка5 = Галоўны лагер |тэкст5 = {{#if:{{{Галоўны лагер|}}}|{{{Галоўны лагер}}}|{{{Лагер вышэйшага ўзроўню|}}}}} |метка6 = Кіроўная арганізацыя |тэкст6 = {{#if:{{{Кіроўная арганізацыя|}}}|{{{Кіроўная арганізацыя}}}|{{{Кіруючая арганізацыя|}}}}} |метка7 = Дзяржава |тэкст7 = {{{Дзяржава|}}} |метка8 = Тэрыторыя |тэкст8 = {{{Тэрыторыя|}}} |метка9 = Месцазнаходжанне |тэкст9 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |метка10 = [[Геаграфічныя каардынаты|Каардынаты]] |тэкст10 = {{{Каардынаты|}}} <!-- Дзейнасць лагера --> |загаловак11 = Дзейнасць |метка12 = Пачатак дзейнасці |тэкст12 = {{{Пачатак дзейнасці|}}} |метка13 = Канец дзейнасці |тэкст13 = {{{Канец дзейнасці|}}} |метка14 = Перыяд дзейнасці |тэкст14 = {{#if:{{{Перыяд дзейнасці|}}}|{{{Перыяд дзейнасці}}}|{{{Перыяд эксплуатацыі|}}}}} |метка15 = Першапачатковае прызначэнне |тэкст15 = {{{Першапачатковае прызначэнне|}}} |метка16 = Плошча |тэкст16 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{{Плошча}}}{{#if:{{{Адзінка плошчы|}}}| {{{Адзінка плошчы}}}| га}}}} |метка17 = Газавыя камеры |тэкст17 = {{{Газавыя камеры|}}} |метка18 = Колькасць падлагераў |тэкст18 = {{{Колькасць падлагераў|}}} <!-- Вязні і ахвяры --> |загаловак19 = Вязні і ахвяры |метка20 = Колькасць зняволеных |тэкст20 = {{#if:{{{Колькасць зняволеных|}}}|{{{Колькасць зняволеных}}}|{{{Колькасць вязняў|}}}}} |метка21 = Паходжанне вязняў |тэкст21 = {{{Паходжанне вязняў|}}} |метка22 = Катэгорыі вязняў |тэкст22 = {{{Катэгорыі вязняў|}}} |метка23 = Колькасць загінулых |тэкст23 = {{#if:{{{Колькасць загінулых|}}}|{{{Колькасць загінулых}}}|{{{Колькасць ахвяр|}}}}} |метка24 = Вядомыя вязні |тэкст24 = {{{Вядомыя вязні|}}} <!-- Кіраўніцтва і персанал --> |загаловак25 = Кіраўніцтва і персанал |метка26 = Колькасць персаналу |тэкст26 = {{{Колькасць персаналу|}}} |метка27 = Камендант |тэкст27 = {{{Камендант лагера|}}} |метка28 = Каменданты |тэкст28 = {{{Каменданты лагера|}}} <!-- Вызваленне і далейшы лёс --> |загаловак29 = Вызваленне і далейшы лёс |метка30 = Вызвалены |тэкст30 = {{#if:{{{Вызвалены кім|}}}|{{{Вызвалены кім}}}|{{{Вызваліцель|}}}}} |метка31 = Дата вызвалення |тэкст31 = {{{Дата вызвалення|}}} |метка32 = Далейшае выкарыстанне |тэкст32 = {{{Далейшае выкарыстанне|}}} |метка33 = Ушанаванне памяці |тэкст33 = {{{Ушанаванне памяці|}}} <!-- Ахоўны статус --> |загаловак34 = {{#if:{{{Рэестр|{{{Нумар у рэестры|{{{Дата ўключэння ў рэестр|}}}}}}}}}|Ахоўны статус}} |метка35 = Рэестр |тэкст35 = {{{Рэестр|}}} |метка36 = Нумар у рэестры |тэкст36 = {{{Нумар у рэестры|}}} |метка37 = Дата ўключэння ў рэестр |тэкст37 = {{{Дата ўключэння ў рэестр|}}} <!-- Карта --> |загаловак38 = {{#if:{{{Карта|}}}|Размяшчэнне}} |тэкст39 = {{{Карта|}}} |стыль_тэксту39 = text-align; <!-- Спасылкі --> |метка40 = Сайт |тэкст40 = {{#if:{{{Сайт|}}}|{{{Сайт}}}}} |стыль_унізе = background-color:#EEE; border-top:1px solid #DDD; text-align; padding:0.4em; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя ў Commons|}}}| [[Файл.svg|15px|link=commons:Category:{{{Катэгорыя ў Commons}}}]] '''[[:commons:Category:{{{Катэгорыя ў Commons}}}|Матэрыялы па тэме на Вікісховішчы]]''' }} }}</includeonly><noinclude> {{doc}} 6odyiw95ewety43rfxahtp7qqnqg1bm 5166881 5166880 2026-07-17T09:45:25Z Ueschar 151377 5166881 wikitext text/x-wiki {{Картка |клас_цела = vcard |стыль_цела = width:275px; font-size:90%; |уверсе = {{#if:{{{Беларуская назва|}}}|{{{Беларуская назва}}}|{{PAGENAME}}}} |стыль_уверсе = background-color:#D8DDE8; font-size; text-align; padding:0.3em 0; |уверсе2 = {{{Арыгінальная назва|}}} |стыль_уверсе2 = background-color:#D8DDE8; text-align; font-style; font-weight; |выява = {{#if:{{{Выява|}}}|[[Файл:{{{Выява}}}|{{{Шырыня|275px}}}{{#if:{{{Альтэрнатыўны тэкст|}}}|{{!}}alt={{{Альтэрнатыўны тэкст}}}}}]]}} |подпіс = {{{Подпіс выявы|}}} |стыль_метак = padding:0.3em; text-align; vertical-align; line-height:1.1em; |стыль_тэксту = padding:0.3em; text-align; vertical-align; line-height:1.2em; |метка1 = Тып |тэкст1 = {{{Тып|}}} |метка2 = Іншыя назвы |тэкст2 = {{{Іншыя назвы|}}} |метка3 = Частка |тэкст3 = {{{Частка|}}} |метка4 = Галоўны лагер |тэкст4 = {{#if:{{{Галоўны лагер|}}}|{{{Галоўны лагер}}}|{{{Лагер вышэйшага ўзроўню|}}}}} |метка5 = Кіроўная арганізацыя |тэкст5 = {{#if:{{{Кіроўная арганізацыя|}}}|{{{Кіроўная арганізацыя}}}|{{{Кіруючая арганізацыя|}}}}} |метка6 = Дзяржава |тэкст6 = {{{Дзяржава|}}} |метка7 = Тэрыторыя |тэкст7 = {{{Тэрыторыя|}}} |метка8 = Месцазнаходжанне |тэкст8 = {{{Месцазнаходжанне|}}} |метка9 = [[Геаграфічныя каардынаты|Каардынаты]] |тэкст9 = {{{Каардынаты|}}} |метка10 = Пачатак дзейнасці |тэкст10 = {{{Пачатак дзейнасці|}}} |метка11 = Канец дзейнасці |тэкст11 = {{{Канец дзейнасці|}}} |метка12 = Перыяд дзейнасці |тэкст12 = {{#if:{{{Перыяд дзейнасці|}}}|{{{Перыяд дзейнасці}}}|{{{Перыяд эксплуатацыі|}}}}} |метка13 = Першапачатковае прызначэнне |тэкст13 = {{{Першапачатковае прызначэнне|}}} |метка14 = Плошча |тэкст14 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{{Плошча}}}{{#if:{{{Адзінка плошчы|}}}| {{{Адзінка плошчы}}}| га}}}} |метка15 = Газавыя камеры |тэкст15 = {{{Газавыя камеры|}}} |метка16 = Колькасць падлагераў |тэкст16 = {{{Колькасць падлагераў|}}} |метка17 = Колькасць зняволеных |тэкст17 = {{#if:{{{Колькасць зняволеных|}}}|{{{Колькасць зняволеных}}}|{{{Колькасць вязняў|}}}}} |метка18 = Паходжанне вязняў |тэкст18 = {{{Паходжанне вязняў|}}} |метка19 = Катэгорыі вязняў |тэкст19 = {{{Катэгорыі вязняў|}}} |метка20 = Колькасць загінулых |тэкст20 = {{#if:{{{Колькасць загінулых|}}}|{{{Колькасць загінулых}}}|{{{Колькасць ахвяр|}}}}} |метка21 = Вядомыя вязні |тэкст21 = {{{Вядомыя вязні|}}} |метка22 = Колькасць персаналу |тэкст22 = {{{Колькасць персаналу|}}} |метка23 = Камендант лагера |тэкст23 = {{{Камендант лагера|}}} |метка24 = Каменданты лагера |тэкст24 = {{{Каменданты лагера|}}} |метка25 = Вызвалены |тэкст25 = {{#if:{{{Вызвалены кім|}}}|{{{Вызвалены кім}}}|{{{Вызваліцель|}}}}} |метка26 = Дата вызвалення |тэкст26 = {{{Дата вызвалення|}}} |метка27 = Далейшае выкарыстанне |тэкст27 = {{{Далейшае выкарыстанне|}}} |метка28 = Ушанаванне памяці |тэкст28 = {{{Ушанаванне памяці|}}} |метка29 = Рэестр |тэкст29 = {{{Рэестр|}}} |метка30 = Нумар у рэестры |тэкст30 = {{{Нумар у рэестры|}}} |метка31 = Дата ўключэння ў рэестр |тэкст31 = {{{Дата ўключэння ў рэестр|}}} |метка32 = Сайт |тэкст32 = {{{Сайт|}}} |стыль_унізе = background-color:#EEE; border-top:1px solid #DDD; text-align; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя ў Commons|}}}|'''[[:commons:Category:{{{Катэгорыя ў Commons}}}|Матэрыялы па тэме]]''' на [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]}} }} 4i3warp6p1f5aezm1ayj260nn069yj4 5166883 5166881 2026-07-17T09:50:34Z Ueschar 151377 Выдаленне ўсяго зместу старонкі 5166883 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5166885 5166883 2026-07-17T10:06:45Z Ueschar 151377 5166885 wikitext text/x-wiki {{Картка |клас_цела = vcard |стыль_цела = width:275px; font-size:90%; |уверсе = {{{Беларуская назва}}} |стыль_уверсе = font-size: larger; text-align: center; padding:0.2em 0; |уверсе2 = {{{Арыгінальная назва<includeonly>|</includeonly>}}} |выява = {{#if:{{{Выява<includeonly>|</includeonly>}}}|[[Выява:{{{Выява<noinclude>|Placeholder.svg</noinclude>}}}|{{{Шырыня|275px}}}]]}} |подпіс = {{{Подпіс выявы<includeonly>|</includeonly>}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = padding:0.3em; text-align:left; vertical-align:middle; line-height:1.1em; |стыль_тэксту = padding:0.3em; text-align:left; line-height:1.2em; vertical-align:middle; |метка1 = Тып |тэкст1 = {{{Тып<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя1 = P31 |метка2 = Месцазнаходжанне |тэкст2 = {{{Месцазнаходжанне<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя2 = P276 |метка3 = <div style="vertical-align:middle;">[[Геаграфічныя каардынаты|Каардынаты]]</div> |тэкст3 = {{{Каардынаты<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя3 = P625 |метка4 = Іншыя назвы |тэкст4 = {{{Іншыя назвы<includeonly>|</includeonly>}}} |метка5 = Перыяд эксплуатацыі |тэкст5 = {{{Перыяд эксплуатацыі<includeonly>|</includeonly>}}} |метка6 = Колькасць&nbsp;зняволеных |тэкст6 = {{{Колькасць зняволеных<includeonly>|</includeonly>}}} |метка7 = Колькасць загінулых |тэкст7 = {{{Колькасць загінулых<includeonly>|</includeonly>}}} |метка8 = Кіруючая <br />арганізацыя |тэкст8 = <div style="vertical-align:middle;">{{{Кіруючая арганізацыя<includeonly>|</includeonly>}}}</div> |вікіданыя8 = P749 |метка9 = Камендант лагера |тэкст9 = {{{Камендант лагера<includeonly>|</includeonly>}}} |метка10 = Каменданты лагера |тэкст10 = {{{Каменданты лагера<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя10 = P1037 |метка11 = Сайт |тэкст11 = {{{Сайт<includeonly>|</includeonly>}}} |вікіданыя11 = P856 |стыль_унізе = background-color:#EEE;border-top:1px solid #DDD; |унізе = {{#if:{{{Катэгорыя ў Commons<includeonly>|</includeonly>}}}|'''[[:commons:Category:{{{Катэгорыя ў Commons<noinclude>|Ravensbruck concentration camp</noinclude>}}}|{{{Беларуская назва<noinclude>|Равенсбрук</noinclude>}}}]]''' на [[Вікісховішча|Вікісховішчы]]}} }}<noinclude> {{doc}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Гісторыя]] </noinclude> sxk0cy6f0adjafya1342hdra3yttrb4 0 810988 5166906 2026-07-17T11:02:29Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{значэнні|Дахау}}{{Картка канцлагера/пясочніца|Беларуская назва=Дахау|Арыгінальная назва={{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}|Выява=KZ Dachau Tor.JPG|Шырыня=275px|Подпіс выявы=Брама былога канцэнтрацыйнага лагера з надпісам {{lang-de|Arbeit macht frei}}|Тып=Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтр...» 5166906 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дахау}}{{Картка канцлагера/пясочніца|Беларуская назва=Дахау|Арыгінальная назва={{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}|Выява=KZ Dachau Tor.JPG|Шырыня=275px|Подпіс выявы=Брама былога канцэнтрацыйнага лагера з надпісам {{lang-de|Arbeit macht frei}}|Тып=[[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйны лагер]]|Месцазнаходжанне=каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]], [[Баварыя]], [[Нацысцкая Германія]]|Каардынаты={{Coord|48|16|10|N|11|28|5|E|display=inline}}|Іншыя назвы=KZ Dachau|Перыяд эксплуатацыі=[[22 сакавіка]] [[1933]] — [[29 красавіка]] [[1945]]|Колькасць зняволеных=больш за 200 000|Колькасць загінулых=не менш за 41 500|Кіруючая арганізацыя=[[СС]]|Каменданты лагера=Гіларыён Векерле, [[Тэадор Эйке]], Аляксандр Райнер, Ганс Лорыц, Алекс Піяркоўскі, Марцін Готфрыд Вайс, Эдуард Вайтэр|Катэгорыя ў Commons=Dachau concentration camp}}'''Даха́у''' ({{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}, <span class="IPA">[[IPA|[ˈdaxaʊ]]]</span>; скарочана '''KZ Dachau''') — [[Нацызм|нацысцкі]] [[канцэнтрацыйны лагер]], які дзейнічаў з сакавіка 1933 да красавіка 1945 года каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]] ў [[Баварыя|Баварыі]], прыкладна за 16 км на паўночны захад ад [[Мюнхен|Мюнхена]]. Гэта быў першы пастаянны канцэнтрацыйны лагер, створаны ўрадам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]. Арганізацыя лагера, сістэма кіравання ім і парадак падрыхтоўкі ахоўнікаў сталі ўзорам для пазнейшай сеткі нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў.<ref name="НЧ">{{cite web|language=be|url=https://novychas.online/poviaz/dahau-kancljaher-u-jakim-spaczatku-byli-palitvj|title=Дахау — канцлягер, у якім спачатку былі палітвязьні, а потым пекла на Зямлі|author=Хадзінскі, Павел|website=Новы Час|date=2025-03-20|access-date=2026-07-17}}</ref><ref name="Мемарыял">{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/|title=KZ Gedenkstätte Dachau|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> Праз галоўны лагер і яго шматлікія падлагеры прайшло больш за 200 тысяч чалавек з розных краін Еўропы. Не менш за 41 500 вязняў былі забітыя або памерлі ад голаду, хвароб, катаванняў, прымусовай працы і наступстваў зняволення. Амерыканскія войскі вызвалілі лагер 29 красавіка 1945 года.<ref name="Мемарыял" /> == Стварэнне і ранні перыяд == Пасля прызначэння [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] рэйхсканцлерам 30 студзеня 1933 года нацысцкія ўлады пачалі масавыя арышты палітычных праціўнікаў. 20 сакавіка 1933 года кіраўнік мюнхенскай паліцыі [[Генрых Гімлер]] абвясціў пра стварэнне канцэнтрацыйнага лагера для палітычных зняволеных. Першы транспарт прыбыў у Дахау 22 сакавіка. Лагер размясцілі на тэрыторыі закінутага завода пораху і боепрыпасаў.<ref name="НЧ" /><ref name="Гісторыя">{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/historical-site/dachau-concentration-camp-1933-1945/|title=Dachau Concentration Camp 1933–1945|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> Спачатку ахову неслі баварскія паліцэйскія і ўдзельнікі [[Штурмавыя атрады|штурмавых атрадаў]], але ўжо ў красавіку 1933 года кантроль над лагерам перайшоў да [[СС]]. У чэрвені камендантам стаў [[Тэадор Эйке]]. У кастрычніку 1933 года ён увёў сістэму лагерных правіл, якая прадугледжвала жорсткія пакаранні за найменшыя парушэнні і давала ахоўнікам амаль неабмежаваную ўладу над вязнямі.<ref name="Гісторыя" /> Пасля прызначэння Эйке інспектарам канцэнтрацыйных лагераў распрацаваныя ў Дахау прынцыпы кіравання, аховы і пакарання вязняў былі пашыраны на іншыя лагеры. Дахау стаў таксама цэнтрам падрыхтоўкі супрацоўнікаў лагернай сістэмы СС.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM">{{cite web|language=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau|title=Dachau|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=2026-07-17}}</ref> У першыя гады большасць вязняў складалі нямецкія камуністы, сацыял-дэмакраты, прафсаюзныя дзеячы і іншыя палітычныя праціўнікі рэжыму. Паступова ў лагер сталі адпраўляць людзей, якіх нацысцкія ўлады адносілі да «асацыяльных» і «крымінальных» груп, Сведкаў Іеговы, гомасексуальных мужчын, цыганоў і сінці.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> Пасля [[Крыштальная ноч|пагромаў 9—10 лістапада 1938 года]] ў Дахау даставілі каля 11 тысяч яўрэйскіх мужчын з Германіі і далучанай да яе [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Многіх з іх вызвалялі толькі пасля згоды пакінуць Германію і адмовіцца ад маёмасці.<ref name="USHMM" /> == Пашырэнне лагернага комплексу == У 1937—1938 гадах сіламі вязняў побач са старымі фабрычнымі будынкамі быў пабудаваны новы лагерны комплекс, разлічаны прыкладна на 6 тысяч чалавек. Ён уключаў 32 баракі, пляц для пераклічкі, адміністрацыйныя і гаспадарчыя будынкі, лагерную турму, роў, электрычную агароджу і вартавыя вежы. Побач размяшчаліся казармы і навучальныя ўстановы СС.<ref name="USHMM" /> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Дахау масава дастаўлялі жыхароў акупаваных краін. Значную частку вязняў складалі палякі, грамадзяне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], французы, чэхі, югаславы, італьянцы і прадстаўнікі іншых народаў.<ref name="НЧ" /> Галоўнаму лагеру падпарадкоўвалася разгалінаваная сістэма падлагераў і працоўных каманд у Паўднёвай Германіі і Аўстрыі. Колькасць асобных падлагераў і каманд залежыць ад прынятай у даследаваннях класіфікацыі; Мемарыял Дахау ўлічвае каля 140 такіх аб’ектаў. Вязняў выкарыстоўвалі на прадпрыемствах ваеннай прамысловасці, у будаўніцтве, каменяломнях і сельскай гаспадарцы.<ref name="Мемарыял" /><ref name="USHMM" /> Асобную групу складалі святары. У Дахау ўтрымлівалі больш за 2,7 тысячы хрысціянскіх духоўных асоб, пераважна каталіцкіх святароў з Польшчы. Сотні з іх памерлі ад голаду, хвароб, знясілення і жорсткага абыходжання.<ref name="НЧ" /> == Умовы ўтрымання == [[Файл:Wzwz_dah_memorial_10_a.jpg|міні|«Барак X» з крэматорыем і газавай камерай]] Умовы жыцця вязняў вызначаліся цяжкай прымусовай працай, недаяданнем, антысанітарыяй, перанаселенасцю і сістэматычным гвалтам. Вязняў збівалі, катавалі, змяшчалі ў карцар, прымушалі гадзінамі стаяць на пляцы для пераклічкі. Забойствы нярэдка афармляліся адміністрацыяй як вынік спробы ўцёкаў або натуральная смерць.<ref name="НЧ" /><ref name="Гісторыя" /> На тэрыторыі лагера дзейнічала турма, вядомая сярод вязняў як «бункер». У ёй утрымлівалі асоб, якіх адміністрацыя карала ізаляцыяй, пазбаўленнем ежы, збіццём і іншымі катаваннямі. Асобныя вязні знаходзіліся ў цемры або ў камерах, дзе немагчыма было нармальна сядзець ці ляжаць.<ref name="НЧ" /> У 1940 годзе каля лагера пабудавалі першы крэматорый. У 1942—1943 гадах узвялі большы комплекс, вядомы як «Барак X», з чатырма печамі і газавай камерай, замаскіраванай пад душавое памяшканне. Дастатковых сведчанняў яе сістэматычнага выкарыстання для масавага забойства вязняў не выяўлена. Пры гэтым асобных вязняў маглі забіваць у камеры або выкарыстоўваць яе ў доследных мэтах; дакладны маштаб такога выкарыстання застаецца прадметам даследаванняў.<ref name="USHMM" /><ref name="НЧ" /> Частку хворых і непрацаздольных вязняў адпраўлялі з Дахау ў [[Замак Хартхайм|цэнтр забойстваў Хартхайм]], дзе іх забівалі газам. Тысячы іншых памерлі ў самім лагеры ад хвароб, голаду і фізічнага знясілення.<ref name="USHMM" /> == Савецкія ваеннапалонныя == Пасля нападу Германіі на СССР Дахау стаў адным з месцаў знішчэння савецкіх ваеннапалонных. У 1941—1942 гадах на палігоне СС у [[Хебертсхаўзен|Хебертсхаўзене]], прыкладна за два кіламетры ад асноўнага лагера, былі расстраляны больш за 4 тысячы савецкіх ваеннапалонных.<ref name="Гісторыя" /> Ахвяр адбірала [[Гестапа]]. Да ліку прызначаных да забойства адносілі палітычных работнікаў, камуністаў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі і яўрэяў. Расстрэлы праводзіліся групамі, а целы забітых спальвалі ў крэматорыі Дахау або хавалі ў брацкіх магілах.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> == Медыцынскія эксперыменты == У Дахау праводзіліся злачынныя медыцынскія эксперыменты над людзьмі. Іх мэтай было атрыманне звестак для патрэб нямецкіх ваенна-паветраных і ваенна-марскіх сіл, а таксама выпрабаванне лекаў і спосабаў лячэння.<ref name="НЧ" /> Вязняў змяшчалі ў камеры з паніжаным атмасферным ціскам, імітуючы ўмовы палёту на вялікай вышыні. Іншых падвяргалі працягламу ўздзеянню ледзяной вады або нізкіх тэмператур, каб вывучыць магчымасці выратавання пераахалоджаных лётчыкаў і маракоў. У лагеры праводзіліся таксама эксперыменты з заражэннем малярыяй, выпрабаваннем лекаў і ўжываннем марской вады.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> Эксперыменты выклікалі смерць, цяжкія захворванні і пажыццёвыя пашкоджанні здароўя. Вязні не давалі добраахвотнай згоды на ўдзел у іх.<ref name="USHMM" /> == Апошнія месяцы і вызваленне == У другой палове 1944 года ў Дахау пачалі прыбываць транспарты з лагераў, якія эвакуіраваліся перад наступленнем войск саюзнікаў. Колькасць зняволеных значна перавысіла ёмістасць лагернага комплексу. Недахоп ежы і лекаў, перанаселенасць і антысанітарыя спрыялі распаўсюджванню [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]]. У апошнія месяцы існавання лагера штодня паміралі дзясяткі, а часам сотні людзей.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> У красавіку 1945 года СС пачала эвакуацыю галоўнага лагера і яго падлагераў. Тысячы вязняў былі вывезены ў перапоўненых чыгуначных саставах або выгнаны ў пешыя [[маршы смерці]]. Аслабленыя людзі паміралі ад знясілення і хвароб або былі забітыя ахоўнікамі.<ref name="USHMM" /> 28 красавіка 1945 года ў горадзе Дахау паўсталі мясцовыя антынацысты і вязні, якія ўцяклі з лагера. Яны занялі гарадскую ратушу, спадзеючыся перадаць горад амерыканскім войскам без бою, але паўстанне было задушана падраздзяленнямі СС. Гэтыя падзеі адбываліся ў горадзе, а не ўнутры асноўнага лагера.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/news/questions-our-visitors-frequently-ask-2/|title=Questions our visitors frequently ask|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> 29 красавіка 1945 года галоўны лагер занялі падраздзяленні 42-й і 45-й пяхотных дывізій [[Армія ЗША|7-й арміі ЗША]]. Там знаходзілася каля 30 тысяч знясіленых і хворых вязняў. На чыгуначнай лініі каля лагера амерыканскія вайскоўцы выявілі эшалон з целамі вязняў, адпраўленых з [[Бухенвальд|Бухенвальда]].<ref name="USHMM" /> Пасля вызвалення ў лагеры працягвалася эпідэмія тыфу. Сотні былых вязняў памерлі, нягледзячы на медыцынскую дапамогу амерыканскіх вайскоўцаў.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> == Вязні з Беларусі == Дакладная колькасць ураджэнцаў Беларусі і жыхароў беларускіх зямель, якія прайшлі праз Дахау і яго падлагеры, не ўстаноўлена. У лагеры ўтрымліваліся савецкія ваеннапалонныя, прымусовыя рабочыя, удзельнікі руху Супраціўлення і іншыя вязні з тэрыторыі акупаванай Беларусі. Самым вядомым вязнем з Беларусі можна лічыць [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіла Савіцкага]]. У 1942 годзе ён трапіў у нямецкі палон падчас баёў за [[Севастопаль]]. Савіцкі прайшоў праз турмы і канцэнтрацыйныя лагеры ў Дзюсельдорфе, [[Бухенвальд|Бухенвальдзе]] і [[Мітэльбау-Дора|Мітэльбау-Доры]], пасля чаго быў пераведзены ў Дахау.<ref name="Падаляк">{{cite journal|last=Падаляк|first=Таццяна|title=Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага|journal=Беларуская думка|year=2022|number=2|pages=35—43|language=be}}</ref> Паводле ўспамінаў Савіцкага, у Дахау яго змясцілі ў штрафны 30-ы барак. У апошнія месяцы вайны вязні пакутавалі ад голаду, перанаселенасці і эпідэміі тыфу. Да вызвалення мастак быў фізічна знясілены і цяжка хварэў. 29 красавіка 1945 года яго разам з іншымі вязнямі вызвалілі амерыканскія войскі.<ref name="Падаляк" /><ref name="Звязда">{{cite web|language=be|url=https://zviazda.by/sites/default/files/6-2022.pdf|title=Народжаны з попелу|website=Звязда|date=2022-02-10|format=PDF|pages=11|access-date=2026-07-17}}</ref> Перажытае ў нацысцкіх лагерах стала адной з галоўных тэм творчасці Савіцкага. У 1970-я гады ён стварыў цыкл «[[Лічбы на сэрцы]]», прысвечаны вязням канцэнтрацыйных лагераў. Назва цыкла адсылае да лагерных нумароў, якімі адміністрацыя замяняла імёны зняволеных. У карцінах мастак выкарыстаў уласныя ўспаміны пра палон, прымусовую працу, голад, пакаранні і смерць вязняў.<ref name="Падаляк" /><ref name="Звязда" /> Праз Дахау таксама прайшоў беларускі вайсковы і грамадскі дзеяч [[Віталь Мікула]]. У 1944 годзе ён быў арыштаваны нямецкімі ўладамі і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер. Паводле звестак [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], Мікула, імаверна, загінуў у Дахау; дакладная дата і абставіны яго смерці не высветлены.<ref>Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с.</ref> == Пасляваеннае выкарыстанне == Пасля вызвалення амерыканскія ваенныя ўлады выкарыстоўвалі частку тэрыторыі лагера для размяшчэння перамешчаных асоб. З ліпеня 1945 года там утрымлівалі членаў СС, нацысцкіх функцыянераў і падазраваных у ваенных злачынствах.<ref name="Паслявайны">{{cite web|language=pl|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/pl/miejsce-historyczne/|title=Miejsce historyczne|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> У 1948 годзе амерыканскія ўлады перадалі былы лагер ураду Баварыі. У бараках было створана паселішча для нямецкіх бежанцаў і перасяленцаў з тэрыторый, якія пасля вайны перайшлі да іншых дзяржаў. Яно існавала да пачатку 1960-х гадоў.<ref name="Паслявайны" /> == Судовыя працэсы == Галоўны працэс над супрацоўнікамі Дахау праходзіў з 15 лістапада да 13 снежня 1945 года перад амерыканскім ваенным судом на тэрыторыі былога лагера. У справе «Злучаныя Штаты супраць Марціна Готфрыда Вайса і іншых» судзілі 40 былых супрацоўнікаў Дахау.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.archives.gov/research/captured-german-records/war-crimes-trials-in-europe.html|title=War Crimes Trials in Europe|publisher=National Archives and Records Administration|access-date=2026-07-17}}</ref> Усе падсудныя былі прызнаны вінаватымі. Трыццаць шэсць чалавек прысудзілі да смерці, аднаго — да пажыццёвага зняволення, трох — да катаржных работ. Частку смяротных прысудаў пазней замянілі турэмным зняволеннем. У наступныя гады амерыканскія суды разглядалі дзясяткі іншых спраў супраць супрацоўнікаў галоўнага лагера і яго падлагераў. == Мемарыял == Былыя вязні і іх арганізацыі выступалі за захаванне тэрыторыі лагера як месца памяці. У 1955 годзе быў адноўлены Міжнародны камітэт Дахау, які аб’яднаў прадстаўнікоў нацыянальных арганізацый былых вязняў. Мемарыяльны комплекс адкрыўся 9 мая 1965 года.<ref name="Мемарыял" /><ref name="Паслявайны" /> На тэрыторыі мемарыяла захаваліся адміністрацыйны будынак, лагерная турма, крэматорый, агароджа і вартавыя вежы. Два баракі былі рэканструяваны, а месцы астатніх пазначаны падмуркамі. У былым гаспадарчым будынку дзейнічае пастаянная экспазіцыя, прысвечаная гісторыі лагера і лёсам яго вязняў. У 1968 годзе быў адкрыты міжнародны помнік, створаны югаслаўскім скульптарам і былым вязнем канцлагера [[Нандар Глід|Нандарам Глідам]]. На тэрыторыі комплексу знаходзяцца таксама каталіцкая капліца, пратэстанцкая царква, яўрэйскі мемарыял і праваслаўная капліца.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/historical-site/historical-site-memorial-site/|title=Historical Site and Memorial Site|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> == Галерэя == <gallery> Файл:Concentration camp dachau aerial view.jpg|Аэрафотаздымак лагернага комплексу ў час яго існавання Файл:Prisoner's barracks dachau.jpg|Баракі вязняў неўзабаве пасля вызвалення, 3 мая 1945 года Файл:Prisoners liberation dachau.jpg|Вызваленыя вязні вітаюць амерыканскія войскі, 29 красавіка 1945 года Файл:Surrender of the Dachau concentration camp to American forces of the Army’s 42nd Infantry Division on April 29, 1945 in Dachau, Germany.jpg|«Барак X» — будынак крэматорыя і газавай камеры Файл:Norbert Freed.jpeg|Былы вязень Норберт Фрыд дае паказанні на працэсе над персаналам Дахау, 1945 год Файл:Dachau Memorial (iron sculpture).JPG|Міжнародны помнік работы Нандара Гліда </gallery> == Гл. таксама == * [[Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры]] * [[Халакост]] * [[Бухенвальд]] * [[Мітэльбау-Дора]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Лічбы на сэрцы]] == Заўвагі == {{заўвагі}} == Літаратура == * '''Дахау''' // {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 69. * Падаляк, Т. Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага // Беларуская думка. — 2022. — № 2. — С. 35—43. * Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с. * Benz, Wolfgang; Distel, Barbara (Hrsg.). ''Der Ort des Terrors: Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Band 2: Frühe Lager, Dachau, Emslandlager''. — München: C. H. Beck, 2005. — {{ISBN|978-3-406-52962-7}}. * Marcuse, Harold. ''Legacies of Dachau: The Uses and Abuses of a Concentration Camp, 1933–2001''. — Cambridge: Cambridge University Press, 2001. — {{ISBN|978-0-521-55204-2}}. == Спасылкі == * {{cite web|language=be|url=https://novychas.online/poviaz/dahau-kancljaher-u-jakim-spaczatku-byli-palitvj|title=Дахау — канцлягер, у якім спачатку былі палітвязьні, а потым пекла на Зямлі|author=Хадзінскі, Павел|website=Новы Час|date=2025-03-20}} * {{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/|title=Dachau Concentration Camp Memorial Site}} * {{cite web|language=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau|title=Dachau|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum}} {{Commonscat|Dachau concentration camp}}{{Бібліяінфармацыя}} thqspd2tiqy5l7glz70b08weivbidhj 5166909 5166906 2026-07-17T11:10:22Z Ueschar 151377 5166909 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дахау}}{{Картка канцлагера/пясочніца|Беларуская назва=Дахау|Арыгінальная назва={{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}|Выява=KZ Dachau Tor.JPG|Шырыня=275px|Подпіс выявы=Брама былога канцэнтрацыйнага лагера з надпісам {{lang-de|Arbeit macht frei}}|Тып=[[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйны лагер]]|Месцазнаходжанне=каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]], [[Баварыя]], [[Нацысцкая Германія]]|Каардынаты={{Coord|48|16|10|N|11|28|5|E|display=inline}}|Іншыя назвы=KZ Dachau|Перыяд эксплуатацыі=[[22 сакавіка]] [[1933]] — [[29 красавіка]] [[1945]]|Колькасць зняволеных=больш за 200 000|Колькасць загінулых=не менш за 41 500|Кіруючая арганізацыя=[[СС]]|Каменданты лагера=Гіларыён Векерле, [[Тэадор Эйке]], Аляксандр Райнер, Ганс Лорыц, Алекс Піяркоўскі, Марцін Готфрыд Вайс, Эдуард Вайтэр|Катэгорыя ў Commons=Dachau concentration camp}}'''Даха́у''' ({{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}, <span class="IPA">[[IPA|[ˈdaxaʊ]]]</span>; скарочана '''KZ Dachau''') — [[Нацызм|нацысцкі]] [[канцэнтрацыйны лагер]], які дзейнічаў з сакавіка 1933 да красавіка 1945 года каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]] ў [[Баварыя|Баварыі]], прыкладна за 16 км на паўночны захад ад [[Мюнхен|Мюнхена]]. Гэта быў першы пастаянны канцэнтрацыйны лагер, створаны ўрадам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]. Арганізацыя лагера, сістэма кіравання ім і парадак падрыхтоўкі ахоўнікаў сталі ўзорам для пазнейшай сеткі нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў.<ref name="НЧ">{{cite web|language=be|url=https://novychas.online/poviaz/dahau-kancljaher-u-jakim-spaczatku-byli-palitvj|title=Дахау — канцлягер, у якім спачатку былі палітвязьні, а потым пекла на Зямлі|author=Хадзінскі, Павел|website=Новы Час|date=2025-03-20|access-date=2026-07-17}}</ref><ref name="Мемарыял">{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/|title=KZ Gedenkstätte Dachau|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> Праз галоўны лагер і яго шматлікія падлагеры прайшло больш за 200 тысяч чалавек з розных краін Еўропы. Не менш за 41 500 вязняў былі забітыя або памерлі ад голаду, хвароб, катаванняў, прымусовай працы і наступстваў зняволення. Амерыканскія войскі вызвалілі лагер 29 красавіка 1945 года.<ref name="Мемарыял" /> == Стварэнне і ранні перыяд == Пасля прызначэння [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] рэйхсканцлерам 30 студзеня 1933 года нацысцкія ўлады пачалі масавыя арышты палітычных праціўнікаў. 20 сакавіка 1933 года кіраўнік мюнхенскай паліцыі [[Генрых Гімлер]] абвясціў пра стварэнне канцэнтрацыйнага лагера для палітычных зняволеных. Першы транспарт прыбыў у Дахау 22 сакавіка. Лагер размясцілі на тэрыторыі закінутага завода пораху і боепрыпасаў.<ref name="НЧ" /><ref name="Гісторыя">{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/historical-site/dachau-concentration-camp-1933-1945/|title=Dachau Concentration Camp 1933–1945|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> Спачатку ахову неслі баварскія паліцэйскія і ўдзельнікі [[Штурмавыя атрады|штурмавых атрадаў]], але ўжо ў красавіку 1933 года кантроль над лагерам перайшоў да [[СС]]. У чэрвені камендантам стаў [[Тэадор Эйке]]. У кастрычніку 1933 года ён увёў сістэму лагерных правіл, якая прадугледжвала жорсткія пакаранні за найменшыя парушэнні і давала ахоўнікам амаль неабмежаваную ўладу над вязнямі.<ref name="Гісторыя" /> Пасля прызначэння Эйке інспектарам канцэнтрацыйных лагераў распрацаваныя ў Дахау прынцыпы кіравання, аховы і пакарання вязняў былі пашыраны на іншыя лагеры. Дахау стаў таксама цэнтрам падрыхтоўкі супрацоўнікаў лагернай сістэмы СС.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM">{{cite web|language=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau|title=Dachau|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=2026-07-17}}</ref> У першыя гады большасць вязняў складалі нямецкія камуністы, сацыял-дэмакраты, прафсаюзныя дзеячы і іншыя палітычныя праціўнікі рэжыму. Паступова ў лагер сталі адпраўляць людзей, якіх нацысцкія ўлады адносілі да «асацыяльных» і «крымінальных» груп, Сведкаў Іеговы, гомасексуальных мужчын, цыганоў і сінці.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> Пасля [[Крыштальная ноч|пагромаў 9—10 лістапада 1938 года]] ў Дахау даставілі каля 11 тысяч яўрэйскіх мужчын з Германіі і далучанай да яе [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Многіх з іх вызвалялі толькі пасля згоды пакінуць Германію і адмовіцца ад маёмасці.<ref name="USHMM" /> == Пашырэнне лагернага комплексу == У 1937—1938 гадах сіламі вязняў побач са старымі фабрычнымі будынкамі быў пабудаваны новы лагерны комплекс, разлічаны прыкладна на 6 тысяч чалавек. Ён уключаў 32 баракі, пляц для пераклічкі, адміністрацыйныя і гаспадарчыя будынкі, лагерную турму, роў, электрычную агароджу і вартавыя вежы. Побач размяшчаліся казармы і навучальныя ўстановы СС.<ref name="USHMM" /> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Дахау масава дастаўлялі жыхароў акупаваных краін. Значную частку вязняў складалі палякі, грамадзяне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], французы, чэхі, югаславы, італьянцы і прадстаўнікі іншых народаў.<ref name="НЧ" /> Галоўнаму лагеру падпарадкоўвалася разгалінаваная сістэма падлагераў і працоўных каманд у Паўднёвай Германіі і Аўстрыі. Колькасць асобных падлагераў і каманд залежыць ад прынятай у даследаваннях класіфікацыі; Мемарыял Дахау ўлічвае каля 140 такіх аб’ектаў. Вязняў выкарыстоўвалі на прадпрыемствах ваеннай прамысловасці, у будаўніцтве, каменяломнях і сельскай гаспадарцы.<ref name="Мемарыял" /><ref name="USHMM" /> Асобную групу складалі святары. У Дахау ўтрымлівалі больш за 2,7 тысячы хрысціянскіх духоўных асоб, пераважна каталіцкіх святароў з Польшчы. Сотні з іх памерлі ад голаду, хвароб, знясілення і жорсткага абыходжання.<ref name="НЧ" /> == Умовы ўтрымання == [[Файл:Wzwz_dah_memorial_10_a.jpg|міні|«Барак X» з крэматорыем і газавай камерай]] Умовы жыцця вязняў вызначаліся цяжкай прымусовай працай, недаяданнем, антысанітарыяй, перанаселенасцю і сістэматычным гвалтам. Вязняў збівалі, катавалі, змяшчалі ў карцар, прымушалі гадзінамі стаяць на пляцы для пераклічкі. Забойствы нярэдка афармляліся адміністрацыяй як вынік спробы ўцёкаў або натуральная смерць.<ref name="НЧ" /><ref name="Гісторыя" /> На тэрыторыі лагера дзейнічала турма, вядомая сярод вязняў як «бункер». У ёй утрымлівалі асоб, якіх адміністрацыя карала ізаляцыяй, пазбаўленнем ежы, збіццём і іншымі катаваннямі. Асобныя вязні знаходзіліся ў цемры або ў камерах, дзе немагчыма было нармальна сядзець ці ляжаць.<ref name="НЧ" /> У 1940 годзе каля лагера пабудавалі першы крэматорый. У 1942—1943 гадах узвялі большы комплекс, вядомы як «Барак X», з чатырма печамі і газавай камерай, замаскіраванай пад душавое памяшканне. Дастатковых сведчанняў яе сістэматычнага выкарыстання для масавага забойства вязняў не выяўлена. Пры гэтым асобных вязняў маглі забіваць у камеры або выкарыстоўваць яе ў доследных мэтах; дакладны маштаб такога выкарыстання застаецца прадметам даследаванняў.<ref name="USHMM" /><ref name="НЧ" /> Частку хворых і непрацаздольных вязняў адпраўлялі з Дахау ў [[Замак Хартхайм|цэнтр забойстваў Хартхайм]], дзе іх забівалі газам. Тысячы іншых памерлі ў самім лагеры ад хвароб, голаду і фізічнага знясілення.<ref name="USHMM" /> == Савецкія ваеннапалонныя == Пасля нападу Германіі на СССР Дахау стаў адным з месцаў знішчэння савецкіх ваеннапалонных. У 1941—1942 гадах на палігоне СС у [[Хебертсхаўзен|Хебертсхаўзене]], прыкладна за два кіламетры ад асноўнага лагера, былі расстраляны больш за 4 тысячы савецкіх ваеннапалонных.<ref name="Гісторыя" /> Ахвяр адбірала [[Гестапа]]. Да ліку прызначаных да забойства адносілі палітычных работнікаў, камуністаў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі і яўрэяў. Расстрэлы праводзіліся групамі, а целы забітых спальвалі ў крэматорыі Дахау або хавалі ў брацкіх магілах.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> == Медыцынскія эксперыменты == У Дахау праводзіліся злачынныя медыцынскія эксперыменты над людзьмі. Іх мэтай было атрыманне звестак для патрэб нямецкіх ваенна-паветраных і ваенна-марскіх сіл, а таксама выпрабаванне лекаў і спосабаў лячэння.<ref name="НЧ" /> Вязняў змяшчалі ў камеры з паніжаным атмасферным ціскам, імітуючы ўмовы палёту на вялікай вышыні. Іншых падвяргалі працягламу ўздзеянню ледзяной вады або нізкіх тэмператур, каб вывучыць магчымасці выратавання пераахалоджаных лётчыкаў і маракоў. У лагеры праводзіліся таксама эксперыменты з заражэннем малярыяй, выпрабаваннем лекаў і ўжываннем марской вады.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> Эксперыменты выклікалі смерць, цяжкія захворванні і пажыццёвыя пашкоджанні здароўя. Вязні не давалі добраахвотнай згоды на ўдзел у іх.<ref name="USHMM" /> == Апошнія месяцы і вызваленне == У другой палове 1944 года ў Дахау пачалі прыбываць транспарты з лагераў, якія эвакуіраваліся перад наступленнем войск саюзнікаў. Колькасць зняволеных значна перавысіла ёмістасць лагернага комплексу. Недахоп ежы і лекаў, перанаселенасць і антысанітарыя спрыялі распаўсюджванню [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]]. У апошнія месяцы існавання лагера штодня паміралі дзясяткі, а часам сотні людзей.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> У красавіку 1945 года СС пачала эвакуацыю галоўнага лагера і яго падлагераў. Тысячы вязняў былі вывезены ў перапоўненых чыгуначных саставах або выгнаны ў пешыя [[маршы смерці]]. Аслабленыя людзі паміралі ад знясілення і хвароб або былі забітыя ахоўнікамі.<ref name="USHMM" /> 28 красавіка 1945 года ў горадзе Дахау паўсталі мясцовыя антынацысты і вязні, якія ўцяклі з лагера. Яны занялі гарадскую ратушу, спадзеючыся перадаць горад амерыканскім войскам без бою, але паўстанне было задушана падраздзяленнямі СС. Гэтыя падзеі адбываліся ў горадзе, а не ўнутры асноўнага лагера.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/news/questions-our-visitors-frequently-ask-2/|title=Questions our visitors frequently ask|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> 29 красавіка 1945 года галоўны лагер занялі падраздзяленні 42-й і 45-й пяхотных дывізій [[Армія ЗША|7-й арміі ЗША]]. Там знаходзілася каля 30 тысяч знясіленых і хворых вязняў. На чыгуначнай лініі каля лагера амерыканскія вайскоўцы выявілі эшалон з целамі вязняў, адпраўленых з [[Бухенвальд|Бухенвальда]].<ref name="USHMM" /> Пасля вызвалення ў лагеры працягвалася эпідэмія тыфу. Сотні былых вязняў памерлі, нягледзячы на медыцынскую дапамогу амерыканскіх вайскоўцаў.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> == Вязні з Беларусі == Дакладная колькасць ураджэнцаў Беларусі і жыхароў беларускіх зямель, якія прайшлі праз Дахау і яго падлагеры, не ўстаноўлена. У лагеры ўтрымліваліся савецкія ваеннапалонныя, прымусовыя рабочыя, удзельнікі руху Супраціўлення і іншыя вязні з тэрыторыі акупаванай Беларусі. Самым вядомым вязнем з Беларусі можна лічыць [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіла Савіцкага]]. У 1942 годзе ён трапіў у нямецкі палон падчас баёў за [[Севастопаль]]. Савіцкі прайшоў праз турмы і канцэнтрацыйныя лагеры ў Дзюсельдорфе, [[Бухенвальд|Бухенвальдзе]] і [[Мітэльбау-Дора|Мітэльбау-Доры]], пасля чаго быў пераведзены ў Дахау.<ref name="Падаляк">{{cite journal|last=Падаляк|first=Таццяна|title=Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага|journal=Беларуская думка|year=2022|number=2|pages=35—43|language=be}}</ref> Паводле ўспамінаў Савіцкага, у Дахау яго змясцілі ў штрафны 30-ы барак. У апошнія месяцы вайны вязні пакутавалі ад голаду, перанаселенасці і эпідэміі тыфу. Да вызвалення мастак быў фізічна знясілены і цяжка хварэў. 29 красавіка 1945 года яго разам з іншымі вязнямі вызвалілі амерыканскія войскі.<ref name="Падаляк" /><ref name="Звязда">{{cite web|language=be|url=https://zviazda.by/sites/default/files/6-2022.pdf|title=Народжаны з попелу|website=Звязда|date=2022-02-10|format=PDF|pages=11|access-date=2026-07-17}}</ref> Перажытае ў нацысцкіх лагерах стала адной з галоўных тэм творчасці Савіцкага. У 1970-я гады ён стварыў цыкл «[[Лічбы на сэрцы]]», прысвечаны вязням канцэнтрацыйных лагераў. Назва цыкла адсылае да лагерных нумароў, якімі адміністрацыя замяняла імёны зняволеных. У карцінах мастак выкарыстаў уласныя ўспаміны пра палон, прымусовую працу, голад, пакаранні і смерць вязняў.<ref name="Падаляк" /><ref name="Звязда" /> Праз Дахау таксама прайшоў беларускі вайсковы і грамадскі дзеяч [[Віталь Мікула]]. У 1944 годзе ён быў арыштаваны нямецкімі ўладамі і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер. Паводле звестак [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], Мікула, імаверна, загінуў у Дахау; дакладная дата і абставіны яго смерці не высветлены.<ref>Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с.</ref> == Пасляваеннае выкарыстанне == Пасля вызвалення амерыканскія ваенныя ўлады выкарыстоўвалі частку тэрыторыі лагера для размяшчэння перамешчаных асоб. З ліпеня 1945 года там утрымлівалі членаў СС, нацысцкіх функцыянераў і падазраваных у ваенных злачынствах.<ref name="Паслявайны">{{cite web|language=pl|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/pl/miejsce-historyczne/|title=Miejsce historyczne|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> У 1948 годзе амерыканскія ўлады перадалі былы лагер ураду Баварыі. У бараках было створана паселішча для нямецкіх бежанцаў і перасяленцаў з тэрыторый, якія пасля вайны перайшлі да іншых дзяржаў. Яно існавала да пачатку 1960-х гадоў.<ref name="Паслявайны" /> == Судовыя працэсы == Галоўны працэс над супрацоўнікамі Дахау праходзіў з 15 лістапада да 13 снежня 1945 года перад амерыканскім ваенным судом на тэрыторыі былога лагера. У справе «Злучаныя Штаты супраць Марціна Готфрыда Вайса і іншых» судзілі 40 былых супрацоўнікаў Дахау.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.archives.gov/research/captured-german-records/war-crimes-trials-in-europe.html|title=War Crimes Trials in Europe|publisher=National Archives and Records Administration|access-date=2026-07-17}}</ref> Усе падсудныя былі прызнаны вінаватымі. Трыццаць шэсць чалавек прысудзілі да смерці, аднаго — да пажыццёвага зняволення, трох — да катаржных работ. Частку смяротных прысудаў пазней замянілі турэмным зняволеннем. У наступныя гады амерыканскія суды разглядалі дзясяткі іншых спраў супраць супрацоўнікаў галоўнага лагера і яго падлагераў. == Мемарыял == Былыя вязні і іх арганізацыі выступалі за захаванне тэрыторыі лагера як месца памяці. У 1955 годзе быў адноўлены Міжнародны камітэт Дахау, які аб’яднаў прадстаўнікоў нацыянальных арганізацый былых вязняў. Мемарыяльны комплекс адкрыўся 9 мая 1965 года.<ref name="Мемарыял" /><ref name="Паслявайны" /> На тэрыторыі мемарыяла захаваліся адміністрацыйны будынак, лагерная турма, крэматорый, агароджа і вартавыя вежы. Два баракі былі рэканструяваны, а месцы астатніх пазначаны падмуркамі. У былым гаспадарчым будынку дзейнічае пастаянная экспазіцыя, прысвечаная гісторыі лагера і лёсам яго вязняў. У 1968 годзе быў адкрыты міжнародны помнік, створаны югаслаўскім скульптарам і былым вязнем канцлагера [[Нандар Глід|Нандарам Глідам]]. На тэрыторыі комплексу знаходзяцца таксама каталіцкая капліца, пратэстанцкая царква, яўрэйскі мемарыял і праваслаўная капліца.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/historical-site/historical-site-memorial-site/|title=Historical Site and Memorial Site|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> == Галерэя == <gallery mode="nolines" widths="250"> Файл:Concentration camp dachau aerial view.jpg|Аэрафотаздымак лагернага комплексу ў час яго існавання Файл:Prisoner's barracks dachau.jpg|Баракі вязняў неўзабаве пасля вызвалення, 3 мая 1945 года Файл:Prisoners liberation dachau.jpg|Вызваленыя вязні вітаюць амерыканскія войскі, 29 красавіка 1945 года Файл:Surrender of the Dachau concentration camp to American forces of the Army’s 42nd Infantry Division on April 29, 1945 in Dachau, Germany.jpg|«Барак X» — будынак крэматорыя і газавай камеры Файл:Norbert Freed.jpeg|Былы вязень Норберт Фрыд дае паказанні на працэсе над персаналам Дахау, 1945 год Файл:Dachau Memorial (iron sculpture).JPG|Міжнародны помнік работы Нандара Гліда </gallery> == Гл. таксама == * [[Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры]] * [[Халакост]] * [[Бухенвальд]] * [[Мітэльбау-Дора]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Лічбы на сэрцы]] == Літаратура == * Дахау // {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 69. * Падаляк, Т. Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага // Беларуская думка. — 2022. — № 2. — С. 35—43. * Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с. * Benz, Wolfgang; Distel, Barbara (Hrsg.). ''Der Ort des Terrors: Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Band 2: Frühe Lager, Dachau, Emslandlager''. — München: C. H. Beck, 2005. — {{ISBN|978-3-406-52962-7}}. * Marcuse, Harold. ''Legacies of Dachau: The Uses and Abuses of a Concentration Camp, 1933–2001''. — Cambridge: Cambridge University Press, 2001. — {{ISBN|978-0-521-55204-2}}. == Спасылкі == * {{cite web|language=be|url=https://novychas.online/poviaz/dahau-kancljaher-u-jakim-spaczatku-byli-palitvj|title=Дахау — канцлягер, у якім спачатку былі палітвязьні, а потым пекла на Зямлі|author=Хадзінскі, Павел|website=Новы Час|date=2025-03-20}} * {{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/|title=Dachau Concentration Camp Memorial Site}} * {{cite web|language=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau|title=Dachau|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum}} == Крыніцы == <references />{{Commonscat|Dachau concentration camp}}{{Бібліяінфармацыя}} oqeprg488tjpnkqoi29vhasauwp2le2 5166912 5166909 2026-07-17T11:12:30Z Ueschar 151377 5166912 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дахау}}{{Картка канцлагера/пясочніца|Беларуская назва=Дахау|Арыгінальная назва={{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}|Выява=KZ Dachau Tor.JPG|Шырыня=275px|Подпіс выявы=Брама былога канцэнтрацыйнага лагера з надпісам {{lang-de|Arbeit macht frei}}|Тып=[[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйны лагер]]|Месцазнаходжанне=каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]], [[Баварыя]], [[Нацысцкая Германія]]|Каардынаты={{Coord|48|16|10|N|11|28|5|E|display=inline}}|Іншыя назвы=KZ Dachau|Перыяд эксплуатацыі=[[22 сакавіка]] [[1933]] — [[29 красавіка]] [[1945]]|Колькасць зняволеных=больш за 200 000|Колькасць загінулых=не менш за 41 500|Кіруючая арганізацыя=[[СС]]|Каменданты лагера=Гіларыён Векерле, [[Тэадор Эйке]], Аляксандр Райнер, Ганс Лорыц, Алекс Піяркоўскі, Марцін Готфрыд Вайс, Эдуард Вайтэр|Катэгорыя ў Commons=Dachau concentration camp}}'''Даха́у''' ({{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}, <span class="IPA">[[IPA|[ˈdaxaʊ]]]</span>; скарочана '''KZ Dachau''') — [[Нацызм|нацысцкі]] [[канцэнтрацыйны лагер]], які дзейнічаў з сакавіка 1933 да красавіка 1945 года каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]] ў [[Баварыя|Баварыі]], прыкладна за 16 км на паўночны захад ад [[Мюнхен|Мюнхена]]. Гэта быў першы пастаянны канцэнтрацыйны лагер, створаны ўрадам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]. Арганізацыя лагера, сістэма кіравання ім і парадак падрыхтоўкі ахоўнікаў сталі ўзорам для пазнейшай сеткі нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў.<ref name="НЧ">{{cite web|language=be|url=https://novychas.online/poviaz/dahau-kancljaher-u-jakim-spaczatku-byli-palitvj|title=Дахау — канцлягер, у якім спачатку былі палітвязьні, а потым пекла на Зямлі|author=Хадзінскі, Павел|website=Новы Час|date=2025-03-20|access-date=2026-07-17}}</ref><ref name="Мемарыял">{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/|title=KZ Gedenkstätte Dachau|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> Праз галоўны лагер і яго шматлікія падлагеры прайшло больш за 200 тысяч чалавек з розных краін Еўропы. Не менш за 41 500 вязняў былі забітыя або памерлі ад голаду, хвароб, катаванняў, прымусовай працы і наступстваў зняволення. Амерыканскія войскі вызвалілі лагер 29 красавіка 1945 года.<ref name="Мемарыял" /> == Стварэнне і ранні перыяд == Пасля прызначэння [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] рэйхсканцлерам 30 студзеня 1933 года нацысцкія ўлады пачалі масавыя арышты палітычных праціўнікаў. 20 сакавіка 1933 года кіраўнік мюнхенскай паліцыі [[Генрых Гімлер]] абвясціў пра стварэнне канцэнтрацыйнага лагера для палітычных зняволеных. Першы транспарт прыбыў у Дахау 22 сакавіка. Лагер размясцілі на тэрыторыі закінутага завода пораху і боепрыпасаў.<ref name="НЧ" /><ref name="Гісторыя">{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/historical-site/dachau-concentration-camp-1933-1945/|title=Dachau Concentration Camp 1933–1945|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> Спачатку ахову неслі баварскія паліцэйскія і ўдзельнікі [[Штурмавыя атрады|штурмавых атрадаў]], але ўжо ў красавіку 1933 года кантроль над лагерам перайшоў да [[СС]]. У чэрвені камендантам стаў [[Тэадор Эйке]]. У кастрычніку 1933 года ён увёў сістэму лагерных правіл, якая прадугледжвала жорсткія пакаранні за найменшыя парушэнні і давала ахоўнікам амаль неабмежаваную ўладу над вязнямі.<ref name="Гісторыя" /> Пасля прызначэння Эйке інспектарам канцэнтрацыйных лагераў распрацаваныя ў Дахау прынцыпы кіравання, аховы і пакарання вязняў былі пашыраны на іншыя лагеры. Дахау стаў таксама цэнтрам падрыхтоўкі супрацоўнікаў лагернай сістэмы СС.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM">{{cite web|language=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau|title=Dachau|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=2026-07-17}}</ref> У першыя гады большасць вязняў складалі нямецкія камуністы, сацыял-дэмакраты, прафсаюзныя дзеячы і іншыя палітычныя праціўнікі рэжыму. Паступова ў лагер сталі адпраўляць людзей, якіх нацысцкія ўлады адносілі да «асацыяльных» і «крымінальных» груп, Сведкаў Іеговы, гомасексуальных мужчын, цыганоў і сінці.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> Пасля [[Крыштальная ноч|пагромаў 9—10 лістапада 1938 года]] ў Дахау даставілі каля 11 тысяч яўрэйскіх мужчын з Германіі і далучанай да яе [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Многіх з іх вызвалялі толькі пасля згоды пакінуць Германію і адмовіцца ад маёмасці.<ref name="USHMM" /> == Пашырэнне лагернага комплексу == У 1937—1938 гадах сіламі вязняў побач са старымі фабрычнымі будынкамі быў пабудаваны новы лагерны комплекс, разлічаны прыкладна на 6 тысяч чалавек. Ён уключаў 32 баракі, пляц для пераклічкі, адміністрацыйныя і гаспадарчыя будынкі, лагерную турму, роў, электрычную агароджу і вартавыя вежы. Побач размяшчаліся казармы і навучальныя ўстановы СС.<ref name="USHMM" /> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Дахау масава дастаўлялі жыхароў акупаваных краін. Значную частку вязняў складалі палякі, грамадзяне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], французы, чэхі, югаславы, італьянцы і прадстаўнікі іншых народаў.<ref name="НЧ" /> Галоўнаму лагеру падпарадкоўвалася разгалінаваная сістэма падлагераў і працоўных каманд у Паўднёвай Германіі і Аўстрыі. Колькасць асобных падлагераў і каманд залежыць ад прынятай у даследаваннях класіфікацыі; Мемарыял Дахау ўлічвае каля 140 такіх аб’ектаў. Вязняў выкарыстоўвалі на прадпрыемствах ваеннай прамысловасці, у будаўніцтве, каменяломнях і сельскай гаспадарцы.<ref name="Мемарыял" /><ref name="USHMM" /> Асобную групу складалі святары. У Дахау ўтрымлівалі больш за 2,7 тысячы хрысціянскіх духоўных асоб, пераважна каталіцкіх святароў з Польшчы. Сотні з іх памерлі ад голаду, хвароб, знясілення і жорсткага абыходжання.<ref name="НЧ" /> == Умовы ўтрымання == [[Файл:Wzwz_dah_memorial_10_a.jpg|міні|«Барак X» з крэматорыем і газавай камерай]] Умовы жыцця вязняў вызначаліся цяжкай прымусовай працай, недаяданнем, антысанітарыяй, перанаселенасцю і сістэматычным гвалтам. Вязняў збівалі, катавалі, змяшчалі ў карцар, прымушалі гадзінамі стаяць на пляцы для пераклічкі. Забойствы нярэдка афармляліся адміністрацыяй як вынік спробы ўцёкаў або натуральная смерць.<ref name="НЧ" /><ref name="Гісторыя" /> На тэрыторыі лагера дзейнічала турма, вядомая сярод вязняў як «бункер». У ёй утрымлівалі асоб, якіх адміністрацыя карала ізаляцыяй, пазбаўленнем ежы, збіццём і іншымі катаваннямі. Асобныя вязні знаходзіліся ў цемры або ў камерах, дзе немагчыма было нармальна сядзець ці ляжаць.<ref name="НЧ" /> У 1940 годзе каля лагера пабудавалі першы крэматорый. У 1942—1943 гадах узвялі большы комплекс, вядомы як «Барак X», з чатырма печамі і газавай камерай, замаскіраванай пад душавое памяшканне. Дастатковых сведчанняў яе сістэматычнага выкарыстання для масавага забойства вязняў не выяўлена. Пры гэтым асобных вязняў маглі забіваць у камеры або выкарыстоўваць яе ў доследных мэтах; дакладны маштаб такога выкарыстання застаецца прадметам даследаванняў.<ref name="USHMM" /><ref name="НЧ" /> Частку хворых і непрацаздольных вязняў адпраўлялі з Дахау ў [[Замак Хартхайм|цэнтр забойстваў Хартхайм]], дзе іх забівалі газам. Тысячы іншых памерлі ў самім лагеры ад хвароб, голаду і фізічнага знясілення.<ref name="USHMM" /> == Савецкія ваеннапалонныя == Пасля нападу Германіі на СССР Дахау стаў адным з месцаў знішчэння савецкіх ваеннапалонных. У 1941—1942 гадах на палігоне СС у [[Хебертсхаўзен|Хебертсхаўзене]], прыкладна за два кіламетры ад асноўнага лагера, былі расстраляны больш за 4 тысячы савецкіх ваеннапалонных.<ref name="Гісторыя" /> Ахвяр адбірала [[Гестапа]]. Да ліку прызначаных да забойства адносілі палітычных работнікаў, камуністаў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі і яўрэяў. Расстрэлы праводзіліся групамі, а целы забітых спальвалі ў крэматорыі Дахау або хавалі ў брацкіх магілах.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> == Медыцынскія эксперыменты == У Дахау праводзіліся злачынныя медыцынскія эксперыменты над людзьмі. Іх мэтай было атрыманне звестак для патрэб нямецкіх ваенна-паветраных і ваенна-марскіх сіл, а таксама выпрабаванне лекаў і спосабаў лячэння.<ref name="НЧ" /> Вязняў змяшчалі ў камеры з паніжаным атмасферным ціскам, імітуючы ўмовы палёту на вялікай вышыні. Іншых падвяргалі працягламу ўздзеянню ледзяной вады або нізкіх тэмператур, каб вывучыць магчымасці выратавання пераахалоджаных лётчыкаў і маракоў. У лагеры праводзіліся таксама эксперыменты з заражэннем малярыяй, выпрабаваннем лекаў і ўжываннем марской вады.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> Эксперыменты выклікалі смерць, цяжкія захворванні і пажыццёвыя пашкоджанні здароўя. Вязні не давалі добраахвотнай згоды на ўдзел у іх.<ref name="USHMM" /> == Апошнія месяцы і вызваленне == У другой палове 1944 года ў Дахау пачалі прыбываць транспарты з лагераў, якія эвакуіраваліся перад наступленнем войск саюзнікаў. Колькасць зняволеных значна перавысіла ёмістасць лагернага комплексу. Недахоп ежы і лекаў, перанаселенасць і антысанітарыя спрыялі распаўсюджванню [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]]. У апошнія месяцы існавання лагера штодня паміралі дзясяткі, а часам сотні людзей.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> У красавіку 1945 года СС пачала эвакуацыю галоўнага лагера і яго падлагераў. Тысячы вязняў былі вывезены ў перапоўненых чыгуначных саставах або выгнаны ў пешыя [[маршы смерці]]. Аслабленыя людзі паміралі ад знясілення і хвароб або былі забітыя ахоўнікамі.<ref name="USHMM" /> 28 красавіка 1945 года ў горадзе Дахау паўсталі мясцовыя антынацысты і вязні, якія ўцяклі з лагера. Яны занялі гарадскую ратушу, спадзеючыся перадаць горад амерыканскім войскам без бою, але паўстанне было задушана падраздзяленнямі СС. Гэтыя падзеі адбываліся ў горадзе, а не ўнутры асноўнага лагера.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/news/questions-our-visitors-frequently-ask-2/|title=Questions our visitors frequently ask|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> 29 красавіка 1945 года галоўны лагер занялі падраздзяленні 42-й і 45-й пяхотных дывізій [[Армія ЗША|7-й арміі ЗША]]. Там знаходзілася каля 30 тысяч знясіленых і хворых вязняў. На чыгуначнай лініі каля лагера амерыканскія вайскоўцы выявілі эшалон з целамі вязняў, адпраўленых з [[Бухенвальд|Бухенвальда]].<ref name="USHMM" /> Пасля вызвалення ў лагеры працягвалася эпідэмія тыфу. Сотні былых вязняў памерлі, нягледзячы на медыцынскую дапамогу амерыканскіх вайскоўцаў.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> == Вязні з Беларусі == Дакладная колькасць ураджэнцаў Беларусі і жыхароў беларускіх зямель, якія прайшлі праз Дахау і яго падлагеры, не ўстаноўлена. У лагеры ўтрымліваліся савецкія ваеннапалонныя, прымусовыя рабочыя, удзельнікі руху Супраціўлення і іншыя вязні з тэрыторыі акупаванай Беларусі. Самым вядомым вязнем з Беларусі можна лічыць [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіла Савіцкага]]. У 1942 годзе ён трапіў у нямецкі палон падчас баёў за [[Севастопаль]]. Савіцкі прайшоў праз турмы і канцэнтрацыйныя лагеры ў Дзюсельдорфе, [[Бухенвальд|Бухенвальдзе]] і [[Мітэльбау-Дора|Мітэльбау-Доры]], пасля чаго быў пераведзены ў Дахау.<ref name="Падаляк">{{cite journal|last=Падаляк|first=Таццяна|title=Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага|journal=Беларуская думка|year=2022|number=2|pages=35—43|language=be}}</ref> Паводле ўспамінаў Савіцкага, у Дахау яго змясцілі ў штрафны 30-ы барак. У апошнія месяцы вайны вязні пакутавалі ад голаду, перанаселенасці і эпідэміі тыфу. Да вызвалення мастак быў фізічна знясілены і цяжка хварэў. 29 красавіка 1945 года яго разам з іншымі вязнямі вызвалілі амерыканскія войскі.<ref name="Падаляк" /><ref name="Звязда">{{cite web|language=be|url=https://zviazda.by/sites/default/files/6-2022.pdf|title=Народжаны з попелу|website=Звязда|date=2022-02-10|format=PDF|pages=11|access-date=2026-07-17}}</ref> Перажытае ў нацысцкіх лагерах стала адной з галоўных тэм творчасці Савіцкага. У 1970-я гады ён стварыў цыкл «[[Лічбы на сэрцы]]», прысвечаны вязням канцэнтрацыйных лагераў. Назва цыкла адсылае да лагерных нумароў, якімі адміністрацыя замяняла імёны зняволеных. У карцінах мастак выкарыстаў уласныя ўспаміны пра палон, прымусовую працу, голад, пакаранні і смерць вязняў.<ref name="Падаляк" /><ref name="Звязда" /> Праз Дахау таксама прайшоў беларускі вайсковы і грамадскі дзеяч [[Віталь Мікула]]. У 1944 годзе ён быў арыштаваны нямецкімі ўладамі і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер. Паводле звестак [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], Мікула, імаверна, загінуў у Дахау; дакладная дата і абставіны яго смерці не высветлены.<ref>Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с.</ref> == Пасляваеннае выкарыстанне == Пасля вызвалення амерыканскія ваенныя ўлады выкарыстоўвалі частку тэрыторыі лагера для размяшчэння перамешчаных асоб. З ліпеня 1945 года там утрымлівалі членаў СС, нацысцкіх функцыянераў і падазраваных у ваенных злачынствах.<ref name="Паслявайны">{{cite web|language=pl|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/pl/miejsce-historyczne/|title=Miejsce historyczne|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> У 1948 годзе амерыканскія ўлады перадалі былы лагер ураду Баварыі. У бараках было створана паселішча для нямецкіх бежанцаў і перасяленцаў з тэрыторый, якія пасля вайны перайшлі да іншых дзяржаў. Яно існавала да пачатку 1960-х гадоў.<ref name="Паслявайны" /> == Судовыя працэсы == Галоўны працэс над супрацоўнікамі Дахау праходзіў з 15 лістапада да 13 снежня 1945 года перад амерыканскім ваенным судом на тэрыторыі былога лагера. У справе «Злучаныя Штаты супраць Марціна Готфрыда Вайса і іншых» судзілі 40 былых супрацоўнікаў Дахау.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.archives.gov/research/captured-german-records/war-crimes-trials-in-europe.html|title=War Crimes Trials in Europe|publisher=National Archives and Records Administration|access-date=2026-07-17}}</ref> Усе падсудныя былі прызнаны вінаватымі. Трыццаць шэсць чалавек прысудзілі да смерці, аднаго — да пажыццёвага зняволення, трох — да катаржных работ. Частку смяротных прысудаў пазней замянілі турэмным зняволеннем. У наступныя гады амерыканскія суды разглядалі дзясяткі іншых спраў супраць супрацоўнікаў галоўнага лагера і яго падлагераў. == Мемарыял == Былыя вязні і іх арганізацыі выступалі за захаванне тэрыторыі лагера як месца памяці. У 1955 годзе быў адноўлены Міжнародны камітэт Дахау, які аб’яднаў прадстаўнікоў нацыянальных арганізацый былых вязняў. Мемарыяльны комплекс адкрыўся 9 мая 1965 года.<ref name="Мемарыял" /><ref name="Паслявайны" /> На тэрыторыі мемарыяла захаваліся адміністрацыйны будынак, лагерная турма, крэматорый, агароджа і вартавыя вежы. Два баракі былі рэканструяваны, а месцы астатніх пазначаны падмуркамі. У былым гаспадарчым будынку дзейнічае пастаянная экспазіцыя, прысвечаная гісторыі лагера і лёсам яго вязняў. У 1968 годзе быў адкрыты міжнародны помнік, створаны югаслаўскім скульптарам і былым вязнем канцлагера [[Нандар Глід|Нандарам Глідам]]. На тэрыторыі комплексу знаходзяцца таксама каталіцкая капліца, пратэстанцкая царква, яўрэйскі мемарыял і праваслаўная капліца.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/historical-site/historical-site-memorial-site/|title=Historical Site and Memorial Site|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> == Галерэя == <gallery mode="nolines" widths="250"> Файл:Concentration camp dachau aerial view.jpg|Аэрафотаздымак лагернага комплексу ў час яго існавання Файл:Prisoner's barracks dachau.jpg|Баракі вязняў неўзабаве пасля вызвалення, 3 мая 1945 года Файл:Prisoners liberation dachau.jpg|Вызваленыя вязні вітаюць амерыканскія войскі, 29 красавіка 1945 года Файл:Surrender of the Dachau concentration camp to American forces of the Army’s 42nd Infantry Division on April 29, 1945 in Dachau, Germany.jpg|«Барак X» — будынак крэматорыя і газавай камеры Файл:Norbert Freed.jpeg|Былы вязень Норберт Фрыд дае паказанні на працэсе над персаналам Дахау, 1945 год Файл:Dachau Memorial (iron sculpture).JPG|Міжнародны помнік работы Нандара Гліда </gallery> == Гл. таксама == * [[Канцэнтрацыйны лагер]] * [[Халакост]] * [[Бухенвальд]] * [[Мітэльбау-Дора]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Лічбы на сэрцы]] == Літаратура == * Дахау // {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 69. * Падаляк, Т. Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага // Беларуская думка. — 2022. — № 2. — С. 35—43. * Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с. * Benz, Wolfgang; Distel, Barbara (Hrsg.). ''Der Ort des Terrors: Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Band 2: Frühe Lager, Dachau, Emslandlager''. — München: C. H. Beck, 2005. — {{ISBN|978-3-406-52962-7}}. * Marcuse, Harold. ''Legacies of Dachau: The Uses and Abuses of a Concentration Camp, 1933–2001''. — Cambridge: Cambridge University Press, 2001. — {{ISBN|978-0-521-55204-2}}. == Спасылкі == * {{cite web|language=be|url=https://novychas.online/poviaz/dahau-kancljaher-u-jakim-spaczatku-byli-palitvj|title=Дахау — канцлягер, у якім спачатку былі палітвязьні, а потым пекла на Зямлі|author=Хадзінскі, Павел|website=Новы Час|date=2025-03-20}} * {{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/|title=Dachau Concentration Camp Memorial Site}} * {{cite web|language=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau|title=Dachau|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum}} == Крыніцы == <references />{{Commonscat|Dachau concentration camp}}{{Бібліяінфармацыя}} pps9ge0pggh48ykrfoo8b2qyrfcz70x 5166914 5166912 2026-07-17T11:15:54Z Ueschar 151377 5166914 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Дахау}}{{Картка канцлагера|Беларуская назва=Дахау|Арыгінальная назва={{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}|Выява=KZ Dachau Tor.JPG|Шырыня=275px|Подпіс выявы=Брама былога канцэнтрацыйнага лагера з надпісам {{lang-de|Arbeit macht frei}}|Тып=[[Канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйны лагер]]|Месцазнаходжанне=каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]], [[Баварыя]], [[Нацысцкая Германія]]|Каардынаты={{Coord|48|16|10|N|11|28|5|E|display=inline}}|Іншыя назвы=KZ Dachau|Перыяд эксплуатацыі=[[22 сакавіка]] [[1933]] — [[29 красавіка]] [[1945]]|Колькасць зняволеных=больш за 200 000|Колькасць загінулых=не менш за 41 500|Кіруючая арганізацыя=[[СС]]|Каменданты лагера=Гіларыён Вэкерле, [[Тэадор Эйке]], Аляксандр Райнэр, Ганс Лорыц, Алекс Пяркоўскі, Марцін Готфрыд Вайс, Эдуард Вайтэр|Катэгорыя ў Commons=Dachau concentration camp}}'''Даха́у''' ({{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}, <span class="IPA">[[IPA|[ˈdaxaʊ]]]</span>; скарочана '''KZ Dachau''') — [[Нацызм|нацысцкі]] [[канцэнтрацыйны лагер]], які дзейнічаў з сакавіка 1933 да красавіка 1945 года каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]] ў [[Баварыя|Баварыі]], прыкладна за 16 км на паўночны захад ад [[Мюнхен|Мюнхена]]. Гэта быў першы пастаянны канцэнтрацыйны лагер, створаны ўрадам [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]. Арганізацыя лагера, сістэма кіравання ім і парадак падрыхтоўкі ахоўнікаў сталі ўзорам для пазнейшай сеткі нацысцкіх канцэнтрацыйных лагераў.<ref name="НЧ">{{cite web|language=be|url=https://novychas.online/poviaz/dahau-kancljaher-u-jakim-spaczatku-byli-palitvj|title=Дахау — канцлягер, у якім спачатку былі палітвязьні, а потым пекла на Зямлі|author=Хадзінскі, Павел|website=Новы Час|date=2025-03-20|access-date=2026-07-17}}</ref><ref name="Мемарыял">{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/|title=KZ Gedenkstätte Dachau|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> Праз галоўны лагер і яго шматлікія падлагеры прайшло больш за 200 тысяч чалавек з розных краін Еўропы. Не менш за 41 500 вязняў былі забітыя або памерлі ад голаду, хвароб, катаванняў, прымусовай працы і наступстваў зняволення. Амерыканскія войскі вызвалілі лагер 29 красавіка 1945 года.<ref name="Мемарыял" /> == Стварэнне і ранні перыяд == Пасля прызначэння [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] рэйхсканцлерам 30 студзеня 1933 года нацысцкія ўлады пачалі масавыя арышты палітычных праціўнікаў. 20 сакавіка 1933 года кіраўнік мюнхенскай паліцыі [[Генрых Гімлер]] абвясціў пра стварэнне канцэнтрацыйнага лагера для палітычных зняволеных. Першы транспарт прыбыў у Дахау 22 сакавіка. Лагер размясцілі на тэрыторыі закінутага завода пораху і боепрыпасаў.<ref name="НЧ" /><ref name="Гісторыя">{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/historical-site/dachau-concentration-camp-1933-1945/|title=Dachau Concentration Camp 1933–1945|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> Спачатку ахову неслі баварскія паліцэйскія і ўдзельнікі [[Штурмавыя атрады|штурмавых атрадаў]], але ўжо ў красавіку 1933 года кантроль над лагерам перайшоў да [[СС]]. У чэрвені камендантам стаў [[Тэадор Эйке]]. У кастрычніку 1933 года ён увёў сістэму лагерных правіл, якая прадугледжвала жорсткія пакаранні за найменшыя парушэнні і давала ахоўнікам амаль неабмежаваную ўладу над вязнямі.<ref name="Гісторыя" /> Пасля прызначэння Эйке інспектарам канцэнтрацыйных лагераў распрацаваныя ў Дахау прынцыпы кіравання, аховы і пакарання вязняў былі пашыраны на іншыя лагеры. Дахау стаў таксама цэнтрам падрыхтоўкі супрацоўнікаў лагернай сістэмы СС.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM">{{cite web|language=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau|title=Dachau|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|access-date=2026-07-17}}</ref> У першыя гады большасць вязняў складалі нямецкія камуністы, сацыял-дэмакраты, прафсаюзныя дзеячы і іншыя палітычныя праціўнікі рэжыму. Паступова ў лагер сталі адпраўляць людзей, якіх нацысцкія ўлады адносілі да «асацыяльных» і «крымінальных» груп, Сведкаў Іеговы, гомасексуальных мужчын, цыганоў і сінці.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> Пасля [[Крыштальная ноч|пагромаў 9—10 лістапада 1938 года]] ў Дахау даставілі каля 11 тысяч яўрэйскіх мужчын з Германіі і далучанай да яе [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Многіх з іх вызвалялі толькі пасля згоды пакінуць Германію і адмовіцца ад маёмасці.<ref name="USHMM" /> == Пашырэнне лагернага комплексу == У 1937—1938 гадах сіламі вязняў побач са старымі фабрычнымі будынкамі быў пабудаваны новы лагерны комплекс, разлічаны прыкладна на 6 тысяч чалавек. Ён уключаў 32 баракі, пляц для пераклічкі, адміністрацыйныя і гаспадарчыя будынкі, лагерную турму, роў, электрычную агароджу і вартавыя вежы. Побач размяшчаліся казармы і навучальныя ўстановы СС.<ref name="USHMM" /> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Дахау масава дастаўлялі жыхароў акупаваных краін. Значную частку вязняў складалі палякі, грамадзяне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]], французы, чэхі, югаславы, італьянцы і прадстаўнікі іншых народаў.<ref name="НЧ" /> Галоўнаму лагеру падпарадкоўвалася разгалінаваная сістэма падлагераў і працоўных каманд у Паўднёвай Германіі і Аўстрыі. Колькасць асобных падлагераў і каманд залежыць ад прынятай у даследаваннях класіфікацыі; Мемарыял Дахау ўлічвае каля 140 такіх аб’ектаў. Вязняў выкарыстоўвалі на прадпрыемствах ваеннай прамысловасці, у будаўніцтве, каменяломнях і сельскай гаспадарцы.<ref name="Мемарыял" /><ref name="USHMM" /> Асобную групу складалі святары. У Дахау ўтрымлівалі больш за 2,7 тысячы хрысціянскіх духоўных асоб, пераважна каталіцкіх святароў з Польшчы. Сотні з іх памерлі ад голаду, хвароб, знясілення і жорсткага абыходжання.<ref name="НЧ" /> == Умовы ўтрымання == [[Файл:Wzwz_dah_memorial_10_a.jpg|міні|«Барак X» з крэматорыем і газавай камерай]] Умовы жыцця вязняў вызначаліся цяжкай прымусовай працай, недаяданнем, антысанітарыяй, перанаселенасцю і сістэматычным гвалтам. Вязняў збівалі, катавалі, змяшчалі ў карцар, прымушалі гадзінамі стаяць на пляцы для пераклічкі. Забойствы нярэдка афармляліся адміністрацыяй як вынік спробы ўцёкаў або натуральная смерць.<ref name="НЧ" /><ref name="Гісторыя" /> На тэрыторыі лагера дзейнічала турма, вядомая сярод вязняў як «бункер». У ёй утрымлівалі асоб, якіх адміністрацыя карала ізаляцыяй, пазбаўленнем ежы, збіццём і іншымі катаваннямі. Асобныя вязні знаходзіліся ў цемры або ў камерах, дзе немагчыма было нармальна сядзець ці ляжаць.<ref name="НЧ" /> У 1940 годзе каля лагера пабудавалі першы крэматорый. У 1942—1943 гадах узвялі большы комплекс, вядомы як «Барак X», з чатырма печамі і газавай камерай, замаскіраванай пад душавое памяшканне. Дастатковых сведчанняў яе сістэматычнага выкарыстання для масавага забойства вязняў не выяўлена. Пры гэтым асобных вязняў маглі забіваць у камеры або выкарыстоўваць яе ў доследных мэтах; дакладны маштаб такога выкарыстання застаецца прадметам даследаванняў.<ref name="USHMM" /><ref name="НЧ" /> Частку хворых і непрацаздольных вязняў адпраўлялі з Дахау ў [[Замак Хартхайм|цэнтр забойстваў Хартхайм]], дзе іх забівалі газам. Тысячы іншых памерлі ў самім лагеры ад хвароб, голаду і фізічнага знясілення.<ref name="USHMM" /> == Савецкія ваеннапалонныя == Пасля нападу Германіі на СССР Дахау стаў адным з месцаў знішчэння савецкіх ваеннапалонных. У 1941—1942 гадах на палігоне СС у [[Хебертсхаўзен|Хебертсхаўзене]], прыкладна за два кіламетры ад асноўнага лагера, былі расстраляны больш за 4 тысячы савецкіх ваеннапалонных.<ref name="Гісторыя" /> Ахвяр адбірала [[Гестапа]]. Да ліку прызначаных да забойства адносілі палітычных работнікаў, камуністаў, прадстаўнікоў інтэлігенцыі і яўрэяў. Расстрэлы праводзіліся групамі, а целы забітых спальвалі ў крэматорыі Дахау або хавалі ў брацкіх магілах.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> == Медыцынскія эксперыменты == У Дахау праводзіліся злачынныя медыцынскія эксперыменты над людзьмі. Іх мэтай было атрыманне звестак для патрэб нямецкіх ваенна-паветраных і ваенна-марскіх сіл, а таксама выпрабаванне лекаў і спосабаў лячэння.<ref name="НЧ" /> Вязняў змяшчалі ў камеры з паніжаным атмасферным ціскам, імітуючы ўмовы палёту на вялікай вышыні. Іншых падвяргалі працягламу ўздзеянню ледзяной вады або нізкіх тэмператур, каб вывучыць магчымасці выратавання пераахалоджаных лётчыкаў і маракоў. У лагеры праводзіліся таксама эксперыменты з заражэннем малярыяй, выпрабаваннем лекаў і ўжываннем марской вады.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> Эксперыменты выклікалі смерць, цяжкія захворванні і пажыццёвыя пашкоджанні здароўя. Вязні не давалі добраахвотнай згоды на ўдзел у іх.<ref name="USHMM" /> == Апошнія месяцы і вызваленне == У другой палове 1944 года ў Дахау пачалі прыбываць транспарты з лагераў, якія эвакуіраваліся перад наступленнем войск саюзнікаў. Колькасць зняволеных значна перавысіла ёмістасць лагернага комплексу. Недахоп ежы і лекаў, перанаселенасць і антысанітарыя спрыялі распаўсюджванню [[Сыпны тыф|сыпнога тыфу]]. У апошнія месяцы існавання лагера штодня паміралі дзясяткі, а часам сотні людзей.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> У красавіку 1945 года СС пачала эвакуацыю галоўнага лагера і яго падлагераў. Тысячы вязняў былі вывезены ў перапоўненых чыгуначных саставах або выгнаны ў пешыя [[маршы смерці]]. Аслабленыя людзі паміралі ад знясілення і хвароб або былі забітыя ахоўнікамі.<ref name="USHMM" /> 28 красавіка 1945 года ў горадзе Дахау паўсталі мясцовыя антынацысты і вязні, якія ўцяклі з лагера. Яны занялі гарадскую ратушу, спадзеючыся перадаць горад амерыканскім войскам без бою, але паўстанне было задушана падраздзяленнямі СС. Гэтыя падзеі адбываліся ў горадзе, а не ўнутры асноўнага лагера.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/news/questions-our-visitors-frequently-ask-2/|title=Questions our visitors frequently ask|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> 29 красавіка 1945 года галоўны лагер занялі падраздзяленні 42-й і 45-й пяхотных дывізій [[Армія ЗША|7-й арміі ЗША]]. Там знаходзілася каля 30 тысяч знясіленых і хворых вязняў. На чыгуначнай лініі каля лагера амерыканскія вайскоўцы выявілі эшалон з целамі вязняў, адпраўленых з [[Бухенвальд|Бухенвальда]].<ref name="USHMM" /> Пасля вызвалення ў лагеры працягвалася эпідэмія тыфу. Сотні былых вязняў памерлі, нягледзячы на медыцынскую дапамогу амерыканскіх вайскоўцаў.<ref name="НЧ" /><ref name="USHMM" /> == Вязні з Беларусі == Дакладная колькасць ураджэнцаў Беларусі і жыхароў беларускіх зямель, якія прайшлі праз Дахау і яго падлагеры, не ўстаноўлена. У лагеры ўтрымліваліся савецкія ваеннапалонныя, прымусовыя рабочыя, удзельнікі руху Супраціўлення і іншыя вязні з тэрыторыі акупаванай Беларусі. Самым вядомым вязнем з Беларусі можна лічыць [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіла Савіцкага]]. У 1942 годзе ён трапіў у нямецкі палон падчас баёў за [[Севастопаль]]. Савіцкі прайшоў праз турмы і канцэнтрацыйныя лагеры ў Дзюсельдорфе, [[Бухенвальд|Бухенвальдзе]] і [[Мітэльбау-Дора|Мітэльбау-Доры]], пасля чаго быў пераведзены ў Дахау.<ref name="Падаляк">{{cite journal|last=Падаляк|first=Таццяна|title=Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага|journal=Беларуская думка|year=2022|number=2|pages=35—43|language=be}}</ref> Паводле ўспамінаў Савіцкага, у Дахау яго змясцілі ў штрафны 30-ы барак. У апошнія месяцы вайны вязні пакутавалі ад голаду, перанаселенасці і эпідэміі тыфу. Да вызвалення мастак быў фізічна знясілены і цяжка хварэў. 29 красавіка 1945 года яго разам з іншымі вязнямі вызвалілі амерыканскія войскі.<ref name="Падаляк" /><ref name="Звязда">{{cite web|language=be|url=https://zviazda.by/sites/default/files/6-2022.pdf|title=Народжаны з попелу|website=Звязда|date=2022-02-10|format=PDF|pages=11|access-date=2026-07-17}}</ref> Перажытае ў нацысцкіх лагерах стала адной з галоўных тэм творчасці Савіцкага. У 1970-я гады ён стварыў цыкл «[[Лічбы на сэрцы]]», прысвечаны вязням канцэнтрацыйных лагераў. Назва цыкла адсылае да лагерных нумароў, якімі адміністрацыя замяняла імёны зняволеных. У карцінах мастак выкарыстаў уласныя ўспаміны пра палон, прымусовую працу, голад, пакаранні і смерць вязняў.<ref name="Падаляк" /><ref name="Звязда" /> Праз Дахау таксама прайшоў беларускі вайсковы і грамадскі дзеяч [[Віталь Мікула]]. У 1944 годзе ён быў арыштаваны нямецкімі ўладамі і адпраўлены ў канцэнтрацыйны лагер. Паводле звестак [[Юры Туронак|Юрыя Туронка]], Мікула, імаверна, загінуў у Дахау; дакладная дата і абставіны яго смерці не высветлены.<ref>Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с.</ref> == Пасляваеннае выкарыстанне == Пасля вызвалення амерыканскія ваенныя ўлады выкарыстоўвалі частку тэрыторыі лагера для размяшчэння перамешчаных асоб. З ліпеня 1945 года там утрымлівалі членаў СС, нацысцкіх функцыянераў і падазраваных у ваенных злачынствах.<ref name="Паслявайны">{{cite web|language=pl|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/pl/miejsce-historyczne/|title=Miejsce historyczne|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> У 1948 годзе амерыканскія ўлады перадалі былы лагер ураду Баварыі. У бараках было створана паселішча для нямецкіх бежанцаў і перасяленцаў з тэрыторый, якія пасля вайны перайшлі да іншых дзяржаў. Яно існавала да пачатку 1960-х гадоў.<ref name="Паслявайны" /> == Судовыя працэсы == Галоўны працэс над супрацоўнікамі Дахау праходзіў з 15 лістапада да 13 снежня 1945 года перад амерыканскім ваенным судом на тэрыторыі былога лагера. У справе «Злучаныя Штаты супраць Марціна Готфрыда Вайса і іншых» судзілі 40 былых супрацоўнікаў Дахау.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.archives.gov/research/captured-german-records/war-crimes-trials-in-europe.html|title=War Crimes Trials in Europe|publisher=National Archives and Records Administration|access-date=2026-07-17}}</ref> Усе падсудныя былі прызнаны вінаватымі. Трыццаць шэсць чалавек прысудзілі да смерці, аднаго — да пажыццёвага зняволення, трох — да катаржных работ. Частку смяротных прысудаў пазней замянілі турэмным зняволеннем. У наступныя гады амерыканскія суды разглядалі дзясяткі іншых спраў супраць супрацоўнікаў галоўнага лагера і яго падлагераў. == Мемарыял == Былыя вязні і іх арганізацыі выступалі за захаванне тэрыторыі лагера як месца памяці. У 1955 годзе быў адноўлены Міжнародны камітэт Дахау, які аб’яднаў прадстаўнікоў нацыянальных арганізацый былых вязняў. Мемарыяльны комплекс адкрыўся 9 мая 1965 года.<ref name="Мемарыял" /><ref name="Паслявайны" /> На тэрыторыі мемарыяла захаваліся адміністрацыйны будынак, лагерная турма, крэматорый, агароджа і вартавыя вежы. Два баракі былі рэканструяваны, а месцы астатніх пазначаны падмуркамі. У былым гаспадарчым будынку дзейнічае пастаянная экспазіцыя, прысвечаная гісторыі лагера і лёсам яго вязняў. У 1968 годзе быў адкрыты міжнародны помнік, створаны югаслаўскім скульптарам і былым вязнем канцлагера [[Нандар Глід|Нандарам Глідам]]. На тэрыторыі комплексу знаходзяцца таксама каталіцкая капліца, пратэстанцкая царква, яўрэйскі мемарыял і праваслаўная капліца.<ref>{{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/historical-site/historical-site-memorial-site/|title=Historical Site and Memorial Site|publisher=Dachau Concentration Camp Memorial Site|access-date=2026-07-17}}</ref> == Галерэя == <gallery mode="nolines" widths="250"> Файл:Concentration camp dachau aerial view.jpg|Аэрафотаздымак лагернага комплексу ў час яго існавання Файл:Prisoner's barracks dachau.jpg|Баракі вязняў неўзабаве пасля вызвалення, 3 мая 1945 года Файл:Prisoners liberation dachau.jpg|Вызваленыя вязні вітаюць амерыканскія войскі, 29 красавіка 1945 года Файл:Surrender of the Dachau concentration camp to American forces of the Army’s 42nd Infantry Division on April 29, 1945 in Dachau, Germany.jpg|«Барак X» — будынак крэматорыя і газавай камеры Файл:Norbert Freed.jpeg|Былы вязень Норберт Фрыд дае паказанні на працэсе над персаналам Дахау, 1945 год Файл:Dachau Memorial (iron sculpture).JPG|Міжнародны помнік работы Нандара Гліда </gallery> == Гл. таксама == * [[Канцэнтрацыйны лагер]] * [[Халакост]] * [[Бухенвальд]] * [[Мітэльбау-Дора]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Лічбы на сэрцы]] == Літаратура == * Дахау // {{Крыніцы/БелЭн|6}} — С. 69. * Падаляк, Т. Лічбы на сэрцы: векавы юбілей Міхаіла Савіцкага // Беларуская думка. — 2022. — № 2. — С. 35—43. * Туронак, Ю. Беларуская кніга пад нямецкім кантролем, 1939—1944. — Мінск: выданне часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2002. — 141 с. * Benz, Wolfgang; Distel, Barbara (Hrsg.). ''Der Ort des Terrors: Geschichte der nationalsozialistischen Konzentrationslager. Band 2: Frühe Lager, Dachau, Emslandlager''. — München: C. H. Beck, 2005. — {{ISBN|978-3-406-52962-7}}. * Marcuse, Harold. ''Legacies of Dachau: The Uses and Abuses of a Concentration Camp, 1933–2001''. — Cambridge: Cambridge University Press, 2001. — {{ISBN|978-0-521-55204-2}}. == Спасылкі == * {{cite web|language=be|url=https://novychas.online/poviaz/dahau-kancljaher-u-jakim-spaczatku-byli-palitvj|title=Дахау — канцлягер, у якім спачатку былі палітвязьні, а потым пекла на Зямлі|author=Хадзінскі, Павел|website=Новы Час|date=2025-03-20}} * {{cite web|language=en|url=https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/en/|title=Dachau Concentration Camp Memorial Site}} * {{cite web|language=en|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dachau|title=Dachau|website=Holocaust Encyclopedia|publisher=United States Holocaust Memorial Museum}} == Крыніцы == <references />{{Commonscat|Dachau concentration camp}}{{Бібліяінфармацыя}} b7xyjddjwro3v8nng43pcmyxxgpvq2y 10 810989 5166915 2026-07-17T11:16:29Z Ueschar 151377 Дадаў якую-ніякую дакументацыю для шаблона 5166915 wikitext text/x-wiki Шаблон прызначаны для афармлення картак у артыкулах пра [[канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйныя лагеры]], лагеры смерці, падлагеры і іншыя месцы масавага зняволення. == Выкарыстанне == <pre> {{Картка канцлагера |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Шырыня = |Подпіс выявы = |Тып = |Месцазнаходжанне = |Каардынаты = |Іншыя назвы = |Перыяд эксплуатацыі = |Колькасць зняволеных = |Колькасць загінулых = |Кіруючая арганізацыя = |Камендант лагера = |Каменданты лагера = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = }} </pre> == Параметры == ; Беларуская назва : Назва лагера па-беларуску. Абавязковы параметр. ; Арыгінальная назва : Назва лагера на мове арыгінала. Рэкамендуецца выкарыстоўваць моўны шаблон, напрыклад <code><nowiki>{{lang-de|Konzentrationslager Dachau}}</nowiki></code>. ; Выява : Назва файла без прэфікса <code>Файл:</code> або <code>Выява:</code>. ; Шырыня : Шырыня выявы. Прадвызначанае значэнне — <code>275px</code>. ; Подпіс выявы : Кароткае апісанне выявы. ; Тып : Тып лагера, напрыклад канцэнтрацыйны лагер, лагер смерці, транзітны лагер або падлагер. ; Месцазнаходжанне : Дзяржава, рэгіён, населены пункт або іншае апісанне месца размяшчэння лагера. ; Каардынаты : Геаграфічныя каардынаты. Рэкамендаваны фармат: <code><nowiki>{{Coord|...|display=inline}}</nowiki></code>. ; Іншыя назвы : Скарочаныя, гістарычныя або альтэрнатыўныя назвы лагера. ; Перыяд эксплуатацыі : Перыяд дзейнасці лагера або даты яго адкрыцця і закрыцця. ; Колькасць зняволеных : Агульная або прыблізная колькасць людзей, якія прайшлі праз лагер. ; Колькасць загінулых : Агульная або прыблізная колькасць загінулых і памерлых вязняў. ; Кіруючая арганізацыя : Арганізацыя або дзяржаўны орган, які кіраваў лагерам. ; Камендант лагера : Камендант лагера, калі вядома толькі адна асоба. ; Каменданты лагера : Пералік камендантаў, калі іх было некалькі. Не варта адначасова запаўняць параметры <code>Камендант лагера</code> і <code>Каменданты лагера</code>. ; Сайт : Спасылка на афіцыйны сайт мемарыяла, музея або архіва. ; Катэгорыя ў Commons : Назва катэгорыі на Вікісховішчы без прэфікса <code>Category:</code>. == Прыклад == <pre> {{Картка канцлагера |Беларуская назва = Дахау |Арыгінальная назва = {{lang-de|Konzentrationslager Dachau}} |Выява = Dachau-003.JPG |Подпіс выявы = Брама былога канцэнтрацыйнага лагера |Тып = [[Нацысцкія канцэнтрацыйныя лагеры|канцэнтрацыйны лагер]] |Месцазнаходжанне = каля горада [[Дахау (горад)|Дахау]], [[Баварыя]], [[Германія]] |Каардынаты = {{Coord|48|16|10|N|11|28|5|E|display=inline}} |Іншыя назвы = KZ Dachau |Перыяд эксплуатацыі = [[22 сакавіка]] [[1933]] — [[29 красавіка]] [[1945]] |Колькасць зняволеных = больш за 200 000 |Колькасць загінулых = не менш за 41 500 |Кіруючая арганізацыя = [[СС]] |Каменданты лагера = [[Тэадор Эйке]], [[Марцін Готфрыд Вайс]] і іншыя |Сайт = [https://www.kz-gedenkstaette-dachau.de/ kz-gedenkstaette-dachau.de] |Катэгорыя ў Commons = Dachau concentration camp }} </pre> == Заўвагі == Колькасць зняволеных і загінулых варта падаваць паводле сучасных навуковых або афіцыйных крыніц. Калі ў даследаваннях сустракаюцца розныя ацэнкі, у картцы пажадана выкарыстоўваць найбольш надзейную сучасную ацэнку, а рознагалоссі раскрываць у асноўным тэксце артыкула. <includeonly> [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Гісторыя]] </includeonly> 434u03r0ch0usyc5eggqr5fajgd45or 0 810990 5166926 2026-07-17T11:40:13Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{ДД}} '''Эндзі Бёрнэм''' ({{ВД-Рэамбула}}) — {{пішу}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}}» 5166926 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эндзі Бёрнэм''' ({{ВД-Рэамбула}}) — {{пішу}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} my7nm88x7fyx4nubwek6jyiujgenx5n 5166928 5166926 2026-07-17T11:40:54Z JerzyKundrat 174 5166928 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эндзі Бёрнэм''' ({{ВД-Прэамбула}}) — Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі з 2026 года. {{пішу}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} r7wsokyftpy29ob1u1i1oxjqf73khv3 5166929 5166928 2026-07-17T11:42:56Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Эндзі Бёрнэм]] у [[Эндзі Бернэм]] 5166928 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Эндзі Бёрнэм''' ({{ВД-Прэамбула}}) — Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі з 2026 года. {{пішу}} {{Прэм’ер-міністры Вялікабрытаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} r7wsokyftpy29ob1u1i1oxjqf73khv3 0 810991 5166930 2026-07-17T11:42:57Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Эндзі Бёрнэм]] у [[Эндзі Бернэм]] 5166930 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эндзі Бернэм]] rc6bxpxqmfr3r010f2i50jcq3xow1d6