Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1164 5167428 5144329 2026-07-18T18:16:19Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5167428 wikitext text/x-wiki [[Выява:Heckert GNU white.svg|thumb|right|Сімвал Праекта GNU]] '''Ліцэнзія GNU на свабодную дакументацыю''', распрацаваная і рэкамендаваная [[Фонд Свабоднага праграмнага забеспячэння|Фондам Свабоднага праграмнага забеспячэння]] дзеля выкарыстання пры распаўсюджанні дакументацыі, кніг і іншых крыніц інфармацыі. Усе матэрыялы, размешчаныя ў [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]], аўтаматычна ліцэнзуюцца згодна з умовамі Ліцэнзіі GFDL, калі не пазначана іншае. Далей пададзены пераклад гэтае Ліцэнзіі на [[Беларуская мова|беларускую мову]]. Гэты пераклад не з’яўляецца афіцыйным перакладам Ліцэнзіі GFDL і не мае [[Юрыдычная сіла|юрыдычнай сілы]]. Гэты пераклад створаны толькі для знаёмства з агульнымі прынцыпамі дзеяння гэтае Ліцэнзіі, але аўтар гэтага перакладу рэкамендуе пры ўзнікненні пытанняў звяртацца непасрэдна да афіцыйнага тэксту Ліцэнзіі GFDL: http://www.gnu.org/licenses/fdl.txt _____ Свабодная ліцэнзія для дакументацыі (GNU) Версія 1.2, лістапад 2002 Copyright (C) 2000,2001,2002 Фонд Свабоднага Праграмнага Забеспячэння 51 Franklin St, Fifth Floor, Boston, MA 02110-1301 USA Гэты ліцэнзійны дакумент дазволена капіраваць і распаўсюджваць каму заўгодна, але яго змена забароненая. == 0. ПРЭАМБУЛА == Па-першае, гэтая Ліцэнзія прызначаная для таго, каб зрабіць любыя дапаможнікі, кнігі ці іншыя карысныя і прыдатныя для ўжытку дакументы "свабоднымі": каб даць кожнаму свабоду капіравання і распаўсюджвання гэтых дакументаў, у нязменным выглядзе ці са зменамі, за грошы ці бясплатна. Па-другое, гэтая Ліцэнзія, з аднаго боку, забяспечваць аўтару і выдаўцу магчымасць атрымання выгодаў ад вынікаў сваёй працы, з іншага боку, здымае з іх адказнасць за змены, зробленыя іншымі асобамі. Гэтая Ліцэнзія з’яўляецца "copyleft"-ліцэнзіяй, г.зн. вытворныя ад ліцэнзіраванага дакумента працы павінны быць таксама такімі ж свабоднымі. Гэтая Ліцэнзія дапаўняе Агульную Публічную Ліцэнзію (GNU), "copyleft"-ліцэнзію для свабоднага праграмнага забеспячэння. Мы распрацоўвалі гэту Ліцэнзію адмыслова для дапаможнікаў для свабоднага праграмнага забеспячэння, бо свабоднаму праграмнаму забеспячэнню патрэбна свабодная дакументацыя: свабодная праграма павінна распаўсюджвацца разам з дапаможнікамі, якія забяспечваюць такі ж узровень свабоды, як і праграмны код. Аднак, сфера выкарыстання гэтай Ліцэнзіі не абмяжоўваецца толькі дапаможнікамі для праграм; яе можна выкарыстоўваць для любых тэкстаў, незалежна ад тэмы, незалежна ад таго, ці апублікаваны гэты тэкст у выглядзе друкаванай кнігі і інш. Мы рэкамендуем выкарыстоўваць гэту Ліцэнзію, галоўным чынам, для прац, якія ўяўляюць сабой інструкцыю ці даведку. == 1. УЖЫВАННЕ І АЗНАЧЕННІ == Пад дзеянне гэтай Ліцэнзіі трапляе любы дапаможнік ці іншая работа, на любым носьбіце, якая ўтрымлівае паведамленне аб магчымасці распаўсюджвання гэтай працы згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, змешчанае ўладальнікам правоў на капіраванне гэтай працы. Такое паведамленне перадае працу пад дзеянне сусветнай, неабмежаванай па часе ліцэнзіі, якая не патрабуе аўтарскіх адлічэнняў і ўмовы якой выкладзеныя далей. "Дакументам" далей у гэтым тэксце будзе называцца любы такі дапаможнік ці работа. Любая асоба, якая з’яўляецца ліцэнзіятам, далей у гэтым тэксце будзе называцца "Вы". Вы прымаеце ўмовы ліцэнзіі, калі Вы капіруеце, змяняеце ці распаўсюджваеце работу ў тых выпадках, якія ў звычайнай практыцы дзеяння правоў на капіраванне патрабуюць дазволу. "Змененай версіяй" Дакумента далей у гэтым тэксце называецца любая работа, якая змяшчае Дакумент ці яго частку, скапіраваныя альбо "як ёсць", альбо са зменамі і/ці перакладзеныя на іншую мову. "Другаснай часткай" далей у гэтым тэксце называецца дадатак да асноўнага тэксту ці тытульны раздзел Дакумента, які толькі вызначае адносіны выдаўцоў ці аўтараў да агульнай тэмы Дакумента і пад. і не змяшчае нічога па асноўнай тэме Дакумента. (Такім чынам, калі Дакумент з’яўляецца тэкстам па матэматыцы, Другасная частка не павінна ўтрымліваць веды з вобласці матэматыкі). Адносіны выдаўцоў ці аўтараў да агульнай тэмы Дакумента могуць быць важнымі з гістарычнага, а таксама юрыдычнага, камерцыйнага, філасофскага, этычнага ці палітычнага пункту гледжання. "Нязменнымі часткамі" далей у гэтым тэксце называюцца пэўныя Другасныя часткі, пазначаныя ў паведамленні гэтага Дакумента, якое вызначае ліцэнзійныя ўмовы, як Нязменныя часткі. Калі частка Дакумента не адпавядае вышэй азначанаму тэрміну "Другасная частка", тады гэту частку нельга пазначыць як Нязменную. Дакумент можа не ўтрымліваць ніводнай Нязменнай часткі. Калі ў Дакуменце не вызначаныя Нязменныя часткі, тады лічыцца, што іх няма. "Тэкстам вокладкі" далей у гэтым тэксце называюцца кароткія кавалкі тэксту, пазначаныя як "Тэкст першай вокладкі" і "Тэкст апошняй вокладкі" ў паведамленні гэтага Дакумента, якое вызначае ліцэнзійныя ўмовы. Тэкст першай вокладкі не павінны быць большым за 5 слоў, а Тэкст апошняй вокладкі не павінны быць большым за 25 слоў. "Празрыстым" асобнікам Дакумента далей у гэтым тэксце называецца асобнік Дакумента ў форме, зручнай для камп’ютара, прадстаўлены ў фармаце з агульнадаступнай спецыфікацыяй і магчымасцю яго чытання і змены праз звычайныя [[Тэкставы рэдактар|тэкставыя рэдактары]] ці праграмы працы з графікай (для растравых ці вектарных відарысаў). Фармат павінны даваць магчымасць уводу тэксту ў праграмы рэдагавання тэксту ці пераўтварэння ў іншыя фарматы, прыдатныя для ўводу ў праграмы рэдагавання тэксту. Асобнік Дакумента, створаны ў Празрыстым фармаце, але ў якім разметка ці яе адсутнасць зробленая такім чынам, каб замінаць і перашкаджаць наступным зменам Дакумента чытачамі, не з’яўляецца Празрыстым. Фармат відарысу не з’яўляецца Празрыстым, калі яго выкарыстоўваюць для паказу значнай часткі тэксту. Асобнік Дакумента, які не з’яўляецца Празрыстым, далей у гэтым тэксце называецца "Непразрыстым". Узорамі прыдатных фарматаў для Празрыстых асобнікаў з’яўляюцца звычайны тэкст ASCII без разметкі; фарматы ўводу Texinfo і LaTeX; SGML ці [[XML]], напісаныя згодна з агульнадаступным DTD; стандартны просты [[HTML]]; PostScript ці PDF, зробленыя з улікам наступных змен іншай асобай. Узорамі прыдатных фарматаў відарысаў для Празрыстых асобнікаў з’яўляюцца [[PNG]], XCF і JPG. Непразрыстымі фарматамі з’яўляюцца закрытыя фарматы файлаў, якія можна прачытаць і змяніць толькі праз закрытыя [[Тэкставы працэсар|тэкставыя працэсары]]; SGML ці XML, для якіх DTD і/ці інструменты апрацоўкі не агульнадаступныя; створаны камп’ютарам HTML; PostScript ці PDF, створаныя некаторымі тэкставымі працэсарамі выключна для вываду. "Тытульнай старонкай" далей у гэтым тэксце называецца, для друкаванай кнігі, непасрэдна тытульная старонка, разам з наступнымі старонкамі, неабходнымі для змяшчэння звестак, якія патрабуе размяшчаць на тытульнай старонцы гэтая Ліцэнзія. Для работ у фармаце, які не вызначае такога паняцця, як тытульная старонка, "Тытульнай старонкай" называецца тэкст, размешчаны непасрэдна каля назвы работы, непасрэдна перад пачаткам тэксту работы. Раздзелам, "Названым АБВ", далей у гэтым тэксце называецца раздзел Дакумента, загаловак якога ці проста "АБВ", ці змяшчае "АБВ" у дужках пасля тэксту-перакладу "АБВ" на іншую мову. (Тут "АБВ" абазначае адмысловы загаловак раздзела, памянёны ніжэй, напрыклад, "Падзякі", "Прысвячэнні", "Ухвалы" ці "Гісторыя"). "Пакінуць загаловак" такога раздзела, калі Вы змяняеце Дакумент, значыць тое, што гэты раздзел застаецца "Названым АБВ" згодна з гэтым азначэннем. Дакумент можа ўтрымліваць "Адмовы ад адказнасці" пасля паведамлення аб тым, што Дакумент распаўсюджваецца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі. Гэтыя Адмовы ад адказнасці з’яўляюцца спасылкамі на адпаведныя раздзелы гэтай Ліцэнзіі, але толькі ў тым выглядзе, у якім яны вызначаныя ў гэтай Ліцэнзіі: любыя іншыя варыянты Адмовы ад адказнасці не дзейнічаюць і не ўплываюць на дзеянне гэтай Ліцэнзіі. == 2. КАПІРАВАННЕ Ў НЯЗМЕННЫМ ВЫГЛЯДЗЕ == Вы можаце капіраваць і распаўсюджваць Дакумент на любым носьбіце, за грошы ці бясплатна, калі Вы змесціце ў кожным распаўсюджаным ці скапіраваным асобніку Дакумента гэту Ліцэнзію, паведамленне аб правах на капіраванне і ліцэнзійнае паведамленне, у якім гаворыцца, што Дакумент распаўсюджваецца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, прычым тэкст Ліцэнзіі павінны застацца нязменным. Нельга выкарыстоўваць тэхнічныя метады перашкаджэння ці кантралявання чытання ці далейшага капіравання асобніка Дакумента, які Вы стварылі ці распаўсюджваеце. Аднак, Вы можаце атрымліваць грошы за стварэнне і распаўсюджванне асобнікаў Дакумента. Калі Вы распаўсюджваеце даволі вялікую колькасць асобнікаў Дакумента, Вы павінны таксама выконваць умовы раздзела 3. Вы таксама можаце перадаваць асобнікі Дакумента іншым асобам у часовае карыстанне, выконваючы патрабаванні гэтага раздзела. Вы можаце публічна ўзнаўляць/паказваць асобнікі Дакумента. == 3. МАСАВАЕ КАПІРАВАННЕ == Калі Вы публікуеце друкаваныя асобнікі Дакумента (ці асобнікі Дакумента на носьбіце, які звычайна мае друкаваныя вокладкі), колькасцю больш за 100, а ліцэнзійнае паведамленне Дакумента патрабуе Тэкст вокладкі, Вы павінны змясціць носьбіты з асобнікамі ў вокладкі, якія зразумела і непасрэдна адлюстроўваюць наступны Тэкст вокладкі: Тэкст першай вокладкі на пярэдняй вокладцы, Тэкст апошняй вокладкі на задняй вокладцы. На абодвух баках вокладкі павінна быць зразумела і непасрэдна напісана, што Вы з’яўляецеся выдаўцом гэтых асобнікаў. Пярэдні бок вокладкі павінны змяшчаць поўную назву работы так, каб усе словы з назвы былі аднолькава бачнымі і заўважнымі. Вы можаце дадаваць іншы інфармацыйны матэрыял на водкладку. Капіраванне са зменамі толькі вокладкі, калі захоўваецца назва Дакумента і выконваюцца апісаныя тут патрабаванні, лічыцца капіраваннем у нязменным выглядзе. Калі патрэбны для аднаго з бакоў вокладкі тэкст надта аб'ёмны, каб зручна яго размясціць на ім, Вы павінны змясціць першую частку тэксту (колькі магчыма змясціць без шкоды для прастаты ўспрымання) на адпаведным баку вокладкі, а астатні тэкст размясціць на дадатковых суседніх старонках. Калі Вы публікуеце ці распаўсюджваеце Непразрыстыя асобнікі Дакумента, колькасцю больш за 100, Вы павінны ці распаўсюджваць разам з кожным Непразрыстым асобнікам Празрысты асобнік Дакумента, ці ў кожным Непразрыстым асобніку вызначыць адрас у агульнадаступнай [[Камп’ютарная сетка|камп’ютарнай сетцы]], па якім можна, выкарыстаўшы агульнадаступныя сеткавыя пратаколы, атрымаць поўны Празрысты асобнік Дакумента, без дадатковага матэрыялу. Калі Вы выбралі другі варыянт, Вы павінны забяспечыць наяўнасць Празрыстага асобніка па вызначаным адрасе на працягу як менш аднаго года пасля апошняга распаўсюджвання Непразрыстага асобніка (непасрэдна ці праз Вашых кліентаў) менавіта гэтай рэдакцыі. Рэкамендуецца, але не абавязкова, звязвацца з аўтарамі Дакумента перад распаўсюдам вялікай колькасці асобнікаў, каб даць ім магчымасць перадаць Вам навейшую версію Дакумента. == 4. ЗМЕНА ДАКУМЕНТА == Вы можаце капіраваць і распаўсюджваць Змененую версію Дакумента згодна з умовамі раздзелаў 2 і 3 гэтай Ліцэнзіі, выконваючы яе ўмовы, у прыватнасці, патрабаванне не перашкаджаць асобам, якім Вы перадаяце Змененыя версіі Дакумента, капіраваць і распаўсюджваць Змененую версію з гэтай Ліцэнзіяй, і інш. Дадаткова Вы павінны зрабіць наступныя рэчы са Змененай версіяй: A. Выкарыстаць для Тытульнай старонкі (і для вокладкі пры яе наяўнасці) назву работы, якая выразна адрозніваецца ад назваў Дакумента і ранейшых варыянтаў Змененай версіі (такія назвы павінны быць вызначаныя ў раздзеле "Гісторыя" Дакумента). Вы можаце выкарыстаць назву ранейшага варыянту, калі Вам гэта дазволіць арыгінальны выдавец. B. Змясціць на Тытульнай старонцы спіс аўтараў (з адпаведнай пазнакай таго, што гэта спіс аўтараў), адказных за змены ў Змененай версіі, а таксама спіс з як менш 5 асноўных аўтараў Дакумента (ці ўсіх аўтараў, калі іх менш за 5), калі толькі яны не вызвалілі Вас ад выканання гэтага патрабавання. C. Змясціць на Тытульнай старонцы імя выдаўца Змененай версіі, пазначыўшы яго выдаўцом. D. Захаваць арыгінальныя паведамленні аб правах на капіраванне Дакумента. E. Дадаць адпаведнае паведамленне аб правах на капіраванне для Вашых змен каля іншых паведамленняў аб правах на капіраванне. F. Дадаць адразу пасля паведамленняў аб правах на капіраванне ліцэнзійнае паведамленне, якое перадае грамадству права на выкарыстанне Змененай версіі згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі. Прыклад афармлення гэтага ліцэнзійнага паведамлення прыведзены ў Дадатку. G. Захаваць у ліцэнзійным паведамленні, апісаным у пункце F, поўны спіс Нязменных частак і абавязковы Тэкст вокладкі з ліцэнзійнага паведамлення Дакумента. H. Дадаць у камплект Змененай версіі нязменены асобнік гэтай Ліцэнзіі. I. Захаваць раздзел "Гісторыя", разам з яго назвай, і дадаць у яго тэкст, які вызначае назву, год стварэння, новых аўтараў і выдаўца Змененай версіі (як на Тытульнай старонцы). Калі ў Дакуменце адсутнічае раздзел "Гісторыя", Вы павінны стварыць яго, дадаўшы ў яго тэкст, які вызначае назву, год стварэння, аўтараў і выдаўца Дакумента (як пазначана на Тытульнай старонцы), а пасля дадаўшы тэкст, які апісвае Змененую версію, згодна з вышэй азначаным прынцыпам. J. Захаваць вызначаны ў Дакуменце адрас у агульнадаступнай сетцы, па якім можна атрымаць Празрысты асобнік Дакумента, а таксама іншыя такія адрасы для ранейшых варыянтаў Дакумента, вызначаныя ў Дакуменце. Гэтую інфармацыю можна размясціць у раздзеле "Гісторыя". Вы можаце не падаваць такі тэкст для работ, апублікаваных больш за 4 гады да публікацыі Дакумента, ці калі выдавец работы, на якую зроблена спасылка ў Дакуменце, вызваліць Вас ад выканання гэтага патрабавання. K. Для раздзелаў "Падзякі" і "Прысвячэнні" захаваць загалоўкі раздзелаў, а таксама захаваць у гэтых раздзелах сутнасць і агульны тон кожнай аўтарскай падзякі і прысвячэння. L. Захаваць усе Нязменныя часткі Дакумента, без змен у тэксце ці загалоўку. Нумарацыя раздзела і пад. не з’яўляецца часткай загалоўка раздзела. M. Выдаліць раздзел "Ухвалы". Гэты раздзел нельга пераносіць у Змененую версію Дакумента. N. Не называць ніводзін раздзел Змененай версіі "Ухвалы" ці назвай, якая супадае з загалоўкам адной з Нязменных частак. O. Захаваць усе Адмовы ад адказнасці. Калі Змененая версія ўтрымлівае новыя ўводныя раздзелы ці дадаткі, якія можна расцэньваць як Другасныя часткі і не ўтрымліваюць інфармацыйных матэрыялаў, скапіраваных з Дакумента, Вы можаце пры жаданні пазначыць адзін ці некалькі такіх Другасных раздзелаў Нязменнымі. Каб зрабіць гэта, дадайце іх загалоўкі ў спіс Нязменных частак ліцэнзійнага паведамлення Змененай версіі. Гэтыя загалоўкі павінны адрознівацца ад загалоўкаў іншых раздзелаў. Вы можаце дадаць раздзел "Ухвалы", які будзе ўтрымліваць толькі ўхвалы рознымі асобамі і арганізацыямі Змененай версіі — напрыклад, вынікі агляду Змененай версіі адным з чытачоў ці пацверджанне з боку пэўнай адказнай арганізацыі, якая ўхваляе гэту Змененую версію Дакумента як аўтарытэтнае апісанне стандарту. Вы можаце дадаць не больш за пяць слоў для Тэксту першай вокладкі, не больш за 25 слоў для Тэксту апошняй вокладкі ў канец спіса Тэкстаў вокладкі для Змененай версіі. Кожны юрыдычны суб’ект мае права дадаць толькі па адным блоку такіх слоў да Тэкстаў вокладкі. Калі Дакумент ужо вызначае Тэкст вокладкі, які дадаў аўтар Дакумента для патрэбнага Вам боку вокладкі, тады Вы не можаце дадаць іншы. Але Вы можаце замяніць адпаведны Тэкст вокладкі, калі Вам гэта дазволіць выдавец, які дадаў ранейшы Тэкст вокладкі. Аўтар(-ы) і выдавец(-ўцы) Дакумента, па ўмовах гэтай Ліцэнзіі, не даюць Вам права выкарыстоўваць іх імёны для рэкламавання Змененай версіі, а таксама яўнай ці няяўнай ухвалы гэтай версіі. == 5. АБ’ЯДНАННЕ ДАКУМЕНТАЎ == Вы можаце аб’ядноўваць Дакумент з іншымі дакументамі, якія распаўсюджваюцца згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, выконваючы патрабаванні, апісаныя ў раздзеле 4 для Змененых версій, змясціўшы нязмененымі ўсе Нязменныя часткі аб’яднаных дакументаў у выніковым дакуменце, змясціўшы іх поўны спіс у ліцэнзійным паведамленні выніковага дакумента і пазначыўшы яго як спіс Нязменных частак і захаваўшы нязменнымі ўсе Адмовы ад адказнасці аб’яднаных дакументаў. Выніковая работа павінна ўтрымліваць толькі адзін асобнік гэтай Ліцэнзіі. Ідэнтычныя Нязменныя часткі можна замяніць на іх адну копію. Калі існуе некалькі Нязменных частак з адной і той жа назвай, але розным зместам, Вы павінны зрабіць загалоўкі гэтых раздзелаў унікальнымі, дадаўшы ў дужках у канцы гэтых загалоўкаў імя арыгінальнага аўтара і выдаўца гэтага раздзелу (калі вядома) альбо ўнікальны нумар. Таксама Вы павінны зрабіць такія самыя змены ў загалоўках раздзелаў у спісе Нязменных частак ліцэнзійнага паведамлення выніковай работы. У выніковай працы Вы павінны аб’яднаць усе раздзелы "Гісторыя" з усіх аб’яднаных дакументаў, сфарміраваўшы адзін раздзел "Гісторыя"; Такім самым чынам Вы павінны аб’яднаць раздзелы "Падзякі" і "Прысвячэнні". Вы павінны выдаліць усе раздзелы "Ухвалы". == 6. ЗБОРЫ ДАКУМЕНТАЎ == Вы можаце стварыць збор, які складаецца з Дакумента і іншых дакументаў, распаўсюджаных згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, і замяніць мноства асобнікаў гэтай Ліцэнзіі ў розных дакументаў на адзін асобнік, які распаўсюджваецца разам са зборам, выконваючы правілы гэтай Ліцэнзіі што да капіравання ў нязменным выглядзе кожнага з дакументаў. Вы можаце аддзяліць адзін з дакументаў ад збора і распаўсюджваць яго асобна згодна з умовамі гэтай Ліцэнзіі, калі Вы дададзяце асобнік гэтай Ліцэнзіі ў гэты дакумент і будзеце выконваць усе правілы гэтай Ліцэнзіі што да капіравання гэтага дакумента ў нязменным выглядзе. == 7. ПАДБОРКА З НЕЗАЛЕЖНЫМІ РАБОТАМІ == Аб’яднанне Дакумента ці яго вытворных з іншымі асобнымі і незалежнымі дакументамі ці работамі на адным носьбіце называецца "Падборкай", калі правы на капіраванне, атрыманыя ў выніку такога аб’яднання, не абмяжоўваюць юрыдычныя правы карыстальнікаў Падборкі на выкарыстанне кожнай работы з Падборкі паасобку. Калі Дакумент уключаны ў Падборку, гэтая Ліцэнзія не вызначае правы на выкарыстанне іншых работ Падборкі, якія не з’яўляюцца вытворнымі ад гэтага Дакумента работамі. Калі для гэтых копій Дакумента павінны выконвацца патрабаванні раздзелу 3 да Тэксту Вокладкі і калі Дакумент меншы за палавіну ўсёй падборкі, тады Тэкст Вокладкі Дакумента можна змясціць на вокладцы, якая адносіцца толькі да гэтага Дакумента, ці на электронным займенні вокладкі, калі Дакумент прадстаўленны ў электроннай форме. Інакш Тэкст вокладкі абавязкова трэба змясціць на друкаванай вокладцы ўсёй падборкі. == 8. ПЕРАКЛАД == Пераклад таксама лічыцца зменай, а таму Вы можаце распаўсюджваць пераклады арыгінальнага Дакумента згодна з умовамі раздзелу 4. Каб замяніць Нязменныя Часткі на іх пераклады, трэба атрымаць адпаведны дазвол ад уладальнікаў правоў на капіраванне арыгінальнага Дакумента, але Вы можаце дадаць пераклады некаторых ці ўсіх Нязменных Частак, не выдаліўшы арыгінальных Нязменных Частак. Вы можаце дадаць пераклад гэтае Ліцэнзіі і іншых ліцэнзійных паведамленняў і Адмоў ад адказнасці, але Вы павінны пакінуць арыгінальную англійскую версію гэтай Ліцэнзіі і арыгінальныя версіі гэтых паведамленняў і Адмоў ад адказнасці. У выпадку несупадзення перакладу і арыгінальнай версіі гэтае Ліцэнзіі апошняя мае большую моц. Калі ў Дакуменце змяшчаюцца раздзелы "Падзякі", "Прысвячэнні" ці "Гісторыя", патрабаванне (раздзел 4) Захавання Назвы (раздзел 1) патрабуе змены арыгінальнай назвы. == 9. РАЗРЫЎ ПАГАДНЕННЯ == Вы не маеце права капіраваць, змяняць, ліцэнзіяваць і распаўсюджваць Дакумент не згодна з умовамі гэтае Ліцэнзіі. Любая такая спроба капіравання, змены, ліцэнзіявання ці распаўсюду Дакумента лічыцца незаконнай і аўтаматычна разрывае гэтае ліцэнзійнае пагадненне, забіраючы ў Вас раней атрыманыя правы. Аднак асобы, якія атрымалі копіі Дакумента і правы на яго выкарыстанне ад Вас згодна з умовамі Ліцэнзіі, застануцца ў такім выпадку пры сваіх правах, пакуль самі не парушаць умовы гэтае Ліцэнзіі. == 10. НАСТУПНЫЯ ВЕРСІІ ЛІЦЭНЗІІ == Фонд Свабодных Праграм можа апублікоўваць новыя, змененыя версіі Свабоднай Ліцэнзіі для Дакументацыі GNU. Новыя версіі будуць заўсёды заставацца падобнымі на ранейшыя па духу, але могуць адрознівацца ў дэталях, якія вынікаюць з новых праблем і ўмоў. Падрабязней гл. тут: http://www.gnu.org/copyleft/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080729125820/http://www.gnu.org/copyleft/ |date=29 ліпеня 2008 }}. Кожнай версіі Ліцэнзіі надаецца ўнікальны нумар версіі. Калі ў Дакуменце напісана, што гэты Дакумент можна распаўсюджваць згодна з умовамі пэўнай канкрэтнай версіі Ліцэнзіі "ці любой пазнейшай версіі", то Вы маеце права выбраць для выкарыстання альбо гэту вызначаную версію Ліцэнзіі, альбо любую пазнейшую версію, якая была апублікаваная (але не чарнавік) Фондам Свабодных Праграм. Калі ў Дакуменце не вызначаны нумар версіі гэтае Ліцэнзіі, то Вы маеце права выбраць для выкарыстання любую версію, калісьці апублікаваную (але не чарнавік) Фондам Свабодных Праграм. == ДАДАТАК: Як карыстацца гэтай Ліцэнзіяй для сваіх дакументаў == Каб выкарыстаць гэту Ліцэнзію для распаўсюду напісанага Вамі дакумента, трэба змясціць копію Ліцэнзіі ў гэтым дакуменце, а таксама змясціць наступнае ліцэнзійнае паведамленне адразу пасля Тытульнай старонкі: Copyright (c) <Год> <Вашае імя, прозвішча>. Permission is granted to copy, distribute and/or modify this document under the terms of the GNU Free Documentation License, Version 1.2 or any later version published by the Free Software Foundation; with no Invariant Sections, no Front-Cover Texts, and no Back-Cover Texts. A copy of the license is included in the section entitled "GNU Free Documentation License". Калі ў Вашым дакуменце ёсць Нязменныя часткі, Тэксты першай вокладкі і апошняй вокладкі, то замяніце радок "with...Texts." на: with the Invariant Sections being LIST THEIR TITLES, with the Front-Cover Texts being LIST, and with the Back-Cover Texts being LIST. Калі ў Вашым дакуменце ёсць Нязменныя часткі, але няма Тэксту вокладкі, ці іншыя спалучэнні гэтых трох элементаў, стварыце адпаведнае паведамленне, якое б адпавядала канкрэтнай сітуацыі. Калі ў Вашым дакуменце змяшчаюцца незвычайныя кавалкі праграмнага коду, мы рэкамендуем Вам распаўсюджваць гэтыя кавалкі праграмнага коду асобна, выкарыстаўшы для гэтага коду адну са свабодных ліцэнзій, напрыклад, Агульную Публічную Ліцэнзію GNU (GPL), каб дазволіць іх выкарыстанне для напісання свабодных праграм. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Камп'ютарныя ліцэнзіі]] [[Катэгорыя:Праект GNU]] [[Катэгорыя:Аўтарскае права]] m8n7d6iwjlaae4u5jhfryv3weahxlds 0 1797 5167298 4745349 2026-07-18T12:07:09Z ~2026-40389-51 171308 5167298 wikitext text/x-wiki '''Год''', таксама '''рок''' (aрхаізм) — прамежак [[час]]у, роўны, або прыблізна роўны, перыяду абарачэння [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]]. Складанасць руху [[Планета Зямля|Зямлі]] вакол [[Сонца]] з’яўляецца прычынай існавання розных паняццяў года, якія выкарыстоўваюцца ў розных галінах навукі і практычным жыцці. Адрозніваюць год трапічны, зорны, юліянскі, грыгарыянскі, месячны, драканічны, анамалістычны. У Старажытным [[Кітай|Кітаі]] і [[Егіпет|Егіпце]] ўжо ўмелі вымяраць год даволі дакладна. [[Гіпарх]] вызначыў год роўным «''365 1/4 дня без 1/300 дня''», што адрозніваецца ад сучасных значэнняў толькі на 6 1/2 мін. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|5}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Каляндар]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння часу| ]] krf1sypvduukv7z45ca9arq2tac91ve 0 9152 5167449 5043010 2026-07-18T20:09:23Z Bk1949 50943 /* Нарадзіліся */ 5167449 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|thumb|Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне.]] * [[26 лютага]]: [[Інцыдэнт 26 лютага]] — няўдачная спроба дзяржаўнага перавароту ў [[Японія|Японіі]]. * [[7 сакавіка]]: Уваход германскіх войскаў у [[Рэйнская вобласць|Рэйнскую вобласць]]. * [[5 красавіка]]: Адкрыты [[Музей Беларускага Палесся|Палескі музей]] у [[Пінск]]у. * [[14 красавіка|14]]—[[24 красавіка]]: [[Бітва за Агадэн]] на паўднёвым фронце Другой італа-абісінскай вайны. * [[14 чэрвеня]]: Аўтамабіль [[BMW 328]] упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы Эйфеля на трасе [[Нюрбургрынг]]. * [[27 чэрвеня]]: Забарона [[аборт]]аў у [[СССР]]. * [[17 ліпеня]]: У [[Іспанскае Марока|Іспанскім Марока]] і на [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]] супраць рэспубліканскага ўрада выступіла група вайскоўцаў, на наступны дзень паўстанне ўспыхнула па ўсёй краіне. Пачалася [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]]. * [[31 ліпеня]]: Кароль Нарвегіі [[Хокан VII]] адкрыў [[Лесвіца троляў|Лесвіцу троляў]]. * [[14 верасня]]: На сакрэтнай нарадзе НКУС СССР приняў рашэнне аб масавай засылцы сваіх супрацоўнікаў у [[Іспанія|Іспанію]] для ўдзелу ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне]]. * [[1 кастрычніка]]: [[Франсіска Франка]] прызначаны [[хунта]]й кіраўніком урада [[Іспанія|Іспаніі]]. == Нарадзіліся == * [[22 студзеня]]: [[Алан Хігер]], амерыканскі [[фізік]] і [[хімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (2000) * [[28 студзеня]]: [[Ісмаіл Кадарэ]], албанскі [[паэт]] і [[пісьменнік]] * [[22 лютага]]: [[Майкл Бішап]], амерыканскі анколаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989) * [[1 сакавіка]]: [[Лідзія Савік]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[культуролаг]] (пам. [[2024]]) * [[1 красавіка]]: [[Івонка Сурвіла]], беларуская грамадска-палітычная дзяячка, мастачка, старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] (з 1997) * [[17 красавіка]]: [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (пам. 7.7.1991) * [[9 мая]]: [[Альберт Фіні]], англійскі акцёр * [[28 жніўня]]: [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]] (пам. 30.5.2014) * [[4 верасня]]: [[Сакрат Яновіч]], беларускі пісьменнік, публіцыст, грамадскі дзеяч з [[Беласток|Беласточчыны]] (пам. 17.2.2013) * [[7 верасня]]: [[Бадзі Холі]], амерыканскі [[спявак]] (пам. 3.2.1959) * [[25 кастрычніка]]: [[Віктар Цімафеевіч Тураў]], беларускі кінарэжысёр і сцэнарыст. Народны артыст БССР, [[Народны артыст СССР]] (пам. 31.10.1996) == Памерлі == * [[18 студзеня]]: [[Рэдзьярд Кіплінг]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (нар. [[30 снежня|30.12]].[[1865]]) * [[23 студзеня]]: [[Эдмон Аман-Жан]], французскі мастак (нар. [[13.1]].[[1858]]) * [[31 сакавіка]]: [[Рафаэле Таранціні]], італьянскі інжынер, лётчык і вайсковец (нар. [[23.9]].[[1895]]) * [[8 красавіка]]: [[Роберт Барані]], аўстрыйскі [[отарыналарынголаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] [[1914]] г. (нар. [[22.4]].[[1876]]) * [[28 красавіка]]: [[Ахмед Фуад I]], кароль [[Егіпет|Егіпта]] (нар. [[26.4]].[[1868]]) * [[12 чэрвеня]]: [[Карл Краус]], аўстрыйскі [[пісьменнік]], паэт-сатырык, літаратурны і мастацкі [[крытык]], фельетаніст, публіцыст (нар. [[28.4]].[[1874]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1936| ]] 2t2u08sijhydmljpvtzc97f1d07qk1q 5167452 5167449 2026-07-18T20:11:23Z Bk1949 50943 /* Нарадзіліся */ 5167452 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|thumb|Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне.]] * [[26 лютага]]: [[Інцыдэнт 26 лютага]] — няўдачная спроба дзяржаўнага перавароту ў [[Японія|Японіі]]. * [[7 сакавіка]]: Уваход германскіх войскаў у [[Рэйнская вобласць|Рэйнскую вобласць]]. * [[5 красавіка]]: Адкрыты [[Музей Беларускага Палесся|Палескі музей]] у [[Пінск]]у. * [[14 красавіка|14]]—[[24 красавіка]]: [[Бітва за Агадэн]] на паўднёвым фронце Другой італа-абісінскай вайны. * [[14 чэрвеня]]: Аўтамабіль [[BMW 328]] упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы Эйфеля на трасе [[Нюрбургрынг]]. * [[27 чэрвеня]]: Забарона [[аборт]]аў у [[СССР]]. * [[17 ліпеня]]: У [[Іспанскае Марока|Іспанскім Марока]] і на [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]] супраць рэспубліканскага ўрада выступіла група вайскоўцаў, на наступны дзень паўстанне ўспыхнула па ўсёй краіне. Пачалася [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]]. * [[31 ліпеня]]: Кароль Нарвегіі [[Хокан VII]] адкрыў [[Лесвіца троляў|Лесвіцу троляў]]. * [[14 верасня]]: На сакрэтнай нарадзе НКУС СССР приняў рашэнне аб масавай засылцы сваіх супрацоўнікаў у [[Іспанія|Іспанію]] для ўдзелу ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне]]. * [[1 кастрычніка]]: [[Франсіска Франка]] прызначаны [[хунта]]й кіраўніком урада [[Іспанія|Іспаніі]]. == Нарадзіліся == * [[22 студзеня]]: [[Алан Хігер]], амерыканскі [[фізік]] і [[хімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (2000) * [[28 студзеня]]: [[Ісмаіл Кадарэ]], албанскі [[паэт]] і [[пісьменнік]] * [[14 студзеня]]: [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (пам. [[2016]]) * [[22 лютага]]: [[Майкл Бішап]], амерыканскі анколаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989) * [[1 сакавіка]]: [[Лідзія Савік]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[культуролаг]] (пам. [[2024]]) * [[1 красавіка]]: [[Івонка Сурвіла]], беларуская грамадска-палітычная дзяячка, мастачка, старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] (з 1997) * [[17 красавіка]]: [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (пам. 7.7.1991) * [[9 мая]]: [[Альберт Фіні]], англійскі акцёр * [[15 траўня]]: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[1995]]) * [[28 жніўня]]: [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]] (пам. 30.5.2014) * [[4 верасня]]: [[Сакрат Яновіч]], беларускі пісьменнік, публіцыст, грамадскі дзеяч з [[Беласток|Беласточчыны]] (пам. 17.2.2013) * [[7 верасня]]: [[Бадзі Холі]], амерыканскі [[спявак]] (пам. 3.2.1959) * [[25 кастрычніка]]: [[Віктар Цімафеевіч Тураў]], беларускі кінарэжысёр і сцэнарыст. Народны артыст БССР, [[Народны артыст СССР]] (пам. 31.10.1996) == Памерлі == * [[18 студзеня]]: [[Рэдзьярд Кіплінг]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (нар. [[30 снежня|30.12]].[[1865]]) * [[23 студзеня]]: [[Эдмон Аман-Жан]], французскі мастак (нар. [[13.1]].[[1858]]) * [[31 сакавіка]]: [[Рафаэле Таранціні]], італьянскі інжынер, лётчык і вайсковец (нар. [[23.9]].[[1895]]) * [[8 красавіка]]: [[Роберт Барані]], аўстрыйскі [[отарыналарынголаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] [[1914]] г. (нар. [[22.4]].[[1876]]) * [[28 красавіка]]: [[Ахмед Фуад I]], кароль [[Егіпет|Егіпта]] (нар. [[26.4]].[[1868]]) * [[12 чэрвеня]]: [[Карл Краус]], аўстрыйскі [[пісьменнік]], паэт-сатырык, літаратурны і мастацкі [[крытык]], фельетаніст, публіцыст (нар. [[28.4]].[[1874]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1936| ]] s5uvzvr5h3bwrnx2hxuv0amp5cfkwse 5167469 5167452 2026-07-18T22:01:07Z Bk1949 50943 /* Нарадзіліся */ 5167469 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Republican_troops_during_the_July_1936_uprising_in_Barcelona.jpg|thumb|Байцы Рэспубліканскіх сіл у Барселоне.]] * [[26 лютага]]: [[Інцыдэнт 26 лютага]] — няўдачная спроба дзяржаўнага перавароту ў [[Японія|Японіі]]. * [[7 сакавіка]]: Уваход германскіх войскаў у [[Рэйнская вобласць|Рэйнскую вобласць]]. * [[5 красавіка]]: Адкрыты [[Музей Беларускага Палесся|Палескі музей]] у [[Пінск]]у. * [[14 красавіка|14]]—[[24 красавіка]]: [[Бітва за Агадэн]] на паўднёвым фронце Другой італа-абісінскай вайны. * [[14 чэрвеня]]: Аўтамабіль [[BMW 328]] упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы Эйфеля на трасе [[Нюрбургрынг]]. * [[27 чэрвеня]]: Забарона [[аборт]]аў у [[СССР]]. * [[17 ліпеня]]: У [[Іспанскае Марока|Іспанскім Марока]] і на [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]] супраць рэспубліканскага ўрада выступіла група вайскоўцаў, на наступны дзень паўстанне ўспыхнула па ўсёй краіне. Пачалася [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]]. * [[31 ліпеня]]: Кароль Нарвегіі [[Хокан VII]] адкрыў [[Лесвіца троляў|Лесвіцу троляў]]. * [[14 верасня]]: На сакрэтнай нарадзе НКУС СССР приняў рашэнне аб масавай засылцы сваіх супрацоўнікаў у [[Іспанія|Іспанію]] для ўдзелу ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне]]. * [[1 кастрычніка]]: [[Франсіска Франка]] прызначаны [[хунта]]й кіраўніком урада [[Іспанія|Іспаніі]]. == Нарадзіліся == * [[14 студзеня]]: [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (пам. [[2016]]) * [[15 студзеня]]: [[Янка Сіпакоў]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2011]]) * [[18 студзеня]]: [[Васіль Сёмуха]], беларускі [[перакладчык]] (пам. [[2019]]) * [[22 студзеня]]: [[Алан Хігер]], амерыканскі [[фізік]] і [[хімік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (2000) * [[28 студзеня]]: [[Ісмаіл Кадарэ]], албанскі [[паэт]] і [[пісьменнік]] * [[22 лютага]]: [[Майкл Бішап]], амерыканскі анколаг, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989) * [[1 сакавіка]]: [[Лідзія Савік]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[культуролаг]] (пам. [[2024]]) * [[4 красавіка]]: [[Раман Тармола-Мірскі]], беларускі [[паэт]], [[сцэнарыст]] (пам. [[2011]]) * [[6 красавіка]]: [[Генадзь Шупенька]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], перакладчык (пам. [[2010]]) * [[11 красавіка]]: [[Івонка Сурвіла]], беларуская грамадска-палітычная дзяячка, мастачка, старшыня [[Рада БНР|Рады БНР]] (з 1997) * [[17 красавіка]]: [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (пам. 7.7.1991) * [[24 красавіка]]: [[Вера Рыч]], англійская паэтэса і перакладчыца літаратурных твораў беларускіх аўтараў, артыкулаў пра беларускую літаратуру (пам. [[2009]]) * [[5 траўня]]: [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], беларускі празаік і [[публіцыст]], [[грамадскі дзеяч]] (пам. [[2018]]) * [[9 мая]]: [[Альберт Фіні]], англійскі акцёр * [[15 траўня]]: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[1995]]) * [[15 чэрвеня]]: [[Мікола Гіль]], беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[перакладчык]] (пам. [[2022]]) * [[22 ліпеня]]: [[Вячаслаў Чамярыцкі]], беларускі літаратуразнавец, крытык, [[тэкстолаг]], перакладчык * [[9 жніўня]]: [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2010]]) * [[28 жніўня]]: [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]] (пам. 30.5.2014) * [[1 верасня]]: [[Анатоль Кудравец]], беларускі празаік і [[перакладчык]], галоўны рэдактар часопіса «[[Нёман (часопіс) |Нёман]]» (пам. [[2014]]) * [[4 верасня]]: [[Сакрат Яновіч]], беларускі пісьменнік, публіцыст, грамадскі дзеяч з [[Беласток|Беласточчыны]] (пам. 17.2.2013) * [[7 верасня]]: [[Бадзі Холі]], амерыканскі [[спявак]] (пам. 3.2.1959) * [[9 верасня]]: [[Арнольд Міхневіч]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2020]]) * [[17 кастрычніка]]: [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (пам. [[2011]]) * [[25 кастрычніка]]: [[Віктар Цімафеевіч Тураў]], беларускі кінарэжысёр і сцэнарыст. Народны артыст БССР, [[Народны артыст СССР]] (пам. 31.10.1996) * [[30 кастрычніка]]: [[Генадзь Цыхун]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2024]]) * [[19 лістапада]]: [[Эрнест Ялугін]], беларускі празаік і [[публіцыст]] (пам. [[2022]]) * [[13 снежня]]: [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (пам. [[2005]]) == Памерлі == * [[18 студзеня]]: [[Рэдзьярд Кіплінг]], англійскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (нар. [[30 снежня|30.12]].[[1865]]) * [[23 студзеня]]: [[Эдмон Аман-Жан]], французскі мастак (нар. [[13.1]].[[1858]]) * [[31 сакавіка]]: [[Рафаэле Таранціні]], італьянскі інжынер, лётчык і вайсковец (нар. [[23.9]].[[1895]]) * [[8 красавіка]]: [[Роберт Барані]], аўстрыйскі [[отарыналарынголаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] [[1914]] г. (нар. [[22.4]].[[1876]]) * [[28 красавіка]]: [[Ахмед Фуад I]], кароль [[Егіпет|Егіпта]] (нар. [[26.4]].[[1868]]) * [[12 чэрвеня]]: [[Карл Краус]], аўстрыйскі [[пісьменнік]], паэт-сатырык, літаратурны і мастацкі [[крытык]], фельетаніст, публіцыст (нар. [[28.4]].[[1874]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1936| ]] surx8lamu133k4hofyxs4yipoxk4t2l 0 9209 5167451 5165442 2026-07-18T20:10:33Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5167451 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == === Студзень === [[Файл:EU15-1995 European Union map enlargement.svg|thumb|Расшырэнне [[ЕС]].]] [[Файл:Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg|thumb|Баі ў цэнтры [[Грозны|Грознага]], студзень.]] * [[1 студзеня]]: Да [[ЕС]] далучыліся [[Аўстрыя]], [[Фінляндыя]] і [[Швецыя]]. * [[19 студзеня]]: Расійскія войскі выйшлі ў цэнтр [[Грозны|Грознага]] і захапілі Прэзідэнцкі палац. === Люты === * [[13 лютага]]: У станіцы [[Сунжа|Сляпцоўскай]] ([[Інгушэція]]) прайшлі перамовы паміж камандуючым расійскай групоўкай войск Анатолем Куліковым і начальнікам генеральнага штаба ўзброеных сіл Чачні [[Аслан Аліевіч Масхадаў|Асланам Масхадавым]]. === Сакавік === * [[6 сакавіка]]: Пасля адступлення атрада сепаратыстаў чачэнскага палявога камандзіра [[Шаміль Басаеў|Шаміля Басаева]] горад [[Грозны]] цалкам перайшоў пад кантроль расійскіх узброеных сіл. * [[20 сакавіка]]: У такійскім метро была праведзена газавая атака з выкарыстаннем зарына. Ініцыятары — рэлігійная секта [[Аум Сінрыкё]]. * [[26 сакавіка]]: Увайшла ў сілу [[Шэнгенская дамова]], падпісаная 14 чэрвеня 1985 года пяццю еўрапейскімі дзяржавамі (Бельгіяй, Нідэрландамі, Люксембургам, Францыяй, Германіяй). === Красавік === * [[12 красавіка]]: [[Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савета Беларусі]]. * [[28 красавіка]]: У [[Маладзечна|Маладзечне]] выйшаў 1-ы нумар тыднёвіка «[[Рэгіянальная газета]]». * [[30 красавіка]]: [[Чэмпіянат свету па снукеры 1995]] завяршыўся перамогай шатландца [[Стывен Хендры|Стывена Хендры]]. === Май === * [[4 мая]]: Прыняты Закон «Аб дзяржаўных узнагародах Рэспублікі Беларусь». * [[7 мая]]: На прэзідэнцкіх выбарах у [[Францыя|Францыі]] перамогу атрымаў [[Жак Шырак]]. * [[14 мая]]: [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|Рэферэндум]] па пытаннях надання рускай мовы роўнага статусу з беларускай і ўстанаўлення новых Дзяржаўнага сцяга і Дзяржаўнага герба [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. * [[17 мая]]: Створана [[Ваенная акадэмія Рэспублікі Беларусь]]. === Чэрвень === * [[14 чэрвеня]]: Тэрарыстычны атрад [[Шаміль Басаеў|Шаміля Басаева]] [[тэрарыстычны акт у Будзёнаўску|захапіў у закладнікі]] каля 1600 чалавек у бальніцы горада [[Будзёнаўск]]а. === Ліпень === * [[11 ліпеня]]: Выйшаў першы нумар газеты «[[Народная воля (1995)|Народная воля]]». * [[28 ліпеня]]: Прэм’ера балета [[Страсці (балет)|«Страсці» («Рагнеда»)]] адбылася на сцэне [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета Беларусі]]. === Жнівень === * [[10 жніўня]]: [[Рэспубліка Сербская Краіна]] занята харвацкімі войскамі і спыніла існаванне. * [[16 жніўня]]: Прайшоў рэферэндум аб незалежнасці [[Бермудскія астравы|Бермудскіх астравоў]] ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], прыхільнікі незалежнасці пацярпелі паражэнне. === Верасень === * [[2 верасня]]: Зала славутасцяў рок-н-ролу адкрылася ў [[Кліўленд]]зе, Агайа. * [[12 верасня]]: [[Збіццё паветранага шара D-Caribbean]] над Беларуссю ў [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]]. * [[26 верасня]]: [[Украіна]] прынятая ў [[Савет Еўропы]]. === Кастрычнік === * [[15 кастрычніка]]: [[Садам Хусейн]] адтрымоўвае 99,96 % галасоў на прэзіденскіх выбарах у [[Ірак]]у. * [[28 кастрычніка]]: [[Антоніу Гутэрыш]] узначаліў урад [[Партугалія|Партугаліі]]. === Лістапад === * [[4 лістапада]]: Прэм’ер-міністр [[Ізраіль|Ізраіля]] [[Іцхак Рабін]] забіты на мітынгу ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]]. === Снежань === * [[14 снежня]]: Лідарамі [[Югаславія|Югаславіі]] (С. Мілошавіч), [[Харватыя|Харватыі]] (Ф. Туджман) і баснійскіх мусульман (А. Ізетбегавіч) падпісаны [[Дэйтанскі дагавор]]. == Нарадзіліся == * [[13 сакавіка]]: [[Мікаэла Шыфрын]], амерыканская гарналыжніца. * [[15 мая]]: [[Ксенія Сітнік]], беларуская спявачка, тэлевядучая, журналіст. * [[20 лістапада]]: [[Кацярына Аляксандраўна Рэзнік|Кацярына Рэзнік]], украінская спартсменка. == Памерлі == * [[18 лютага]]: [[Заір Азгур]], савецкі і беларускі скульптар. Народны мастак БССР (1944), Народны мастак СССР. * [[25 красавіка]]: [[Джынджэр Роджэрс]], амерыканская актрыса. * [[29 чэрвеня]]: [[Лана Цёрнер]], амерыканская актрыса. * [[5 ліпеня]]: [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (нар. [[1936]]). * [[7 жніўня]]: [[Максім Танк]], беларускі паэт, перакладчык, грамадскі дзеяч. Народны паэт Беларусі (1968). Акадэмік АН Беларусі (1972). * [[4 лістапада]]: [[Жыль Дэлёз]], французскі філосаф-постмадэрніст. * [[22 снежня]]: [[Джэймс Мід]], англійскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1977). {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1995| ]] ato7ui0xdb9m01csoltztag0iz58ist 0 10300 5167468 5025166 2026-07-18T21:55:43Z Bk1949 50943 5167468 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:A380 HH-Finkenwerder (cropped).jpg|thumb|Авіялайнер [[Airbus A380]].]] * [[14 студзеня]]: Спускальны зонд касмічнага апарата «[[Касіні-Гюйгенс]]» увайшоў у атмасферу [[Тытан (спадарожнік)|Тытана]]. * [[18 студзеня]]: Упершыню афіцыйна паказаны публіцы [[Airbus A380]] — найбуйнешы авіялайнер у гісторыі. * [[23 студзеня]]: [[Віктар Юшчанка]] прыняў прысягу [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]]. * [[10 лютага]]: [[КНДР]] заявіла аб стварэнні ядзернай зброі. * [[16 сакавіка]]: [[Ізраіль]] перадаў [[Іерыхон|горад Іерыхон]] пад кантроль палесцінскіх уладаў. * [[23 сакавіка]]: У [[Танзанія|Танзаніі]] разбіўся самалёт [[Іл-76]] [[Малдова|малдоўскай]] авіякампаніі з беларускім экіпажам. * [[7 красавіка]]: [[Джалал Талабані]] заступіў на пасаду Прэзідэнта [[Ірак]]а. * [[19 красавіка]]: Кардынал [[Бенедыкт XVI (Папа Рымскі)|Ёзэф Рацынгер]] становіцца Папам Рымскім Бенедыктам XVI. * [[23 красавіка]]: На [[YouTube]] загрузілі першае відэа ў гісторыі. * [[25 красавіка]]: [[Microsoft]] выпусціла аперацыйную сістэму [[Windows XP Professional]] для AMD64. * [[16 мая]]: Парламент [[Кувейт]]а прыняў закон, згодна з якім жанчыны атрымалі поўныя выбарчыя правы. * [[7 ліпеня]]: Здзейснены тэрарыстычныя акты ў [[Лондан]]е. * [[19 жніўня]]: Першыя супольныя вучэнні войскаў [[Расія|Расіі]] і [[КНР]]. * [[18 верасня]]: Адбыліся [[Парламенцкія выбары ў Германіі (2005)|парламенцкія выбары]] ў [[Германія|Германіі]]. * [[30 верасня]]: Дацкая газета «[[Jyllands-Posten]]» апублікавала шэраг [[карыкатура|карыкатур]], якія адлюстроўваюць заснавальніка [[іслам]]у [[прарок]]а [[Мухамад]]а, гэта выклікала [[Карыкатурны скандал 2005—2006 гадоў|міжкультурны канфлікт]]. * [[15 кастрычніка]]: Прайшоў [[Канстытуцыйны рэферэндум у Іраку (2005)|Канстытуцыйны рэферэндум]] у [[Ірак]]у, большасць выбаршчыкаў падтрымала праект [[Канстытуцыя Ірака|новай канстытуцыі краіны]]. * [[31 кастрычніка]]: Апублікаваны даныя аб адкрыцці спадарожнікаў [[Карлікавая планета Плутон|Плутона]] — [[Гідра (спадарожнік Плутона)|Гідра]] і [[Нікс (спадарожнік Плутона)|Нікс]]. * [[6 лістапада]]: Рэзідэнцыя ўрада [[М’янма|М’янмы]] перанесена з г. [[Рангун|Янгон (Рангун)]] у г. [[Найп’іда]]. * [[22 лістапада]]: [[Ангела Меркель]] абраная кацлерам [[Германія|Германіі]]. * [[26 лістапада]]: У фінале [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне 2005|дзіцячага конкурса песні «Еўрабачанне»]] перамагла беларуска [[Ксенія Сітнік]] з песняй «Мы вместе». * [[1 снежня]]: Створаны [[Пермскі край]] у складзе Расіі. * [[3 снежня]]: Прысуджана [[Еўрапейская кінапрэмія 2005]], [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|найлепшым фільмам]] названа «[[Схаванае]]» рэжысёра [[Міхаэль Ханэке|Міхаэля Ханэке]]. * [[15 снежня]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Ірак]]у. * [[18 снежня]]: На выбарах прэзідэнта [[Балівія|Балівіі]] перамог [[Хуан Эва Маралес]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[20 студзеня]]: [[Ян Новак-Езяранскі]], польскі журналіст, публіцыст, палітычны актывіст (нар. 3.10.[[1914]]) * [[23 студзеня]]: [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (нар. [[1936]]) * [[17 сакавіка]]: [[Джордж Фрост Кенан]], амерыканскі дыпламат і гісторык * [[2 красавіка]]: [[Ян Павел II|Ян Павел II, Папа Рымскі]] (нар. 18.5.[[1920]]) * [[21 красавіка]]: [[Барыс Рагуля]], беларускі палітычны і вайсковы дзеяч (нар. 1.1.1920) * [[28 красавіка]]: [[Эрык дэ Савентхем]], нямецкі каталіцкі дзеяч * [[1 жніўня]]: [[Фахд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]], 5-ы кароль Саудаўскай Аравіі * [[19 верасня]]: [[Алесь Іванавіч Лабанок]], беларускі акцёр * [[21 лістапада]]: [[Аляксандр Падлужны]], беларускі мовазнавец (нар. 16.8.[[1935]]) * [[4 снежня]]: [[Францішак Бартуль]], беларускі грамадскі дзеяч (нар. 15.11.[[1918]]) * [[9 снежня]]: [[Роберт Шэклі]], амерыканскі пісьменнік-фантаст (нар. 16.7.[[1928]]) * [[19 снежня]]: [[Таіса Бондар]], беларуская пісьменніца, перакладчыца (нар. 20.2.[[1945]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2005| ]] tr18d4evpqxhzfbqnplhakagm0lq2oh 0 11120 5167472 5146692 2026-07-18T22:16:47Z 5167472 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лукашэнка}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка | тытул = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] (легітымнасць аспрэчваецца<ref> * {{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|title=Exiled leader calls weekend of protests in Belarus|work=BBC News|date=2020-08-14|access-date=2020-08-15|archive-date=2020-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200822120354/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-53780685|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|title=Golos platform presents the final report on the presidential election|date=2020-08-20|website=Voiceofbelarus.com|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126143134/https://www.voiceofbelarus.com/golos-final-election-report/|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895/|title=EU rejects Lukashenko inauguration as illegitimate|date=2020-09-24|website=Dw.com|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207095441/https://www.dw.com/en/belarus-eu-rejects-lukashenko-inauguration-as-illegitimate/a-55038895|url-status=live}} * {{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|title=Britain and Canada impose sanctions on Belarus leader Lukashenko|newspaper=Reuters|date=2020-09-29|last1=Ljunggren|first1=Josh Smith|access-date=2020-12-13|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411164455/https://www.reuters.com/article/uk-belarus-election-sanctions/britain-and-canada-impose-sanctions-on-belarus-leader-lukashenko-idUKKBN26K2QV|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|title=OSCE Report on the Presidential Elections 2020 in Belarus|date=2020-10-29|website=Osce.org|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204022616/https://www.osce.org/files/f/documents/2/b/469539.pdf|url-status=live}} * {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|title=Belarus protesters battered, bruised but defiant after 100 days|work=BBC News|date=2020-11-17|access-date=2020-12-13|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128013324/https://www.bbc.com/news/world-europe-54961111|url-status=live}}</ref>) | парадак = | сцяг = Flag of the President of Belarus.svg | прэм'ер = * [[Аляксандр Турчын]] (з 2025) | перыядпачатак = 25 сакавіка 2025 | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] | парадак_2 = | сцяг_2 = Flag of the President of Belarus.svg | прэм'ер_2 = [[Вячаслаў Кебіч]] (1994) * [[Міхаіл Чыгір]] (1994—1996) * [[Сяргей Лінг]] (1996—2000) * [[Уладзімір Ярмошын]] (2000—2001) * [[Генадзь Навіцкі]] (2001—2003) * [[Сяргей Сідорскі]] (2003—2010) * [[Міхаіл Мясніковіч]] (2010—2014) * [[Андрэй Кабякоў]] (2014—2018) * [[Сяргей Румас]] (2018—2020) * [[Раман Галоўчанка]] (2020—2025) * [[Аляксандр Турчын]] (з 2025) | перыядпачатак_2 = 20 ліпеня 1994 | перыядканец_2 = 23 верасня 2020 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = пасада зацверджана;<br/>[[Мечыслаў Грыб]] як Старшыня [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўнага Савета Беларусі]] | пераемнік_2 = | тытул_3 = Старшыня Вышэйшага савета Саюзнай дзяржавы | парадак_3 = | сцяг_3 = | перыядпачатак_3 = [[26 студзеня]] [[2013]] | перыядканец_3 = | папярэднік_3 = | пераемнік_3 = | тытул_4 = Прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь | парадак_4 = 2 | сцяг_4 = | прэм'ер_4 = | перыядпачатак_4 = [[15 мая]] [[1997]] | перыядканец_4 = [[26 лютага]] [[2021]] | папярэднік_4 = [[Уладзімір Мікалаевіч Рыжанкоў|Уладзімір Рыжанкоў]] | пераемнік_4 = [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = Кацярына Трафімаўна Лукашэнка | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = [[Савецкая армія]], [[КДБ СССР]], [[Узброеныя Сілы Беларусі]] | род войскаў = [[Пагранічныя войскі КДБ СССР]], [[танкавыя войскі]] | званне =[[Файл:Epaulettes President of Belarus 2.png|70px]]<br/>[[Вярхоўны галоўнакамандуючы]]<br/>([[Падпалкоўнік]]) | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = [[КПСС]] (1979—1991) | рэлігія = }} '''Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка''' (нар. [[30 жніўня]] [[1954]], [[Копысь]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]) — беларускі палітык, першы [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь]] (1994—2020, з 23 верасня 2020 — [[De facto|дэ-факта]]), дэ-факта галоўнакамандуючы [[Узброеныя Сілы Беларусі|Узброенымі сіламі Рэспублікі Беларусь]]. Старшыня Вышэйшага савета [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай дзяржавы Беларусі і Расіі]] (1997). Пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў 2020 года]] абвясціў сябе Прэзідэнтам Беларусі, заступіў на свой шосты тэрмін. З прычыны трывалага палітычнага крызісу — [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў супраць фальсіфікацыі выбараў]] і іх задушэння — легітымнасць Аляксандра Лукашэнкі аспрэчваецца амаль усёй міжнароднай супольнасцю. Вядомы прарасійскімі поглядамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bfm.ru/news/485876|title=Лукашенко назвал себя «пророссийским человеком»|last=BFM.ru|website=BFM.ru - деловой портал|access-date=2025-01-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://informburo.kz/novosti/lukashenko-ya-prorossijskij-chelovek|title=Лукашенко: Я пророссийский человек|website=informburo.kz|date=2021-11-13|access-date=2025-01-15}}</ref>, стварыў [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарны персаналісцкі рэжым]] з прыкметамі культу асобы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32999638.html|title=«Беларускі трэкер пераменаў»: Улады фармуюць культ асобы Лукашэнкі|last=Позірк|website=Радыё Свабода|date=2024-06-19|access-date=2025-01-15}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/345252|title=Культ личности Лукашенко усиливается, растут сомнения в победе Украины — аналитики|website=Наша Ніва|date=2024-06-19|access-date=2025-01-15}}</ref>, працягвае [[Русіфікацыя|русіфікацыйную]] палітыку [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/belarus-perazhyvae-rusifikatsyyu.html|title=Татальная русіфікацыя. Беларуская мова знікае са школ|website=budzma.org|access-date=2025-02-12}}</ref><ref name=":0">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=152272 Страшныя лічбы русіфікацыі: з 2010 года колькасць беларускамоўных вучняў зменшылася на 43 тысячы, беларускамоўнае студэнцтва практычна ліквідавана]. [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] // 4 ліпеня 2015</ref><ref name="Smok">''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/|date=1 лістапада 2020}}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf|date=18 красавіка 2021}} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>[https://rebenok.by/pics/images/x.jpg Дынаміка прыёму для навучання на беларускай мове 1993 / 1994—1998 / 1998 нав. гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190808200017/https://rebenok.by/pics/images/x.jpg|date=8 жніўня 2019}} // сайт «Ребёнок. BY», 6 жніўня 2019</ref><ref name="zviazda_50146">[http://zviazda.by/2014/08/50146.html Скараціць нельга пакінуць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151021122811/http://zviazda.by/2014/08/50146.html |date=21 кастрычніка 2015 }} // [[Звязда (газета)|Звязда]]</ref><ref name="нарастае">[http://nashaniva.by/?c=ar&i=122637 Русіфікацыя нарастае: па-беларуску навучаецца кожны сёмы школьнік і толькі 1 з 670 студэнтаў]</ref>. == Біяграфія == === Дзяцінства і юнацтва === Выхоўваўся без бацькі. У лютым 1970 года прыняты ў [[камсамол]]<ref>{{Cite web|url=https://ont.by/news/komsomolskij-bilet-press-sluzhba-lukashenko-pokazala-unikalnoe-foto|title=Комсомольский билет. Пресс-служба Лукашенко показала уникальное фото!|website=ont.by}}</ref>. Скончыў гістарычны факультэт [[Магілёўскі педагагічны інстытут|Магілёўскага педагагічнага інстытута]] (1975). === Прафесійная дзейнасць === Працаваў настаўнікам, быў сакратаром камітэта камсамола СШ № 1 горада [[Шклоў|Шклова]]. Служыў у пагранічных войсках (1975—1977) — інструктар палітаддзела в/ч 2187 Заходняй пагранічнай акругі ([[Брэст]]). У 1977—1978 гадах — сакратар камітэта камсамола [[Магілёў]]скага гархарчторга, інструктар Савета дэпутатаў Кастрычніцкага райвыканкама г. Магілёва. У 1978—1980 гадах — адказны сакратар Шклоўскай раённай арганізацыі [[Беларускае таварыства «Веды»|Усесаюзнага таварыства «Знание»]]. З 1979 член КПСС (да жніўня 1991). У 1980—1982 гадах ва Узброеных сілах СССР — намеснік камандзіра танкавай роты в/ч 04104 (Магілёўская вобласць) па палітчастцы. У 1982—1983 гадах — намеснік старшыні калгасу «Ударнік» (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць), у 1983—1985 гадах — намеснік дырэктара Шклоўскага камбіната будаўнічых матэрыялаў. Скончыў [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (1985). У 1985—1987 гадах — сакратар парткома калгаса імя Леніна (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць), у 1987—1994 гадах — дырэктар саўгаса «Гарадзец» (Шклоўскі раён, Магілёўская вобласць). === Дэпутацкая дзейнасць === З 1990 года — народны дэпутат [[Вярхоўны савет БССР 12 склікання|Вярхоўнага Савета БССР XII склікання]] ад Шклоўскай выбарчай акругі. У чэрвені 1993 года абраны старшынёй часовай камісіі Вярхоўнага Савета па вывучэнні дзейнасці камерцыйных структур, створаных пры органах дзяржаўнага кіравання («камісія па барацьбе з карупцыяй»). У снежні таго ж года зачытаў з парламенцкай трыбуны антыкарупцыйны даклад (які дадаў яму папулярнасці). Калі факты з дакладу былі перададзеныя ў пракуратуру, камісія павінна была спыніць працу. Кабінет апячаталі і паставілі ахову, Лукашэнка ж хацеў зрабіць камісію пастаяннай і імкнуўся прайсці ў памяшканне 29 чэрвеня, ужо будучы кандыдатам у прэзідэнты Беларусі. Завязалася бойка, работнікамі Галоўнага ўпраўлення дзяржаўнай аховы былі ўжытыя меры фізічнага ўздзеяння супраць яго, вынікам непрацяглага інцыдэнту для Аляксандра Лукашэнкі сталі ранкі і драпіны, а новы касцюм, у якім ён часта выступаў перад выбаршчыкамі, стаў непрыдатны<ref>{{Cite web|url=https://naviny.belsat.eu/news/25-gadou-tamu-lukashenku-zbili-u-dome-uradu/|title=25 гадоў таму Лукашэнку збілі ў Доме ўраду|website=naviny.belsat.eu|access-date=22 сакавіка 2022|archive-date=22 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322174022/https://naviny.belsat.eu/news/25-gadou-tamu-lukashenku-zbili-u-dome-uradu/|url-status=dead}}</ref>. === Першы прэзідэнцкі тэрмін (1994—2001) === У 1-м туры [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбараў]] (23.6.1994) Лукашэнка набраў 2,64 млн. (44,82 %) галасоў выбаршчыкаў «за» і 3,1 млн «супраць». [[В. Кебіч|Вячаслаў Кебіч]] — 1,02 млн. (17,32 %) «за» і 4,75 млн «супраць». [[З. Пазняк|Зянон Пазняк]] — 757 тыс. (12,82 %) «за» і 5,02 млн «супраць». У 2-м туры (10.7.1994) Лукашэнка абраны прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, набраў 4,2 млн. (81 %) галасоў «за», канкурэнт В. Кебіч набраў 0,7 млн. (14,2 %) галасоў выбаршчыкаў. На пазачарговай сесіі Вярхоўнага Савета XII склікання (20.7.1994) прынёс прысягу, у прамове спаслаўся на словы [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкольна]] пра сапраўдную дэмакратыю — уладу народа, ад народа і для народа, казаў пра адзіна магчымую дыктатуру — дыктатуру Закона, пра тое, што ўсе яго спадзяванні звязаныя з дасягненнем грамадзянскай згоды ў грамадстве. Ініцыяваў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэспубліканскі рэферэндум]] (14.5.1995) па пытаннях пра дзяржаўную сімволіку Беларусі, наданні рускай мове статусу другой дзяржаўнай мовы, эканамічнай інтэграцыі з Расіяй. Па ўсіх пытаннях, паводле афіцыйных заяў, атрымаў падтрымку выбаршчыкаў. Удзельнічаў у падпісанні (29.3.1996) дагавора паміж Расіяй, Беларуссю, Казахстанам і Кыргызстанам пра паглыбленне інтэграцыі ў эканамічнай і гуманітарнай галінах. Разам з прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі [[Барыс Ельцын|Барысам Ельцыным]] падпісаў Дагавор пра стварэнне Супольнасці Беларусі і Расіі (2.4.1996). Ініцыяваў рэспубліканскі рэферэндум (24.11.1996) па пытаннях паправак у Канстытуцыю, уласнасці на зямлю, змене даты свята «Дзень незалежнасці», стаўленні выбаршчыкаў да захавання смяротнага пакарання. Па выніках рэферэндуму, прыняцці паправак да [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]], быў пачаты новы адлік 5-гадовага тэрміна прэзідэнцтва Лукашэнкі. Неаднаразова выступаў за наданне вынікам рэферэндуму заканадаўчага статусу. === Другі прэзідэнцкі тэрмін (2001—2006) === Падчас наступных прэзідэнцкіх выбараў (2001), ініцыятыўная група грамадзян па вылучэнні Аляксандра Лукашэнкі кандыдатам у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь (кіраўнік Мікалай Чаргінец) была 18.6.2001 зарэгістраваная Цэнтральнай камісіяй Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў. Ініцыятыўная група ўнесла 14.8.2001 у Камісію {{nobr|395 821}} подпісаў за кандыдата А. Лукашэнку, якія былі прызнаныя сапраўднымі<ref>[http://www.rec.gov.by/elect/prb2001/prb2001podpis.html Сведения о количестве избирателей, поставивших в подписных листах свои подписи в поддержку предложения о выдвижении кандидатами в Президенты Республики Беларусь и о результатах проверки достоверности этих подписей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090927115620/http://www.rec.gov.by/elect/prb2001/prb2001podpis.html |date=27 верасня 2009 }} — Эл.рэсурс rec.gov.by</ref>. Па выніках выбараў А. Лукашэнка абраны на другі тэрмін, 20.9.2001 прыведзены да прысягі. У 2004 годзе на рэферэндуме (17.10.2004), паводле афіцыйных заяў, 77,3 % выбаршчыкаў падтрымалі выключэнне з Канстытуцыі абмежавання колькасці прэзідэнцкіх тэрмінаў і дазволілі Лукашэнку ўдзельнічаць у наступных прэзідэнцкіх выбарах. === Трэці прэзідэнцкі тэрмін (2006—2010) === {{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)}} 19 сакавіка 2006 года ў трэці раз быў абраны прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, набраўшы 83 % галасоў. [[АБСЕ]] ў чарговы раз выбары прызнаны не былі<ref>{{Cite web|url=https://www.osce.org/page-not-found|title=Page not found|website=www.osce.org|access-date=22 сакавіка 2022|archive-date=10 чэрвеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610183547/http://www.osce.org/moldova/13427.html|url-status=dead}}</ref>. Выбары суправаджаліся [[Джынсавая рэвалюцыя|масавымі пратэстамі]] пад кіраўніцтвам кандыдатаў у прэзідэнты [[Аляксандр Уладзіміравіч Мілінкевіч|А. У. Мілінкевіча]] і [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|А. У. Казуліна]]. У пачатку 2008 года на пасяджэнні Савета бяспекі Беларусі пад старшынствам Аляксандра Лукашэнка было прынята прынцыповае рашэнне аб будаўніцтве ў Беларусі [[Беларуская АЭС|атамнай электрастанцыі]] з двума энергаблокамі па 1000 МВт кожны. Мэтай будаўніцтва АЭС заяўлена забеспячэнне краіны таннай энергіяй і павышэнне нацыянальнай [[энергетычная бяспека|энергетычнай бяспекі]]. Паводле меркавання спецыялістаў, увядзенне АЭС у строй можа дазволіць зэканоміць каля 1 мільярда долараў у год на імпарце прыроднага газу<ref name=autogenerated8>[http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf Информационно-аналитический центр при Администрации Президента Республики Беларусь<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130313225019/http://iac.gov.by/nfiles/000019_245549.pdf |date=13 сакавіка 2013 }}</ref>. У 2009 годзе атрымаў званне ганаровага доктара [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага нацыянальнага універсітэта імя Тараса Шаўчэнкі]]<ref>{{cite web|url = https://naviny.by/rubrics/society/2009/11/05/ic_news_116_320788|title = Лукашенко стал почетным доктором Киевского национального университета|date = 2009-11-05|work = Naviny.by|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20150409232702/http://naviny.by/rubrics/society/2009/11/05/ic_news_116_320788/|archive-date = 9 красавіка 2015|access-date = 2018-09-23|url-status = dead}}</ref>. У 2021 годзе пазбаўлены гэтага звання<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31294108.html|title=Кіеўскі ўнівэрсытэт пазбавіў Лукашэнку званьня ганаровага доктара|website=Радыё Свабода}}</ref>. У 2010 годзе атрымаў званне ганаровага доктара [[Бакінскі славянскі ўніверсітэт|Бакінскага славянскага ўніверсітэта]]<ref>{{cite web|url = http://www.belta.by/president/view/lukashenko-prisuzhdeno-zvanie-pochetnogo-doktora-bakinskogo-slavjanskogo-universiteta-130423-2010|title = Лукашенко присуждено звание Почетного доктора Бакинского славянского университета|date = 2010-06-04|work = [[БелТА]]|language = ru|access-date = 2018-09-23}}</ref>. === Чацвёрты прэзідэнцкі тэрмін (2010—2015) === {{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)}} [[Файл:Alexander Lukashenko, opening of Slavianski Bazar 2014.jpg|thumb|250px|Аляксандр Лукашэнка на адкрыцці «[[Славянскі базар|Славянскага базара]]» ў [[2014]] годзе]] 19 снежня 2010 года адбыліся выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. 20 снежня ЦВК абвясціла, што Аляксандр Лукашэнка пераабраны на чацвёрты тэрмін, атрымаўшы 79,65 % галасоў. Вынікі галасавання не былі прызнаны астатнімі кандыдатамі на пасаду Прэзідэнта, а таксама ЗША і Еўрасаюзам, але былі прызнаны місіяй СНД на чале з [[Сяргей Мікалаевіч Лебедзеў|С. Лебедзевым]], якая прысутнічала на выбарах<ref name=kp-by>[http://kp.by/online/news/799154/ Місія АБСЕ не прызнала выбары свабоднымі, у адрозненне ад місіі СНД // KP.RU — Беларусь<]</ref>. Выбары суправаджаліся [[Акцыя пратэсту ў Мінску 19 снежня 2010 года|масавымі акцыямі пратэсту]]. ЗША асоба адзначылі, што яны: <blockquote>«''Рашуча асуджаюць дзеянні ўрада Беларусі па падрыве дэмакратычнага працэсу, а таксама непрапарцыйнае выкарыстанне сілы супраць палітычных актывістаў, прадстаўнікоў грамадзянскай супольнасці і журналістаў''»<ref>[http://kp.by/online/news/799684 ЗША не прызнаюць вынікі прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі // KP.RU — Беларусь]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://belapan.com/archive/2010/12/20/436655/ БЕЛАПАН. ЗША не прызналі вынікі прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118004549/http://belapan.com/archive/2010/12/20/436655/ |date=18 студзеня 2021 }}</ref></blockquote> 21 студзеня 2011 года Аляксандр Лукашэнка афіцыйна заняў пасаду прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у чацвёрты раз<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/01/21/lukashenko/|title=Лукашенко заступил на четвертый срок|website=Lenta.RU}}</ref>. Адначасова трапіў пад санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref><ref>{{cite web |title = US Imposes New Sanctions on Belarus |date = 2011-08-10 |access-date = 2021-07-29 |publisher = [[Голас Амерыкі]] |url = https://www.voanews.com/europe/us-imposes-new-sanctions-belarus |language = en}}</ref>. У 2011 годзе ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс у Беларусі|фінансавы крызіс]], была здзейснена [[дэвальвацыя]] [[Беларускі рубель|беларускага рубля]], пачаліся [[Гіперінфляцыя|рэзкія павелічэнні цэнаў]]. Гэта выклікала [[Рэвалюцыя праз сацыяльныя сеткі|акцыі пратэсту]] па ўсёй краіне. У 2014 годзе ў Беларусі адбыўся [[Валютна-фінансавы крызіс 2014 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. Па выніках [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2012)|парламенцкіх выбараў 2012 года]], як і ў мінулыя разы, у парламент увайшлі толькі прыхільнікі Лукашэнкі. === Пяты прэзідэнцкі тэрмін (2015—2020) === {{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)}} Як заўважыў палітолаг [[Андрэй Казакевіч]], на выбарах у 2015 годзе Аляксандр Лукашэнка не даваў папулісцкіх і фінансавых абяцанняў. Але ў 2015 годзе была надзвычай напружаная сітуацыя ва [[Украіна|Украіне]], і на гэтым фоне наяўнасць нейкай «стабільнасці» ўжо была значным пасланнем для насельніцтва. Таксама былі значныя чаканні змен. У прынцыпе, змены і адбываліся, асабліва ў знешняй палітыцы. Былі чаканні эканамічных рэформаў, лібералізацыі. Наступны адыход ад лібералізацыі пачаўся ў Беларусі прыкладна з 2018 года<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30704431.html|title=Лукашэнка ўжо нават не спрабуе спадабацца большасьці, — палітоляг|website=Радыё Свабода}}</ref>. 2 красавіка 2015 года Аляксандрам Лукашэнкам быў выдадзены [[Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|Дэкрэт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 3 «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства»]] (больш вядомы як Дэкрэт аб дармаедстве). [[12 студзеня]] [[2017]] года ён падпісаў дэкрэт № 1, які ўнёс змены ў дэкрэт «Аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства», удакладніў спіс тых, хто не павінен плаціць падатак за няўдзел у фінансаванні дзяржвыдаткаў. 17 лютага 2017 года ў [[Мінск]]у адбыўся «Марш абураных беларусаў» супраць прэзідэнцкага Дэкрэта № 3 і эканамічнай палітыкі ўлад, затым [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэсты пад назвай «Маршы недармаедаў»]] перакінуліся на іншыя буйныя гарады краіны. 9 сакавіка 2017 года на нарадзе па актуальных пытаннях развіцця краіны Лукашэнка агучыў рашэнне на працягу года не спаганяць збор з «дармаедаў». Пры гэтым грошы тым, хто ўжо сплаціў збор, пойдуць у залік на наступны год, але калі ў 2016 годзе «дармаед» знойдзе працу, тады грошы за 2015 год яму вярнуць<ref name="РС-ЛУ9">{{cite web |url= http://www.svaboda.org/a/28359295.html |title= Лукашэнка загадаў не спаганяць «падатак на дармаедзтва» да канца году. Рэакцыі |author= АА, КМ, [[Алег Груздзіловіч|Алег Грузьдзіловіч]]|date= 2017-03-09 |publisher= [[Радыё Свабода]]|access-date=2017-03-09 |lang=be}}</ref>. 21 сакавіка 2017 года Лукашэнка заявіў, што ў Беларусі «затрымалі дзясяткі баевікоў», якія «трэніраваліся ў лагерах са зброяй». У той жа дзень Лукашэнка сказаў, што «не адмяняў і не прыпыняў» [[Дэкрэт аб папярэджанні сацыяльнага ўтрыманства|дэкрэт № 3]], які «ўзарваў апазіцыйную клааку»<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28383953.html|title=Затрыманы Дундукоў служыць у эліце МНС. Яго затрымалі на памежным пункце з Украінай|website=Радыё Свабода}}</ref>. У перыяд з 21 сакавіка да 3 красавіка былі затрыманыя 35 чалавек, якіх абвінавацілі ў навучанні і падрыхтоўцы да масавых беспарадкаў, а пасля 20 з іх яшчэ і ў стварэнні незаконнага ўзброенага фарміравання (гл. [[Справа «Белага легіёна»]])<ref name="nnСпын">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=201189|title=Справа «Белага легіёна», якая пачалася з ліста «фрау А.» Лукашэнку, спынена|website=Наша Ніва}}</ref>. 25 сакавіка ў Мінску акцыя пратэсту, прымеркаваная да [[Дзень Волі|Дня Волі]], была жорстка падаўлена з прыцягненнем вялікай колькасці супрацоўнікаў АМАП і спецтэхнікі<ref name="svaboda.org">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/28462086.html|title=1 траўня ў сталіцы — вяртаньне лібэралізацыі?|website=Радыё Свабода}}</ref>. 16 чэрвеня 2017 года стала вядома, што справа [[КДБ]] спыніў крымінальны пераслед па справе аб масавых беспарадках<ref name="svabodaАРМ"/>. 30 чэрвеня вызвалены апошнія фігуранты. 27 лістапада спынены крымінальны пераслед усіх удзельнікаў справы «Белага легіёна»<ref name="nnСпын"/>. 7 ліпеня 2017 года [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністэрства па падатках і зборах]] абвясціла, што пачынае вяртаць «дармаедам» збор, заплачаны за няўдзел у фінансаванні дзяржаўных выдаткаў у 2015 годзе. Намеснік міністра па падатках і зборах Святлана Шаўчэнка нагадала, што 9 сакавіка Лукашэнка правёў нараду, на якой «было вызначана, што вяртанне збору будзе ажыццяўляцца тым асобам, якія ўжо прыступілі да працы»<ref>[http://www.belta.by/society/view/v-belarusi-nachali-vozvraschat-sbory-ne-uchastvujuschim-v-finansirovanii-gosrashodov-grazhdanam-256217-2017/ В Беларуси начали возвращать сборы не участвующим в финансировании госрасходов гражданам]</ref>. Аляксандр Лукашэнка 25 студзеня 2018 года падпісаў Дэкрэт № 1, якім прадугледжаны меры па садзейнічанні занятасці насельніцтва. Дакумент накіраваны ў першую чаргу на актывізацыю работы органаў улады па максімальным садзейнічанні грамадзянам у працаўладкаванні, стымуляванні працоўнай занятасці і самазанятасці насельніцтва. У новы Дэкрэт не ўвайшлі нормы аб спагнанні з працаздольных непрацоўных грамадзян збору на фінансаванне дзяржвыдаткаў. Пры гэтым асобы, якія раней прызнаваліся плацельшчыкамі гэтага збору, вызвалены ад яго выплаты<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/zatsverdzhany-mery-pa-sadzejnichanni-zanjatastsi-u-belarusi-17951/ president.gov.by]</ref>. 15 сакавіка 2018 года на сустрэчы з суддзямі [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда]] Аляксандр Лукашэнка закрануў пытанне канстытуцыйнага рэферэндуму, заявіў, што «патрэбныя напрацоўкі». Таксама ён адзначыў, што, з яго пункта гледжання, частка функцый павінна перайсці ад прэзідэнта да іншых галін улады, асабліва трэба ўзмацніць ролю [[Выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]<ref name="tut">[https://news.tut.by/economics/588332.html Лукашенко об изменении Конституции: Часть функций должна перейти от президента другим ветвям власти] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201106085643/https://news.tut.by/economics/588332.html |date=6 лістапада 2020 }}</ref>. Але ў час Паслання народу і парламенту 2018 года Лукашэнка заявіў, што нават не думаў пра рэферэндум па змене Канстытуцыі<ref name="svabodaАРМ"/>: {{Цытата|Нам зараз не да рэферэндума. Нам галоўнае выстаяць, а не каб муць падняць у краіне.}} Такі разварот звязвалі з нядаўняй перамогай у [[Арменія|Арменіі]] [[Пратэсты ў Арменіі (2018)|пратэстнага руху]] супраць вылучэння былога прэзідэнта [[Серж Саргсян|Сержа Саргсяна]] на пасаду [[Прэм’ер-міністр Арменіі|прэм’ер-міністра]]<ref name="svabodaАРМ">{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/29189026.html|title=Лукашэнка: «Пра рэфэрэндум аб зьмене Канстытуцыі нават ня думаў». Палітоляг: «Армэнія моцна астудзіла яго»|website=Радыё Свабода}}</ref>. 13 жніўня 2018 года Аляксандр Лукашэнка здзейсніў паездку ў [[Аршанскі раён]], праблемам развіцця якога ён даручаў ураду надаць асаблівую ўвагу ў красавіку 2017 года. Сітуацыя на [[Аршанскі інструментальны завод|Аршанскім інструментальным заводзе]] выклікала рэзкую крытыку прэзідэнта ў бок якасці працы мясцовых органаў улады, кіраўніцтва галін і прадпрыемстваў<ref>[https://sputnik.by/economy/20180813/1037065997/lukashenko-poekhal-inspektirovat-orshanskij-rajon.html Лукашенко поехал инспектировать Оршанский район]</ref>. 14 жніўня 2018 года на нарадзе Лукашэнка загадаў адправіць у адстаўку міністра прамысловасці [[Віталь Міхайлавіч Воўк|Віталя Воўка]] і міністра архітэктуры і будаўніцтва [[Анатоль Чорны|Анатоля Чорнага]]<ref>[https://news.tut.by/economics/604588.html Пять вопросов после президентского разноса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201106050610/https://news.tut.by/economics/604588.html |date=6 лістапада 2020 }}</ref>. 16 жніўня яны былі афіцыйна вызвалены ад сваіх пасад, строгая вымова была аб’яўлена [[Старшыня Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта|старшыні Віцебскага абласнога выканаўчага камітэта]] [[Мікалай Шарснёў|Мікалаю Шарснёву]], Дзяржаўны сакратар [[Савет Бяспекі Беларусі|Савета Бяспекі Беларусі]] [[Станіслаў Зась]] і Старшыня [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта]] [[Алег Міхайлавіч Двігалёў|Алег Двігалёў]] папярэджаны аб няпоўнай службовай адпаведнасці, [[Аляксандр Пазняк]] вызвалены ад пасады [[старшыня Аршанскага райвыканкама|старшыні Аршанскага райвыканкама]]<ref>[http://president.gov.by/by/news_by/view/sluzhbovyja-asoby-prytsjagnuty-da-adkaznastsi-za-nevykananne-daruchennjau-prezidenta-19311/ Службовыя асобы прыцягнуты да адказнасці за невыкананне даручэнняў Прэзідэнта]</ref>. 18 жніўня Аляксандр Лукашэнка змяніў кіраўніцтва ўрада. [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністрам]] стаў [[Сяргей Румас]], заменены чатыры з пяці намеснікаў прэм’ера, а таксама прызначаны новыя міністры [[Дзмітрый Міхайлавіч Мікулёнак|архітэктуры і будаўніцтва]], [[Павел Уладзіміравіч Уцюпін|прамысловасці]], [[Канстанцін Канстанцінавіч Шульган|сувязі і інфарматызацыі]], [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|эканомікі]] і [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|старшыня ДВПК]]<ref name="nn">{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=214578|title=Румас стаў прэм’ер-міністрам, абнавіліся віцэ-прэм’еры|website=Наша Ніва}}</ref>. На перыяд, калі Сяргей Румас узначальваў урад, прыпалі вострыя эканамічныя канфлікты з [[Расія]]й, у т.л. [[Беларуска-расійскі канфлікт вакол падатковага манеўру Расіі|канфлікт вакол падаткавага манеўру Расіі]] і [[расійска-беларускі нафтавы канфлікт (2020)]]. Адбылося «прасяданне» эканомікі праз [[пандэмія COVID-19|пандэмію каранавіруса]]. 3 чэрвеня 2020 года ўрад быў адпраўлены ў адстаўку. 4 чэрвеня Прэм’ер-міністрам Беларусі прызначаны [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]]. Палітычныя аналітыкі адзначылі, што да наступнай прэзідэнцкай кампаніі А. Лукашэнка не сфарміраваў ніякай станоўчай праграмы, было канстатавана, што ўладам не спадабалася нават памяркоўная лібералізацыя, і яны яе згарнулі, а тое, над чым працавалі папярэднія 6 гадоў у адносінах з Захадам, было знішчана<ref name="ReferenceA"/>. === На чале Нацыянальнага алімпійскага камітэта === Аляксандр Лукашэнка ўзначальваў [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь]] з мая 1997 года. У снежні 2020 года выканкам [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]] ў сувязі з рэпрэсіямі датычна беларускі спартсменаў, што «кіраўніцтва НАК належным чынам не абараніла беларускіх спартсменаў ад палітычнай дыскрымінацыі», што супярэчыць Алімпійскай хартыі, і ўвёў санкцыі супраць НАК Беларусі. Санкцыі ўключалі забарону Аляксандру Лукашэнку, а таксама іншым членам Выканкама НАК наведваць алімпійскія гульні Токіа-2020 і спыненне любой фінансавай падтрымкі гэтай арганізацыі. 26 лютага 2021 года Аляксандр Лукашэнка саступіў пасаду прэзідэнта НАК свайму сыну [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктару]], які з красавіка 2019 года выконваў абавязкі першага віцэ-прэзідэнта НАК, а ў лістападзе 2019 года быў абраны Алімпійскім сходам на гэтую пасаду<ref>{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=268980|title=Аляксандр Лукашэнка саступіў пасаду прэзідэнта НАК свайму сыну Віктару|website=Наша Ніва}}</ref>. === Пасля выбараў 2020 года === {{main|Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)}} 23 верасня 2020 года абвясціў сябе Прэзідэнтам Беларусі, заступіў на свой шосты тэрмін, нягледзячы на [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавыя пратэсты ў Беларусі]]. 6 лістапада 2020 года супраць Лукашэнкі і шэрагу іншых афіцыйных асоб Беларусі ўведзены персанальныя санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]].<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec_impl/2020/1650/oj/eng|title=EUR-Lex - 32020D1650 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu}}</ref><ref>[https://www.newsru.com/world/06nov2020/eubysanctions.html ЕС ввел санкции против Лукашенко, его сына Виктора и еще 14 деятелей режима]. [[NEWSru]], 6 ноября 2020.</ref> Акрамя [[Чорны спіс Еўрасаюза|чорнага спісу Еўрасаюза]], унесены ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>, санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=Consolidated List of Financial Sanctions Targets in the UK|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury|date=2021-06-25}}</ref>, [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|access-date=2021-06-29|lang=en}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 20 лістапада 2020 года да пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. 17 чэрвеня 2021 года [[Новая Зеландыя]] ўнесла яго ў свой санкцыйны спіс<ref>{{Cite web|last=Mahuta|first=Hon Nanaia|date=2021-06-17|title=New Zealand introduces Belarus travel bans|url=http://www.beehive.govt.nz/release/new-zealand-introduces-belarus-travel-bans|url-status=live|access-date=2021-10-24|publisher={{нп3|Урад Новай Зеландыі|Урад Новай Зеландыі|simple|Government of New Zealand}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Belarus|url=https://www.mfat.govt.nz/tw/countries-and-regions/europe/belarus/|url-status=live|access-date=2021-10-24|publisher={{нп3|Міністэрства замежных спраў і гандлю Новай Зеландыі|Міністэрства замежных спраў і гандлю Новай Зеландыі|de|Ministry of Foreign Affairs and Trade}}|language=en}}</ref>. === Уварванне Расіі ва Украіну === Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], Лукашэнка фармальна трымаецца нейтралітэту ў канфлікце. Аднак, дазволіў размясціць у Беларусі расійскія войскі, якія напалі на Украіну з беларускай тэрыторыі, а таксама размясціць на ёй пускавыя ўстаноўкі ракет, пазней у тым ліку і з [[Ядзерная зброя|ядзернымі боегалоўкамі]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-65910958|title=Russian nuclear weapons 'in hands of Belarus dictator', warns opposition leader|website=BBC News|date=2023-06-14|access-date=2023-08-06}}</ref>. Лукашэнка дазволіў [[ПВК «Вагнер»]] перадыслакавацца ў Беларусь і стварыць на беларускай тэрыторыі лагеры. У 2022 годзе Лукашэнка трапіў пад санкцыі [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>{{cite web |url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |title=Australia places additional sanctions on Russia and Belarus |type=Media release |work=Department of Foreign Affairs and Trade |date=25 March 2022 |access-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325120854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |archive-date=25 March 2022 |url-status=live |language=en}}</ref>, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>{{Cite web|author=[[Nanaia Mahuta]]|date=2022-05-16|title=Belarusian leaders and defence entities targeted under latest round of sanctions|url=https://www.beehive.govt.nz/release/belarusian-leaders-and-defence-entities-targeted-under-latest-round-sanctions|url-status=live|access-date=2023-03-01|work=Government of New Zealand|language=en}}</ref>, [[Японія|Японіі]]<ref>{{cite web |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2022/03/08/national/japan-russia-belarus-sanctions-ukraine/ |title=Japan hits Russia and Belarus with more sanctions over Ukraine invasion |date=8 March 2022 |access-date=4 April 2023 |work=[[The Japan Times]] |language=en }}</ref>. У лютым 2026 года да санкцый супраць Аляксандра Лукашэнкі далучылася [[Украіна]]<ref>{{cite web|url=https://reform.news/zelenskij-vvel-sankcii-protiv-lukashenko|title=Зеленский ввел санкции против Лукашенко|work=[[Reform.news]]|date=2026-02-18|lang=ru}}</ref>. == Сям’я == Жанаты, мае трох сыноў. Жонка — [[Галіна Радзівонаўна Лукашэнка]]. Падчас [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Беларусі 2009 і 2019<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-prinjal-uchastie-v-perepisi-naselenija-belarusi-366639-2019/ belta.by]</ref> назваў [[родная мова|роднай мовай]] [[беларуская мова|беларускую]], паведаміў, што дома размаўляе па-рознаму, ад беларускай мовы да [[руская мова|рускай]] і на [[трасянка|трасянцы]] таксама. == Узнагароды == Ганаровы акадэмік Расійскай Акадэміі сацыяльных навук (1995). Лаўрэат Міжнароднай прэміі імя М. Шолахава (1997). Узнагароджаны «Залатой зоркай» Міжнароднай федэрацыі аматарскага самба (1999), ордэнам Хасэ Марці «''за выдатныя заслугі ва ўмацаванні сяброўства з кубінскім народам і салідарнасць з ім''» (верас. 2000), ордэнам «[[Ордэн «За заслугі перад Айчынай»|За заслугі перад Айчынай]]» II ступені (Расія, 2001). У 2024 годзе атрымаў вышэйшую ўзнагароду [[Расія|Расіі]] — [[Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага (Расійская Федэрацыя)|Ордэн святога апостала Андрэя Першазванага]]<ref>[https://www.interfax.ru/russia/985972 Путин наградил Лукашенко орденом Андрея Первозванного]</ref>. == Ацэнкі == Паводле афіцыйных ацэнак, як кіраўнік дзяржавы А. Лукашэнка паслядоўна трымае курс на кансалідацыю грамадства, дзяржаўны ўплыў на эканамічныя і сацыяльныя працэсы, вывад краіны з эканамічнага і сацыяльна-палітычнага крызісу, развіццё нацыянальнай культуры і навукі, паляпшэнне дабрабыту народа, умацаванне беларускай дзяржаўнасці. Яму належьшь ініцыятыва выпрацоўкі новага стратэгічнага кірунку на развіццё сацыяльна арыентаванай рыначнай эканомікі<ref>{{Крыніцы/БЭ|9}} С. 363</ref>. Народны пісьменнік Беларусі [[Васіль Быкаў]] назваў Лукашэнку «тыповым стварэннем позняга [[бальшавізм]]у»<ref>[https://svabod1.azureedge.net/a/30972107.html Як Лукашэнка хваліў Гітлера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201127142740/https://svabod1.azureedge.net/a/30972107.html |date=27 лістапада 2020 }}</ref>. Беларускі палітык і журналіст [[Сяргей Навумчык|С. Навумчык]] адзначае, што, пачынаючы з 1994 года, партыі і грамадскія рухі, якія апаніравалі А. Лукашэнку, актыўна і паслядоўна знішчаліся дзяржаўным апаратам пры энергічнай дапамозе прапаганды і спецслужбаў<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30555697.html|title=Беларусь як унікум. Адказ Прэйгерману|website=Радыё Свабода}}</ref>. Палітычны аглядальнік [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]] заўважыў, што А. Лукашэнка ўвайшоў у гісторыю як кансерватар, захавальнік сацыяльнага статус-кво. У афіцыйны прапагандысцкі канструкт гэтая ідэалагема ўвайшла пад назвай «стабільнасць»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30047864.html|title=25 год Лукашэнкі. У чым яго гістарычная місія і асабістая трагедыя|website=Радыё Свабода}}</ref>. Палітычны аналітык [[Аляксандр Фядута|А. Фядута]] лічыць, што А. Лукашэнка збудаваў усё на што здольны ўжо ў 1994 годзе, маючы на ўвазе прэзідэнцкую «вертыкаль»<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30052616.html|title=Ці стаў Лукашэнка няўдачнікам|website=Радыё Свабода}}</ref>. Востра крытыкуюць А. Лукашэнку беларускія і заходнія грамадскія і палітычныя супольнасці за парушэнні палітычных свабодаў, у тым ліку свабоды слова і сходаў, што прычынілася асуджэнню і палітычнай ізаляцыі краіны на [[заходні свет|Захадзе]]<ref>Гл. [http://www.amnesty.org/en/library/info/EUR49/003/2007/en Belarus: Amnesty International Concerns in 2006] і [http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus іншыя матэрыялы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071212011715/http://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus |date=12 снежня 2007 }} арганізацыі «[[Міжнародная Амністыя]]» і інш.</ref>. Заходнія краіны не прызналі выбары 2008 года адпаведнымі стандартам АБСЕ для дэмакратычных выбараў<ref>{{Cite web|url=http://www.osce.org/documents/pdf_documents/2008/09/33272-2.pdf|title=Назіральнікі заяўляюць, што парламенцкія выбары ў Беларусі не дасягнулі адпаведнасці з абавязальніцтвамі АБСЕ, нягледзячы на невялікія паляпшэнні|access-date=27 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001113538/http://www.osce.org/documents/pdf_documents/2008/09/33272-2.pdf|archive-date=1 кастрычніка 2015|url-status=dead}}</ref>. У 2010 і 2011 гадах на тэлеканале [[НТВ]] паказаны пяцісерыйны дакументальны фільм-расследаванне «[[Хросны бацька]]», дзе Лукашэнку падверглі вострай крытыцы за эканамічныя і палітычныя злоўжыванні, стан здароўя і г.д. Палітык [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|Аляксандр Дабравольскі]] ў 2019 годзе выказаў меркаванне, што за час прэзідэнцтва перад Лукашэнкам паўстала невырашальная праблема, калі чалавек падцягнуў пад сябе ўсё, а іншыя прызвычаіліся, што яны ні на што не здольныя, і калі выявіш ініцыятыву, атрымаеш па руках<ref>{{Cite web|url=https://belsat.eu/programs/tsi-pachne-lukashenka-aperatsyyu-peraemnik/|title=Ці пачне Лукашэнка аперацыю «Пераемнік»?|website=belsat.eu}}</ref>. == Вобраз у музыцы == Вобраз Аляксандра Лукашэнкі з’яўляецца тэмай для твораў як у папулярнай музыцы Беларусі, так і сярод выканаўцаў замежных краін. Вобраз першага Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у папулярнай музыцы мае як пазітыўную, так і негатыўную эмацыйную афарбоўку. Сярод музычных твораў, у якіх вобраз Лукашэнкі мае пазітыўныя канатацыі, можна вылучыць песню невядомага аўтара ''«Аляксандр Рыгоравіч — інтэлігент»''<ref>{{Cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2011/4/28/38153/|title=«Александр Григорьевич — интеллигент» (Аудио)|website=charter97.org}}</ref>. У дадзеным творы галоўны герой акрэслены словамі: ''«Здаровы як леў, мацней Шварцнегера, не п’е віно, а толькі квас, а па начах чытае Гегеля, хоць скажу вам без прыкрас: ён усіх разумнейшы ў сто тысяч разоў!»''. [[Дзіцячая музычная студыя «Зорачка»]] пры [[Акадэмічны ансамбль песні і танцу Узброеных сіл Рэспублікі Беларусь|Акадэмічным ансамблі песні і танцу Узброеных сіл Беларусі]] ў 2008 годзе ўпершыню выканала песню ''«Наш прэзідэнт»'' аўтарства кіраўніка гэтага калектыву [[Наталля Монцік|Наталлі Монцік]]<ref>{{Cite web|url=http://nashaniva.by/index.php?c=ar&i=47195|title=Аўтарка песні «Наш прэзідэнт»: «Песня Лукашэнку спадабалася, калі я яшчэ здаровая…»|url-status=dead}}</ref>. У песні Прэзідэнт акрэслены як ''«Адказны за мір, за радасць у жыцці…»''. Адначасова даволі пашыраным у музычных творах з’яўляецца вобраз Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі, дзе ён мае адмоўныя якасці. Вобраз Лукашэнкі з’яўляецца адным з галоўных у творчасці гарадзенскага панк-гурта [[Deviation]]. У гонар Лукашэнкі быў названы альбом гэта гурта ''«Lukashenka… über аlles»'', а таксама песня ''«Спасіба, Лукашэнка»''<ref>{{кніга|аўтар = Вітаўт Мартыненка, Анатоль Мяльгуй|загаловак = 222 альбомы беларускага года і не толькі...: Праз рок-прызму|месца = [[Мінск]]|выдавецтва = Медысонт|год = 2006|старонкі = 281-282|старонак = 448|isbn = 985-6530-38-5}}</ref>. У апошнім альбоме гурта ''«[[Чарговы дзень пад акупацыяй]]»'' у песні ''«Секс з прэзідэнтам»'' выкарыстоўваецца фрагмент запісу, у якім узгадваецца асоба Лукашэнкі<ref>http://belarus.indymedia.org/17288 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140821090757/http://belarus.indymedia.org/17288 |date=21 жніўня 2014 }}</ref>. У 2005 годзе польскія гурты [[Ascetoholix]], [[Pięć Dwa Dębiec]], [[Mezo]], [[Duże Pe]] i [[Owal, raper|Owal]] запісалі песню ''«Jest nas wielu»'', у якой выразілі надзею на змену палітычнага рэжыму ў Беларусі: ''«Гэтыя гукі выклікаюць жах Лукашэнкі; Беларусь будзе наступнай!»''<ref>[http://studente.pl/artykuly/9929/Bialorus-ostatni-bastion-europejskiego-komunizmu-oczami-studentow/ Беларусь — апошні бастыён еўрапейскага камунізму вачыма студэнтаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130406010816/http://studente.pl/artykuly/9929/Bialorus-ostatni-bastion-europejskiego-komunizmu-oczami-studentow/ |date=6 красавіка 2013 }}{{ref-pl}}</ref>. У 2006 годзе польскі гурт [[Big Cyc]] выканаў песню ''«Dyktator»'', у якой называе Лукашэнка ''«тыранам»'' і ''«лепшым вучнем калгасных школаў»'', а Беларусь ''«дыктатурай у ценю кратаў»'', якую гурт заспяваў па-польску і па-беларуску<ref>{{Cite web|url=https://kultura.onet.pl/|title=Kultura - informacje i wydarzenia kulturalne|website=Onet Kultura}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://muzyka.dlastudenta.pl/artykul/dyktator-big-cyca-po-bialorusku,20281.html|title=Dyktator Big Cyca po białorusku|date=26.03.2008|website=dlaStudenta.pl}}</ref>. Расійскі [[рэпер Асаі]] падчас канцэрту ў Мінску 28 лістапада 2011 года выканаў сваю песню ''«Столько жизни»'', ужыў выраз ''«Містэр Лукашэнка, адпраўляйцеся ў пекла»''<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/09/05/assai/|title=Рэперу запретили выступать в Белоруссии за "отправку Лукашенко в ад"|website=Lenta.RU}}</ref>. == У фларыстыцы == У гонар Лукашэнкі названы [[Аляксандр Лукашэнка, гладыёлус|сорт гладыёлусаў]].<ref>[http://news.tut.by/kaleidoscope/145153.html У Беларусі растуць гладыёлусы «Аляксандр Лукашэнка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090820035556/http://news.tut.by/kaleidoscope/145153.html |date=20 жніўня 2009 }}{{ref-ru}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Біяграфія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь // Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — Эл.рэсурс president.gov.by * {{крыніцы/ЭХЁХ|Лукашенко Александр Григорьевич}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * http://president.gov.by/by/ — Афіцыйны інтэрнэт-партал прэзідэнта Рэспублікі Беларусь {{Бібліяінфармацыя}} {{Лукашэнка‎}} {{Лідары краін СНД}} {{Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі на выбарах 2010 года}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Лукашэнка Аляксандр Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Дырэктары саўгасаў]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Гейдара Аліева]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (1994)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2001)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2006)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2010)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2015)]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу]] [[Катэгорыя:Аляксандр Лукашэнка]] 6nu6osox5e4xfdm40si7ohucqbyz5aa 0 14760 5167381 4242877 2026-07-18T15:34:16Z Siliyiw 169172 5167381 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Уласаўцы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Уласаўцы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Адрыжынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Уласаўцы-II''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ула́саўцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ulasaŭcy}}, {{lang-ru|Власовцы}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Адрыжынскі сельсавет|Адрыжынскага сельсавета]]. == Гісторыя == У [[1970]] годзе, каля вёскі, на тэрасе паўночнага берага [[Пясчанае (возера, Іванаўскі раён)|воз. Пясчанае]], [[Уладзімір Фёдаравіч Ісаенка|У. Ф. Ісаенка]] сабраў каля 100 апрацаваных крамянёў<ref name="Пясчанае">Ісаенка, У. Ф. Пясчанае / У. Ф. Ісаенка // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: У 2 т. / [складальнік Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 2: Л — Я. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2011. — 464 с.: іл. — С. 238. — ISBN 978-985-11-0549-2.</ref>. Да 28 студзеня 1983 года вёска мела назву '''Уласаўцы-II'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 28 студзеня 1983 г. Аб перайменаванні вёсак Уласаўцы-II і Новая Стрэльна Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 4 (1738).</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v38302680&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 28 января 1983 года № 2680-X "О переименовании деревень Власовцы-ІІ и Новая Стрельна Ивановского района Брестской области"}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Адрыжынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Адрыжынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] qi6zgaw463aijwpzjrxel359uol5wmg 0 16321 5167404 5161544 2026-07-18T17:00:57Z Siliyiw 169172 5167404 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Крычаў |выява = |памер = |подпіс = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |першае згадванне = 1136 }} '''Кры́чаў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Kryčaŭ}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёна]], на [[Сож|р. Сож]]. За 104 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. Чыгуначны вузел на [[Орша|Оршу]], Магілёў, [[Унеча|Унечу]] і [[Рослаўль]], на аўтадарозе [[Бабруйск]]—[[Рослаўль]] ([[Расія]]). == Назва == На думку беларускага савецкага географа В. Жучкевіча, назва горада Крычаў звязаная з тэрмінам ''кръч'' — каваль; ''крычніца'' — найпрасцейшае прыстасаванне для выплаўкі жалеза. Адсюль і тэрмін ''крычнае жалеза''. Вытворным ад назвы прафесіі з'яўляецца і старажытнарускае імя ''Крыч''. Малаверагодна супастаўленне, якое існуе, назвы Крычаў з імем племя крывічы.<ref name="KTSB" /> Існуе колькі народна-этамалагічных паданняў, у якіх назва Крычава тлумачыцца на грунце знешняга гукавага падабенства<ref name="mlib" />. З іншага боку, фіксаваліся прозвішчы Крыч ([[Граўжышкі]]), Крычэль ([[Відзы]])<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63SV-3?i=818&cat=1106480</ref><ref>https://geneteka.genealodzy.pl/familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63ZZ-Z?i=615&cat=1649956</ref>. Назва Крычаў утвораная тыповым для гэтага рэгіёну назваўтваральным спосабам (як і [[Быхаў]], [[Чэрыкаў]]). == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Крычава}} === Ранняе Сярэднявечча === Упершыню загаданы ў грамаце-статуце князя смаленскага [[Расціслаў Мсціславіч|Расціслава Мсціславіча]] на заснаванне Смаленскай епархіі ад 1136 годам<ref name="evkl"/> як '''Крэчут'''. У XII — сярэдзіне ХІV стст. горад у складзе [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]]<ref name="HŠBNiD"/>. === Вялікае Княства Літоўскае === З 1358 года ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], увайшоў у склад Мсціслаўскага княства. У ХІV—XVIII стст. існавалі [[Крычаўскія гарадскія ўмацаванні]]. З канца ХV ст. горад увайшоў у склад [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]], дзе стала цэнтрам [[Крычаўская воласць|воласці]], уладання [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікіх князёў]]. У 1507 і 1508 гадах [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] войскі спрабавалі захапіць Крычаў. У часы [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны]] (1558—1582) у 1564 годзе маскоўскія войскі зноў двойчы спрабавалі захапіць горад. [[Файл:Kryčaŭ, Sož. Крычаў, Сож (M. Ivanov, 1784).jpg|thumb|300px|Горад на акварэлі М. Іванова, пач. XIX ст.]] Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) Крычаў увайшоў у склад [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціслаўскага ваяводства]]. З ХVII ст. ён стаў цэнтрам [[Крычаўскае староства|Крычаўскага староства]], якое было ва ўладанні [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У ХVII—XVIII стст. асновай планіровачнай кампазіцыі горада быў [[Крычаўскі замак]], ад якога цягнуліся вуліцы; было 8 цэркваў, касцёл, сінагога. Сфарміраваўся другі цэнтр горада — Рынак. У 1614 годзе маскоўскія войскі спалілі Крычаў і разрабавалі староства. У 1633 годзе ён зноў моцна пацярпеў ад нападу маскоўскіх войскаў<ref name="evkl"/>: амаль усіх жыхароў (2000 чал.) вывелі ў палон у [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскую дзяржаву]], а сам горад спалілі<ref name="Kuźmin"/>. 23 жніўня 1633 года за гераізм і адданасць радзіме кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] надаў Крычаву [[Магдэбургскае права]] і герб: «''у чырвоным полі залаты крыж, побач з якім срэбны меч''»<ref name="HBH"/>. З пачаткам [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) Крычаў вытрымаў 2-месячную маскоўскую аблогу, аднак потым мусіў здацца. Па вызваленні (1661) Сойм Рэчы Паспалітай на пэўны час скасаваў для горада выплату падаткаў<ref name="evkl"/>. Паводле інвентару, на 1671 год у Крычаве было 375 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], на 1682 — 456 дымоў<ref name="evkl"/>. У [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікую Паўночную вайну]] (1700—1721) улетку 1708 года паблізу горада размяшчаўся лагер расійскіх войскаў на чале з царом маскоўскім [[Пётр I|Пятром I]]. На 1720 год у Крычаве было 233 жылыя дамы, на 1747 — 429 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў]], на 1779 — 470 дымоў<ref name="evkl"/>. У 1743—1744 гадах у Крычаве і ваколіцах разгарэлася сялянскае [[Крычаўскае паўстанне 1743—1744 гадоў|антыфеадальнае паўстанне]] пад кіраўніцтвам [[Васіль Вашчыла|Васіля Вашчылы]], якое было жорстка задушанае войскам [[Геранім Фларыян Радзівіл|Гераніма Фларыяна Радзівіла]]. === Расійская імперыя === [[Файл:Крычаў. План 1788 г. (РДВГА) (фрагмент).jpg|міні|злева|Фрагмент плана Крычава [[1788]] года. [[РДВГА]]]] [[Файл:Kryčaŭ, Sož. Крычаў, Сож (1785).jpg|thumb|300px|Крычаўская верф, [[чарцёж]] [[1785]]]] У выніку [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) Крычаў апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Статус паселішча панізілі да [[мястэчка]]. У 1776 годзе [[Кацярына II]] падаравала Крычаўскае староства графу [[Р. Пацёмкін|Рыгору Пацёмкін]]у. На 1779 год у Крычаве было 470 двароў. У канца XVIII ст. мястэчка стала важным цэнтрам мануфактурнай прамысловасці (у тым ліку парусінавыя мануфактуры [[Крычаўская парусінавая мануфактура Пацёмкіна|Пацёмкіна]] і [[Крычаўская парусінавая мануфактура Галынскага|Галынскага]] і [[Крычаўская канатная мануфактура|канатная мануфактура]], тут працавалі суднаверф, а таксама вінакурны, цагельны, шкляны, гарбарны і медналіцейны заводы, млыны. На 1847 год у Крычаве было 630 двароў, дзейнічалі 6 цэркваў і касцёл, працавала малітоўная школа, штогод праводзіліся 3 кірмашы. Паводле перапісу (1897) у мястэчку было 972 двары, дзейнічалі 7 цэркваў, касцёл і 5 сінагог, працавалі 2 народныя вучылішча, 3 гарбарныя і мылаварны завод, 4 крупадзёркі, 4 маслабойні, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазін, 125 крамаў, 5 заезных двароў, штогод праводзілася 4 кірмашы. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Крычаў абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 згодна з пастановай I з’езду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад [[БССР|Беларускай ССР]], аднак 16 студзеня Масква адабрала горад разам з іншымі [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічна беларускімі тэрыторыямі]] ў склад [[РСФСР]]. З 1923 годзе ўтварыўся чыгуначны вузел на лініі [[Орша]] — [[Унеча]]. У 1924 годзе Крычаў вярнулі [[БССР]], дзе ён стаў цэнтрам раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай]], з 1927 -- [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]], з 1938 — у Магілёўскай вобласці. На 1926 год тут было 2395 двароў. У 1931 годзе мясцечка Крычаў атрымаў статус [[горад]]а<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c23100002&q_id=6385163|title=Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров Белорусской ССР от 17 декабря 1931 года "О переименовании местечка Кричева Кричевского района в город Кричев"}}</ref>. У 1930-я гадах збудавалі ЦЭЦ, цэментны, фасфарытавы, крэйдавы заводы, льнозавод. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 17 ліпеня 1941 да 30 верасня 1943 года горад пад нямецкай акупацыяй. У 1962—1965 гадах Крычаў уваходзіў у склад [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскага раёна]]. У 1977 годзе ў гарадскую мяжу Крычава ўключана вёска [[Варанева]] [[Лабковіцкі сельсавет|Лабковіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>. <center><gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Горад на старых здымках"> Файл:Kryčaŭ. Крычаў (M. Astankovič, 1890-99, 1905).jpg|Панарама Файл:Kryčaŭ, Rynak, Biezzahannaha Začaćcia. Крычаў, Рынак, Беззаганнага Зачацьця (1901-18).jpg|Рынак. Касцёл Файл:Kryčaŭ, Rynak, Biezzahannaha Začaćcia. Крычаў, Рынак, Беззаганнага Зачацьця (1913).jpg|Касцёл, 1913 Файл:Kryčaŭ, Rynak, Plabanija. Крычаў, Рынак, Плябанія (1913).jpg|Плябанія, 1913 Файл:Kryčaŭ, Šašejnaja, Paciomkin-Hałynski. Крычаў, Шашэйная, Пацёмкін-Галынскі (1901-18).jpg|Вуліца Шашэйная. Палац Файл:Kryčaŭ. Крычаў (1901-18).jpg|Вучылішча Файл:Kryčaŭ, Šašejnaja. Крычаў, Шашэйная (1.05.1937).jpg|Парад, 1937 </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:40000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1779 from:0 till:2800 bar:1880 from:0 till:4570 bar:1897 from:0 till:6221 bar:1926 from:0 till:5592 bar:1939 from:0 till:16000 bar:1959 from:0 till:19000 bar:1972 from:0 till:26500 bar:1991 from:0 till:32600 bar:1997 from:0 till:31900 bar:2004 from:0 till:28000 bar:2010 from:0 till:27100 bar:2017 from:0 till:26178 bar:2025 from:0 till:22973 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVIII стагоддзе''': 1779 год — 2,8 тыс. чал.<ref name="evkl"/> * '''XIX стагоддзе''': 1880 год — 4&nbsp;570 чал.; 1883 год — 6 тыс. чал.<ref name="HSKP"/>; 1897 год — 6&nbsp;221 чал. * '''XX стагоддзе''': 1926 год — 5&nbsp;592 чал.; 1939 год — 16,0 тыс. чал.; 1959 год — 19 тыс. чал.<ref name="EHB"/>; 1972 год — 26,5 тыс. чал.; 1991 год — 32,6 тыс. чал.; 1995 год — 32,1 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1997 год — 31,9 тыс. чал.; 1998 год — 31,1 тыс. чал.<ref name="BE"/> * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 28 тыс. чал.; 2006 год — 27,4 тыс. чал.; 2008 год — 27 тыс. чал.<ref name="HVB"/>; 2010 год — 27,1 тыс. чал.; 2016 год — 26&nbsp;325 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 26&nbsp;178 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2025 год — 22&nbsp;973 чал. == Эканоміка == [[Файл:Cement plant in Krichev and railcar DP-1 (Pesa 620M).jpg|thumb|Крычаўцэментшыфер]] З 18 ст. вядомы як цэнтр ткацтва. Прадпрыемствы будматэрыялаў, хімічнай, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасці. Гасцініца «Крычаў»<ref name="TEB"/>. * [[Вытворчае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства|ВРУП]] «Крычаўцэментшыфер» * [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Крычаўскі завод гумавых вырабаў» * ААТ «Крычаўскі завод жалезабетонных вырабаў» * філіял «Крычаўскі хлебазавод» [[Рэспубліканскае ўнітарнае вытворчае прадпрыемства|РУВП]] «Магілёўхлебпрам» == Інфраструктура == === Транспарт === [[Файл:Крычаў. Чыгуначны вакзал.jpg|міні|злева|Чыгуначная станцыя [[Крычаў I]]]] [[Файл:The bus station in Krichev.jpg|thumb|Аўтастанцыя]] У Крычаве маецца [[Крычаў I|чыгуначная станцыя]] і [[аўтобусны парк]], які абслугоўвае 6 гарадскіх, 9 мясцовых і 2 міжгародныя маршруты. === Культура === Дзейнічае 4 дамы культуры, 4 бібліятэкі, [[Крычаўскі раённы краязнаўчы музей|Крычаўскі краязнаўчы музей]]. === Адукацыя === У Крычаве працуюць 9 школаў і 11 дашкольных устаноў, Тэхнікум эканомікі, права і кіравання, Крычаўскі прафесійны агратэхнічны каледж, Магілёўскі абласны ліцэй № 4. === Медыцына === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляюць 3 бальніцы і 6 паліклінік. == Забудова == [[Файл:Residential house in Krichev2.jpg|міні|злева|Жылы дом у Крычаве]] [[Файл:Lenin street in Krichev (Belarus).JPG|thumb|У цэнтры горада]] У Крычаве існавалі гістарычныя мясціны Забялышчын і Загарадзішча<ref name="Miacieĺski"/>. У наш час шаша Бабруйск — Масква раздзяляе Крычаў на дзве часткі. Найбольш развітая з іх — паўднёвая, якая прылягае да Сожа, у ёй размяшчаюцца адміністрацыйныя, культурна-побытавыя і гандлёвыя прадпрыемствы. У паўночнай частцы забудоўваецца мікрараён Сож. Горад мае 5 паркаў і 2 скверы. == Славутасці == {{Вікікрыніцы|Прывілей на заснаванне Крычаўскага касцёла 4 красавіка 1755 г.}} [[Файл:Saint Nicholas churches in Krichev (Belarus)10.JPG|міні|Свята-Мікалаеўская царква.]] * Вінакурня (XVIII ст.) * Гістарычная забудова (XIX — пач. XX стст.; фрагменты) * [[Крычаўскі замак|Замкавая гара]] (XI—XVIII стст.) * Могілкі іўдзейскія * [[Палац Пацёмкіна (Крычаў)|Палац Пацёмкіна-Галынскіх]] (1778—1787) * [[Паштовая станцыя (Крычаў)|Паштовая станцыя]] (1840-я) * Плябанія (XIX ст.) * [[Свята-Мікалаеўская царква (Крычаў)|Царква Святога Мікалая]] (1838), захаваўся [[Крычаўскі звон|звон 1748 года]], адліты для царквы Параскевы Пятніцы * [[Свята-Пакроўская царква (Крычаў)|Свята-Пакроўская царква]] 1946 г. * [[Свята-Уваскрасенская царква (Крычаў)|Царква Уваскрасення Хрыстова]] (XIX ст., 1930-я) <gallery mode=packed perrow ="4" heights= "150px"> Крычаў. Палац Пацёмкіна і Галынскіх узімку (05).jpg|Палац Пацёмкіна-Галынскіх Krichev Castle and Church of Saint Nicholas in Krichev.JPG|Замкавая гара і Свята-Мікалаеўская царква Krichev Castle (Belarus).JPG|Руіны замка на Замкавай гары Крычаўскі палац [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Адваротны бок (здымак 2012 год).jpg|Палац Галынскіх Крычаўскі палац [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] Фасад (здымак 2009 год).jpg|Палац Галынскіх, галоўны фасад Крычаў. Замкавая гара. Мікольская царква (01).jpg|Свята-Мікалаеўская царква Крычаў. Воданапорная вежа каля Чыгуначнага вакзала.jpg| Воданапорная вежа каля Чыгуначнай станцыі Паштовая станцыя ў Крычаве. Фасад.jpg|Паштовая станцыя Christ Resurrection churches in Krichev (Belarus)7.jpg|Царква Уваскрасення Хрыстова Крычаў. Яўрэйскія могілкі (02).jpg|Яўрэйскія могілкі </gallery> === Страчаная спадчына === * Верф (XVIII ст.) * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Крычаў)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1855—1860) * Касцёл Святога Ільі (XV ст.) * Сінагога * Царква Раства Багародзіцы (XIX ст.) == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Расіі}} [[Клін (горад)|Клін]], [[Расія]]<ref name="klincity"/> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Крычава}} * [[Ілля Барысавіч Берхін]] (1908—1992) — савецкі [[гісторык]], доктар гістарычных навук, [[прафесар]], Заслужаны дзеяч навукі РСФСР. * [[Таццяна Генадзеўна Голубева]] (нар. 1947) — беларускі палітык. * [[Сяргей Іванавіч Крыжэвіч]] (нар. 1952) — беларускі палітык. * [[Яўген Сямёнавіч Мазалькоў]] (1909—1969) — [[літаратуразнавец]], [[крытык]] і [[перакладчык]], Заслужаны дзеяч культуры БССР (1968)<ref name="БЭ9">{{Крыніцы/БелЭн|9}} — С. 506.</ref> * [[Міхаіл Фёдаравіч Мельнікаў]] ([[1921]]—[[1993]]) — краязнавец, заснавальнік Крычаўскага краязнаўчага музея (у 1961—1982 гг. яго дырэктар), [[Заслужаны работнік культуры БССР]]<ref name="Б10">{{крыніцы/БелЭн|10}} — С. 278.</ref> * [[Аксана Мянькова]] (нар. [[1982]]) — беларуская [[Лёгкая атлетыка|лёгкаатлетка]] * [[Мікалай Максімавіч Мяшкоў]] — міністр вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі [[БССР]] (1968—1988) * [[Уладзімір Лявонцьевіч Новак]] — беларускі мастак * [[Барыс Токін]] ([[1900]]—[[1984]]) — [[біёлаг]] * [[Анатоль Ігнатавіч Рыбчынскі]] (нар. 1936) — беларускі мастак. == Гл. таксама == * [[Гарады Магілёўскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 184.</ref> <ref name="mlib">[http://www.mlib.basnet.by/kray/krichev/9.1.html Легенды і паданні пра Крычаў], [http://www.mlib.basnet.by Магілёўская абласная бібліятэка]</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=153|артыкул=Крычаў|аўтар=[[Андрэй Мяцельскі|Мяцельскі А.]]}}</ref> <ref name="HŠBNiD">{{Крыніцы/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы, 2005|Principality of Smalensk in the 12th century|354}}</ref> <ref name="Kuźmin">Кузьмін А. [http://www.radzima.org/be/pub/1519_m/ Кароткая гісторыя Крычава], [[Radzima.org]]</ref> <ref name="HBH">{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}} С. 178.</ref> <ref name="HSKP">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/793 793]—794.</ref> <ref name="EHB">[[Уладзімір Бянько|Бянько У.]] Крычаў // {{Крыніцы/ЭГБ|4к}} С. 279.</ref> <ref name="BE">{{Крыніцы/БелЭн|8к}} С. 524.</ref> <ref name="HVB">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|6-2к}} С. 393.</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}}</ref> <ref name="Miacieĺski">Мяцельскі А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. нарыс горада ад старажыт. часоў да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] / Навук. рэд. П. Лысенка. — Мінск: Бел. навука, 2003.</ref> <ref name="klincity">http://klincity.ru/pobratcities/</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=153|артыкул=Крычаў|аўтар=[[Андрэй Мяцельскі|Мяцельскі А.]]}} * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|6-2}} * Мяцельскі А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. нарыс горада ад старажыт. часоў да канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] / Навук. рэд. П. Лысенка. — Мінск: Бел. навука, 2003. — 167 с.: іл. ISBN 985-08-0541-2. * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Крычаў|405}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kryčaŭ|Крычаў}} {{OSM relation|6722694|Крычаў}} * [https://radzima.org/be/gorad/krychau.html м. Крычаў] на [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/krichev/index.htm}} * [http://www.rg.ru/2013/11/21/krichev.html Падарунак iмператрыцы] // Российская газета, 21 ноября 2013 * [https://www.gismeteo.by/weather-krichev-11816/ Надвор’е ў горадзе Крычаў] {{Крычаўскі раён}} {{Магілёўская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крычаў| ]] fsxujp4a073053fzbrsss8402easwza 4 16411 5167438 5167081 2026-07-18T18:29:54Z M.L.Bot 261 /* Ягор Дырда */ 5167438 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Ягор Дырда]] == : {{Выдаліць}}, энцыклапедычнай значнасці асоба не мае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:02, 17 ліпеня 2026 (+03) * Выдалялі [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2026#Ягор_Аляксандравіч_Дырда|раней]]. -- == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} ide60533tpafcmr7u5qocuzr1idglao 5167439 5167438 2026-07-18T18:30:07Z M.L.Bot 261 /* Ягор Дырда */ 5167439 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Ягор Дырда]] == : {{Выдаліць}}, энцыклапедычнай значнасці асоба не мае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:02, 17 ліпеня 2026 (+03) * Выдалялі [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2026#Ягор_Аляксандравіч_Дырда|раней]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:30, 18 ліпеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 971]] == Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} i14iswg5yu3fl3oboves6ob5iswr9o1 0 23206 5167557 4467580 2026-07-19T09:55:54Z DzBar 156353 шаблон 5167557 wikitext text/x-wiki {{coord|39|N|25|E|source:wikidata|display=title}}{{Мора|Выява=Location_of_the_Aegean_Sea.png}} '''Эгейскае мора''' — частка [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], знаходзіцца паміж [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостравам]], паўвостравам Малая Азія і востравам [[Крыт]]. На ПнУ пралівам [[праліў Дарданелы|Дарданелы]] злучаецца з [[Мармуровае мора|Мармуровым морам]], на Пд — некалькімі пралівамі з [[Міжземнае мора|Міжземным морам]].[[Image:Aegean Sea map.png|thumb|250px|Месцазнаходжанне Эгейскага мора]]Плошча 191 тыс. км². Сярэдняя глыбіня 377 м, максімальная — 2529 м. Тэмпература вады летам 22—25 °C, зімой — 11—15 °C. Салёнасць 37—39‰. Прылівы паўсуткавыя, 0,3—0,6 м. Берагі гарыстыя, моцна парэзаныя. Шмат астравоў (Паўночныя і Паўднёвыя Спарады, Кіклады, Крыт і інш.). У раёне вострава Тасас — радовішча [[нафта|нафты]]. Буйныя порты і ВМБ: Салонікі, Элефсіс, Пірэй, Суда (усе — [[Грэцыя]]), [[Ізмір]] ([[Турцыя]]). == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Эгейскае мора||43}} {{Моры Атлантычнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эгейскае мора| ]] [[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]] 4dv7422n99np897vpxsokxdlcyiuz5y 0 23213 5167603 4579421 2026-07-19T11:58:17Z DzBar 156353 шаблон 5167603 wikitext text/x-wiki {{Мора}} '''Азо́ўскае мо́ра''' ({{lang-uk|Азовське море}}, {{lang-grc|Μαιῶτις λίμνη}}, {{lang-la|Palus Maeotis}}, {{lang-crh|Azaq deñizi}}, {{lang-ady|Хы МыутІэ}}) — унутры[[мацярык|мацерыковае]] [[мора]] [[Міжземнаморскі басейн|Міжземнаморскага басейну]]. Амывае [[бераг]]і [[Украіна|Украіны]] і [[Расія|Расіі]]. [[Image:Azow Sea Sunset.JPG|thumb]] Асноўныя парты і ВМБ: Марыупаль, Бярдзянск (усе — [[Украіна]]), [[Таганрог]], [[Ейск]] (усе — [[Расія]]). Размешчана на паўднёвай ускраіне Рускай раўніны знаходзіцца ў межах нашай краіны паміж паралелямі 47°17'' і 45°16'' пн. ш. і мерыдыянамі 33°36'' і 39°21'' у. д. і амаль з усіх бакоў акружана сушай. На поўдні вузкі і мелкі [[Керчанскі праліў]] злучае яго з [[Чорнае мора|Чорным морам]]. Мяжа паміж гэтымі морамі праходзіць у Керчанскім праліве па лініі м. Такіль — м. Панагія. Глыбока ўрэзанае ў сушу Азоўскае мора адносіцца да тыпу ўнутраных мораў, але гэта не замкнёны, а злучаны з Сусветным акіянам марскі басейн. Яно мае параўнальна простыя абрысы, адносна аднастайныя берагі і даволі нескладаны рэльеф дна. Мора пераважна атачаюць абразійныя, змененыя морам берагі, але распаўсюджаны і акумуляцыйныя берагавыя формы. Адмелае ўзбярэжжа пераходзіць у роўнае і плоскае дно. Глыбіні павольна павялічваюцца па меры аддалення ад берагоў. Падводныя працягі кос утвараюць пясчаныя мелізны. Самыя вялікія глыбіні знаходзяцца ў цэнтральнай частцы мора. [[File:Twilight on the Azov Sea, Merzhanovo, Russia.jpg|thumb|]] [[File:Merzhanovo, Sea of Azov, Taganrog Bay, Russia.jpg|thumb|Тыповае ўзбярэжжа Азоўскага мора]] Азоўскае мора — самае мелкае мора на Зямлі. Яго мелкаводнасць — значная геаграфічная рыса, якая ўплывае на гідралагічныя ўмовы мора, прадвызначаючы малую тэрмічную і дынамічную інерцыю вод гэтага мора. На дне Азоўскага мора часам выяўляецца дзеянне гразевых вулканаў. Азоўскае мора — самае маленькае на нашай планеце, пра што сведчаць яго асноўныя морфаметрычныя характарыстыкі. Плошча 39,1 тыс. км², аб’ём 290 км³, сярэдняя глыбіня 7 [[Метр|м]], максімальная 13 [[Метр|м]]. [[Тэмпература]] [[Вада|вады]] [[лета]]м 25—30 °C, [[Зіма|зімой]] — каля 0 °C. Замярзае з лістапада—снежня да сакавіка—красавіка. Салёнасць 2—11 ‰. Пераважаюць усходнія і паўночна-ўсходнія вятры, цячэнні няўстойлівыя, залежаць ад вятроў. Ападкі 300—520 [[Метр|мм]] за [[год]], пераважна [[лета]]м. Утварае шэраг плыткіх [[Заліў|заліваў]]: Таганрогскі, [[Тэмрукскі заліў|Тэмрукскі]], [[Сіваш]] і інш. [[Бераг]]і пераважна нізкія, на поўдні — абрывістыя. [[Файл:Azov sea sat.jpg|міні|Азоўскае мора са спадарожніка]] == Гл. таксама == * [[Арабацкая стрэлка]] * [[Біручы Востраў]] * [[Бухта Андрэева]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Азо́ўскае мо́ра}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Су́ражскае мора, Судакскае мора||277}} * {{БіЭ|Азоское море}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Азо́вское мо́ре (др. русск. Сурожское море|17}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Азо́вское мо́ре|25}} * {{крыніцы/ЭГС|Азо́вское мо́ре|19}} == Спасылкі == * [http://hawaii-kirillovka.com/webcam Вебкамеры з відам на бераг Азоўскага мора (Кірылаўка)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150716033655/http://hawaii-kirillovka.com/webcam |date=16 ліпеня 2015 }} {{фарматаванне}} {{Моры Атлантычнага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Міжземнае мора]] [[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Азоўскае мора| ]] 95m7yyd2501gjx82osmhyhsf7ir9ejt 0 28115 5167478 4584430 2026-07-18T23:41:51Z Emilia Noah 155537 5167478 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Нерон Клаўдзій Цэзар Аўгуст Германік | парадак = 5 | тытул = [[Спіс рымскіх імператараў|Рымскі імператар]] | сцяг = Vexilloid of the Roman Empire.svg | флаг2 = Coat of arms of Rome.svg | перыядпачатак = [[13 кастрычніка]] [[54]] | перыядканец = [[9 чэрвеня]] [[68]] | папярэднік = [[Клаўдзій]] | пераемнік = [[Гальба]] | парадак_2 = 111 | тытул_2 = Старшыня [[Сенат (Старажытны Рым)|Сената]] | сцяг_2 = Spqrstone.jpg | сцяг2_2 = Roman SPQR banner.svg | перыядпачатак_2 = [[13 кастрычніка]] [[54]] | перыядканец_2 = [[9 чэрвеня]] [[68]] }} '''Неро́н Кла́ўдзій Цэ́зар А́ўгуст Герма́нік''' ({{lang-lat|Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus}}), імя пры нараджэнні — Луцый Даміцый Агенабарб ({{lang-lat|Lucius Domitius Ahenobarbus}}), з [[50]] па [[54]] год — Нерон Клаўдзій Цэзар Друз Германік ({{lang-lat|Nero Claudius Drusus Germanicus}}), найбольш вядомы пад іменем '''Нерон''', ({{ВД-Прэамбула}}<ref>''Светоній''. Нерон, 9.</ref>) — [[Старажытны Рым|старажытнарымскі]] [[імператар]] з [[13 кастрычніка]] [[54]] года, апошні з [[дынастыя|дынастыі]] [[Юліі-Клаўдзіі|Юліяў-Клаўдзіяў]]. Таксама [[прынцэпс]] [[Сенат (Старажытны Рым)|Сената]], [[трыбун]] ({{lang-lat|Tribuniciae potestatis}}), Бацька айчыны ({{lang-lat|Pater patriae}}), [[Вялікі пантыфік]] ({{lang-lat|Pontifex Maximus}}) (з [[55]] года), пяцікратны [[Консул (Старажытны Рым)|консул]] ([[55]], [[57]], [[58]], [[60]] і [[68]] гадоў). Поўны тытул на момант смерці: '''Imperator Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus, Pontifex Maximus, Tribuniciae potestatis XIV, Imperator XIII, Consul V, Pater Patriae''' (Нерон Клаўдзій Цэзар Аўгуст Германік, Вялікі пантыфік, надзелены ўладай трыбуна 14 раз, уладай імператара 13 раз, пяцікратны консул, Бацька айчыны). Падчас яго праўлення ён засяродзіў вялікую частку сваёй увагі на дыпламатыі і гандлі, паспрабаваў павялічыць ролю Рыма як культурнай сталіцы імперыі шляхам стварэння і прасоўвання розных тэатраў і спартыўных спаборніцтваў. Валадаранне Нерона адзначана дыпламатычнымі і ваеннымі поспехамі ў барацьбе з [[Парфянскае царства|Парфянскай імперыяй]], прыгнечаннем паўстання брытанцаў (60-61) і паляпшэннем адносін з [[Старажытная Грэцыя|Грэцыяй]]. Валадаранне Нерона звычайна асацыіруецца з тыраніяй і экстравагантнасцю<ref>Kragelund, Patrick, "Nero's Luxuria, en Tácito y en Octavia, The Classical Quarterly, 2000, p. 494—515</ref>. Ён запомніўся серыяй сістэматычных забойстваў, у тым ліку яго ўласнай маці<ref name="Тацыт. Аналы, XIV, 8">''Тацыт''. Аналы, XIV, 8.</ref> і яе 4 братоў, і асабліва шырока распаўсюджаным перакананнем, што ў той час, як гарэў Рым, ён музіцыраваў на сваёй ліры<ref name="Лег">Хутчэй за ўсё гэты факт з'яўляецца легендай. [http://antiquites.academic.ru/1379/%D0%9D%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BD,_%D0%9A%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%A6%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D1%80%D1%8C Современный словарь-справочник: Античный мир. Cост. М. И. Умнов. М.: Олимп, АСТ, 2000]</ref>, а таксама як бязлітасны ганіцель хрысціян. Гэтыя ўяўленні заснаваны галоўным чынам на працах гісторыкаў [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]], [[Гай Светоній Транквіл|Светонія]] і [[Дыян Касій|Дыяна Касія]]. Мала якая са старажытных крыніц, якія захаваліся да нашых часоў, апісвае яго станоўча, хоць ёсць некаторыя, якія гавораць аб яго велізарнай папулярнасці сярод рымскага народа, асабліва на Усходзе<ref>Tácito, Historias I.4, I.5, I.13, II.8</ref><ref>Suetonio, La vida de los doce césares, Vida de Nerón 57, Vida de Otón 7</ref><ref>Vida de Vitellio 11</ref><ref>Filóstrato, Vida de Apolonio de Tiana 5.41</ref><ref>Dión Crisóstomo, Discurso XXI, De la Belleza</ref>. Праўдападобнасць дакументаў, якія пералічваюць тыранічныя акты Нерона, з’яўляецца сёння спрэчнай. Аддзяліць факты ад выдумкі ў дачыненні да класічных твораў можа быць складаным і нават немагчымым. == Паходжанне == [[Выява:Young Nero Palatino Inv616.jpg|thumb|left|Бюст маладога Нерона]] {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Нерон''' |2= 2. [[Гней Даміцый Агенабарб, консул 32 года|Гней Даміцый Агенабарб]] |3= 3. [[Агрыпіна Малодшая]] |4= 4. [[Луцый Даміцый Агенабарб, консул 16 года да н.э.|Луцый Даміцый Агенабарб]] |5= 5. [[Антонія Старэйшая]] |6= 6. [[Германік]] |7= 7. [[Агрыпіна Старэйшая]] |8= 8. [[Гней Даміцый Агенабарб, консул 32 года да н.э.|Гней Даміцый Агенабарб]] |9= 9. Эмілія Лепіда |10= 10 = 26. [[Марк Антоній]] |11= 11 = 27. [[Актавія Малодшая]] |12= 12. [[Дэцым Клаўдзій Нерон]] |13= 13. [[Антонія Малодшая]] |14= 14. [[Агрыпа]] |15= 15. [[Юлія Старэйшая]] |16= 16. [[Луцый Даміцый Агенабарб, консул 54 да н.э|Луцый Даміцый Агенабарб]] |17= 17. Порцыя Катонія |20= 20. [[Марк Антоній Крэцік]] |21= 21. Юлія Антонія |22= 22. [[Гай Актавій]] |23= 23. [[Ація Бальба Цэзонія]] |24= 24. [[Тыберый Клаўдзій Нерон Старэйшы]] |25= 25. [[Лівія Друзіла]] |26= 26 = 10. [[Марк Антоній]] |27= 27 = 11. [[Актавія Малодшая]] |28= 28. [[Луцый Віпсаній Агрыпа]] |30= 30. [[Актавіян Аўгуст]] |31= 31. [[Скрыбонія]] }} Луцый Даміцый Агенабарб па нараджэнню належаў да старажытнага [[плебеі|плебейскага]] роду [[Даміцыі|Даміцыяў]]. Калі верыць [[Гай Светоній Транквіл|Светонію]], продкі будучага імператара вылучаліся крутым норавам і праяўлялі ў крайняй ступені як годнасці, так і заганы, ўласцівыя рымскаму выхаванню. Род Даміцыяў падзяляўся на два сямействы — [[Кальвіны|Кальвінаў]] і [[Агенабарбы|Агенабарбаў]]. Мянушка другога (''лат. «Рудабароды»'') узыходзіць да легенды пра сустрэчу Луцыя Даміцыя з двума юнакамі, якія загадалі паведаміць у [[Рым]] пра нейкую важную перамогу. У доказ сваёй боскасці, яны кранулі валасоў Даміцыя, і валасы з чорных імгненна сталі рудымі — гэта прыкмета назаўжды засталася ў яго нашчадкаў. Яго продкі былі ганараваны сямі консульствамі, [[трыўмф]]ам, дзвумя [[Цэнзар, Старажытны Рым|цэнзарствамі]], і нарэшце, прылічаны да [[патрыцыі|патрыцыяў]]. Пра прапрапрадзеда Нерона [[Гней Даміцый Агенабарб, консул 96 года да н.э.|Гнея Даміцыі Агенабарба]] захаваліся словы [[Луцый Ліцыній Крас|Ліцынія Краса]]: {{Цытата|Няма чаго дзівіцца яго меднай барадзе, калі язык у яго з жалеза, а сэрца са свінцу}} Прадзед яго спрабаваў прыцягнуць да суда [[Гай Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]], вінавацячы таго ў злоўжываннях супраць звычаяў і «боскіх законаў». Дзед Нерона, [[Луцый Даміцый Агенабарб, консул 16 года да н.э.|Луцый Даміцый Агенабарб]], выдатны военачальнік часоў [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], ганараваны трыўмфам<ref>''[[Дыян Касій]]''. Рымская гісторыя, 10a, 1—3.</ref>, консул [[16 да н.э.]], у тым жа годзе атрымаў патрыцыянскі статус паводле закона Сенія. Яго сын, [[Гней Даміцый Агенабарб, консул 32 года|Гней Даміцый]], консул [[32]] года, у [[28]] годзе, па загаду [[Тыберый|Тыберыя]], ажаніўся з унучкай Аўгуста, [[Агрыпіна Малодшая|Юліі Агрыпіне]]. Праз дзевяць гадоў [[15 снежня]] [[37]] года ў Анцыі<ref name="suetonius-nero-1">Suetonio, ''La vida de los doce césares'', Vida de Nerón [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#1 1]</ref><ref name="suetonius-nero-6">Suetonio, ''La vida de los doce césares'', Vida de Nerón [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Nero*.html#6 6]</ref>, непадалёк ад Рыма, у пары нарадзіўся першынец — Луцый Даміцый. Бацька яго, паводле сведчання Светонія, «у адказ на віншаванні сяброў выклікнуў, што ад яго і Агрыпіны нішто не можа нарадзіцца, акрамя жаху і гора для чалавецтва». == Дзяцінства == [[Выява:Agrippina minor RGM.jpg|thumb|left|200px|[[Агрыпіна Малодшая]], бюст у Кёльнскім музеі]] Луцый Даміцый нарадзіўся трохі пазней, чым праз паўгода пасля смерці Тыберыя. Рымскім імператарам быў абвешчаны [[Калігула]], родны брат маці Луцыя, Юліі Агрыпіны, больш вядомай як Агрыпіна Малодшая. Вялікую частку часу Агрыпіна праводзіла пры двары Калігулы, бо імператар быў вельмі блізкі са сваімі сёстрамі, асабліва са старэйшай, [[Юлія Друзіла|Юліяй Друзілай]]. Прычына такіх адносін Калігулы да сясцёр крылася ў тых зносінах, якія паміж імі існавалі. Амаль усе старажытныя гісторыкі практычна аднагалосна заяўляюць, што Калігула аддаваўся распусце са сваімі сёстрамі, а таксама не пярэчыў іх бязладным сувязям з іншымі мужчынамі. Балі на [[Палацін]]скім узгорку, удзельніцамі якіх абавязкова былі сёстры, часта заканчваліся распуснымі оргіямі. Замужжа Агрыпіны не з’яўлялася перашкодай для таго жыцця, якое яна вяла. Тым часам малалетні Нерон са сваім бацькам, які быў, хутчэй за ўсё, амаль на 30 гадоў старэйшы за Агрыпіну, жыў на віле паміж [[Анцый|Анцыем]] (суч. [[Анцыё]], [[Італія]]) і Рымам. У [[38]] годзе памерла любімая сястра Калігулы Юлія Друзіла. У [[39]] годзе абедзвюх сясцёр і іх палюбоўніка [[Марк Эмілій Лепід, муж Друзілы|Лепіда]] абвінавацілі ў [[змова Лепіда|змове]] з мэтай звяржэння імператара і захопу ўлады на карысць Лепіда. Таксама Калігула абвінаваціў іх усіх у [[распуста|распусце]] і [[пралюбадзейства|пралюбадзействе]]. Удзел Агрыпіны ў гэтай змове ясна даваў зразумець, што яна разглядае Луцыя Даміцыя як цалкам легітымнага ў будучыні імператара. Яна была адной з ключавых фігур змовы, і, у выпадку поспеху, прэтэндавала на месца жонкі новага прынцэпса. У такім выпадку Луцый Даміцый станавіўся адзіным спадчыннікам, бо сваіх дзяцей у Лепіда не было. Пасля кароткага судовага працэсу Марк Эмілій Лепід быў прысуджаны да смерці і пакараны. Сёстры былі высланы на [[Панцінскія астравы]], якія знаходзяцца ў [[Тырэнскае мора|Тырэнскім моры]]. Калігула прысвоіў і прадаў усю іх маёмасць. Было забаронена аказваць ім любую дапамогу. Каб пракарміць сябе, Агрыпіна і [[Юлія Лівіла]] вымушаны былі ныраць за губкамі на марское дно ў наваколлях астравоў, а потым прадаваць сабранае. Гней Даміцый Агенабарб разам з сынам, нягледзячы на выкрытую змову, у якой удзельнічала яго жонка, працягваў знаходзіцца ў Рыме ці на сваіх загарадных вілах. Аднак у [[40]] годзе ён памёр ад [[вадзянка|вадзянкі]] ў [[Піргі]]<ref>''Светоній''. Нерон, 5.</ref> (суч. камуна [[Санта-Марынела]] пасёлак [[Санта Севера]], Італія). Уся яго маёмасць адышла да Калігулы. Маленькага Нерона аддалі на выхаванне цётцы, [[Даміцыя Лепіда Малодшая|Даміцыі Лепідзе Малодшай]]. Праз год, [[24 студзеня]] [[41]] года, Калігула быў забіты паўстаўшымі [[прэтарыянская гвардыя|прэтарыянцамі]]. Да ўлады прыйшоў яго дзядзька [[Клаўдзій]], які доўгі час лічыўся разумова непаўнацэнным. Новы імператар вярнуў з высылкі сваіх пляменніц — Агрыпіну і Юлію Лівілу. Аднак уся маёмасць Агрыпіны была канфіскавана, муж сканаў і вяртацца ёй было няма куды. Тады Клаўдзій арганізуе шлюб Агрыпіны з [[Гай Салюсцій Крысп|Гаем Салюсціем Пасіенам Крыспам]]. Для гэтага шлюбу Гаю Салюсцію прыйшлося развесціся яшчэ з адной цёткай Нерона — [[Даміцыя Лепіда Старэйшая|Даміцыяй Лепідай Старэйшай]], на якой да гэтага ён быў жанаты. Гай Салюсцій — уладны і паважаны ў Рыме чалавек, двойчы станавіўся консулам. Разам з Агрыпінай і Неронам яны жылі ў Рыме. І хоць спачатку Агрыпіна цалкам самаўхілілася ад палітыкі, [[Месаліна]] — жонка Клаўдзія — ужо тады бачыла ў ёй сур'ёзную суперніцу, а ў Нероне — суперніка яе ўласнаму сыну — [[Брытанік]]у. Месаліна падсылае ў дом Пасіена Крыспа наёмных забойцаў, якія павінны былі задушыць хлопчыка падчас сну. Аднак, па легендзе, забойцы рэціраваліся ў жаху, убачыўшы, што сон Нерона ля яго падушкі ахоўвае змяя. Месаліна і пасля працягвала спробы загубіць Агрыпіну і Нерона, аднак Клаўдзій чамусьці ў гэтым выпадку не падтрымліваў памкненні сваёй жонкі. У [[47]] годзе Гай Салюсцій памёр. Па Рыму тут жа папоўз слых, што Агрыпіна атруціла свайго мужа, каб завалодаць яго багаццем. Пасля смерці Крыспа адзінымі спадчыннікамі яго велізарнай маёмасці аказаліся Нерон і Агрыпіна. Агрыпіна была вельмі папулярная ў народзе. Пасля смерці Салюсція вакол яе склаўся круг з людзей, незадаволеных Месалінай. Сярод іх адным з самых уплывовых быў [[вольнаадпушчанік]] [[Марк Антоній Палас]], скарбнік імперыі, які стаў палюбоўнікам Агрыпіны. У [[48]] годзе Месаліна падрыхтавала [[Змова Месаліны|змову]] і паспрабавала адхіліць Клаўдзія ад улады на карысць свайго палюбоўніка, [[Гай Сілій|Гая Сілія]]. Гэты план перавароту быў падрыхтаваны ёю з-за боязі таго, што Клаўдзій перадасць уладу не яе сыну, Брытаніку, а Нерону. Аднак спроба перавароту была падушана, а Месаліна і Сілій пакараны смерцю. Пасля смерці Месаліны Палас прапанаваў кандыдатуру Агрыпіны Клаўдзію ў якасці новай жонкі. Таксама яе кандыдатуру падтрымаў яшчэ адзін уплывовы вольнаадпушчанік, які выкрыў Месаліну і аддаў загад аб яе арышце — [[Тыберый Клаўдзій Нарцыс]]. Пасля пакарання смерцю Месаліны ён асцерагаўся месці Брытаніка, стань ён імператарам. Калі ж жонкай Клаўдзія станавілася Агрыпіна, то было ясна, што наступным імператарам, хутчэй за ўсё, будзе Нерон. Спачатку Клаўдзій вагаўся. Аднак довады Паласа, галоўным чынам пра ўмацаванне дынастыі, а таксама запал, напор і прыгажосць Агрыпіны зрабілі сваю справу. На той момант Агрыпіне толькі споўнілася 33 года. [[Пліній Старэйшы]] піша, што яна была ''«прыгожай і паважанай жанчынай, аднак бязлітаснай, амбіцыйнай, дэспатычнай і ўладнай»''. Таксама ён гаворыць пра тое, што ў яе былі ваўчыныя іклы, якія з’яўляюцца знакам поспеху. Імператар пагадзіўся са словамі: ''«Згаджаюся, бо гэта мая дачка, выгадаваная мною, народжаная і ўзгадаваная на маіх каленах…»''. [[1 студзеня]] [[49]] года Клаўдзій і Агрыпіна ажаніліся. == Спадчыннік == [[Выява:NeroandClaudius.jpg|thumb|right|Манета з выявай Клаўдзія, і яго спадчынніка — Нерона, каля 50 г.]] [[Выява:Nerón y Agripina.jpg|thumb|Агрыпіна і Нерон (каля 54-59 г. н.э.).]] Яшчэ не быўшы жонкай імператара, Агрыпіна разладзіла змовіны дачкі Клаўдзія, [[Клаўдзія Актавія|Клаўдзіі Актавіі]], з [[Луцый Юній Сілан Таркват|Луцыем Юніем Сіланам Таркватам]], сваім далёкім сваяком. Разам з цэнзарам [[Луцый Вітэлій|Луцыем Вттэліем]] яны абвінавацілі Сілана ў пралюбадзействе са сваёй сястрой, [[Юнія Кальвіна|Юніяй Кальвінай]], на якой быў жанаты адзін з сыноў Вітэлія — [[Луцый Вітэлій Малодшы|Луцый]]. Сілан быў вымушаны скончыць жыццё самагубствам, Кальвіна атрымала развод і была адпраўлена ў выгнанне. Такім чынам Клаўдзія Актавія станавілася свабоднай для Нерона. Пазней, у [[54]] годзе, Агрыпіна загадала забіць старэйшага брата Сілана — [[Марк Юній Сілан|Марка]], каб агарадзіць Нерона ад помсты Сіланаў. У 50 годзе Агрыпіна ўгаварыла Клаўдзія ўсынавіць Нерона, што і было зроблена. Луцый Даміцый Агенабарб стаў звацца Нерон Клаўдзій Цэзар Друз Германік. Клаўдзій афіцыйна прызнаў у ім свайго спадчынніка, а таксама заручыў яго са сваёй дачкой, Клаўдзіяй Актавіяй. Тады ж Агрыпіна вярнула з высылкі [[Стаіцызм|стоіка]] [[Сенека Малодшы|Сенеку]], каб той стаў настаўнікам маладога спадчынніка. Сярод [[філосаф]]аў-настаўнікаў радзей згадваецца [[Аляксандр з Эг]]<ref>{{З|[[Новая філасофская энцыклапедыя|Новой философской энциклопедии]]|http://iph.ras.ru/elib/0118.html|загаловак=Александр из Эг}}</ref>. У той час асноўная дзейнасць Агрыпіны была накіравана на ўмацаванне пазіцый свайго сына як спадчынніка. Яна дамагалася гэтага, галоўным чынам, расстаноўкай верных ёй людзей на дзяржаўныя пасты. Пры яе поўным уплыве на імператара гэта было нескладана. Так, на ключавы пост [[Прэфект, Старажытны Рым|прэфекта]] прэтарыянскай гвардыі быў прызначаны [[Секст Афраній Бур]] — [[Галы|гал]], які быў яшчэ не так даўно звычайным выхавальнікам Нерона. Агрыпіна пазбаўляе ўсіх правоў на ўладу Брытаніка, выдаляе яго са двара. У [[51]] годзе яна загадала пакараць смерцю настаўніка Брытаніка, [[Сасебій|Сасебія]], абуранага яе паводзінамі, усынаўленнем Нерона і ізаляцыяй Брытаніка. [[9 чэрвеня]] [[53]] года Нерон жаніўся на Клаўдзіі. Аднак імператар пачынае расчароўвацца ў шлюбе з Агрыпінай. Ён ізноў прыбліжае да сябе Брытаніка і пачынае рыхтаваць яго да ўлады, усё халадней адносячыся да Нерона і Агрыпіны. Бачачы гэта, Агрыпіна зразумела, што адзіная магчымасць для Нерона атрымаць уладу — зрабіць гэта як мага хутчэй. [[13 кастрычніка]] [[54]] года Клаўдзій памёр, з'еўшы талерку паднесеных Агрыпінай грыбоў. Зрэшты, некаторыя антычныя гісторыкі лічылі, што Клаўдзій памёр натуральнай смерцю. == Першыя гады кіравання == === Нерон і Агрыпіна === [[Выява:Nero Agrippina aureus 54.png|thumb|200px|Залаты [[аўрэус]] з выявай Нерона і Агрыпіны — 54 год.]] [[Выява:RemorsodeNero.jpg|thumb|left|250px|«Нерон мучыцца ад згрызот сумлення пасля забойства маці», рэпрадукцыя карціны [[Уотэрхаус|Джона Уільяма Уотэрхауса]], 1878 г.]] У дзень смерці Клаўдзія прэтарыянцы прызналі Нерона імператарам. Пад іменем Нерон Клаўдзій Цэзар Аўгуст Германік 16-гадовы наваяўлены імператар атрымаў ад сваёй маці практычна неабмежаваную ўладу над імперыяй. У першыя гады свайго кіравання, быўшы вельмі маладым, імператар цалкам знаходзіўся пад уплывам Агрыпіны, Сенекі і Бура. Даходзіла да таго, што Агрыпіна выказвала жаданне сядзець побач з імператарам на афіцыйных цырымоніях (напрыклад, прыём паслоў), і толькі ўмяшанне Сенекі ратавала Нерона ад такой ганьбы. У [[55]] годзе малады Нерон упершыню выступіў супраць волі Агрыпіны. Сенека і Бур былі незадаволены поўным уплывам Агрыпіны на імператара і паміж былымі саюзнікамі адбыўся раскол. У той жа час Нерон зблізіўся з вольнаадпушчаніцай [[Клаўдзія Акта|Клаўдзіяй Актай]]. Быўшы, хутчэй за ўсё, прывезенай Клаўдзіем з яго паходаў у [[Малая Азія|Малую Азію]], яна даволі добра ведала палацавыя парадкі. Убачыўшы, што Нерон зацікаўлены ёю, Бур і Сенека ўсяк падтрымлівалі гэту сувязь, разлічваючы праз Акту ўплываць на Нерона. Агрыпіна была супраць палюбоўніцы сына і прылюдна адчытвала Нерона за тое, што ён звязаўся з былой [[рабства|рабыняй]]. Аднак Нерон ужо выйшаў з-пад яе падпарадкавання. Тады Агрыпіна пачала плесці інтрыгі, збіраючыся абвясціць Брытаніка законным імператарам. Але яе план праваліўся. У [[люты]]м 55 года Брытанік быў атручаны па загаду Нерона. Пасля гэтага Нерон, слухаючы сваіх настаўнікаў, абвінаваціў Агрыпіну ў паклёпе на яго і Актавію і выгнаў яе з палаца, пазбавіўшы ўсіх ушанаванняў, а таксама целаахоўнікаў. Калі Агрыпіна спрабавала спыніць яго, ён прыстрашыў, што ў выпадку яе непадпарадкавання адрачэцца ад улады і сам з'едзе на [[Востраў Родас|Родас]]. Следам за Агрыпінай страціў сваё месца пры двары і Палас. Падзенне Паласа азначала, як здавалася, поўную перамогу партыі Сенекі і Бура, і паражэнне Агрыпіны. Аднак і Бур, і Сенека былі абвінавачаны разам з Паласам. Супраць Бура і Паласа былі высунуты абвінавачванні ў дзяржаўнай здрадзе і змове з мэтай перадачы ўлады [[Фаўст Карнелій Сула Фелікс|Фаўсту Карнелію Суле Феліксу]], а Сенеку абвінавацілі ў растраце. Красамоўства Сенекі дапамагло яму адвесці ўсе абвінавачванні ад сябе і Бура, і яны былі не толькі цалкам апраўданы, але і захавалі сваё становішча. Аднак ім абодвум гэты быў ясны сігнал, што з гэтага часу Нерон не пацерпіць ціску на сябе. Так ён стаў паўнапраўным кіраўніком дзяржавы. [[Выява:Nero and Poppaea Sabina.jpg|thumb|left|200px|"Нерон і Папея Сабіна, егіпецкая [[тэтрадрахма]] ]] У [[58]] годзе Нерон збліжаецца з [[Папея Сабіна|Папеяй Сабінай]], высакароднай, разумнай і прыгожай прадстаўніцай рымскага [[набілітэт]]у. У той час яна была жонкай [[Марк Сальвій Атон|Атона]], прыяцеля Нерона і будучага імператара. Агрыпіна бачыла ў ёй небяспечную і прадумлівую суперніцу ў барацьбе за ўладу. Яна ўсімі сіламі спрабавала вярнуць Нерона да Клаўдзіі Актавіі, ці, хоць бы, да Акты. Але Нерон дамогся разводу Папеі і Атона, і адправіў апошняга прэч з вачэй на пасаду намесніка [[Лузітанія|Лузітаніі]]. Калі Папея зацяжарыла, у [[62]] годзе, Нерон развёўся з Актавіяй, абвінаваціўшы яе ў бясплоддзі, і праз дванаццаць дзён ажаніўся з Папеяй. У канцы 58 года папаўзлі чуткі, што Агрыпіна спрабуе адхіліць сына ад улады і перадаць яе [[Гай Рубелій Плаўт|Гаю Рубелію Плаўту]], сыну [[Юлія Лівія|Юліі Лівіі]], дачкі [[Лівіла|Лівілы]]. Па жаночай лініі Рубелій Плаўт быў прамым нашчадкам Тыберыя. Даведаўшыся пра гэта, Нерон вырашае забіць Агрыпіну. Ён спрабаваў атруціць яе тройчы, але пакінуў гэтыя спробы, даведаўшыся, што яна прымае [[тэрыяк]], падсылаў вольнаадпушчаніка закалоць яе і нават спрабаваў абрынуць столь і сцены яе пакоя, пакуль яна спала. Аднак яна шчасліва пазбягала смерці<ref>''[[Публій Карнелій Тацыт]]''. [[Аналы]], XIV, 3—7.</ref>. У сакавіку [[59]] года, у [[Баі (горад)|Баях]], Нерон прапанаваў ёй здзейсніць паездку на караблі, які павінен быў разваліцца ў дарозе. Аднак Агрыпіне, ледзь не адзінай, удалося выратавацца і ўплаў дасягнуць берагу (яна добра ўмела плаваць дзякуючы яе колішняму занятку — ныранню за губкамі. У гневе Нерон загадаў ужо адкрыта забіць яе. Агрыпіна, убачыўшы салдат, зразумела сваю долю і папрасіла закалоць яе ў жывот, туды, дзе знаходзіцца ўлонне, тым самым даючы зразумець, што раскайваецца ў тым, што нарадзіла на свет такога сына<ref name="Тацыт. Аналы, XIV, 8"/>. Нерон спаліў яе цела той жа ноччу. Сенату ён накіраваў складзенае Сенекай пасланне, у якім гаварылася, што Агрыпіна няўдала спрабавала забіць Нерона і пакончыла з сабой; Сенат павіншаваў Нерона са збавеннем і загадаў здзяйсняць набажэнствы<ref>''Тацыт''. Аналы, XIV, 10—12.</ref>. Пазней імператар дазволіў рабыням пахаваць яе прах у сціплай грабніцы ў [[Мізен]]е (зараз частка [[Неапаль|Неапаля]]). Потым Нерон не раз прызнаваўся, што вобраз маці пераследуе яго начамі. Для таго каб пазбавіцца ад яе здані, ён нават наняў персідскіх [[чараўнік]]оў. Хадзілі легенды, што задаўга да таго, як Нерон стаў імператарам, Агрыпіне наваражылі халдзеі, што яе сын стане імператарам, але, пры гэтым, стане прычынай яе смерці. Яе адказ быў такі:'' «Няхай забівае, абы панаваў»''<ref>''Тацыт''. Аналы, XIV, 9; ''Antony A. Barret'' Agrippina. Sex, Power And Politics In The Early Empire. — Yale University Press, New Haven and London, 1996. — ISBN 0-300-07856-0.</ref>. === Унутраная палітыка === [[Выява:Neroandseneca.jpg|thumb|right|250px|Нерон і Сенека, помнік у [[Горад Кордава, Іспанія|Кордабе]], [[Іспанія]]. Скульптар — Эдуарда Баран]] [[Выява:Nero charity.jpg|thumb|left|200px|Нерон раздае выгоды грамадзянам, манета 64-68 г.]] Да збліжэння з Актай Нерон не праяўляў сябе на дзяржаўнай ніве, цалкам пераклаўшы функцыі кіравання дзяржавай на Сенат. Сам жа ён у перыяд канца [[54]] — пачала [[55]] года займаўся наведваннем [[бардэль|бардэляў]] і шынкоў<ref>''Тацыт''. Аналы, XIII, 25.</ref>. Аднак пасля смерці Брытаніка і фактычным выхадзе з-пад апекі маці яго стаўленне да адміністрацыйных абавязкаў змянілася. З [[55]] па [[60]] год Нерон чатырохразова станавіўся консулам. Паводле меркавання большасці рымскіх гісторыкаў у гэтыя гады імператар паказаў сябе выдатным адміністратарам і прадумлівым кіраўніком, у адрозненне ад другой паловы яго кіравання. Практычна ўсе яго дзеянні ў гэты перыяд былі накіраваны на палягчэнне жыцця простых грамадзян і ўмацаванне сваёй улады за кошт папулярнасці сярод народа. Тым часам Сенат па патрабаванню Нерона прыняў шэраг законаў, якія абмяжоўваюць сумы закладаў і штрафаў, ганарары юрыстаў. Таксама Нерон устаў на бок вольнаадпушчанікаў, калі ў Сенаце ішлі слуханні закона аб том, каб дазволіць [[Патранат, Старажытны Рым|патронам]] ізноў адбіраць свабоду ў сваіх [[Кліентэла|кліентаў]]-вольнаадпушчанікаў. Больш таго, Нерон зайшоў далей і наклаў [[вета]] на закон, які распаўсюджвае віну аднаго раба на ўсіх рабоў, якія належаць аднаму гаспадару. У той жа перыяд ён спрабаваў абмежаваць [[карупцыя|карупцыю]], размах якой вельмі негатыўна адбіваўся на простых жыхарах дзяржавы. Пасля шматлікіх скарг на дрэннае стаўленне зборшчыкаў падаткаў да ніжэйшых класаў, функцыі зборшчыкаў падаткаў былі перакладзены на выхадцаў з гэтых класаў. Нерон забараніў публічныя прыёмы любым [[магістрат]]ам і [[пракуратар]]ам, абгрунтаваўшы гэта тым, што такія праявы дабрабыту азлабляюць народ. Па абвінавачваннях у карупцыі і вымагальніцтвах была арыштована вялікая колькасць службовых асоб. Для далейшага павышэння ўзроўню жыцця абывацеляў Нерон намерваўся адмяніць усе непрамыя падаткі. Аднак Сенат змог пераканаць імператара, што такія дзеянні прывядуць да [[банкруцва]] дзяржавы. У якасці кампрамісу падаткі былі паменшаны з 4,5 % да 2,5 %, а аб усіх ускосных і ўтоеных падатках было абвешчана грамадзянам. Таксама былі адменены мытныя пошліны для купцоў, якія ўвозілі харчаванне морам. Гэтыя дзеянні прынеслі Нерону вялікую папулярнасць сярод народа. Для далейшай папулярызацыі сваёй фігуры Нерон пабудаваў народныя [[гімнасій|гімнасіі]] і некалькі тэатраў, у якіх ігралі грэчаскія трупы. У Рыме сталі часта праводзіцца нябачаныя раней па размаху гладыятарскія баі. У [[60]] годзе ўпершыню быў праведзены грандыёзны фестываль «[[Квінквіналія Неронія]]» ({{lang-lat|Quinquennialia Neronia}}), прысвечаны пяцігоддзю праўлення Нерона. Фестываль доўжыўся некалькі дзён і складаўся з трох частак — музычна-паэтычнай, калі спаборнічалі чытальнікі, дэкламатары, паэты і спевакі; спартыўнай, падобнай да грэчаскіх алімпіяд; і коннай — спаборніцтваў вершнікаў. Другая «Квінквіналія Неронія» прайшла праз 5 гадоў — у [[65]] годзе, і была прысвечана дзесяцігоддзю кіравання імператара. Фестываль планавалася праводзіць кожныя пяць гадоў — у перакладзе з лацінскага ''Quinquennial'' — «Кожны пяты». == Знешняя палітыка і падаўленне мецяжоў == У знешняй палітыцы Нерон абмежаваўся ўмацаваннем раней заваяваных у часы Калігулы і Клаўдзія межаў. Адзіная вайна, якая адбылася падчас кіравання Нерона, была вайна паміж Рымам і [[Парфія]]й у [[58]]—[[63]] гадах. Яна разгарэлася з-за [[Арменія|Арменіі]] — [[Буферныя дзяржавы|буфернай дзяржавы]] паміж дзвюма імперыямі. === Рымска-парфянская вайна === : ''Асноўны артыкул: '''{{Не перакладзена 3|Рымска-парфянская вайна 58—63|Рымска-парфянская вайна 58—63|bg|Римо-партска война 58-63}}''''' [[File:Roman East 50-en.svg|thumb|300px|Арменія і Рымскі ўсход каля 50 года, перад пачаткам вайны]] Статус Арменіі як краіны, якая знаходзіцца пад рымскім [[пратэктарат]]ам, быў зацверджаны яшчэ пры Тыберыі, у 20-я гады I стагоддзя. Аднак у [[37]] годзе, пасля смерці Тыберыя, парфяне прывялі да ўлады свайго стаўленіка, [[Орад]]а. Ён знаходзіўся на троне да [[51]] года. Пасля яго смерці рымляне ўзвялі на трон [[Радаміст]]а, які аказаўся [[тыран]]ам і лічыўся ў Арменіі [[узурпатар|ўзурпатарам]]. У 53 годзе ў выніку паўстання, якое падагравалася парфянамі, Радаміст быў зрынуты і вымушаны быў бегчы. Армянскі трон заняў малодшы брат парфянскага цара [[Валогез I|Валогеза I]] [[Тырыдат]]. З дапамогай рымскіх грошай і незвычайна халоднай зімы [[53]]—[[54]] гадоў Радамісту ўдалося вярнуць сабе трон, прымусіўшы парфян сысці, а незадаволеных замоўкнуць. Пакуль парфяне думалі, што рабіць далей, у Рыме памёр Клаўдзій. Не бачачы ў 16-летнім Нероне сур'ёзнага праціўніка, Валогез адважыўся на адкрытыя ваенныя дзеянні і напачатку 55 года зноў, ужо ў адкрытую, вярнуў армянскі трон Тырыдату. Рэакцыя Рыма была адэкватнай. [[Праконсул]]ам [[Азія (рымская правінцыя)|Азіі]], [[Галатыя|Галатыі]] і [[Кападокія|Кападокіі]] быў прызначаны военачальнік [[Гней Даміцый Карбулон]], які праславіўся яшчэ пры Клаўдзіі ў [[Германія|Германіі]]. Пад яго камандаваннем знаходзіліся два легіёны [[III Гальскі легіён|III Gallica]] і [[VI Жалезны легіён|VI Ferrata]]. Яшчэ два легіёны, [[Легіён X «Фрэтэнзіс»|X Fretensis]] і [[XII Вокамгненны легіён|XII Fulminata]], былі пад камандаваннем [[Гай Дурмій Умідый Квадрат|Гая Дурмія Умідыя Квадрата]] — праконсула [[Сірыя|Сірыі]]. На працягу амаль трох гадоў Карбулон вёў перамовы з прадстаўнікамі Валогеза, рыхтуючы свае войскі. Але напачатку 58 года парфяне знянацку напалі на рымлян. Пры дапамозе прарымскі настроеных мясцовых плямён рымлянам удалося адбіць напад і перайсці да баявых дзеянняў. На працягу 58-60 гадоў Карбулон і Квадрат захапілі сталіцу Арменіі, [[Артаксата|Артаксату]], і ў наступным годзе перайшлі пустыню ў паўночнай [[Месапатамія|Месапатаміі]] і фарсіравалі [[Тыгр]]. Пасля ўзяцця [[Тыгранакерт]]а на армянскі трон быў нарэшце пасаджаны прарымскі кіраўнік — прапраўнук [[Ірад Вялікі|Ірада Вялікага]] [[Тыгран]]. [[File:Map Parthian Empire-bg.png|thumb|300px|Парфянскае царства каля 60 года]] У 60 годзе, пасля смерці Квадрата, Карбулон стаў пракуратарам Кападокіі. Увесну [[62]] года парфяне сталі спрабаваць адбіць Тыгранакерт і Карбулону, з-за адсутнасці падмацавання, прыйшлося скласці з Валогезам перамір'е. Летам 62 года прыбыў, нарэшце, новы камандзір на замену Квадрату — [[Луцый Цэзеній Пет]]. Фарсіраваўшы [[Еўфрат]], Карбулон змог уварвацца ў Месапатамію, калі атрымаў вестку пра тое, што Пет патрапіў у пастку і акружаны ў [[Рандэя|Рандэі]] пад [[Арсамасата]]й. Аднак прыбыўшы ў [[Мелітэн]]у, Карбулон спазніўся. Зімой пачаліся перамовы, якія скончыліся безвынікова. Вясною 63 года Карбулон на чале чатырох легіёнаў ізноў увайшоў у Арменію. Аднак з-за патавай сітуацыі (Валагез і Тырыдат зразумелі, што вайну ўжо не выйграць, а Карбулон не жадаў ваяваць у пустыні) ізноў было складзена пагадненне (у Рандэі) на ўмове, што Тырыдат становіцца армянскім царом, але як васал Рыма, і павінен накіравацца ў Рым, каб атрымаць царскую тыяру з рук Нерона. Гэта вайна зрабіла Нерона вельмі папулярным ва ўсходніх правінцыях. А ўмовы міру з парфянамі выконваліся больш 50 гадоў — пакуль [[Траян]] не ўварваўся ў Арменію ў [[114]] годзе. === Паўстанне Баудзікі === {{main|Баўдзіка}} Другім досыць сур'ёзным ваенным канфліктам, які адбыўся ў часы Нерона, стала паўстанне каралевы [[іцэны|іцэнаў]] [[Баудзіка|Баудзікі]] ў нядаўна далучаных да Рымскай імперыі землях [[Рымская Брытанія|Брытаніі]]. Паўстанне было задушана [[Гай Светоній Паўлін|Гаем Светоніем Паўлінам]], які ў [[58]]—[[62]] гадах быў намеснікам Брытаніі ў рангу [[прапрэтар]]а<ref>''Тацыт''. Аналы. XIV. 29.</ref>. Паўстанне пачалося ў [[61]] годзе. Мяцежнікі ўзялі [[Камуладун]] (суч. [[Колчэстэр]], [[Англія]]). [[Квінт Петылій Цэрыял]] аблажыў горад, аднак [[IX Іспанскі легіён|IX легіён]] быў разбіты і Цэрыялу прыйшлося бегчы. Мяцежнікі выступілі да Ландыніі (суч. [[Лондан]], Англія). Туды ж, перапыніўшы кампанію супраць [[друіды|друідаў]] у [[Мона|Моне]] (суч. [[Англсі]]), накіраваўся і Светоній Паўлін, але разважыў, што сіл для абароны горада яму не хопіць. Горад быў пакінуты і разрабаваны мяцежнікамі. Наступнай ахвярай, загінуўшай пад гневам [[брыты|брытаў]], быў Веруламій (суч. [[Горад Сент-Олбанс, Англія|Сент-Олбанс]]). Агульная колькасць ахвяр пераваліла за 80 000 чалавек<ref>''Дыян Касій''. Рымская гісторыя.</ref>. Светоній Паўлін згрупаваў сілы [[XIV Парны легіён|XIV легіёна]] з падраздзяленнямі [[XX Пераможны Валерыяў легіён|XX легіёна]], а таксама добраахвотнікамі, незадаволенымі дзеяннямі паўстанцаў. Усяго Паўліну ўдалося сабраць 10 000 чалавек, у той час як войскі Баўдзікі налічвалі каля 230 000. Паўлін [[Апошняя бітва Баўдзікі|даў бітву]] на сучаснай [[Уотлінг стрыт]] у [[Заходні Мідленд|Заходнім Мідлендзе]]. Рымская тактыка (бітва адбылася на вузкай дарозе, з двух бакоў быў лес — і, такім чынам, рымляне маглі вузкім фронтам стрымліваць перавышаючыя сілы праціўніка, пакуль лучнікі з лесу наносілі страты жывой сіле праціўніка) і дысцыпліна ўзялі верх над колькаснай перавагай брытаў. Шлях да адступлення брыты адрэзалі самі сабе, размясціўшы ззаду сваёй арміі абоз з членамі сваіх сямей. Тацыт піша, што рымляне забілі больш за 80 000 брытаў, у сваю чаргу страціўшы не больш за 400 чалавек. Баўдзіка, убачыўшы зыход бітвы, атруцілася. Наогул жа, варта адзначыць, што Нерон і яго саветнікі з толкам падбіралі людзей на ключавыя пасты ў дзяржаве, пераследуючы мэты ўмацавання краіны. Намеснікамі ў розных памежных правінцыях былі неардынарныя асобы, якія аказалі ў далейшым вельмі значны ўплыў на рымскую гісторыю. Так, акрамя Карбулона, Квадрата і Паўліна, у часы Нерона высунуліся на першыя ролі [[Гальба|Сервій Сульпіцый Гальба]], [[Гай Юлій Віндэкс]], [[Луцый Вергіній Руф]], [[Марк Сальвій Атон]], [[Веспасіян|Ціт Флавій Веспасіян]]. Менавіта Веспасіян быў адпраўлены ў [[67]] годзе Неронам на задушэнне [[Іўдзейскія войны|іўдзейскага паўстання]], якое ўспыхнула годам раней у [[Іўдзея|Іўдзеі]]. Паўстанне было задушана ўжо пасля смерці Нерона, у [[70]] годзе. Гэта прызначэнне можна лічыць ключавым у лёсе імперыі — пасля самагубства Нерона іўдзейскія легіёны абвясцілі Веспасіяна імператарам і адтуль ён адправіўся ў паход на Рым, які ўвянчаўся поспехам. == Другая палова кіравання == === Дэспатыя === Паводзіны Нерона змянілася напачатку 60-х гадоў. У [[62]] годзе памёр шматгадовы настаўнік Нерона — Бур. Імператар фактычна адышоў ад кіравання дзяржавай, пачаўся перыяд дэспатыі і самаўпраўнасці<ref>«Словарь античности». Пер. с нем. — М.: Прогресс, 1989</ref>. Паўторнае абвінавачванне ў растраце было прад'яўлена Сенеку, і гэтым разам яму прыйшлося адысці ад дзяржаўных спраў. Была пакарана смерцю былая жонка Нерона — Актавія. Пачаліся працэсы па зневажэнні велічы. Вынікам гэтых працэсаў стала вялікая колькасць пакаранняў смерцю. У тым ліку былі пакараны і старыя палітычныя праціўнікі Нерона — Палант, Рубелій Плаўт, [[Фаўст Карнелій Сула Фелікс|Фелікс Сула]]. Наогул, паводле Светонія Транквіла, ''«ён караў смерцю ўжо без меры і разбору каго заўгодна і за што заўгодна»''<ref>''Светоній''. Нерон, 37.</ref>. У той жа час у Рыме пачаліся ганенні на паслядоўнікаў новай [[рэлігія|рэлігіі]] — [[хрысціянства]]. Галоўным чынам адэптамі хрысціянства ў той час былі рабы і вольнаадпушчанікі, а таксама прадстаўнікі ніжэйшых пластоў грамадства, на абарону якіх Нерон устаў у першыя гады свайго кіравання. Хоць рэлігія і не была забаронена афіцыйна, глыбокая пашана да новага бога практычна пазбаўляла ўсякай абароны дзяржавы. Разам з тым Нерон пачаў паступова ўсё больш адыходзіць ад кіравання краінай. Усе больш і больш яго інтарэсы засяроджваліся на мастацтве. {{anchor|пажар}} === Вялікі пажар Рыма === {{Main|Вялікі пажар Рыма}} У ноч з [[18 ліпеня]] на [[19 ліпеня]] [[64]] года адбыўся адзін з самых страшных пажараў у гісторыі Рыма. Агонь пачаў распаўсюджвацца з крам, размешчаных з паўднёва-усходняга боку [[Цыркус Максімус|Вялікага цырка]]. Да раніцы полымем была ахоплена большая частка горада. Нерона не было ў горадзе — за некалькі дзён да пачатку пажару ён з'ехаў з Рыма ў Анцый. Светоній гаворыць пра тое, што ініцыятарам пажару быў сам Нерон, і што ў дварах бачылі падпальшчыкаў з паходнямі<ref>''Светоній''. Нерон, 38.</ref>. Паводле легенд, калі імператару данеслі пра пажар, ён выехаў у бок Рыма і назіраў за агнём з бяспечнай адлегласці. Пры гэтым Нерон быў апрануты ў тэатральны касцюм, іграў на ліры і дэкламаваў паэму пра гібель Троі. Аднак сучасныя гісторыкі больш схільныя давяраць апісанню падзей, якое было дадзена Тацытам<ref>''Тацыт''. Аналы, XV, 38—43.</ref>, якія перажыў пажар яшчэ дзіцем<ref>Античные писатели. Словарь. — {{СПб.}}: изд-во «Лань», 1999.</ref> Ён аспрэчвае такія паводзіны Нерона. Па яго словах, Нерон неадкладна адправіўся ў Рым і за свае грошы арганізаваў выратавальныя каманды для выратавання горада і людзей. Таксама ён распрацаваў новы план будаўніцтва горада. У ім Нерон устанавіў мінімальную адлегласць паміж дамамі, мінімальную шырыню новых вуліц, абавязаў будаваць у горадзе толькі каменныя будынкі, а таксама ўсе новыя дамы будаваць такім чынам, каб галоўны выхад з дому быў павернуты на вуліцу, а не ў двары і сады. Пажар бушаваў пяць дзён. Пасля яго заканчэння аказалася, што цалкам выгарэла чатыры з чатырнаццаці раёнаў горада, а яшчэ сем вельмі значна пацярпелі. Нерон адкрыў для пакінутых без прытулку людзей свае палацы, а таксама распачаў усё неабходнае, каб забяспечыць забеспячэнне горада харчаваннем і пазбегнуць галодных смярцей сярод выжыўшых. [[File:Karl von Piloty Nero Róma égését szemléli.jpg|thumb|left|300px|«Нерон аглядае руіны Рыма».Карціна [[Карл Тэадор фон Пілоці|Карла Тэадора фон Пілоці]], 1861]] Для таго каб аднавіць горад, патрабаваліся велізарныя сродкі. Правінцыі імперыі былі абкладзены адначасовай данінай<ref>''Тацыт''. Аналы, XV, 45.</ref>, што дазволіла ў параўнальна кароткія тэрміны адбудаваць сталіцу нанова. У памяць пра пажар Нерон заклаў новы палац — «[[Залаты дом Нерона|Залаты палац Нерона]]». Палац так і не быў дабудаваны, аднак нават пабудаванае ўражвала: комплекс будынкаў, па розных даных, размяшчаўся на плошчы ад 40 да 120 [[гектар]]аў, а цэнтрам усяго збудавання была 35-мятровая статуя Нерона, якая атрымала назва «[[Калос Нерона]]». Гэты палацавы комплекс дагэтуль з’яўляецца самым вялікім з усіх рэзідэнцый манархаў, пабудаваных на тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]], а ў свеце саступае толькі «[[Забаронены горад|Забароненаму гораду]]» — рэзідэнцыі кітайскіх імператараў<ref>[[Амфитеатров, Александр Валентинович|Амфитеатров А. В.]] Зверь из бездны. — {{М.}}: «Алгоритм», 1996. — Кн. 4. — С. 324. — ISBN 5-7287-0091-8.</ref> Хоць, хутчэй за ўсё, Нерон не меў да пажару ніякага дачынення, неабходна тэрмінова было знайсці адказных за пажар. І гэтымі адказнымі сталі хрысціяне. Праз некалькі дзён пасля пажару хрысціян абвінавацілі ў падпале горада. Па Рыму пракацілася хваля пагромаў і пакаранняў смерцю. === Змова Пізона === У той жа час пачалося процістаянне Нерона і Сената. Сенатары памяталі, што ў 54 годзе, атрымаўшы ўладу, Нерон абяцаў ім амаль такія ж прывілеі, якія былі ў іх у часы [[Рымская рэспубліка|рэспублікі]]. Аднак паступова імператар засяроджваў усё больш і больш улады ў сваіх руках. Да 65 года стала так, што Сенат наогул не меў ніякай рэальнай улады. Гэта процістаянне вылілася ў першую дакладна пацверджаную змову, ключавой фігурай якога з’яўляўся [[Гай Кальпурній Пізон]] — вядомы дзяржаўны дзеяч, [[аратар]], [[мецэнат]]. Ён змог захапіць сваімі ідэямі некалькі высокапастаўленых сенатараў, саветнікаў і сяброў Нерона — [[Сенека|Сенеку]], [[Петроній|Петронія]], паэта [[Марк Аней Лукан|Марка Анея Лукана]], вершнікаў, а таксама аднаго з прэфектаў прэтарыянскай гвардыі, [[Феній Руф|Фенія Руфа]], які кіраваў прэтарыянцамі разам з адданым Нерону [[Гай Сафоній Тыгелін|Афоніем Тыгелінам]]. Таксама ў змову былі ўцягнуты яшчэ двое высокапастаўленых прэтарыянцаў — [[трыбун]] прэтарыянскай кагорты [[Субрій Флаў]] і [[цэнтурыён]] [[Сульпіцій Аспер]]. Матывы ва ўсіх змоўшчыкаў былі розныя — ад простай змены манарха да рэстаўрацыі рэспублікі. Асноўнымі натхніцелямі былі Аспер і Пізон. Флаў і Руф павінны былі забяспечыць падтрымку прэтарыянцаў. Сенатары, якія ўваходзілі ў склад змоўшчыкаў — падтрымку Сената. Пытанне пра тое, што рабіць пасля звяржэння Нерона, заставалася адкрытым. Усё было ўжо практычна падрыхтавана, калі пра ўсё стала вядома Нерону. Першая, з-за каго ўладам стала вядома пра падрыхтоўку замаху, была вольнаадпушчаніца [[Эпіхарыда]]. Яна была палюбоўніцай [[Юній Аней Галіён|Юнія Анея Галіёна]], старэйшага брата Сенекі<ref>[[Паліен]] «[[Ваенныя хітрасці]]» VIII. 62</ref>. Поўная рашучасці прынесці карысць змоўшчыкам, а таксама незадаволеная той нерашучасцю, з якой яны дзейнічалі, яна вырашыла прыцягнуць на свой бок [[наварх]]а [[Валузій Прокул|Валузія Прокула]], [[хіліарх]]а ''(ад {{lang-el|χιλίαρχος}} — «тысячнік»)'' размешчанага ў [[Мізен]]е флоту. Яна сышлася з Прокулам і высвятліла, што ён быў незадаволены халодным стаўленнем Нерона. Эпіхарыда адкрыла Прокулу задуму змоўшчыкаў, не называючы, аднак, імёнаў<ref>Pagán, Victoria Emma. Conspiracy Narratives in Roman History. Austin, TX: University of Texas Press, 2004. Pp. ix + 197. ISBN 0-292-70561-1</ref>. Замест таго, каб далучыцца да змовы, Прокул данёс на Эпіхарыду Нерону. Аднак Эпіхарыда нават перад імператара не выдала змоўшчыкаў, а Прокула абвінаваціла ў паклёпе. Тады ўстрывожаныя змоўшчыкі вызначылі дату замаху на Нерона — справа павінна была адбыцца ў Рыме, у дзень гульняў, прысвечаных [[Цэрэра (міфалогія)|Цэрэры]]. Тады ж было вырашана, што Пізон стане новым прынцэпсам, калі яго прызнаюць прэтарыянцы, і, у гэтым выпадку, ён павінен будзе жаніцца на дачцэ Клаўдзія — [[Клаўдзія Антонія|Клаўдзіі Антоніі]], каб забяспечыць пераемнасць улады<ref>''Тацыт''. Аналы, XV, 52.</ref>. Напярэдадні ўстаноўленага дня пра змову стала вядома вольнаадпушчаніку аднаго са змоўшчыкаў, [[Флавій Сцэвін|Флавія Сцэвіна]], [[Мілх]]у. Рана раніцай Мілх данёс Нерону на свайго патрона. На працягу некалькіх дзён усе ўдзельнікі змовы былі схоплены. Пізон пакончыў з сабой. У выніку расследавання было арыштавана больш 40 чалавек, з іх 19 належалі да сенатарскага саслоўя. Не меней 20 чалавек было пакарана смерцю ці прымушана да самагубства, у тым ліку Сенека, Петроній, Феній Руф. === Апошнія гады === [[Выява:Remains of Nero's Isthmus Canal in 1881.jpg|thumb|300px|Рэшткі Карынфскага перашыйка]] Пасля выкрыцця змовы Пізона Нерон стаў падазроным, яшчэ больш адхіліўся ад кіравання дзяржавай, усклаўшы гэтыя абавязкі на сваіх фаварытаў. Сам Нерон засяродзіўся на сваіх паэтычных і спартыўных дасягненнях, прымаючы ўдзел у розных адпаведных конкурсах і спаборніцтвах. Так, ён браў удзел у [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] [[67]] года, кіруючы дзесяццю коньмі, запрэжанымі ў калясніцу. Яшчэ напачатку [[60-я|60-х]] на Палаціне аднавіліся былыя забытыя з часоў [[Калігула|Калігулы]] оргіі, якія да 67—68 годзе дасягнулі небывалага размаху і доўжыліся па некалькі дзён. У 64 годзе, перад пажарам Рыма, у Італіі ўзнялася чума, якая забрала велізарную колькасць жыццяў<ref>''Светоній''. Нерон, 39, 1.</ref>. У 65 годзе Нерон праводзіць Квінквіналію. У 67 годзе ён загадвае пабудаваць канал цераз [[Карынфскі перашыек]], пабудову якога планавалі яшчэ пры Тыберыі, прычым Нерон сам першы стукнуў у зямлю лапатай<ref>''Светоній''. Нерон, 19, 2.</ref>. Аднаўленне Рыма пасля пажару, Квінквіналія, пераадоленне наступстваў чумы, будаўніцтва «Залатога дому» і канала падарвала эканоміку дзяржавы. Правінцыі былі знясілены, і гэта прывяло да паўстання. == Асоба Нерона == === Аблічча === [[Выява:Nero-graffito.jpg|thumb|left|200px|Выява Нерона на сцяне палаца Тыберыя ў Рыме, I стагоддзе]] Знешні выгляд Нерона Светоній апісвае наступным чынам<ref>Светоній. Нерон, 51.</ref>:{{пачатак цытаты}} Росту ён быў прыблізна сярэдняга, цела — у плямах і з благім пахам, валасы рудаватыя, твар хутчэй прыгожы, чым прыемны, вочы шэрыя і злёгку блізарукія, шыя тоўстая, выпіраючы жывот, ногі вельмі тонкія… Выгляд і адзенне яго былі зусім непрыстойныя: валасы ён заўсёды завіваў шэрагамі, а падчас грэчаскай паездкі нават адпускаў іх на патыліцы, апранаўся ён у застольную шаўковую сукенку, шыю завязваў хусткай і так выходзіў да народа, адперазаны і неабуты{{канец цытаты}} === Асабістае жыццё === У [[63]] годзе ў Нерона нарадзілася дачка — [[Клаўдзія Аўгуста]]. Імператар абагаўляў яе. Але праз 4 месяца пасля нараджэння дзяўчынка памерла. Пасля смерці яна была абагаўлена, у яе гонар былі пабудаваны храмы, у якіх жрацы адпраўлялі культ боскай Клаўдзіі Аўгусты. У 65 годзе [[Папея Сабіна|Папея]] ізноў зацяжарыла, але падчас сямейнай сваркі п’яны Нерон стукнуў жонку нагой у жывот, што прывяло да [[выкідыш]]а і яе смерці. Цела Папеі было забальзаміравана і пахавана ў маўзалеі, яна была абагаўлена<ref>''Тацыт''. Аналы, XVI, 6; ''Светоній''. Нерон, 35, 3.</ref>. У [[66]] годзе Нерон жаніўся на [[Статылія Месаліна|Статыліі Месаліне]]. Яна стала палюбоўніцай Нерона пасля смерці Папеі, быўшы замужам за [[Марк Юлій Вестын Атык|Маркам Юліем Вестынам Атыкам]]. Імператар вымусіў Вестына Атыка здзейсніць самагубства і жаніўся на Статыліі<ref>''Светоній''. Нерон, 35, 1.</ref>. Крыніцы згадваюць і іншых шматлікіх палюбоўнікаў і палюбоўніц Нерона. Хоць усе імператары [[Юліі-Клаўдзіі|дынастыі]] (акрамя Клаўдзія) вядомыя [[Гомасексуальнасць у Старажытным Рыме|гомасексуальнымі сувязямі]], Нерон быў першым, хто святкаваў вяселлі са сваімі палюбоўнікамі, ствараючы тэатралізаваную імітацыю рымскага рытуалу. З еўнухам Спорам ён адзначыў вяселле, пасля чаго апранаў яго як імператрыцу<ref>''Светоній''. Нерон, 28, 1; ''Дыян Касій'', LXII, 28, 3.</ref>. Светоній адзначае, што «''уласнае цела ён столькі разоў аддаваў на распусту, што наўрад ці хоць адзін яго член застаўся неапаганеным''»<ref>''Светоній''. Нерон, 29, 1.</ref>. У вяселлі з вольнаадпушчанікам Піфагорам (Светоній называе імя Дарыфора) Нерон выконваў «ролю» жонкі<ref>''Светоній''. Нерон, 29, 1; ''Тацыт''. Аналы, XV, 37; ''Дыян Касій''. LXIII, 13, 2; ''Аўрэлій Віктор''. Пра цэзараў. V, 5; ''Сульпіцый Север''. Хроніка. II, 28, 2.</ref>. === Творчасць Нерона === Нерон любіў спяваць, складаў п'есы і вершы, атрымліваў асалоду ад удзелу ў спаборніцтвах паэтаў, а таксама спартыўных спаборніцтвах на [[калясніца]]х. Аднак Тацыт з асуджэннем адзначае, што пахвальнае слова, вымаўленае Неронам на пахаваннях Клаўдзія, было складзена Сенекам<ref>''Тацыт''. Аналы, XIII, 3. Гл. таксама: ''Светоній''. Нерон, 52.</ref>. Светоній гаворыць, што ў рукапісах яго паэм было нямала паправак, памылак і ўставак<ref>''Светоній''. Нерон, 52.</ref>. Доўгі час ён працаваў над эпічнай паэмай пра гібель Троі<ref>''Светоній''. Нерон, 38, 2; ''Ювенал''. Сатыры, VIII, 220; ''Дыян Касій'', LXII, 29, 2.</ref>. Захавалася некалькі фрагментаў яго твораў<ref>''Светоній''. Лукан, 2; схоліі да «Фарсаліі» Лукана III 261; ''Пліній Старэйшы''. Прыродазнаўчая гісторыя, XXXVII, 50.</ref>, а таксама кароткія ўпамінанні<ref>''Светоній''. Нерон, 24, 2.</ref>, радок «''шыйка блішчыць Кіферэйскай галубкі пры кожным руху''» хваліў Сенека<ref>''Сенека''. Пра прыроду, I, 5, 6.</ref>. У сваёй I сатыры (92-95, 99-102) [[Персій]] прыводзіць з асуджэннем вершы, якія яго схаліясты прыпісваюць Нерону, але гэта спрэчна. Спачатку яго музіцыраванне адбывалася на балях на Палантыне. Аднак, пры дапамозе прыдворных падхалімаў паверыўшы ў свой талент, у [[64]] годзе Нерон упершыню выступіў у [[Неапаль|Неапалі]] публічна. З тых часоў ён удзельнічаў практычна ва ўсіх паэтычных і музычных конкурсах, дзе нязменна «атрымліваў перамогі». У 65 годзе імператар выступаў перад усім Рымам на другім фестывалі «Квінквіналія Неронія». == Канец кіравання == === Паўстанне ў [[Галія|Галіі]] === У сакавіку 68 года намеснік [[Лугдунская Галія|Лугдунскай Галіі]] [[Гай Юлій Віндэкс]], незадаволены эканамічнай палітыкай Нерона і падаткамі, якія накладаюцца на правінцыі, падняў свае легіёны супраць імператара. Задушыць паўстанне было даручана намесніку [[Верхняя Германія|Верхняй Германіі]] [[Луцый Вергіній Руф|Луцыю Вергінію Руфу]]. Віндэкс разумеў, што самастойна не справіцца з войскамі Руфа, таму ён заклікаў на дапамогу папулярнага ў войсках намесніка [[Тараконская Іспанія|Тараконскай Іспаніі]] [[Гальба|Сервія Сульпіцыя Гальбу]] і прапанаваў яму абвясціць сябе імператарам. На такіх умовах Гальба падтрымаў паўстанне. Легіёны, якія знаходзяцца ў Іспаніі і Галіі, абвясцілі яго імператарам і ён рушыў на злучэнне к Віндэксу, але не паспеў. Вергіній Руф не спяшаўся выступаць супраць Віндэкса, заняўшы чакальную пазіцыю. Але ў маі 68 года яго войскі, якія размясціліся лагерам пры [[Везанцыё]] (суч. [[Безансон]], [[Францыя]]), самавольна напалі на легіёны Віндэкса на маршы і лёгка разбілі іх. Рэшткі мяцежных легіёнаў беглі і далучыліся да Гальбы. Войскі Вергінія Руфа абвясцілі свайго камандзіра імператарам, але Руф працягваў чакаць. Урэшце, ён прапусціў армію Гальбы, якая накіроўвалася ў Рым, абвясціўшы, што даручае сябе і свае легіёны ў рукі Сената. Сенат абвясціў Гальбу [[Вораг народа|ворагам народа]], але нягледзячы на гэта, яго папулярнасць працягвала расці. Урэшце на яго бок устаў другі прэфект прэтарыянцаў — [[Гай Німфідый Сабін]] і большая частка гвардыі. Нерон пакінуў Рым і накіраваўся ў бок [[Остыя|Остыі]] ў надзеі сабраць флот і армію ў лаяльных яму ўсходніх правінцыях. Легіёны Гальбы працягвалі свой рух да Рыма. Калі весці пра сітуацыю, якая склалася, дасягнулі Нерона і яго суправаджальнікаў, яны ў адкрытую перасталі падпарадкоўвацца загадам імператара. Калі ж да іх дайшоў слых пра тое, што Тыгелін і прэтарыянцы згодны прысягнуцца Гальбе, стала ясна, што дні Нерона палічаны. Тым часам Нерон знаходзіўся ў [[Сервіліевы сады|Сервіліевых садах]], дзе вестка пра пагрозу нагнала яго і ён быў вымушаны вярнуцца ў палац на Палаціне<ref>''Светоній''. Нерон.</ref>. === Апошнія гадзіны === [[Выява:Piranesi-3014.jpg|thumb|right|200px|Меркаваная магіла Нерона]] Нерон вярнуўся ў Рым, у палац на Палаціне. Аховы палаца не было. Ён правёў у палацы вечар, затым лёг спаць. Прачнуўшыся каля паўночы ён адправіў усім тым, хто звычайна ўдзельнічаў з ім у палацавых оргіях, запрашэнні ў палац. Ніхто не адгукнуўся. Ён пайшоў па пакоях палаца, але той быў пусты. Нерон шукаў салдата ці гладыятара, каб той мог закалоць яго мячом. У палацы былі толькі рабыні. Ускрыкнуўшы «У мяне няма ні сяброў, ні ворагаў?», Нерон выскачыў з палаца з думкай кінуцца ў Тыбр. Але ў яго не хапіла сілы волі<ref>''Светоній''. Нерон, 47.</ref>. Вярнуўшыся ў палац, ён знайшоў там свайго вольнаадпушчаніка, які параіў усімі пакінутаму імператару адправіцца на загарадную вілу ў 4 мілях ад горада. У кампаніі чацвярых адданых слугаў Нерон дабраўся да вілы і загадаў слугам выкапаць для яго магілу. Неўзабаве прыбыў кур'ер, які паведаміў, што Сенат абвясціў Нерона ворагам народа і намерваецца публічна пакараць яго смерцю. Нерон прыгатаваўся да самагубства, але воля зноў пакінула яго. Паўтараючы штораз фразу «Які вялікі артыст гіне!» ({{lang-lat|[[Qualis artifex pereo]]}}), ён стаў упрошваць аднаго са слуг закалоць яго кінжалам. {{anchor|death}} Неўзабаве пачуўся грук капытоў. Зразумеўшы, што гэта едуць яго арыштоўваць, Нерон сабраўся, прамовіў страфу з [[Іліяда|«Іліяды»]] «Коней, якія імкліва скачуць, тупат мне слых паражае»<ref>[[Гамер]], Іліяда, 10.535</ref>, і пры дапамозе свайго сакратара [[Эпафрадыт]]а перарэзаў сабе горла. Калі вершнікі заехалі на вілу, яны ўбачылі імператара, які ляжаў у крыві. Той быў усё яшчэ жывы. Адзін з вершнікаў паспрабаваў спыніць крывацёк, але было позна. Са словамі «Вось яна — вернасць», Нерон сканаў. == Пасля смерці == [[Выява:Vasiliy smirnov 001.jpg|thumb|350px|Смерць Нерона ([[Васіль Сяргеевіч Смірноў, мастак|Смірноў В. С.]], 1888.)]] Дазвол на пахаванне цела імператара было дадзена [[Ікел, вольнаадпушчанік|Ікелам]], вольнаадпушчанікам і кліентам Гальбы. Ніхто не жадаў займацца пахаваннем былога імператара. Даведаўшыся пра гэта, яго былая палюбоўніца Акта, а таксама карміцелькі Эклога і Александрыя, загарнулі яго рэшткі ў белыя адзенні і аддалі агню. Прах яго змясцілі ў радавым магільным склепе Даміцыяў на Садовым узгорку<ref>''Светоній''. Нерон, 50.</ref> (суч. [[Пінцый]] у Рыме). Паводле Светонія і [[Дыян Касій|Дыяна Касія]], рымляне віталі смерць Нерона<ref>''Дыян Касій''. Рымская гісторыя, 68.</ref><ref>''Светоній''. Нерон, 57.</ref>. Тацыт сцвярджае, што Сенат і верхнія класы грамадства былі рады смерці імператара, а ніжнія класы наадварот былі засмучаны такімі падзеямі<ref>''Тацыт''. Гісторыі, I, 4—5.</ref>. Ва ўсходніх правінцыях смерць імператара аплаквалі яшчэ доўгі час, пра што Веспасіяну пісаў у лістах [[Апалоній Тыянскі]]<ref>Філастрат II, «Жыццё Апалонія» 5.41</ref>. Імя Нерона было сцёрта з некалькіх манументаў, а пад шматлікімі яго выявамі паставілі іншыя імёны<ref>Edward Champlin, «Nero», President and Fellows Of Harward College, 2003</ref>. Тым не менш няма звестак пра тое, што памяць Нерона была прысуджана Сенатам да пракляцця ({{Lang-lat|[[Damnatio memoriae]]}})<ref>John Pollini, Review of Mutilation and Transformation: Damnatio Memoriae and Roman Imperial Portraiture by Eric R. Varner, The Art Bulletin (September 2006)</ref>. З Неронам скончылася дынастыя [[Юліі-Клаўдзіі|Юліяў-Клаўдзіяў]]. Чацвёра прэтэндэнтаў на тытул імператара развязалі грамадзянскую вайну, якая доўжылася ўвесь наступны год. Усе чацвёра прымерылі на сябе пурпурныя [[тога|тогі]] рымскіх імператараў. Прычым двое, [[Марк Сальвій Атон|Атон]] і [[Вітэлій]], у сваіх прамовах абяцалі рымлянам працяг таго палітычнага і эканамічнага курсу, які вёў Нерон. У самым канцы чэрвеня 69 года войскі камандуючага ўсходнімі легіёнамі [[Веспасіян]]а разбілі сілы Вітэлія [[бітва пры Крэмоне|пры Крэмоне]], пасля чаго Веспасіян уступіў у Рым, дзе [[1 ліпеня]] быў абвешчаны імператарам, заснаваўшы тым самым новую дынастыю — [[Флавіі|Флавіяў]]. Смерць Нерона знайшла адлюстраванне ва ўсёй наступнай гісторыі Рымскай дзяржавы. Быў створаны прэцэдэнт — наступны імператар можа не быць нашчадкам папярэдняга і, наогул можа не быць звязаны з ім роднаснай сувяззю<ref>''Тацыт''. Гісторыі, I, 4.</ref>. Падчас грамадзянскай вайны 69 года ўзнікала некалькі [[Ілжэ-Нерон]]аў. Больш таго, падчас кіравання Гальбы, бачачы што ўлада імператара нетрывалая, Німфідый Сабін вырашыў паспытаць шчасця і абвясціў сябе сынам Калігулы<ref>''Плутарх''. Параўнальныя жыццяпісы. — Гальба, 9.</ref>. Апошні з Ілжэ-Неронаў быў пакараны смерцю праз 20 гадоў пасля смерці імператара — у часы кіравання Даміцыяна<ref>''Тацыт''. Гісторыі, I, 2.</ref>. Наогул жа асоба імператара заставалася папулярнай і абмяркоўвалася ў Рыме доўгія гады. [[Аўрэлій Аўгусцін]] пісаў, што легенды пра вяртанне Нерона апавядалі амаль праз тры стагоддзі пасля яго смерці, у [[422]] годзе<ref name="ReferenceA">Аўрэлій Аўгусцін, «Пра град Божы», XX, 19.3</ref>. == Нерон і рэлігіі == ;Мітраізм Кіраванне Нерона адзначылася ўзмацненнем у Рыме [[элінізм]]у. Імператар цікавіўся ўсім усходнім, у тым ліку і рэлігіяй. Так, Нерон справіў пышныя «вяселлі» з хлопчыкам Спорам і, у якасці «жонкі», са жрацом Піфагорам <ref>Тацыт. Аналы XV, 37; Светоній. Нерон, 28.</ref>. Гэтыя і іншыя цырымоніі, па меркаванні гісторыкаў, былі абрадамі пасвячэння ў [[мітраізм]] <ref>Сизек Э. Нерон. 1998. С. 35-37; Кнабе Г. С. Нерон и неронизм // Кнабе Г. С. Избранные труды. Теория и история культуры. 2006</ref>. ;Іўдаізм Іудзеі лічаць, што Нерон быў першым і адзіным рымскім імператарам, які прыняў іўдаізм. У 66 г. успыхнула іўдзейская вайна. Паводле [[Талмуд]]а, Нерон прыбыў у Іерусалім. Ён папрасіў хлопчыка, які праходзіў міма, паўтарыць верш, вывучаны ў той дзень. Хлопчык адказаў: «І ўчыню помсту Маю над Эдомам рукою народа Майго, Ізраіля; і яны будуць дзейнічаць у Ідумеі па Майму гневу і Маіму абурэнню, і ўведаюць помсту Маю, кажа Гасподзь Бог» ({{Біблія|Ез|25:14}}). Імператар жахнуўся, мяркуючы, што Бог хоча разбурыць Іерусалімскі храм, а віну за гэта зваліць на самога Нерона. Пасля гэтага Нерон пакінуў горад і, каб пазбегнуць кары, перайшоў у іўдаізм <ref>Талмуд, трактат Гітын 56a-b</ref>. Талмуд дадае, што Рэб Меір Бааль Ханес, вядомы прыхільнік паўстання Бар-Кохбы супраць рымскага валадарства, быў нашчадкам Нерона. Аднак рымскія і грэчаскія крыніцы нідзе не паведамляюць пра паездку Нерона ў Іерусалім ці пра яго пераход у іўдаізм — рэлігію, якую рымляне лічылі варварскай і амаральнай <ref>Isaac, Benjamin (2004) The Invention of Racism in Classical Antiquity pp. 440—491. Princeton</ref>. Таксама няма дакументаў пра тое, што ў Нерона былі нашчадкі, якія выжылі ў маленстве: яго адзінае дзіця, Клаўдзія Аўгуста, памерла ва ўзросце 4 месяцаў. ;Хрысціянства У [[Хрысціянства|хрысціянскіх]] паданнях Нерон лічыцца першым дзяржаўным ганіцелям хрысціян і арганізатарам пакаранняў смерцю апосталаў [[Апостал Пётр|Пятра]] і [[Апостал Павел|Паўла]]. Пра праследаванні хрысціян падчас кіравання Нерона паведамляюць свецкія гістарычныя крыніцы. Тацыт пісаў, што пасля пажару 64 года імператар учыніў масавыя пакаранні смерцю ў Рыме. [[Выява:Siemiradski Fackeln.jpg|thumb|right|350px|«Светачы хрысціянства (Паходні Нерона)». Карціна [[Генрых Семірадскі|Генрыха Семірадскага]], 1882]] {{пачатак цытаты}} І вось Нерон, каб пераадолець чуткі, падшукаў вінаватых і аддаў вычварным пакаранням тых, хто сваімі брыдотамі наклікаў на сябе ўсеагульную нянавісць і каго натоўп называў хрысціянамі. Хрыста, ад імя якога паходзіць гэта назва, пакараў смерцю пры Тыберыі пракуратар Понцій Пілат; задушанае на час гэта злашкоднае павер'е стала зноў прарывацца наверх, і не толькі ў Іудзеі, адкуль пайшла гэта пагібель, але і ў Рыме, куды адусюль сцякаецца ўсё найбольш гнюснае і ганебнае, і дзе яно знаходзіць прыхільнікаў. Такім чынам, спачатку былі схоплены тыя, хто адкрыта прызнаваў, што належыць да гэтай секты, а затым па іх указаннях і вялікае мноства іншых, абвінавачаных не столькі ў злачынным падпале, колькі ў нянавісці да роду людскога. Іх забойства суправаджалася здзекаваннямі, бо іх апраналі ў шкуры дзікіх звяроў, каб яны былі разадраны да смерці сабакамі, крыжавалі на крыжах, ці асуджаных на смерць у агні падпальвалі з надыходам цемры дзеля начнога асвятлення. {{канец цытаты|крыніца=Аналы XV.44}} Іншы гісторык, Светоній таксама згадвае пакаранні хрысціян, хоць узводзіць гэта ў хвалу Нерону і не злучае з пажарам <ref>Светоній. Нерон, 16</ref>. Паводле ранніх хрысціянскіх крыніц, Нерон быў першым ганіцелем хрысціян. [[Тэртуліян]] (каля 155—230): {{пачатак цытаты}} Вазьміце запісы пра ваша мінулае: вы знойдзеце, што Нерон быў першым, хто стаў пераследваць наша вучэнне… {{канец цытаты|крыніца=Апалагетык <ref>цыт. паводле: Яўсевій Кесарыйскі. Царкоўная гісторыя II.25.4</ref>}} Гэтай жа версіі прытрымліваліся і іншыя царкоўныя пісьменнікі, такія як [[Лактанцый]] (Пра смерць ганіцеляў. II, 5-6) і [[Сульпіцый Север]] (Хроніка II.28.3). З ганеннямі звязана і паданне пра пакаранне смерцю апосталаў Пятра і Паўла. Апакрыфічныя «Дзеянні Пятра» (каля 200 г.) гавораць, што Пётр быў распяты ўніз галавой у Рыме падчас кіравання Нерона, але без яго ведама. Епіскап [[Яўсевій Кесарыйскі]] (каля 275—339) пісаў, што Павел быў абезгалоўлены ў Рыме пры Нероне <ref>Царкоўная гісторыя II.25.5</ref>. У IV стагоддзі шэраг пісьменнікаў ужо канстатуюць, што Нерон забіў Пятра і Паўла <ref>Лактанцый. Пра смерць ганіцеляў. II, 6; Сульпіцый Север. Хроніка II.28-29</ref>. Таксама некаторыя раннія хрысціяне верылі, што Нерон не памёр ці што ён уваскрэсне і будзе [[Антыхрыст]]ам <ref>Лактанцый. Пра смерць ганіцеляў. II, 8-9; Аўгусцін. Пра град Божы. ХХ, 19</ref>. == Нерон у антычнай гістарыяграфіі == Фігура Нерона вельмі неадназначна ацэньвалася яго сучаснікамі. Найбольш падрабязныя выклады ўтрымліваюцца ў XIII—XVI кнігах «Аналаў» Тацыта (напісаны напачатку II стагоддзя), і ў сачыненні Гая Светонія Транквіла: «Жыццё дванаццаці Цэзараў», апроч біяграфіі самага Нерона, ён згадваецца ў біяграфіях «Калігула», «Боскі Клаўдзій», «Гальба», «Веспасіян». Сенека<ref>''Сенека'' Адкрыццё боскага Клаўдзія, 4.</ref> і Лукан<ref>''Марк Аней Лукан''. Фарсалія, I 33—66.</ref>, якія былі сучаснікамі Нерона даюць станоўчы водгук пра часы яго кіравання, што, зрэшты, нядзіўна. [[Іосіф Флавій]] (канец I стагоддзя, аўтар сачыненняў «Іўдзейскія старажытнасці» і «Іўдзейская вайна») прама пісаў пра падтасоўку фактаў іншымі гісторыкамі: {{пачатак цытаты}} Шматлікія пісьменнікі апавядалі пра Нерона; адны з іх, якім ён аказваў дабрадзействы, з удзячнасці да яго перакручвалі ісціну, іншыя з нянавісці і варожасці настолькі налгалі на яго, што не заслугоўваюць ніякага выбачэння. Зрэшты, мне не выпадае дзівіцца тым, хто паведаміў пра Нерона гэтакія ілжывыя дадзеныя, бо гэтыя людзі не гаварылі ісціны нават адносна папярэднікаў яго, нягледзячы на тое, што яны не мелі ніякай падставы адносіцца непрыязна да іх і жылі значна пазней за іх.{{канец цытаты|крыніца=<ref>''Іосіф Флавій''. «[[Іўдзейскія старажытнасці]]», XX, 87.3</ref>}} Працы, згаданыя Іосіфам Флавіем, не захаваліся, але былі выкарыстаны Тацытам і Светоніем, якія пісалі некалькі пазней. З захаваных крыніц ёсць вельмі адмоўны водгук Светонія на ўвесь час кіравання імператара. З іншага боку Тацыт, які перажыў апісаныя падзеі дзіцем, куды больш стрыманы ў крытыцы імператара, і сам піша наступнае: {{пачатак цытаты}} Дзеянні Тыберыя і Гая, а таксама Клаўдзія і Нерона, пакуль яны былі ўсёмагутныя, са страху перад імі выкладаліся хлусліва, а калі іх не стала — пад уздзеяннем пакінутай імі па сабе яшчэ свежай нянавісці.{{канец цытаты|крыніца=<ref>''Тацыт''. Аналы, I, 1.</ref>}} З іншага боку, вялікая колькасць антычных аўтараў, якія пісалі ўжо пасля смерці імператара, вельмі пахвальна адзываюцца пра яго кіраванне і згадваюць пра прадузятае стаўленне да яго. [[Дыян Хрысастом]] піша, што рымляне былі шчаслівыя ў часы Нерона, і жадалі б, каб ён кіраваў вечна<ref>''Дыян Хрысастом''. Гутарка XXI, «Пра прыгажосць».</ref>. Пліній Старэйшы, наадварот, называе Нерона «ворагам чалавецтва»<ref>''Пліній Старэйшы''. Прыродазнаўчая гісторыя, VII. 8. 46.</ref>. Апісанне кіравання Нерона, якое належыць гісторыку III стагоддзя, Дыяну Касію (кнігі 61—63 яго «Рымскай гісторыі»), большай часткай згублена, а тыя фрагменты, якія захаваліся, былі зменены [[Іаан Ксіфілін|Ксіфілінам]] у [[XI]] стагоддзі. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''Дуров В. С.'' Нерон, или Актер на троне. — {{СПб.}}: Алетейя, 1994. — 315 стр. — (Серия «Античная библиотека»). * ''Горский А. С.'' Нерон. Денди, которого считали Сатаной. — {{СПб.}}: Издательский Дом «Нева», 2005. — 317 стр. — (Серия «Тайны великих»). * ''Князький И. О.'' Нерон. — {{М.}}: Молодая гвардия, 2007. — 311 стр. — (Серия «ЖЗЛ»). * ''Сизек Эжен.'' Нерон. — Ростов-на-Дону: Феникс, 1998. — 448 стр. — (Серия «След в истории»). * ''Кравчук А.'' Нерон. — {{М.}}: Радуга, 1989. — 292 стр. — ISBN 5-05-002370-X. * ''Грант Майкл.'' Нерон. Владыка земного ада. — {{М.}}: Центрполиграф, 2002. — 336 стр. — (Серия «Nomen est Omen»). * ''Дмитренко В.'' Імператор Нерон. У вирі інтриг. — Львів: Кальварія, 2010. — 160 стр. — (Серия «Володарі Риму»). * ''Кнабе Г. С.'' [http://ec-dejavu.net/n/Nero.html Нерон и неронизм] // Кнабе Г. С. Избранные труды. Теория и история культуры. — {{М.}}—{{СПб.}}: Летний сад; — М.: РОССПЭН, 2006. — С. 500—514. === Выданні вершаў Нерона === * The Fragmentary Latin Poets. / by Edward Courtney. — Oxford University Press, 1992. — P. 357—359. — ISBN 0-19-926579-8. === Нерон у мастацкай літаратуры === * ''[[Эрнст Экштэйн]]''. «Нерон». * ''[[Генрык Сянкевіч]]''. «[[Quo Vadis]]» ці «[[Quo vadis, Domine?]]» У творы апісаны апантаны нораў і асоба імператара, а таксама яго асяроддзе. * ''[[Аляксандр Краўчук]]''. «Нерон». {{Бібліяінфармацыя}} {{Імператары рымскія}} {{Дынастыя Юліяў-Клаўдзіяў}} {{Добры артыкул|Гісторыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лацыа]] [[Катэгорыя:Зрынутыя манархі]] [[Катэгорыя:Імператары рымскія]] [[Катэгорыя:Мацізабойцы]] [[Катэгорыя:Манархі-самазабойцы]] [[Катэгорыя:Паэты-самазабойцы]] [[Катэгорыя:Лацінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Старажытнарымскія паэты]] [[Катэгорыя:Юліі-Клаўдзіі]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] [[Катэгорыя:Род Даміцыяў Агенабарбаў]] [[Катэгорыя:Рымскія консулы I стагоддзя]] 3wp8b5lnmo41nm05389cztxcju8j6xg 0 29474 5167488 4753891 2026-07-19T07:17:45Z ~2026-40418-44 171329 /* */ 5167488 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{цёзкі2|Мыцько}} '''Серж Мінскевіч''' (сапраўднае імя '''Сяргей Леанідавіч Мыцько'''; {{ДН|12|2|1969}}, [[Мінск]] — {{ДС|8|6|2022}}, [[Мінск]]) — беларускі {{Паэт|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{перакладчык|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|з польскай мовы|з англійскай мовы|на беларускую мову|паэзіі на беларускую мову}}. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і навукоўцаў (бацька — батанік, маці — хімік). У 1986 годзе скончыў мінскую школу № 50. Працаваў аператарам электронна-вылічальных машын у Праектна-тэхналагічным інстытуце аўтаматызацыі сістэм «Ніва»{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=644}}. Пасля тэрміновай службы ў войску быў лабарантам у Інстытуце гісторыі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]], удзельнік археалагічных экспедыцый{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=644}}. У 1989 годзе паступіў на беларускае аддзяленне філалагічнага факультэта [[БДУ]], якое скончыў у 1995 годзе. Адзін з арганізатараў і ўдзельнікаў літаратурна-мастацкага руху «[[Бум-Бам-Літ]]». Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]<ref name="СПБ">{{cite web|date=12 лютага 2019|url=https://lit-bel.org/news/serzhu-minskevichu-50/?fbclid=IwAR3B5kr8P4qgsqk-lHicrhmik13zRUKawMdpcCY9MFF9thJe1cLKAoyvi4w|title=Сержу Мінскевічу — 50!|publisher=[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СПБ]]|accessdate=13 лютага 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210623095352/https://lit-bel.org/news/serzhu-minskevichu-50/?fbclid=IwAR3B5kr8P4qgsqk-lHicrhmik13zRUKawMdpcCY9MFF9thJe1cLKAoyvi4w|archivedate=23 чэрвеня 2021|url-status=dead}}</ref>. Быў літаратурным кансультантам газеты «Пераходны ўзрост». Працаваў у [[Інстытут літаратуразнаўства НАНБ|Інстытуце літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]] [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]] [[НАН Беларусі]]. Кандыдат філалагічных навук<ref name="СПБ" />. Памёр {{ДС|8|6|2022}} года. Пахаваны на [[Лясныя могілкі (Мінск)|Лясных могілках]] пад [[Мінск]]ам. == Творчасць == Першыя творы Мінскевіча былі надрукаваныя ў 1990 годзе ў літаратурнай падборцы «Крыніцы» газеты «[[Чырвоная змена]]». Друкаваўся ў газетах «Чырвоная змена», «Беларускі ўніверсітэт», штотыднёвіку «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]», у літаратурных альманахах «Кола», «[[Ксэракс Беларускі|Ксэракс беларускі]]», зборніках «Дзень паэзіі». Як празаік, гумарыст-сатырык, фантаст друкаваўся на старонках газет «Студэнцкая думка», «Прыкольная газета», «Оска», «Чырвоная змена», часопісаў «Зрок», «Маладосць», «[[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]»{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=644}}. Займаўся бардаўскай песняй, рок-музыкай. Быў музыкам, спеваком, аўтарам песень у рок-гурце «Жах». Пісаў электронную музыку. На радыё ставіліся ягоныя радыёпастаноўкі фантастычных і гумарыстычных апавяданняў{{Sfn|Беларускія пісьменнікі|1995|с=644}}. Разам з паэтам [[Алесь Туровіч|Алесем Туровічам]] у канцы XX ст. маніфеставаў «шлях мастацтвавання» — транслагізм. Удзельнічаў у літаратурна-мастацкай акцыі «Пасля сцяны» ([[Стакгольм]], 1999), «Пісьменнікі супраць глупства» ([[Лахты]], [[Фінляндыя]], 2001). Стыпендыят Міністэрства культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы «Gaude Polonia» (2007)<ref name="СПБ" />. Зрабіў поўны пераклад паэмы [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] «[[Дзяды (паэма)|Дзяды]]» (1999), пераклаў «[[Крымскія санеты]]» (2004), «[[Адэскія санеты]]» (2018). Перакладаў з польскай Міцкевіча, [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] (драматычная паэма «Міндоўг, кароль літоўскі»), [[Ярослаў Івашкевіч|Ярослава Івашкевіча]], [[Канстанты Галчынскі|Канстантыя Галчынскага]], Маслоўскую, Герберта, [[Славамір Мрожак|Славаміра Мрожака]], ранія вершы [[Станіслаў Лем|Станіслава Лема]]; з англійскай [[Уільям Шэкспір|Уільяма Шэкспіра]], [[Персі Біш Шэлі|Персі Шэлі]], Лангфэла<ref name="СПБ" />. Па-новаму асэнсаваў твор "Рабінзон Круза" Даніэля Дэфо ў сваім "Гіперновым рабінзоне", вывеўшы дзеянне ў касмічныя маштабы. == Прызнанне == * Прыз «За развіццё беларускай аўтарскай песні» на фестывалі «Бардаўская восень» ([[Бельск Падляскі]], 1996). == Бібліяграфія == * «Праз галеРэю» (паэзія, 1995); * «Менскія санэты / Мінскія санэты» (2002); * «Прыгоды Какоса Маракоса» (вершаваная казка, 2006); * «Я з БУМ-БАМ-ЛІТа» (вершы, проза, крытычныя артыкулы, успаміны пра літаратурныя і мастацкія рухі канца ХХ — пач. ХХІ стагоддзя, 2008); * «Сад замкнёных гор» (фантастычны раман, фантастычная аповесць і апавяданні, 2011); * «Чароўная крыніца, ці як навучыць дракона чысціць зубы» (празаічная казка, [[беларускае фэнтэзі]], 2011); * «Усмешка жалобнай каралевы, альбо Таямніца магнітнага замка» (аповесць легендарных часоў, фэнтэзі, 2013); * «Вялікія прыгоды Какоса Маракоса» (вершаваная казка, дзіцячая энцыклапедыя-даведнік па марской фауне, 2015). === У зборніках === * Як Зюзіч і Скварыч свет дзялілі // Блакітная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў : для дзяцей сярэд. школьн. узросту / уклад. А.&nbsp;Масла. — Мн.: Літаратура і Мастацтва, 2009. — (Беларуская аўтарская казка); * Дваццаць тры дні з жыцця карузлікаў // Блакітная кніга ў творах беларускіх пісьменнікаў : для дзяцей сярэд. шк. узросту / уклад. Алена Масла. — Мн.: Літаратура і Мастацтва, 2009. — (Беларуская аўтарская казка); * Цар Сом Самвусон і Яснейка // Залаты Талер: казкі: [для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту / уклад. А. Спрынчан]. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2012.  — (Беларуская аўтарская казка); * Каваль Корша // Зорная Кася: казкі / уклад. А. Спрынчан. — Мн: Мастацкая літаратура, 2014. — (Беларуская аўтарская казка); * Смачныя пальчыкі // Адзін кот і адзін год: казкі / уклад. А. Спрынчан.— Мн.: Мастацкая літаратура, 2016. — (Беларуская аўтарская казка); * Пра хлопчыка, які любіў даваць мянушкі // Адзін кот і адзін год: казкі / уклад. А. Спрынчан. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2016. — (Беларуская аўтарская казка); * Пра хлопчыка, які раскідваў смецце // Адзін кот і адзін год: казкі / уклад. А. Спрынчан. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2016. — (Беларуская аўтарская казка); * Пра дзяўчынку, якая не казала праўды // Адзін кот і адзін год: казкі / уклад. А. Спрынчан. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2016. — (Беларуская аўтарская казка); * Не кідай камень у жывое // Адзін кот і адзін год: казкі / уклад. А. Спрынчан. — Мн: Мастацкая літаратура, 2016. — (Беларуская аўтарская казка); * {{кніга|аўтар = |частка =Чорная закавыка |загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |спасылка = |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі = |старонак = |серыя =Беларуская аўтарская казка |isbn = |тыраж =}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларускія пісьменнікі (1992—1995)|6|Мінскевіч Сяргей|С. Адамовіч|643—644}} * Мінскевіч Серж // Выдавецтва «Галіяфы»: Афіцыйны сайт — Эл.рэсурс goliafy.com == Спасылкі == {{навігацыя}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Мінскевіч Серж}} [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] inwwk5lzgcyeoo0nob938sq3zpheczr 10 31307 5167401 4993749 2026-07-18T16:50:55Z Emilia Noah 155537 5167401 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Конкурс песні Еўрабачанне |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Конкурс песні Еўрабачанне]] |выява = |стыль_цэла = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_унізе = |клас_цела = hlist |уверсе = * [[Мовы на конкурсе песні Еўрабачанне|Мовы]] * [[Вядучыя конкурса песні Еўрабачанне|Вядучыя]] * [[Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне|Пераможцы]] * [[Галасаванне на конкурсе песні Еўрабачанне|Галасаванне]] * [[Congratulations: 50 Years of the Eurovision Song Contest]] |загаловак2 = |спіс3 = * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1956|1956]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1957|1957]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1958|1958]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1959|1959]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1960|1960]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1961|1961]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1962|1962]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1963|1963]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1964|1964]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1965|1965]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1966|1966]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1967|1967]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1968|1968]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1969|1969]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1970|1970]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1971|1971]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1972|1972]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1973|1973]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1974|1974]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1976|1976]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1977|1977]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1978|1978]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1979|1979]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1980|1980]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1981|1981]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|1982]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1983|1983]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1984|1984]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|1985]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1986|1986]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1987|1987]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1988|1988]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1989|1989]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1990|1990]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1991|1991]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1992|1992]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1993|1993]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1994|1994]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1995|1995]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|1996]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1997|1997]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1998|1998]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1999|1999]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|2000]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2001|2001]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|2002]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] * <s>[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]</s> * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] *{{Не перакладзена 5|Конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026|de|Eurovision Song Contest 2026}} |загаловак4 = [[Спіс краін-удзельніц конкурса песні Еўрабачанне|Краіны]] |спіс4 = {{Навігацыйная падтабліца |загаловак5 = Дзейныя |спіс5 = * [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]] * [[Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстрыя]] * [[Азербайджан на конкурсе песні Еўрабачанне|Азербайджан]] * [[Албанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Албанія]] * [[Арменія на конкурсе песні Еўрабачанне|Арменія]] * [[Балгарыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Балгарыя]] * [[Бельгія на конкурсе песні Еўрабачанне|Бельгія]] * [[Вялікабрытанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Вялікабрытанія]] * [[Германія на конкурсе песні Еўрабачанне|Германія]] * [[Грэцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Грэцыя]] * [[Грузія на конкурсе песні Еўрабачанне|Грузія]] * [[Данія на конкурсе песні Еўрабачанне|Данія]] * [[Ізраіль на конкурсе песні Еўрабачанне|Ізраіль]] * [[Ірландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Ірландыя]] * [[Ісландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Ісландыя]] * [[Іспанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Іспанія]] * [[Італія на конкурсе песні Еўрабачанне|Італія]] * [[Кіпр на конкурсе песні Еўрабачанне|Кіпр]] * [[Латвія на конкурсе песні Еўрабачанне|Латвія]] * [[Літва на конкурсе песні Еўрабачанне|Літва]] * [[Малдова на конкурсе песні Еўрабачанне|Малдова]] * [[Мальта на конкурсе песні Еўрабачанне|Мальта]] * [[Нідэрланды на конкурсе песні Еўрабачанне|Нідэрланды]] * [[Нарвегія на конкурсе песні Еўрабачанне|Нарвегія]] * [[Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне|Партугалія]] * [[Паўночная Македонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Паўночная Македонія]] * [[Польшча на конкурсе песні Еўрабачанне|Польшча]] * [[Румынія на конкурсе песні Еўрабачанне|Румынія]] * [[Сан-Марына на конкурсе песні Еўрабачанне|Сан-Марына]] * [[Сербія на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербія]] * [[Славенія на конкурсе песні Еўрабачанне|Славенія]] * [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]] * [[Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Фінляндыя]] * [[Францыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Францыя]] * [[Харватыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Харватыя]] * [[Чарнагорыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Чарнагорыя]] * [[Чэхія на конкурсе песні Еўрабачанне|Чэхія]] * [[Швейцарыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швейцарыя]] * [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыя]] * [[Эстонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Эстонія]] |загаловак6 = Нядзейныя |спіс6 = * [[Андора на конкурсе песні Еўрабачанне|Андора]] * [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|Беларусь]] * [[Боснія і Герцагавіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Боснія і Герцагавіна]] * [[Венгрыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Венгрыя]] * [[Люксембург на конкурсе песні Еўрабачанне|Люксембург]] * [[Марока на конкурсе песні Еўрабачанне|Марока]] * [[Манака на конкурсе песні Еўрабачанне|Манака]] * [[Расія на конкурсе песні Еўрабачанне|Расія]] * [[Славакія на конкурсе песні Еўрабачанне|Славакія]] * [[Турцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Турцыя]] |загаловак7 = Няўдалыя дэбюты |спіс7 = * [[Гібралтар на конкурсе песні Еўрабачанне|Гібралтар]] * [[Грэнландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Грэнландыя]] * [[Казахстан на конкурсе песні Еўрабачанне|Казахстан]] * [[Каталонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Каталонія]] * [[Катар на конкурсе песні Еўрабачанне|Катар]] * [[Кітай на конкурсе песні Еўрабачанне|Кітай]] * [[Косава на конкурсе песні Еўрабачанне|Косава]] * [[Ліван на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліван]] * [[Ліхтэнштэйн на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліхтэнштэйн]] * [[Палесціна на конкурсе песні Еўрабачанне|Палесціна]] * [[Савецкі саюз на конкурсе песні Еўрабачанне|Савецкі саюз]] * [[Туніс на конкурсе песні Еўрабачанне|Туніс]] * [[Уэльс на конкурсе песні Еўрабачанне|Уэльс]] * [[Фарэрскія астравы на конкурсе песні Еўрабачанне|Фарэрскія астравы]] * [[Шатландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Шатландыя]] |загаловак8 = Былыя |спіс8 = * [[Сербія і Чарнагорыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербія і Чарнагорыя]] * [[Югаславія на конкурсе песні Еўрабачанне|Югаславія]] }} |загаловак9 = [[Спіс гарадоў, што прымалі конкурс песні Еўрабачанне|Гарады]] |спіс9 = {{Навігацыйная падтабліца |загаловак10 = 1950-я |спіс10 = * [[Лугана]] * [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] * [[Хільверсум]] * [[Каны]] |загаловак11 = 1960-я |спіс11 = * [[Лондан]] * [[Каны]] * [[Люксембург]] * [[Лондан]] * [[Капенгаген]] * [[Неапаль]] * [[Люксембург]] * [[Вена]] * [[Лондан]] * [[Мадрыд]] |загаловак12 = 1970-я |спіс12 = * [[Амстэрдам]] * [[Дублін]] * [[Эдынбург]] * [[Люксембург]] * [[Брайтан]] * [[Стакгольм]] * [[Гаага]] * [[Лондан]] * [[Парыж]] * [[Іерусалім]] |загаловак13 = 1980-я |спіс13 = * [[Гаага]] * [[Дублін]] * [[Харагейт]] * [[Мюнхен]] * [[Люксембург]] * [[Гётэбарг]] * [[Берген]] * [[Брусель]] * [[Дублін]] * [[Лазана]] |загаловак14 = 1990-я |спіс14 = * [[Заграб]] * [[Рым]] * [[Мальмё]] * [[Мілстрыт]] * [[Дублін]] * [[Дублін]] * [[Осла]] * [[Дублін]] * [[Бірмінгем]] * [[Іерусалім]] |загаловак15 = 2000-я |спіс15 = * [[Стакгольм]] * [[Капенгаген]] * [[Талін]] * [[Рыга]] * [[Стамбул]] * [[Кіеў]] * [[Афіны]] * [[Хельсінкі]] * [[Бялград]] * [[Масква]] |загаловак16 = 2010-я |спіс16 = * [[Осла]] * [[Дзюсельдорф]] * [[Баку]] * [[Мальмё]] * [[Капенгаген]] * [[Вена]] * [[Стакгольм]] * [[Кіеў]] * [[Лісабон]] * [[Тэль-Авіў]] |загаловак17 = 2020-я |спіс17 = * <s>[[Ротэрдам]]</s> * [[Ротэрдам]] * [[Турын]] * [[Ліверпул]] * [[Мальмё]] * [[Базель]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Еўрабачанне| ]] </noinclude> noxgem4xsjy8y893zz0jrmyp50pvf60 5167402 5167401 2026-07-18T16:54:57Z Emilia Noah 155537 5167402 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Конкурс песні Еўрабачанне |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Конкурс песні Еўрабачанне]] |выява = |стыль_цэла = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_унізе = |клас_цела = hlist |уверсе = * [[Мовы на конкурсе песні Еўрабачанне|Мовы]] * [[Вядучыя конкурса песні Еўрабачанне|Вядучыя]] * [[Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне|Пераможцы]] * [[Галасаванне на конкурсе песні Еўрабачанне|Галасаванне]] * [[Congratulations: 50 Years of the Eurovision Song Contest]] |загаловак2 = |спіс3 = * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1956|1956]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1957|1957]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1958|1958]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1959|1959]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1960|1960]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1961|1961]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1962|1962]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1963|1963]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1964|1964]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1965|1965]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1966|1966]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1967|1967]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1968|1968]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1969|1969]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1970|1970]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1971|1971]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1972|1972]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1973|1973]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1974|1974]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1976|1976]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1977|1977]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1978|1978]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1979|1979]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1980|1980]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1981|1981]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|1982]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1983|1983]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1984|1984]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|1985]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1986|1986]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1987|1987]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1988|1988]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1989|1989]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1990|1990]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1991|1991]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1992|1992]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1993|1993]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1994|1994]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1995|1995]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|1996]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1997|1997]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1998|1998]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1999|1999]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|2000]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2001|2001]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|2002]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] * <s>[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]</s> * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] *{{Не перакладзена 5|Конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026|de|Eurovision Song Contest 2026}} *''{{Не перакладзена 5|Конкурс песні Еўрабачанне 2027|2027|bg|Евровизия 2027}}'' |загаловак4 = [[Спіс краін-удзельніц конкурса песні Еўрабачанне|Краіны]] |спіс4 = {{Навігацыйная падтабліца |загаловак5 = Дзейныя |спіс5 = * [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]] * [[Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстрыя]] * [[Азербайджан на конкурсе песні Еўрабачанне|Азербайджан]] * [[Албанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Албанія]] * [[Арменія на конкурсе песні Еўрабачанне|Арменія]] * [[Балгарыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Балгарыя]] * [[Бельгія на конкурсе песні Еўрабачанне|Бельгія]] * [[Вялікабрытанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Вялікабрытанія]] * [[Германія на конкурсе песні Еўрабачанне|Германія]] * [[Грэцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Грэцыя]] * [[Грузія на конкурсе песні Еўрабачанне|Грузія]] * [[Данія на конкурсе песні Еўрабачанне|Данія]] * [[Ізраіль на конкурсе песні Еўрабачанне|Ізраіль]] * [[Ірландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Ірландыя]] * [[Ісландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Ісландыя]] * [[Іспанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Іспанія]] * [[Італія на конкурсе песні Еўрабачанне|Італія]] * [[Кіпр на конкурсе песні Еўрабачанне|Кіпр]] * [[Латвія на конкурсе песні Еўрабачанне|Латвія]] * [[Літва на конкурсе песні Еўрабачанне|Літва]] * [[Малдова на конкурсе песні Еўрабачанне|Малдова]] * [[Мальта на конкурсе песні Еўрабачанне|Мальта]] * [[Нідэрланды на конкурсе песні Еўрабачанне|Нідэрланды]] * [[Нарвегія на конкурсе песні Еўрабачанне|Нарвегія]] * [[Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне|Партугалія]] * [[Паўночная Македонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Паўночная Македонія]] * [[Польшча на конкурсе песні Еўрабачанне|Польшча]] * [[Румынія на конкурсе песні Еўрабачанне|Румынія]] * [[Сан-Марына на конкурсе песні Еўрабачанне|Сан-Марына]] * [[Сербія на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербія]] * [[Славенія на конкурсе песні Еўрабачанне|Славенія]] * [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]] * [[Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Фінляндыя]] * [[Францыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Францыя]] * [[Харватыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Харватыя]] * [[Чарнагорыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Чарнагорыя]] * [[Чэхія на конкурсе песні Еўрабачанне|Чэхія]] * [[Швейцарыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швейцарыя]] * [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыя]] * [[Эстонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Эстонія]] |загаловак6 = Нядзейныя |спіс6 = * [[Андора на конкурсе песні Еўрабачанне|Андора]] * [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|Беларусь]] * [[Боснія і Герцагавіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Боснія і Герцагавіна]] * [[Венгрыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Венгрыя]] * [[Люксембург на конкурсе песні Еўрабачанне|Люксембург]] * [[Марока на конкурсе песні Еўрабачанне|Марока]] * [[Манака на конкурсе песні Еўрабачанне|Манака]] * [[Расія на конкурсе песні Еўрабачанне|Расія]] * [[Славакія на конкурсе песні Еўрабачанне|Славакія]] * [[Турцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Турцыя]] |загаловак7 = Няўдалыя дэбюты |спіс7 = * [[Гібралтар на конкурсе песні Еўрабачанне|Гібралтар]] * [[Грэнландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Грэнландыя]] * [[Казахстан на конкурсе песні Еўрабачанне|Казахстан]] * [[Каталонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Каталонія]] * [[Катар на конкурсе песні Еўрабачанне|Катар]] * [[Кітай на конкурсе песні Еўрабачанне|Кітай]] * [[Косава на конкурсе песні Еўрабачанне|Косава]] * [[Ліван на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліван]] * [[Ліхтэнштэйн на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліхтэнштэйн]] * [[Палесціна на конкурсе песні Еўрабачанне|Палесціна]] * [[Савецкі саюз на конкурсе песні Еўрабачанне|Савецкі саюз]] * [[Туніс на конкурсе песні Еўрабачанне|Туніс]] * [[Уэльс на конкурсе песні Еўрабачанне|Уэльс]] * [[Фарэрскія астравы на конкурсе песні Еўрабачанне|Фарэрскія астравы]] * [[Шатландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Шатландыя]] |загаловак8 = Былыя |спіс8 = * [[Сербія і Чарнагорыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербія і Чарнагорыя]] * [[Югаславія на конкурсе песні Еўрабачанне|Югаславія]] }} |загаловак9 = [[Спіс гарадоў, што прымалі конкурс песні Еўрабачанне|Гарады]] |спіс9 = {{Навігацыйная падтабліца |загаловак10 = 1950-я |спіс10 = * [[Лугана]] * [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] * [[Хільверсум]] * [[Каны]] |загаловак11 = 1960-я |спіс11 = * [[Лондан]] * [[Каны]] * [[Люксембург]] * [[Лондан]] * [[Капенгаген]] * [[Неапаль]] * [[Люксембург]] * [[Вена]] * [[Лондан]] * [[Мадрыд]] |загаловак12 = 1970-я |спіс12 = * [[Амстэрдам]] * [[Дублін]] * [[Эдынбург]] * [[Люксембург]] * [[Брайтан]] * [[Стакгольм]] * [[Гаага]] * [[Лондан]] * [[Парыж]] * [[Іерусалім]] |загаловак13 = 1980-я |спіс13 = * [[Гаага]] * [[Дублін]] * [[Харагейт]] * [[Мюнхен]] * [[Люксембург]] * [[Гётэбарг]] * [[Берген]] * [[Брусель]] * [[Дублін]] * [[Лазана]] |загаловак14 = 1990-я |спіс14 = * [[Заграб]] * [[Рым]] * [[Мальмё]] * [[Мілстрыт]] * [[Дублін]] * [[Дублін]] * [[Осла]] * [[Дублін]] * [[Бірмінгем]] * [[Іерусалім]] |загаловак15 = 2000-я |спіс15 = * [[Стакгольм]] * [[Капенгаген]] * [[Талін]] * [[Рыга]] * [[Стамбул]] * [[Кіеў]] * [[Афіны]] * [[Хельсінкі]] * [[Бялград]] * [[Масква]] |загаловак16 = 2010-я |спіс16 = * [[Осла]] * [[Дзюсельдорф]] * [[Баку]] * [[Мальмё]] * [[Капенгаген]] * [[Вена]] * [[Стакгольм]] * [[Кіеў]] * [[Лісабон]] * [[Тэль-Авіў]] |загаловак17 = 2020-я |спіс17 = * <s>[[Ротэрдам]]</s> * [[Ротэрдам]] * [[Турын]] * [[Ліверпул]] * [[Мальмё]] * [[Базель]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Еўрабачанне| ]] </noinclude> as2g46w2atei4ttm7duoshz9due4gnh 5167403 5167402 2026-07-18T16:56:07Z Emilia Noah 155537 5167403 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Конкурс песні Еўрабачанне |navbar = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Конкурс песні Еўрабачанне]] |выява = |стыль_цэла = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_унізе = |клас_цела = hlist |уверсе = * [[Мовы на конкурсе песні Еўрабачанне|Мовы]] * [[Вядучыя конкурса песні Еўрабачанне|Вядучыя]] * [[Пераможцы конкурсу песні Еўрабачанне|Пераможцы]] * [[Галасаванне на конкурсе песні Еўрабачанне|Галасаванне]] * [[Congratulations: 50 Years of the Eurovision Song Contest]] |загаловак2 = |спіс3 = * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1956|1956]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1957|1957]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1958|1958]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1959|1959]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1960|1960]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1961|1961]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1962|1962]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1963|1963]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1964|1964]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1965|1965]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1966|1966]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1967|1967]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1968|1968]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1969|1969]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1970|1970]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1971|1971]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1972|1972]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1973|1973]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1974|1974]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1976|1976]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1977|1977]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1978|1978]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1979|1979]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1980|1980]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1981|1981]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1982|1982]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1983|1983]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1984|1984]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1985|1985]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1986|1986]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1987|1987]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1988|1988]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1989|1989]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1990|1990]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1991|1991]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1992|1992]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1993|1993]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1994|1994]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1995|1995]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1996|1996]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1997|1997]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1998|1998]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 1999|1999]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|2000]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2001|2001]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2002|2002]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] * <s>[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]</s> * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2023|2023]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2024|2024]] * [[Конкурс песні Еўрабачанне 2025|2025]] *{{Не перакладзена 5|Конкурс песні Еўрабачанне 2026|2026|de|Eurovision Song Contest 2026}} *''{{Не перакладзена 5|Конкурс песні Еўрабачанне 2027|2027|bg|Евровизия 2027}}'' |загаловак4 = [[Спіс краін-удзельніц конкурса песні Еўрабачанне|Краіны]] |спіс4 = {{Навігацыйная падтабліца |загаловак5 = Дзейныя |спіс5 = * [[Аўстралія на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстралія]] * [[Аўстрыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Аўстрыя]] * [[Азербайджан на конкурсе песні Еўрабачанне|Азербайджан]] * [[Албанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Албанія]] * [[Арменія на конкурсе песні Еўрабачанне|Арменія]] * [[Балгарыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Балгарыя]] * [[Бельгія на конкурсе песні Еўрабачанне|Бельгія]] * [[Вялікабрытанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Вялікабрытанія]] * [[Германія на конкурсе песні Еўрабачанне|Германія]] * [[Грэцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Грэцыя]] * [[Грузія на конкурсе песні Еўрабачанне|Грузія]] * [[Данія на конкурсе песні Еўрабачанне|Данія]] * [[Ізраіль на конкурсе песні Еўрабачанне|Ізраіль]] * [[Ірландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Ірландыя]] * [[Ісландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Ісландыя]] * [[Іспанія на конкурсе песні Еўрабачанне|Іспанія]] * [[Італія на конкурсе песні Еўрабачанне|Італія]] * [[Кіпр на конкурсе песні Еўрабачанне|Кіпр]] * [[Латвія на конкурсе песні Еўрабачанне|Латвія]] * [[Літва на конкурсе песні Еўрабачанне|Літва]] * [[Малдова на конкурсе песні Еўрабачанне|Малдова]] * [[Мальта на конкурсе песні Еўрабачанне|Мальта]] * [[Нідэрланды на конкурсе песні Еўрабачанне|Нідэрланды]] * [[Нарвегія на конкурсе песні Еўрабачанне|Нарвегія]] * [[Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне|Партугалія]] * [[Паўночная Македонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Паўночная Македонія]] * [[Польшча на конкурсе песні Еўрабачанне|Польшча]] * [[Румынія на конкурсе песні Еўрабачанне|Румынія]] * [[Сан-Марына на конкурсе песні Еўрабачанне|Сан-Марына]] * [[Сербія на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербія]] * [[Славенія на конкурсе песні Еўрабачанне|Славенія]] * [[Украіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Украіна]] * [[Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Фінляндыя]] * [[Францыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Францыя]] * [[Харватыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Харватыя]] * [[Чарнагорыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Чарнагорыя]] * [[Чэхія на конкурсе песні Еўрабачанне|Чэхія]] * [[Швейцарыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швейцарыя]] * [[Швецыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Швецыя]] * [[Эстонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Эстонія]] |загаловак6 = Нядзейныя |спіс6 = * [[Андора на конкурсе песні Еўрабачанне|Андора]] * [[Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне|Беларусь]] * [[Боснія і Герцагавіна на конкурсе песні Еўрабачанне|Боснія і Герцагавіна]] * [[Венгрыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Венгрыя]] * [[Люксембург на конкурсе песні Еўрабачанне|Люксембург]] * [[Марока на конкурсе песні Еўрабачанне|Марока]] * [[Манака на конкурсе песні Еўрабачанне|Манака]] * [[Расія на конкурсе песні Еўрабачанне|Расія]] * [[Славакія на конкурсе песні Еўрабачанне|Славакія]] * [[Турцыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Турцыя]] |загаловак7 = Няўдалыя дэбюты |спіс7 = * [[Гібралтар на конкурсе песні Еўрабачанне|Гібралтар]] * [[Грэнландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Грэнландыя]] * [[Казахстан на конкурсе песні Еўрабачанне|Казахстан]] * [[Каталонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Каталонія]] * [[Катар на конкурсе песні Еўрабачанне|Катар]] * [[Кітай на конкурсе песні Еўрабачанне|Кітай]] * [[Косава на конкурсе песні Еўрабачанне|Косава]] * [[Ліван на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліван]] * [[Ліхтэнштэйн на конкурсе песні Еўрабачанне|Ліхтэнштэйн]] * [[Палесціна на конкурсе песні Еўрабачанне|Палесціна]] * [[Савецкі саюз на конкурсе песні Еўрабачанне|Савецкі саюз]] * [[Туніс на конкурсе песні Еўрабачанне|Туніс]] * [[Уэльс на конкурсе песні Еўрабачанне|Уэльс]] * [[Фарэрскія астравы на конкурсе песні Еўрабачанне|Фарэрскія астравы]] * [[Шатландыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Шатландыя]] |загаловак8 = Былыя |спіс8 = * [[Сербія і Чарнагорыя на конкурсе песні Еўрабачанне|Сербія і Чарнагорыя]] * [[Югаславія на конкурсе песні Еўрабачанне|Югаславія]] }} |загаловак9 = [[Спіс гарадоў, што прымалі конкурс песні Еўрабачанне|Гарады]] |спіс9 = {{Навігацыйная падтабліца |загаловак10 = 1950-я |спіс10 = * [[Лугана]] * [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] * [[Хільверсум]] * [[Каны]] |загаловак11 = 1960-я |спіс11 = * [[Лондан]] * [[Каны]] * [[Люксембург]] * [[Лондан]] * [[Капенгаген]] * [[Неапаль]] * [[Люксембург]] * [[Вена]] * [[Лондан]] * [[Мадрыд]] |загаловак12 = 1970-я |спіс12 = * [[Амстэрдам]] * [[Дублін]] * [[Эдынбург]] * [[Люксембург]] * [[Брайтан]] * [[Стакгольм]] * [[Гаага]] * [[Лондан]] * [[Парыж]] * [[Іерусалім]] |загаловак13 = 1980-я |спіс13 = * [[Гаага]] * [[Дублін]] * [[Харагейт]] * [[Мюнхен]] * [[Люксембург]] * [[Гётэбарг]] * [[Берген]] * [[Брусель]] * [[Дублін]] * [[Лазана]] |загаловак14 = 1990-я |спіс14 = * [[Заграб]] * [[Рым]] * [[Мальмё]] * [[Мілстрыт]] * [[Дублін]] * [[Дублін]] * [[Осла]] * [[Дублін]] * [[Бірмінгем]] * [[Іерусалім]] |загаловак15 = 2000-я |спіс15 = * [[Стакгольм]] * [[Капенгаген]] * [[Талін]] * [[Рыга]] * [[Стамбул]] * [[Кіеў]] * [[Афіны]] * [[Хельсінкі]] * [[Бялград]] * [[Масква]] |загаловак16 = 2010-я |спіс16 = * [[Осла]] * [[Дзюсельдорф]] * [[Баку]] * [[Мальмё]] * [[Капенгаген]] * [[Вена]] * [[Стакгольм]] * [[Кіеў]] * [[Лісабон]] * [[Тэль-Авіў]] |загаловак17 = 2020-я |спіс17 = * <s>[[Ротэрдам]]</s> * [[Ротэрдам]] * [[Турын]] * [[Ліверпул]] * [[Мальмё]] * [[Базель]] *[[Вена]] }} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Еўрабачанне| ]] </noinclude> ly2v2oosqkkblzgahxopd1hz6wjn9dg 0 31313 5167440 5165946 2026-07-18T18:33:25Z M.L.Bot 261 5167440 wikitext text/x-wiki {{Перанесці|Еўрабачанне}} {{Тэлеперадача2 | назва_перадачы = Конкурс песні Еўрабачанне | арыгінальная назва = {{lang-en|Eurovision Song Contest}}<br/>{{lang-fr|Concours Eurovision de la chanson}} | выява = [[Выява:Eurovision Song Contest.svg|300px]] | жанр = Конкурс [[Песня|песні]] | камера = | фармат_выявы = * [[576i]] (SDTV) (з 1956) * [[720p]] (HDTV) (з 2003) * [[1080i]] (HDTV) (з 2007) * [[4K]] (UHDTV) (з 2013) | фармат_гуку = | працягласць = * 2 г. 30 хв. (паўфіналы) * 3 г. 30 хв. (фінал) | аўтар = [[Марсель Безансон]] | вытворчасць = | прадзюсар = | выканаўчы_прадзюсар = | галоўныя_ролі = | апавядальнік = | пачатковая_тэма = | завяршальная_тэма = | краіна = [[Спіс краін-удзельніц конкурса песні Еўрабачанне|Спіс краін-удзельніц]] | мова = | канал = [[Еўрабачанне, тэлеканал|Eurovision]] | першы_выпуск = [[24 мая]] [[1956]] | апошні_выпуск = цяперашні час | сезоны = | серыі = 59 | спіс_выпускаў = | chronology =1 | папярэднія_перадачы = | наступныя_перадачы = | сайт = | imdb_id = | tv_com_id = }} '''Конкурс песні «Еўрабачанне»''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Eurovision Song Contest'', [[Французская мова|фр.]]: ''Concours Eurovision de la Chanson'')<ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|title=Пераможцы конкурса "Еўрабачанне"|format=PDF|access-date=2007-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528174029/http://www.ebu.ch/departments/television/pdf/Winners-Palmares_56-02.pdf|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref> — штогадовы конкурс, які праводзіцца сярод краін-членаў [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюза]] (EBU). Ад кожнай краіны-члена ЕВС выступае выканавец, ці група (не больш за 6 чалавек). Пасля гэтага адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы ў прапорцыі 50/50. Конкурс распачаўся ў [[1956]] годзе і з тых часоў з’яўляецца адной з самых працяглых тэлевізійных праграм у свеце<ref>{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |url= http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |title= Live Webcast |access-date= 2006-05-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060525094524/http://www.eurovision.tv/english/2513.htm |archive-date= 25 мая 2006 |url-status= live }}({{lang-en}})</ref>. Ён таксама з’яўляецца адным з найбольш папулярных неспартыўных мерапрыемстваў з аўдыторыяй {{Num|100000000}} і 600 млн на міжнародным узроўні (у апошнія гады)<ref>{{cite web |publisher= ''[[Al Jazeera English]]''|date= 2006-05-21|url= http://english.aljazeera.net/archive/2006/05/2008410141723346664.html |title= Фінляндыя перамагла на Еўрабачанні 2006|access-date=2007-05-08}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|first=Мюрай.|last=Мец'ю|url=http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|title=Eurovision Song Contest - International Music Program|publisher=''[[Музей тэлевяшчання, Чыкага|Музей тэлевяшчання]]''|access-date=2006-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20050113034609/http://www.museum.tv/archives/etv/E/htmlE/eurovisionso/eurovisionso.htm|archive-date=13 студзеня 2005|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref>. «Еўрабачанне» таксама трансліруецца па-за межамі [[Еўропа|Еўропы]] ў такіх месцах, як [[Аргенціна]], [[Аўстралія]], [[Бразілія]], [[Канада]], [[Кітай]], [[Калумбія]], [[Егіпет]], [[Індыя]], [[Японія]], [[Іарданія]], [[Мексіка]], [[Новая Зеландыя]], [[Філіпіны]], [[Паўднёвая Карэя]], [[Тайвань]], [[Тайланд]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Уругвай]] і [[Венесуэла]] нягледзячы на тое, што яны не з’яўляюцца членамі ЕВС<ref>{{cite web|publisher= ''[[BBC Online]]''|year=2002|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2002/05_may/16/eurovision_trivia.pdf |title= Eurovision Trivia|access-date=2006-07-18|format= PDF}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=288|title=Конкурс песні Еўрабачанне 1972|access-date=2009-07-21}}({{lang-en}})</ref><ref>{{cite web|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=8|title=Конкурс песні Еўрабачанне 2004 фінал|access-date=2009-07-22}}({{lang-en}})</ref>. З 2000 года конкурс таксама транслюецца і ў Інтэрнэце, з аўдыторыяй у {{Num|74000}} людзей у амаль 140 краінах (2006 год)<ref>{{cite web|author=Філіп Лавен.|date=Ліпень 2002|url=http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|title=Webcasting and the Eurovision Song Contest|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528091401/http://www.ebu.ch/en/technical/trev/trev_291-editorial.html|archive-date=28 мая 2008|url-status=dead}}({{lang-en}})</ref>. Шмат удзельнікаў конкурсу сталі сусветна вядомымі спявакамі. Сярод іх можна вылучыць [[Даменіка Мадун'я|Даменіка Мадун’я]], які заняў трэцяе месца з песняй «[[Nel blu dipinto di blu]]» у [[Конкурс песні Еўрабачанне 1958|1958]] годзе, група [[ABBA]], якая перамагла ў конкурсе ад Швецыі ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 1974|1974]] годзе з песняй «[[Waterloo]]», [[Селін Дыён]], якая выйграла конкурс, прадстаўляючы [[Швейцарыя|Швейцарыю]] ў [[конкурс песні Еўрабачанне 1988|1988]] годзе з песняй «[[Ne partez pas sans moi]]»<ref name="sfgate1">{{cite news | url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | title=Адкрыццё музея група АББА адкладецца | date=2008-09-12 | work=The San Francisco Chronicle | access-date=19 лютага 2013 | archive-date=9 верасня 2012 | archive-url=https://archive.today/20120909051343/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/09/12/DDBN12SDVQ.DTL | url-status=dead }}</ref><ref name="reuters2007">{{cite news| url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSSCH28177920070514 | title=Сербская "Малітва" - пераможца Еўрабачання 2007 | date=2007-05-14 | work=Рэйтэрс}}</ref> і іспанец [[Хуліа Іглесіяс]], які заняў чацвёртае месца ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 1970|1970]] годзе. Уладальнікам усёй інтэлектуальнай уласнасці, якая вырабляецца ў рамках конкурсу, з’яўляецца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]. == Гісторыя == У [[1950]] годзе ў спустошанай вайной Еўропе быў адноўлены [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (EBU). Штаб-кватэра арганізацыі была створана ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Там жа створаны і адмысловы камітэт, каб шукаць шляхі культурнага аб’яднання краін Еўропы праз «лёгкія забаўляльныя праграмы». На пасяджэнні камітэта, якое адбылася ў адбылася ў [[Манака]] ў [[Студзень|студзені]] [[1955]] года, генеральны дырэктар Швейцарскага тэлебачання і старшыня камітэта [[Марсель Безансон]] прапанаваў ідэю міжнароднага песеннага конкурсу, дзе будуць удзельнічаць усе краіны Еўропы.<ref name="GoldenJubilee">{{cite web|first=Патрык.|last=Жаквін|date=2004-12-01|url=http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|title=Залаты юбілей Еўрабачання|publisher=''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|access-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20040811033906/http://www.ebu.ch/en/union/diffusion_on_line/television/tcm_6-8971.php|archive-date=11 жніўня 2004|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |publisher= ''[[BBC Online]]'' |year= 2003 |url= http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-url= https://www.webcitation.org/5nDiNS1hs?url=http://www.bbc.co.uk/radio2/eurovision/2003/history |archive-date= 1 лютага 2010 |title= Гісторыя Еўрабачання |access-date= 2006-07-20 |url-status= live }}</ref>.Конкурс быў заснаваны накшталт [[Фестываль у Сан-Рэма|музычнага фестываля]] ў [[Сан-Рэма]] ([[Італія]]). Канцэпцыя конкурса, якая больш вядома пад назвай «Гран-пры Еўрабачанне» была адзначана Генеральнай Асамблеяй ЕВС на пасяджэнні, якое адбылося ў [[Рым]]е [[19 кастрычніка]] [[1955]]. У гэты час было вырашана, што першы конкурс адбудзецца вясной [[1956]] года ў [[Лугана]], [[Швейцарыя]]. Назва «Еўрабачанне» было ўпершыню выкарыстана ў адносінах да тэлевізійнай сеткі ЕВС брытанскім журналістам Джорджам Кемпі ў лонданскай газеце «[[Evening Standard]]» ў [[1951]] годзе.<ref name="GoldenJubilee"/> Першы конкурс быў праведзены ў горадзе [[Лугана]], [[Швейцарыя]], [[24 мая]] [[1956]] года. У гэтым конкурсе ўдзельнічалі 7 краін, кожная з якіх прадставіла па 2 песні. Гэта быў адзіны конкурс у гісторыі «Еўрабачання», у якім ад адной краіны было выканана больш за 1 песню. З [[Конкурс песні Еўрабачанне 1957|1957]] года ад кожнай краіны-ўдзельніцы было дазволена выконваць толькі адну песню. Першай пераможцай конкурса «Еўрабачанне» стала прымаючая краіна, якую прадстаўляла [[Ліз Асія]].<ref name="milestones">{{cite web |publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]'' |year= 2005 |url= http://www.eurovision.tv/english/611.htm |title= Historical Milestones |access-date= 2006-05-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060526065558/http://www.eurovision.tv/english/611.htm |archive-date= 26 мая 2006 |url-status= live }}</ref> У гэты час былі зацверджаны англа- і франкамоўная назвы конкурса ''Eurovision Song Contest'' і ''Concours Eurovision de la Chanson''. Першай назвай сталі карыстацца ўсе краіны, акрамя [[Францыя|Францыі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Люксембург]]а. == Фармат == За шмат гадоў фармат конкурса неаднаразова змяняўся, нягледзячы на тое, што асноўныя прынцыпы заўсёды былі нязменнымі: краіны прадстаўляюць песні, якія спяваюцца ў тэлевізійнай праграме і перадаюцца па сетцы Еўрабачання адначасова для ўсіх краін-удзельніц.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3712029.stm | work=BBC News | title=Voting fault hits Eurovision heat | date=2004-05-13 | access-date=2010-05-02}}</ref> Трансляцыю конкурса ў кожнай дзяржаве ажыццяўляе спецыяльная тэлекампанія, якая атрымала дазвол ад ЕВС. Паколькі трансляцыя была і ёсць прамой, то пасля выканання ўсіх песень адбываецца галасаванне тэлегледачоў і журы (у розныя годы маглі быць толькі тэлегледачы, ці толькі журы). У канцы конкурса абвяшчаецца пераможца — краіна, якая набрала найбольшую колькасць балаў. Часцей за ўсё вядучымі конкурсу з’яўляюцца 2 чалавекі, але першыя конкурсы вяліся толькі адным вядучым (вядучай). Паколькі «Еўрабачанне» — адзін з самых папулярных шоу у свеце, то тэлекампанія-арганізатар конкурса ў рэкламных роліках, ці канцэпцыі самога конкурса найлепш разгарнуць тэму гісторыі і культуры прымаючай краіны, каб стымуляваць развіццё мясцовага турызму. Паміж песнямі і абвяшчэннем вынікаў галасавання, адбываецца т.з. «інтэрвал-акт», падчас якога выступаюць ці пераможцы мінулага года, ці сусветна вядомыя спевакі прымаючай краіны.<ref name="ESC1974">{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=290|title=Eurovision Song Contest 1974|access-date=2009-07-19}}</ref><ref>{{cite web |first=Clive |last=Barnes |url=http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney |title=Riverdance Ten Years on |publisher=''RiverDance'' |access-date=2006-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522033151/http://www.riverdance.com/htm/theshow/thejourney/ |archive-date=22 мая 2009 |url-status=dead }}</ref> Традыцыйнай музычнай тэмай конкурса «Еўрабачанне» стаў урывак з музычнага твора «[[Te Deum]]» [[Марк антуан Шарпанц'е|Марка Антуана Шарпанц’е]]. Фінал «Еўрабачання» традыцыйна адбываецца ў [[Субота|суботу]] вечарам, але першыя конкурсы даволі часта праводзіліся і ў іншыя месяцы і дні тыдня ([[чацвер]] — [[Конкурс песні Еўрабачанне 1956|1956]] год).<ref>{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=273|title=Eurovision Song Contest 1956|access-date=2009-07-19}}</ref> and as early as March.<ref>{{cite web|publisher= ''[[Еўрапейскі вяшчальны саюз]]''|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=295|title=Eurovision Song Contest 1979|access-date=2009-07-19}}</ref> == Краіны-удзельніцы конкурсу == [[Файл:EurovisionParticipants.svg|thumb|300px|right|Удзелы з 1956: {{legend|#22b14c|Удзельнічалі 1+ раз}} {{legend|#ffc20e|Ніколі не ўдзельнічалі, але маюць права}} {{legend|#d40000|Збіраліся ўдзельнічаць, але адмовіліся}}]] [[Файл:Cities and Countries which Eurovision held.png|thumb|300px|Гарады, што прымалі конкурс «Еўрабачанне»]] {{main|Спіс краін-удзельніц конкурс песні Еўрабачанне}} Любая краіна-ўдзельніца, якая ўваходзіць у [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] (нават, калі яна знаходзіцца за межамі Еўропы) можа прыняць удзел у конкурсе. Такімі краінамі з’яўляюцца Марока (паўночна-афрыканская краіна), якая прымала ўдзел у конкурсе ў 1980 годзе, і Ізраіль, які да сённяшніх часоў кожны год адпраўляе ўдзельнікаў на конкурс. {| class="wikitable" style="font-size:94%" ! Год ! У конкурсу першы раз удзельнічае: |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1956|1956]]''' | {{ESC|Бельгія}}, {{ESC|Францыя}}, {{ESC|Германія}}^1., {{ESC|Італія}}, {{ESC|Люксембург}}, {{ESC|Нідэрланды}}, {{ESC|Швейцарыя}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1957|1957]]''' | {{ESC|Аўстрыя}}, {{ESC|Данія}}, {{ESC|Вялікабрытанія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1958|1958]]''' | {{ESC|Швецыя}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1959|1959]]''' | {{ESC|Манака}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1960|1960]]''' | {{ESC|Нарвегія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1961|1961]]''' | {{ESC|Фінляндыя}}, {{ESC|Іспанія}}, {{ESC|Югаславія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1964|1964]]''' | {{ESC|Партугалія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1965|1965]]''' | {{ESC|Ірландыя}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1971|1971]]''' | {{ESC|Мальта}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1973|1973]]''' | {{ESC|Ізраіль}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1974|1974]]''' | {{ESC|Грэцыя}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1975|1975]]''' | {{ESC|Турцыя}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1980|1980]]''' | {{ESC|Марока}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1981|1981]]''' | {{ESC|Кіпр}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1986|1986]]''' | {{ESC|Ісландыя}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1993|1993]]''' | {{ESC|Боснія і Герцагавіна}}, {{ESC|Харватыя}}, {{ESC|Славенія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1994|1994]]''' | {{ESC|Эстонія}}, {{ESC|Венгрыя}}, {{ESC|Літва}}, {{ESC|Польшча}}, {{ESC|Румынія}}, {{ESC|Расія}}, {{ESC|Славакія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 1998|1998]]''' | {{ESC|Македонія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 2000|2000]]''' | {{ESC|Латвія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]]''' | {{ESC|Украіна}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]]''' | {{ESC|Албанія}}, {{ESC|Андора}}, {{ESC|Беларусь}}, {{ESC|Сербія і Чарнагорыя}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]]''' | {{ESC|Балгарыя}}, {{ESC|Малдова}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]]''' | {{ESC|Арменія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]]''' | {{ESC|Грузія}}, {{ESC|Сербія}}, {{ESC|Чарнагорыя}}, {{ESC|Чэхія}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]]''' | {{ESC|Азербайджан}}, {{ESC|Сан-Марына}} |- | '''[[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]]''' | {{ESC|Аўстралія}} |} : <small>1. Як Федэратыўная Рэспубліка Германія.</small> == Працэдура адбора == Кожная краіна павінна прадставіць адну песню за адно выступленне. Адзіным выключэннем з гэтага быў першы конкурс 1956 года (2 песні ад кожнай краіны). На дадзены момант, для ўдзельнікаў «Еўрабачання» існуе правіла, згодна з якім песня канкурсант не можа быць апублікавана раней дазволенай даты (1 кастрычніка). Краіны маюць права самастойна вырашаць спосаб выбару прадстаўніка і песні, але ЕВС заклікае да правядзення публічнага галасавання, бо гэта стварае больш адкрытасці. Незалежна ад метаду, які выкарыстоўваецца для выбару песні, яна павінна быць дапрацавана і прадстаўлена ў EBU да пэўнага тэрміна (часцей — да сярэдзіны сакавіка). == Правядзенне конкурсу == Большая частка выдаткаў на правядзенне конкурсу пакрыта камерцыйнымі спонсарамі і ўзносамі ад іншых краін-удзельніц. Конкурс лічыцца ўнікальнай магчымасцю для развіцця турызму ў прымаючай краіне. У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] годзе [[Украіна]] адмяніла свае патрабаванне наконт візы для турыстаў з ЕС з-за правядзенне конкурса ў [[Кіеў|Кіеве]].<ref>{{cite news |first= Helen |last=Fawkes | publisher = ''[[BBC News Online]]'' |date=2005-05-19|url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/4561275.stm |title=Ukrainian hosts' high hopes for Eurovision|access-date= 2009-07-19}}</ref> Падрыхтоўка да мерапрыемства пачынаецца праз некалькі тыдняў пасля таго, як пройдзе папярэдні конкурс. Кожная краіна павінна абраць горад і пляцоўку, дзе будуць праходзіць канцэрты і астатнія мерапрыемствы «Еўрабачання». Двумя найбуйнейшымі пляцоўкамі ў гісторыі конкурса былі стадыён «[[Parken]]» ў [[Капенгаген]]е (38,000 чалавек; [[Конкурс песні Еўрабачанне 2001|2001]] год) і «[[Esprit Arena]]» ў [[Дзюсельдорф]]е (36,500 чалавек, [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] год). Самы маленькі горад, які прымаў у сябе «Еўрабачанне», — [[Ірландыя|ірландскі]] [[Мілстрыт]] ([[Конкурс песні Еўрабачанне 1993|1993]] год). Насельніцтва горада складае ўсяго 1,500 чалавек, а на сам конкурс прыехала значна больш людзей.<ref>{{cite web|publisher= ''[[Ірландыя]]''|url= http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-url= https://www.webcitation.org/5iLzAiOSQ?url=http://www.ria.gov.ie/filestore/publications/English-CORK-_Millstreet-FINALISED.pdf|archive-date= 18 ліпеня 2009|title= General Information on Millstreet|format= PDF|access-date= 2009-07-17|url-status= live}}</ref> == Лагатып і графічнае аздабленне == Сучасны лагатып быў створаны ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] годзе, падчас конкурса ў [[Турцыя|Турцыі]], з мэтай стварэнне паслядоўнай візуальнай ідэнтычнасці. Сцяг прымаючай краіны знаходзіцца ў самым цэнтры агульнага лагатыпу. Разам з тым, кожны раз, краіна, што прымае конкурс стварае свой асабілвы дызайн і слоган. Графічная тэма і дэвіз конкурса аб’яўляюцца [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|ЕВС]] і мясцовай тэлекампаніяй, што займаецца арганізацыяй конкурсу. == Еўратыдзень == [[Файл:Lena Oslo3.jpg|thumb|right|[[Лена Маер-Ландрут]], якая прадстаўляла [[Германія на конкурсе песні Еўрабачанне|Германію]], падчас рэпетыцыі]] Тэрмін ''«Еўратыдзень»'' («Eurovision Week») выкарыстоўваецца для абазначэння тыдня, падчас якога адбываецца конкурс. Еўратыдзень уключае ў сябе некалькі рэпетыцый, прэс-канферэнцый, а таксама розных мерапрыемстваў іншага плану. якія арганізоўваюцца рознымі грамадскімі арганізацыямі. Падчас Еўратыдня, каардынацыю мерапрыемстваў і дзейнасці ўдзельніка ажыццяўляе кіраўнік дэлегацыі. У склад самой дэлегацыі ўваходзяць сам выканаўца (група), аўтары слоў і музыкі да песні, афіцыйная прэса, а таксама дырыжор (у гады, калі на «Еўрабачанні» быў [[аркестр]]). Акрамя гэтага, у склад дэлегацыі можа ўваходзіць і каментатар. === Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі === [[Файл:2006ch Press Conference.jpg|thumb|Швейцарская група падчас прэс-канферэнцыі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|Еўрабачанні-2006]]]] Часцей за ўсё, дэлегацыі прыбываць на конкурс за 2 тыдні да пачатку, каб правесці ўсе рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі. Кожная краіна мае прва на 2 рэпетыцыі. Краіны, які ўдзельнічаюць у першым паўфінале, праводзяць рэпетыцыі з нядзелі да серады, у другім — з чацвярга па нядзелю. Таксама ў суботу і нядзелю, праводзяць свае рэпетыцыі і краіны-фіналісткі. Пасля рэпетыцыі, удзельнікі ад кожнай краіны сустракаюцца з сваім мастацкім кіраўніком у спецыяльным пакоі, дзе глядзяць відэа з рэпетыцыі, абмяркоўваючы ракурсы, асвятленне і харэаграфію, для таго, каб паспрабаваць дасягнуць максімальна эстэтычнага эфекту на тэлебачанні. У гэты момант кіраўнік дэлегацыі можа патрабаваць ад арганізатараў усё, што неабходна для выканання. Пасля гэтай сустрэчы, дэлегацыя праводзіць прэс-канферэнцыю, на якой акрэдытаваныя журналісты задаюць пытанні. Рэпетыцыі і прэс-канферэнцыі адбываюцца пралельна. Так, адна краіна праводзіць сваю прэс-канферэнцыю, у той час як наступная ў зале рэпетыцыі. Перад паўфіналам і фіналам праводзіцца 3 рэпетыцыі (2 пробныя і 1 генеральная). Паколькі часта адбываецца так, што квіткоў на сам конкурс не хапае, было прынята рашэнне прадаваць квіткі і на генеральныя рэпетыцыі, падчас якіх свае адзнакі выстаўляе прафесійнае журы ў кожнай краіне (з [[конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] года). === Вечарыны і Еўраклуб === У панядзелак т.зв. Еўратыдня мэр горада-гаспадара «Еўрабачання» арганізоўвае спецыяльны прыём, куды запрашаюцца ўсе ўдзельнікі і журналісты. Дадзенае мерапрыемства звычайна праводзіцца ў будынку мэрыі (2010 год), ці іншым буйным будынку горада. Акрамя гэтага, кожная краіна можа арганізаваць свае персанальныя вечарыны, з мэтай папулярызацыі свайго ўдзельніка. Усе вечарыны краін адбываюцца ў спецыяльным Еўраклубе. Вечарыны ў ім адбываюцца кожны дзень на тыдні. == Крытыка і спрэчкі == === Музычны стыль === Конкурс «Еўрабачанне» ўжо доўгі час з’яўляецца аб’ектам спрэчак адносна стылю і якасці музычнага матэрыялу, што на ім выконваецца. Некаторыя з краін спрабуюць з дапамогай конкурса адлюстраваць сваю [[Этнамузыка|нацыянальную культуру]]. Даволі часта такія песні займаюць высокія месцы і нават перамагаюць ([[Украіна|украінская]] спявачка [[Руслана]] ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] годзе; [[Сертаб Эрэнер]] з [[Турцыя|Турцыі]] ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2003|2003]] і г.д.), але вельмі часта такія песні і выступаюць вельмі дрэнна ([[Аляксандра і Канстанцін]] ад [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] годзе). Часцей за ўсё, на «Еўрабачанні» гучаць песні з жанру [[Поп-музыка|поп-музыкі]] (у апошні час вельмі часта стаў гучаць і [[еўрадэнс]]). Гэта найбольш папулярныя ў еўрапейскай аўдыторыі жанры. Іншыя, такія як [[рэп]], [[хард-рок]], [[Класічная музыка|класіка]] вельмі рэдка займаюць добрыя месцы. Выключэннем з гэтага стала [[Фінляндыя|фінская]] група «[[Лордзі]]», якая перамагла на конкурсе песні «Еўрабачанне» ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] годзе. === «Суседскае галасаванне» === Асабліва балючай тэмай для «Еўрабачання» з даўніх часоў з’яўляецца т.зв. «суседскае галасаванне» — практыка галасавання краінамі згодна з геаграфічным ці палітычным становішчам. Вельмі часта адбываецца і сітуацыя, калі [[Дыяспара|дыяспары]], што жывуць у іншай краіне, дапамагаюць сваёй радзіме. У гэтым выпадку вельмі паказальны прыклад [[Турцыя|Турцыі]], якая амаль заўсёды атрымлівае высокія балы ад [[Германія|Германіі]], [[Бельгія|Бельгіі]], [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Францыя|Францыі]] — краін з максімальнай колькасцю турэцкага насельніцтва ў [[Еўропа|Еўропе]]. Традыцыйныя і гістарычныя сувязі таксама маюць заўважны ўплыў, напр. Мальта, якая некаторы час была часткай Брытанскай імперыі, рэгулярнае дае самыя высокія адзнакі Вялікабрытаніі, ад якой таксама атрымала больш балаў, чым ад якой іншай дзяржавы.<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Malta_in_the_Eurovision_Song_Contest#Voting_history]</ref> == Сваяцкія праекты == * [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне]] — праходзіць кожны год з [[2003]] года для дзяцей не старэй за 15 год. * [[Міжнародны песенны фестываль у Сопаце]] — праходзіць у [[Польшча|польскім]] горадзе [[Сопат]] з 1961 года. * [[Конкурс песні Інтэрбачанне]] — праходзіў у [[1977]]—[[1980]] гадамі паміж сацыялістычнымі краінамі. У [[2008]] годзе ў [[Сочы]] прайшоў конкурс паміж краінамі былога [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]]. * [[Сусветны музычны фест]] — упершыню прайшоў у [[2005]] годзе ў [[Сараева]]; уключае ўдзельнікаў з [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]]. * [[Конкурс песні Бундэсбачанне]] — праходзіць штогод з [[2005]] года паміж 16 рэгіёнамі [[Германія|Германіі]]. * [[MGP Nordic]] — дзіцячы песенны конкурс, што праходзіць паміж краінамі [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропы]]. * [[Our Sound]] — «Еўрабачанне» для краін [[Азія|Азіі]]. * [[OTI Festival]] — песенны конкурс для іспана- і партугаламоўных краін ([[1972]]—[[1998]], 2000). * [[Yamaha Music Festival]] — музычны фестываль у [[Токія]] ([[1970]]—[[1989]]) * [[Baltic Song Contest]] — песенны конкурс для краін Балтыі. * [[Caribbean Song Festival]] — «Еўрабачанне» для краін [[Карыбскі вяшчальны саюз|Карыбскага вяшчальнага саюза]]. * [[Castlebar Song Contest]] — песенны конкурс у [[Ірландыя|Ірландыі]] ([[1966]]—[[1989]]). == Гл. таксама == * [[Масавая культура]] * [[Еўрапейская музыка]] * [[Best of Eurovision]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Eurovision}} * [http://www.eurovision.tv/ Eurovision.tv] {{ref-en}} * [http://www.eurovision.gen.tr/ Eurovision Song Contest] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090218090140/http://eurovision.gen.tr/ |date=18 лютага 2009 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Конкурс песні Еўрабачанне}} [[Катэгорыя:Конкурс песні Еўрабачанне| ]] [[Катэгорыя:Конкурсы]] [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі|Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Еўрапейскі вяшчальны саюз]] j90p1595caeolbu6rbccly76mp5ydl6 0 45621 5167414 5151595 2026-07-18T17:22:50Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 089.jpg]] → [[File:Rembrandt van Rijn - Saskia van Uylenburgh im Profil, in reichem Kostüm.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Name of the painting and not just a generic number 5167414 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Рэ́мбрант Ха́рменсзан ван Рэйн''' ({{lang-nl|Rembrandt Harmenszoon van Rijn}} {{IPA|[ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmə(n)soːn vɑn ˈrɛin]}}, {{ВД-Прэамбула}}) — галандскі жывапісец, рысавальшчык і афартыст; адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў галандскага [[барока]] і сусветнай мастацкай культуры<ref name="ВЭ">''Шунейка Я.'' Рэмбрант // БелЭн у 18 т. Т. 14. Мн,, 2002.</ref>. Вялікі майстар [[святлацень|святлаценю]], найбуйнейшы прадстаўнік [[залаты век галандскага жывапісу|залатога веку галандскага жывапісу]]<ref name="ВСЭ">{{кніга |аўтар = М. В. Доброклонский. |частка = "Рембрандт, Харменс ван Рейн" |загаловак = Большая советская энциклопедия|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гл. ред. С. И. Вавилов|выданне = 2 издание|месца = М.|выдавецтва = Сов. энциклопедия|год = 1965|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Ён здолеў увасобіць у сваіх творах увесь спектр чалавечых перажыванняў з такой эмацыйнай насычанасцю, якой да яго не ведала [[выяўленчае мастацтва]]<ref name="euroart"/>. Працы Рэмбранта, надзвычай разнастайныя па [[жанр]]авай прыналежнасці, адкрываюць гледачу пазачасовы духоўны свет чалавечых перажыванняў і пачуццяў<ref name="Britannica"/>. == Біяграфія == === Гады вучнёўства === Рэмбрант Харменсзан («сын Харменса») ван Рэйн нарадзіўся 15 ліпеня 1606 года (па некаторых звестках, у 1607) у шматдзетнай сям’і заможнага ўладальніка млына Хармена Герытсзана ван Рэйна ў [[Лейдэн]]е. Сям’я маці нават пасля [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]] захоўвала вернасць [[Каталіцызм|каталіцкаму веравызнанню]]<ref name="Britannica">Silver, Larry. Артыкул «Rembrandt». [[Брытанская энцыклапедыя]], 15th edition</ref>. [[Файл:Musicerend gezelschap Rijksmuseum SK-A-4674.jpeg|thumb|200px|«Алегорыя музыкі» 1626 года — прыклад ластманаўскага ўплыву на юнага Рэмбранта.]] У Лейдэне Рэмбрант наведваў лацінскую школу пры [[Лейдэнскі ўніверсітэт|ўніверсітэце]], але найбольшую цікавасць праяўляў да жывапісу. У 13 гадоў яго аддалі вучыцца выяўленчаму мастацтву лейдэнскаму гістарычнаму жывапісцу [[Якаб ван Сваненбюрх|Якабу ван Сваненбюрху]], каталіку па веры. Рэмбрантаўскія працы гэтага перыяду даследчыкамі не выяўлены, і пытанне пра ўплыў Сваненберха на станаўленне яго творчай манеры застаецца адкрытым: занадта мала вядома сёння пра гэтага лейдэнскага мастака. У 1623 годзе Рэмбрант займаўся ў Амстэрдаме ў [[Пітэр Ластман|Пітэра Ластмана]], які прайшоў стажыроўку ў [[Італія|Італіі]] і спецыялізаваўся на гістарычных, міфалагічных і біблейскіх сюжэтах<ref name="Britannica"/>. Вярнуўшыся ў 1627 годзе ў Лейдэн, Рэмбрант сумесна з сябрам [[Ян Лівенс|Янам Лівенсам]] адкрыў уласную майстэрню і пачаў набіраць вучняў. За некалькі гадоў ён стаў вядомым мастаком. === Уплыў Ластмана і караваджыстаў === Ластманаўская прыхільнасць да стракатасці і дробязнасці выканання<ref name="ВСЭ"/> аказала велізарны ўплыў на маладога мастака. Яна выразна праглядае ў яго першых захаваных творах — у «Пакутніцтве [[Стэфан Першамучанік|Св. Стэфана]]» (1629), «Сцэне са старажытнай гісторыі» (1626) і «Хрышчэнні еўнуха» (1626)<ref name="Britannica"/>. У параўнанні з яго сталымі працамі яны незвычайна маляўнічыя, мастак імкнецца старанна выпісаць кожную дэталь матэрыяльнага свету<ref name="euroart"/>, як мага праўдападобней перадаць самабытнасць біблейскай легенды<ref name="Britannica"/>. Амаль усе героі паўстаюць перад гледачом прыбранымі ў мудрагелістыя ўсходнія ўборы, бліскаюць каштоўнасцямі, што стварае атмасферу значнасці, параднасці, святочнасці («Алегорыя музыкі», 1626; «[[Давід]] перад [[Саул]]ам», 1627). [[Файл:Rembrandt Christ in the Storm on the Lake of Galilee.jpg|thumb|200px|«Хрыстос падчас шторму на моры Галілейскім» (1633). Адзіны марскі пейзаж Рэмбранта быў выкрадзены ў 1990 годзе з [[Музей Ізабелы Сцюарт Гарднер|музея Ізабелы Гарднер]] і дагэтуль знаходзіцца ў вышуку.]] Выніковыя творы перыяду — «[[Товій]] і Анёл», «[[Валаам, прадракальнік|Валаам]] і асліца» — адлюстроўваюць не толькі багатую фантазію мастака, але і яго імкненне як мага выразней перадаць драматычныя перажыванні сваіх герояў. Падобна іншым майстрам [[барока]], ён пачынае спасцігаць значэнне рэзка вылепленага святлаценю для перадачы эмоцый<ref name="Britannica"/>. Яго настаўнікамі ў працы са святлом былі [[утрэхт|ўтрэхцкія]] [[караваджызм|караваджысты]]<ref name="Britannica"/>, але яшчэ ў большай ступені ён арыентаваўся на творы [[Адам Эльсхаймер|Адама Эльсхаймера]] — немца, які працаваў у Італіі<ref name="Britannica"/>. Найбольш караваджысцкія па выкананні палотны Рэмбранта — «Прыпавесць пра неразумнага багатыра» (1627), «Сімеон і Ганна ў Храме» (1628), «Хрыстос у [[Эмаус, Нікопаль|Эмаусе]]» (1629). Да гэтай групы прылягае карціна «Мастак у сваёй майстэрні» (1628) (магчыма, гэта [[аўтапартрэт]]), на якой мастак адлюстраваў сябе ў майстэрні ў момант сузірання ўласнага тварэння. Палатно, над якім вядзецца праца, вынесена на першы план карціны; у параўнанні з ім самім аўтар здаецца карлікам<ref name="Britannica"/>. === Майстэрня ў Лейдэне === У [[1625]] годзе Рэмбрант адкрыў сваю майстэрню ў [[Лейдэн]]е і хутка дасягнуў шырокага прызнання. Адным з невырашаных пытанняў творчай біяграфіі Рэмбранта з’яўляецца яго мастацкая пераклічка з Лівенсам. Працуючы побач, яны не раз браліся за аднолькавы сюжэт, як, напрыклад, «[[Самсон]] і [[Даліла]]» (1628/1629) ці «[[Уваскрашэнне Лазара]]» (1631). Збольшага абодва цягнуліся за [[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенсам]], які славіўся тады як лепшы мастак усёй Еўропы<ref name="Britannica"/>, часам Рэмбрант запазычаў мастацкія знаходкі Лівенса, часам справа была роўна наадварот<ref name="Britannica"/>. Па гэтай прычыне размежаванне прац Рэмбранта і Лівенса 1628-32 гг. уяўляе пэўныя складанасці для мастацтвазнаўцаў<ref name="Britannica"/>. У 1629 годзе мастака заўважыў сакратар прынца Аранскага, [[Канстанцін Гюйгенс]] (бацька [[Хрысціян Гюйгенс|Хрысціяна Гюйгенса]]) — вядомы ў той час паэт і мецэнат. У адным з лістоў таго часу Гюйгенс узнімае Лівенса і Рэмбранта як шматспадзеўных маладых мастакоў<ref name="Britannica"/>, а палатно Рэмбранта «[[Юда Іскарыёт|Юда]], які вяртае трыццаць срэбранікаў» ён параўноўвае з лепшымі творамі Італіі і нават антычнасці<ref name="Britannica"/>. Гэта Гюйгенс дапамог Рэмбранту звязацца з багатымі кліентамі і замовіў яму некалькі рэлігійных палотнаў для прынца Аранскага. === Выпрацоўка ўласнага стылю === [[Файл:B320 Rembrandt.jpg|thumb|left|200px|Такім намаляваў сябе Рэмбрант ва ўзросце 23 гадоў.]] У 1631 годзе Рэмбрант перабраўся ў [[Амстэрдам]], дзе ўласцівая эстэтыцы [[барока]] дынамічнасць і вонкавая патэтыка палотнаў<ref name="ВСЭ"/> адшукалі яму мноства заможных прыхільнікаў, якія, як і Гюйгенс, убачылі ў ім новага Рубенса. Праз год Лівенс зачыніў лейдэнскую майстэрню і з’ехаў у [[Англія|Англію]], дзе патрапіў пад уплыў [[Антоніс ван Дэйк|ван Дэйка]], потым пасля вяртання на радзіму ў 1644 годзе працаваў у [[Антверпен]]е<ref name="Britannica"/>. Перыяд пераезду ў Амстэрдам адзначыўся ў творчай біяграфіі Рэмбранта стварэннем мноства [[эцюд]]аў мужчынскіх і жаночых галоў<ref name="Britannica"/>, у якіх ён даследуе своеасаблівасць кожнай мадэлі, эксперыментуе з рухомай [[міміка]]й твараў. Гэтыя невялікія творы, пасля памылкова прыманыя за выявы бацькі і маці мастака, сталі сапраўднай школай Рэмбранта-партрэтыста<ref name="Britannica"/>. Менавіта [[партрэт]]ны жывапіс дазваляў у той час мастаку прыцягнуць заказы заможных амстэрдамскіх [[бюргер]]аў і тым самым дамагчыся камерцыйнага поспеху. У першыя амстэрдамскія гады значнае месца ў творчасці Рэмбранта займае жанр аўтапартрэта; адлюстроўваючы сябе ў фантастычных адзеннях і мудрагелістых паставах, ён вызначае новыя шляхі развіцця свайго мастацтва. Часам пажылыя персанажы эцюдаў, прыбраныя мастаком у раскошныя ўсходнія касцюмы, праабражаюцца яго ўяўленнем у біблейскіх персанажаў<ref name="Britannica"/>; такі задуменны «[[прарок Іерамія|Іерамія]], які аплаквае разбурэнне Іерусаліма» (1630). Для [[штатгальтар]]а [[Фрыдрых-Генрых Аранскі|Фрыдрыха-Генрыха Аранскага]] ён стварае парныя палотны «Узвіжанне крыжа» (1633), і «Зняцце з крыжа» (1632/1633), натхнёныя шматфігурнымі гравюрамі Рубенса<ref name="Britannica"/>. === Поспех у Амстэрдаме === [[Файл:Rembrandt-Belsazar.jpg|thumb|265px|«Баль [[Валтасар]]а» (1635)]] Слава пра Рэмбранта як пра выдатнага майстра распаўсюдзілася па Амстэрдаме пасля завяршэння ім групавога партрэта «[[Урок анатоміі доктара Тульпа]]» (1632), на якім уважлівыя хірургі не былі выстраены ў паралельныя шэрагі звернутых да гледача галоў, як тое было прынята ў партрэтным жывапісе таго часу, а строга размеркаваны ў пірамідальнай кампазіцыі, якая дазволіла псіхалагічна аб’яднаць усіх дзеючых асоб у адзіную групу<ref name="Britannica"/>. Багацце мімікі кожнага твару і драматычнае выкарыстанне святлаценю падводзіць вынік над гадамі эксперыментавання, сведчачы пра надыход творчай сталасці мастака. Першыя гады ў Амстэрдаме былі самымі шчаслівымі ў жыцці Рэмбранта. Шлюб з [[Саскія ван Эйленбюрх|Саскіяй ван Эйленбюрх]], які адбыўся ў 1634 годзе, адкрывае перад мастаком дзверы асабнякоў заможных бюргераў, да ліку якіх належаў яе бацька — [[Мэр|бургамістр]] [[Леўвардэн]]а<ref name="Britannica"/>. Заказы сыплюцца да яго адзін за адным; не меней паўсотні партрэтаў датуюцца менавіта першымі гадамі знаходжання Рэмбранта ў Амстэрдаме<ref name="Britannica"/>. Асабліва спрыялі яму кансерватыўныя [[менаніты]]. Нямала шуму нарабіў яго падвойны партрэт [[Менаніцтва|менаніцкага]] прапаведніка Карнеліса Ансла, які апеў у вершах сам [[Іост ван дэн Вондэл|Вондэл]]<ref name="Britannica"/>. [[Файл:Rembrandt - Rembrandt and Saskia in the Scene of the Prodigal Son - Google Art Project.jpg|thumb|left|250px|Рэмбрант і Саскія на карціне «[[Блудны сын у карчме]]» (1635)]] Матэрыяльны дабрабыт Рэмбранта дазволіў яму набыць уласны асабняк (гл. [[дом Рэмбранта]]), які ён напаўняў паскуплянымі ім у антыквараў прадметамі мастацтва<ref name="euroart"/>. Гэта былі не толькі карціны італьянскіх майстроў і гравюры, але таксама антычная скульптура, зброя, музычныя інструменты<ref name="euroart"/>. Для вывучэння вялікіх папярэднікаў яму было непатрэбна выязджаць з Амстэрдама, бо ў горадзе тады можна было ўбачыць такія шэдэўры, як [[тыцыян]]аўскі «[[Арыёста, Тыцыян|Арыёста]]» і партрэт [[Бальтазарэ Кастыльёнэ]] пэндзлю [[Рафаэль Санці|Рафаэля]]<ref name="Britannica"/>. Пад уплывам гэтых прац Рэмбрант пераходзіць ад падвойных партрэтаў да маштабных выяў мадэляў у поўны рост (касельскі партрэт Андрыса Графа, 1639). Да ліку найбольш значных партрэтаў тых гадоў належаць выявы Саскіі — часам у хатнім становішчы, лежучы ў пасцелі, часам у раскошных адзеннях (касельскі партрэт, 1634) і тэатралізаваных абліччах («Саскія ў вобразе Флоры», 1634). У 1641 годзе ў іх нарадзіўся сын [[Цітус ван Рэйн|Цітус]]; яшчэ трое дзяцей памерлі ў маленстве. Лішак жыццёвых сіл мастака ў гады шлюбу з Саскіяй з найбольшай бравурнасцю выяўлены ў карціне «[[Блудны сын у карчме]]» (1635). Іканаграфія гэтай услаўленай працы ўзыходзіць да маралістычных выяў распусты [[блудны сын|блуднага сына]] з біблейскай прыпавесці<ref name="Britannica"/>. Саскія памерла праз год пасля нараджэння сына, і ў жыцці Рэмбранта пачаўся перыяд бесперапынных асабістых страт<ref name="euroart"/>. === Дыялог з італьянцамі === На творчы дыялог Рэмбранта з вялікімі італьянскімі мастакамі ўказваюць не адны толькі партрэтныя працы, але і шматфігурныя карціны на міфалагічныя і біблейскія тэмы, якія адлюстравалі клопат мастака аб вонкавых эфектах і ў гэтым дачыненні сугучны творам майстроў барочнай Італіі<ref name="euroart"/>. [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 026.jpg|thumb|265px|«[[Даная (карціна Рэмбранта)|Даная]]» у 1985 г. падверглася вандальнаму нападу, але была адноўлена савецкімі рэстаўратарамі.]] Знакамітая «[[Даная (карціна Рэмбранта)|Даная]]» (1636/1643) уся прамянее святлом<ref name="euroart"/>. «Выкраданне [[Еўропа, міфалогія|Еўропы]]» (1632) і «[[:Файл:Rembrandt - Ganymede.jpg|Выкраданне Ганімеда]]» (1635) — таксама звычайныя сюжэты італьянскага жывапісу — цалкам змененыя Рэмбрантам шляхам увядзення, у першым выпадку, галандскага пейзажу, у другім — іранічнай трактоўкай легендарнага юнака-прыгажуна як немаўляці са скажоным грымасай жаху тварам<ref name="Britannica"/>. Як і ў гады працы з Ластманам, творчае ўяўленне Рэмбранта патрабуе біблейскіх сюжэтаў з адносна нераспрацаванай [[іканаграфія]]й. У «[[Баль Валтасара, Рэмбрант|Балі Валтасара]]» (1635) на тварах дзеючых асоб адлюстраваны непадробны жах, уражанне трывогі ўзмацняецца драматычным асвятленнем сцэны. Не меней дынамічна «[[Ахвярапрынашэнне Аўраама, Рэмбрант|Ахвярапрынашэнне Аўраама]]» (1635) — застылы ў паветры нож надае сцэне непасрэднасць фатаграфічнай выявы<ref name="Britannica"/>. Пазнейшая версія гэтай кампазіцыі з [[Мюнхен]]а — прыклад таго, як якасна капіявалі карціны Рэмбранта яго чаляднікі<ref name="Britannica"/>. Эфекты святла і цені Рэмбрант распрацоўваў і ў [[афорт]]ах («Хрыстос перад Пілатам», 1636), якім нярэдка папярэднічалі шматлікія падрыхтоўчыя рысункі. На працягу ўсяго наступнага жыцця афорты прыносілі Рэмбранту не меншы прыбытак, чым уласна жывапіс<ref name="Britannica"/>. Як афартыст ён асабліва славіўся ўжываннем [[Сухая іголка|сухой іголкі]], дынамічнага [[штрых]]у і тэхнікі [[зацяжка|зацяжкі]]<ref name="ВСЭ"/>. === «Начны дазор» === {{Main|Начны дазор, карціна}} [[Файл:Lundens - Nachtwache-Kopie.jpg|thumb|265px|Копія «Начнога дазора» пэндзля Г. Люндэнса. Бачныя абрэзаныя пазней часткі арыгінальнай карціны]] У 1642 годзе Рэмбрант атрымаў заказ на адзін з шасці групавых партрэтаў амстэрдамскіх [[мушкецёр]]аў для новага будынка Стралковага таварыства; два іншыя заказы дасталіся яго вучням. Пры стварэнні гэтай чатырохмятровай карціны — самага маштабнага са сваіх твораў<ref name="Britannica"/> — Рэмбрант парваў з [[канон]]амі галандскага партрэтнага жывапісу, за два стагоддзі прадказаўшы мастацкія знаходкі XIX стагоддзя — эпохі [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізму]] і [[імпрэсіянізм]]у. Жывапіснасць святлоценевых кантрастаў, своеасаблівасць асвятлення надалі палатну рамантычны выгляд, што і прынесла яму пазней адпаведную назву. Мадэлі былі намаляваны вельмі непасрэдна, у руху, што зусім не спадабалася заказчыкам, многія з якіх апынуліся пры гэтым засунуты на задні план. Гэтае адважнае спалучэнне групавога партрэта з ваеннымі ўспамінамі [[Нідэрландская рэвалюцыя|Нідэрландскай рэвалюцыі]] адпудзіла некаторых заказчыкаў. Біёграфы Рэмбранта спрачаюцца аб тым, у якой ступені няўдача «Начнога дазора» (менавіта такую памылковую назву пасля атрымала карціна, што да рэстаўрацыі 1940-х гг. стаяла пад пацямнелым лакам і сажай) паўплывала на далейшую кар’еру мастака<ref name="berger">Berger, Harry. ''Manhood, Marriage, & Mischief: Rembrandt’s 'Night watch' and other Dutch group portraits''. Fordham University Press, 2007. ISBN 0-8232-2557-7. Page 177.</ref>. Вельмі верагодна, што распаўсюджаная легенда пра правал гэтай працы безпадстаўная<ref name="berger"/>. [[канспіралогія|Канспіралагічная]] версія гісторыі «Начнога дазору» прыведзена ў фільмах брытанскага рэжысёра [[Пітэр Грынуэй|Пітэра Грынуэя]] (2007-08)<ref>Фільм Пітэра Грынуэя {{imdb title | id=0446750 | title=«Начны дазор» (2007)}}.</ref><ref>Фільм Пітэра Грынуэя {{imdb title | id=1303889 | title=«Рэмбрант. Я абвінавачваю!» (2008)}}.</ref>. Якія б ні былі прычыны астуджэння амстэрдамскай публікі да Рэмбранта, вынікам змены ў густах стала згасанне яго славы і паступовае збядненне. Пасля гэтага ў майстэрні Рэмбранта застаюцца адзінкавыя вучні. Яго ранейшыя чаляднікі, запазычыўшы і развіўшы якую-небудзь адну рысу ранняга Рэмбранта, становяцца больш удачлівымі і запатрабаванымі мастакамі, чым іх настаўнік. Асабліва характэрны ў гэтым дачыненні [[Говарт Флінк]], які ў дасканаласці засвоіў вонкавую бравурнасць дынамічных рэмбрантаўскіх палотнаў [[1630-я|1630-х]] гг. Лейдэнец [[Герард Доу]] — адзін з першых вучняў Рэмбранта — усё жыццё заставаўся пад уплывам ластманаўскай эстэтыкі палотнаў накшталт «Алегорыі музыкі» 1626 года<ref name="Britannica"/>. [[Карэл Фабрыцыус|Фабрыцыус]], які працаваў у майстэрні каля 1640 года, ахвотна эксперыментаваў з перспектывай і распрацоўваў высветленыя фоны, што прынесла яму поспех у [[Дэлфт|Дэлфце]]<ref>Roland E. Fleischer, Susan Scott Munshower, Susan C. Scott. ''[http://books.google.com/books?id=CGtvMeltxlIC The Age of Rembrandt]: Studies in Seventeenth-century Dutch Painting''. Pennsylvania State Press, 1988. ISBN 0-915773-02-3. Page 96.</ref>. Тое, што на працягу [[1640-я|1640-х]] гадоў ад Рэмбранта адварочваюцца заказчыкі і пакідаюць вучні, тлумачыцца не столькі неадназначнай ацэнкай «Начнога дазору», колькі агульным паваротам маляўнічай моды ў бок скрупулёзнай дэталізацыі, да якой сам Рэмбрант быў найбольш схільны ў раннія гады<ref name="Britannica"/>. Логіка творчага развіцця вяла мастака ў прама процілеглым кірунку. З гадамі ён стаў аддаваць перавагу адважным мазкам пэндзля і рэзкім кантрастам святла і цені, якая прыглушвае амаль усе фонавыя дэталі<ref name="Britannica"/>. === Пераходны перыяд === Звестак пра асабістае жыццё Рэмбранта ў 1640-я гг. у дакументах захавалася мала<ref name="Britannica"/>. З вучняў гэтага перыяду вядомы толькі [[Нікалас Мас]] з [[Дордрэхт]]а<ref name="Britannica"/>. Мабыць, мастак працягваў жыць як паны, як і раней. Сям’я памерлай Саскіі выказвала заклапочанасць тым, як ён распарадзіўся яе пасагам<ref name="Britannica"/>. Няня Цітуса, [[Герцье Дзіркс]], падала на яго ў суд за парушэнне абяцання жаніцца; дзеля ўладжвання гэтага інцыдэнту мастаку прыйшлося раскашэліцца<ref name="Britannica"/>. У канцы 1640-х Рэмбрант сышоўся са сваёй маладой прыслужніцай [[Хендрык'е Стофелс]], вобраз якой, мільгае ў шматлікіх партрэтных працах гэтага перыяду («Флора» (1654), "Жанчына, якая купаецца " (1654), «Хенрык’е ў акна» (1655)). Прыхадскі савет асудзіў Хендрык’е за «грахоўнае сужыццё», калі ў 1654 годзе ў яе з мастаком нарадзілася дачка Карнелія. У гэтыя гады Рэмбрант адыходзіць ад тэм, якія маюць грандыёзнае нацыянальнае або агульначалавечае гучанне<ref name="Britannica"/>. Маляўнічыя працы гэтага перыяду нешматлікія<ref name="Britannica"/>. <center> <gallery caption="Партрэты сям'і Рэмбранта" widths="100px" heights="100px" perrow="5"> File:Self-portrait at 34 by Rembrandt.jpg|Аўтапартрэт (1640) File:Rembrandt van Rijn - Saskia van Uylenburgh im Profil, in reichem Kostüm.jpg|Саскія ў чырвоным капялюшы (1633/1634) File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 102.jpg|Цітус у чырвоным берэце (1658) File:Rembrandt (Rembrandt van Rijn) - A Woman in Bed - Google Art Project - cropped.jpg|Герцье Дзіркс? (1644) File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 081.jpg|Хендрык'е Стофелс (1655) </gallery> </center> Мастак падоўгу працуе над гравіраванымі партрэтамі [[бургамістр]]а [[Ян Сікс|Яна Сікса]] (1647) і іншых уплывовых бюргераў. Усе вядомыя яму прыёмы і тэхнікі гравіроўкі пайшлі ў ход пры стварэнні старанна прапрацаванага афорта «Хрыстос вылечвае хворых», вядомага таксама як «Аркуш у сто гульдэнаў» — менавіта за такі велізарны для XVII стагоддзя кошт ён быў прададзены. Над гэтым афортам, які паражае тонкасцю святлаценявай гульні, ён працаваў сем гадоў, з 1643 па 1649 гады<ref name="Britannica"/>. У 1661 годзе працягнулася праца над створаным у 1653 годзе афортам «[[Тры крыжы, Рэмбрант|Тры крыжы]]» (не скончаны). [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 058.jpg|thumb|200px|«[[Святая сям'я]]» (1645<!--, Эрмітаж-->).]] У гады жыццёвых нягод увагу мастака прыцягваюць [[пейзаж]]ы з нахмуранымі аблокамі, шквальным ветрам і іншымі атрыбутамі рамантычна ўсхваляванай прыроды ў традыцыях Рубенса і [[Сегерс]]а<ref name="Britannica"/>. Да жамчужын рэмбрантаўскага рэалізму належыць «Зімовы пейзаж» 1646 года. Аднак вяршыняй майстэрства Рэмбранта-пейзажыста былі не столькі жывапісныя працы, колькі рысункі і афорты, такія як «Млын» (1641) і «[[Тры дрэвы, Рэмбрант|Тры дрэвы]]» (1643)<ref name="Britannica"/>. Ён асвойвае і іншыя новыя для сябе жанры — [[нацюрморт]] (з дзічынай і разабранымі тушамі) і конны партрэт (хоць, па агульным меркаванні, коні ў Рэмбранта ніколі не атрымоўваліся)<ref>{{cite web |url = http://easyweb.easynet.co.uk/~giraffe/e/hard/text/remb.html |title = Rembrandt's Trick with Mirrors |access-date = 8 марта 2009 |lang = en |description = Interview with Nigel Konstam |archive-url = https://www.webcitation.org/618rS4wvi?url=http://easyweb.easynet.co.uk/~giraffe/e/hard/text/remb.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref><ref>''Art in the Making: Rembrandt''. Yale University Press, 2006. Page 189.</ref>. Паэтычнае вытлумачэнне ў гэтыя гады атрымліваюць сцэны паўсядзённага хатняга жыцця,<ref name="euroart"/> як дзве «Святыя сем’і» (1645 і 1646). Разам з «Пакланеннем пастухоў» (1646) і «Адпачынкам на шляху ў Егіпет» (1647) яны дазваляюць гаварыць пра тэндэнцыю да ідэалізацыі патрыярхальнага ўкладу сямейнага жыцця<ref name="ВСЭ"/>. Гэтыя працы сагрэты цёплымі пачуццямі роднаснай блізкасці, кахання, спачування<ref name="euroart"/>. Святлацень у іх дасягае нябачанага раней багацця адценняў. [[Каларыт]] асабліва цёплы, з перавагай мігатлівых чырвоных і залаціста-карычневых тонаў<ref name="ВСЭ"/>. === Позні Рэмбрант === У 1653 годзе, адчуваючы матэрыяльныя цяжкасці, мастак перадаў амаль усю сваю маёмасць сыну Цітусу<ref name="Britannica"/>, пасля чаго заявіў у 1656 г. аб [[банкруцтва|банкруцтве]]. Пасля распродажу ў 1657-58 гг. дому і маёмасці (захаваўся цікавы каталог мастацкага збору Рэмбранта)<ref name="Britannica"/> мастак перабраўся на ўскраіну Амстэрдама, у яўрэйскі квартал, дзе правёў астатак жыцця<ref name="ВСЭ"/>. Самым блізкім для яго чалавекам у тыя гады, відаць, заставаўся Цітус; менавіта яго выявы найбольш мнагалікія. На адных ён паўстае прынцам з чароўнай казкі, на іншых — вытканым з сонечных прамянёў анёлам<ref name="euroart"/>. Смерць Цітуса ў 1668 годзе стала для мастака адным з апошніх удараў лёсу; яго самога не стала годам пазней. [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn 049.jpg|thumb|200px|«Матфей і анёл» (1661). Магчыма, мадэллю для анёла з’яўляўся Цітус.]] Адметная рыса рэмбрантаўскай творчасці 1650-х — выразнасць і манументальнасць буйнафігурных кампазіцый<ref name="ВСЭ"/>. Характэрна ў гэтым дачыненні праца «[[Арыстоцель з бюстам Гамера]]», выкананая ў 1653 годзе для сіцылійскага арыстакрата Антоніа Руфо і прададзеная ў 1961 годзе яго спадчыннікамі на аўкцыёне [[Метрапалітэн-музей|Метрапалітэн-музея]] за рэкордную на той момант суму ў два з лішнім мільёны долараў<ref name="nyt">{{cite news |first=Sanka |last=Knox |title=Museum Gets Rembrandt for 2.3 Million |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50913FD3F581B728DDDAF0994D9415B818AF1D3 |publisher=[[The New York Times]] |date=1961-11-16 |access-date=2009-03-09 }}</ref>. Арыстоцель пагружаны ў глыбокі роздум; унутранае святло, здаецца, зыходзіць ад яго твару і ад бюста [[Гамер]]а, на які ён усклаў сваю руку<ref name="Britannica"/>. Калі на палотнах [[1650-я|1650-х]] гадоў колькасць фігур ніколі не перавышае трох, то ў апошняе дзесяцігоддзе свайго жыцця Рэмбрант вяртаецца да стварэння шматфігурных кампазіцый. У двух выпадках гэта былі буйныя і прэстыжныя заказы. Манументальная гераічная карціна «[[Змова Юлія Цывіліса]]» (1661) стваралася для новай [[Амстэрдамская ратуша|Амстэрдамскай ратушы]], але па нейкіх прычынах не задаволіла заказчыкаў і не была аплачана<ref name="Britannica"/>. Фрагмент карціны, які захаваўся ў [[Стакгольм]]е, паражае суровым рэалізмам і нечаканымі ўспышкамі светлых фарбаў на фоне навакольнай цемры<ref name="euroart"/>. Групавы партрэт «[[Сіндыкі]]» (1662), нягледзячы на натуральнасць пастаў, ажыўленасць мімікі і згуртаванасць кампазіцыйнага рашэння, уяўляе сабою крок назад у параўнанні з бескампрамісным натуралізмам «Начнога дазору»<ref name="Britannica"/>. Затое ўсе патрабаванні заказчыкаў былі выкананы. Апошнія два дзесяцігоддзі жыцця Рэмбранта сталі вяршыняй яго майстэрства як партрэтыста<ref name="euroart"/>. Мадэлямі выступаюць не толькі таварышы мастака ([[Нікалас Брэйнінг]], 1652; [[Герард дэ Лерэс]], 1665; [[Ереміяс дэ Декэр]], 1666), але і невядомыя салдаты і старыя — усе тыя, хто як і аўтар прайшлі праз гады гаротных выпрабаванняў<ref name="euroart"/>. Іх твары і рукі азораны ўнутраным духоўным святлом. Парадны партрэт Яна Сікса (1654), які нацягвае на руку пальчатку, вылучаецца выключнай гармоніяй каларыту, шыратой пастозных мазкоў. Унутраную эвалюцыю мастака перадае чарада аўтапартрэтаў, якая раскрывае гледачу свет яго патаемных перажыванняў. Да серыі аўтапартрэтаў прылягае чарада выяў прымудроных жыццём [[апостал]]аў; нярэдка ў асобе апостала адгадваюцца рысы самога мастака<ref name="Britannica"/>. <center> <gallery caption="Рэмбрантаўскія старыя" widths="100px" heights="100px" perrow="5"> File:Rembrandt Harmenszoon van Rijn - An Old Man in Red.JPG File:Rembrandt Harmenszoon van Rijn - Bust of an Old Man in a Fur Cap.JPG File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 106.jpg File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 114.jpg File:Portrait-of-an-Old-Jew.jpg </gallery> </center> === Апошнія працы === [[Файл:Rembrandt Harmensz van Rijn - Ahasuerus, Haman and Esther - Google Art Project.jpg|thumb|250px|Вельмі пашкоджаная карціна «[[Асур, Аман і Эсфір]]» (1660, ДМВМ імя Пушкіна)]] Мастацкі геній Рэмбранта развіваўся па ўзыходнай<ref name="euroart"/>. Яго апошнія працы ўяўляюць сабою адзінкавую з’яву ў гісторыі жывапісу. Сакрэт іх ліпкіх фарбаў, якія як бы сцякаюць па палатне, дагэтуль не разгаданы. Фігуры манументальныя і знарочыста набліжаны да пярэдняй плоскасці палатна. Мастак спыняецца на рэдкіх біблейскіх сюжэтах, пошук адпаведнасцей якім у Бібліі дагэтуль займае даследчыкаў яго творчасці. Яго вабяць такія моманты быцця, калі чалавечыя перажыванні выяўляюцца з найбольшай сілай<ref name="euroart"/>. Глыбокая драматычная напружанасць уласціва такім працам, як «{{нп3|Асур, Аман і Эсфір||en|Ahasuerus and Haman at the Feast of Esther}}» (1660) і «[[Адрачэнне Пятра, карціна Рэмбранта|Адрачэнне апостала Пятра]]» (1660). Па тэхніцы выканання ім сугучны апошнія карціны, аб’яднаныя сямейнай тэмай, — няскончанае «[[Вяртанне блуднага сына, Рэмбрант|Вяртанне блуднага сына]]»<ref>[http://www.googleartproject.com/museums/hermitage/return-of-the-prodigal-son Вяртанне блуднага сына (выява ад Google у высокім разрозненні)]</ref> (1666/1669), сямейны партрэт з [[Браўншвайг]]а (1668/1669) і т. з. «[[Яўрэйская нявеста]]» (1665). Датаванне ўсіх гэтых твораў умоўнае, акалічнасці іх стварэння акружаны таямніцай. На кёльнскім аўтапартрэце 1662 года рысы аўтара скажоны горкай усмешкай, а на апошніх аўтапартрэтах 1669 года (Галерэя [[Уфіцы]], [[Лонданская Нацыянальная галерэя]] і [[Маўрыцхейс]]) ён, нягледзячы на фізічную немач, якая кідаецца ў вочы, спакойна глядзіць у твар лёсу<ref name="euroart"/>. Рэмбрант сканаў 4 кастрычніка 1669 года ў Амстэрдаме. Пахавалі яго ў амстэрдамскай [[Вестэркерк]]<ref name="Britannica"/>. Усяго за сваё жыццё Рэмбрант стварыў каля 350 карцін, больш 100 рысункаў і каля 300 афортаў. Дасягненні Рэмбранта-рысавальшчыка не саступаюць яго дасягненням у вобласці жывапісу<ref name="euroart"/>; асабліва цэняцца яго познія рысункі, выкананыя трысняговым пяром<ref name="ВСЭ"/>. == Творчасць == З [[1629]] ў [[1669]] майстар напісаў каля 60 аўтапартрэтаў. Спадчына майстра складае каля 600 карцін, 300 афортаў, 2000 малюнкаў. === Жывапіс === [[Файл:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_150.jpg|thumb|265px|«Пакутніцтва св. Стэфана» (1625)]] Раннія творы, у якіх адчувальны ўплыў Ластмана і галандскіх караваджыстаў, вызначаліся рэзкай паліхроміяй і экспрэсіўнасцю вобразаў: «Пакутніцтва св. Стэфана» (1625), «Валаам», «Товій і Анёл» (абодва 1626), «Прынясенне ў храм» (каля 1628—29), «Давід і Галіяф» і інш.<ref name="ВЭ"/> [[Файл:Rembrandt_Harmensz._van_Rijn_145.jpg|thumb|left|«Сімяон у храме» (1631)]] Пазней пісаў больш глыбокія і вытанчаныя карціны, якім уласцівы гармонія цёплых чырвона-карычневых тонаў і таямнічыя эфекты святлаценю: «Уцёкі ў Егіпет» (1627), «Самсон і Даліла» (1628), «Сімяон у храме» (1631) і інш.<ref name="ВЭ"/> [[Файл:Rembrandt_-_The_Anatomy_Lesson_of_Dr_Nicolaes_Tulp.jpg|thumb|265px|«Урок анатоміі доктара Н. Цюлпа» (1632)]] 3 1631 (жыў у [[Амстэрдам]]е) пісаў пераважна заказныя партрэты, аўтапартрэты і партрэты сваіх блізкіх. Творы адметныя пластычнасцю, эксперыментамі ў пошуках псіхалагічнай выразнасці, дэтальнай перадачай рысаў твару, адзення, каштоўнасцей, часам тэатралізаванымі эфектамі. У карціне «Урок анатоміі доктара Н. Цюлпа» (1632) па-наватарску вырашыў праблему групавога партрэта праз наданне кампазіцыі дынамічнай разняволенасці партрэтаваных і аб’яднанне іх адзіным дзеяннем. У «Аўтапартрэце з Саскіяй» («Вясёлая кампанія», каля 1635<!--Дрэздэнская карцінная галерэя-->), які вызначаецца свабоднай манерай жывапісу, мажорным, напоўненым святлом залацістым каларытам, адышоў ад тагачасных мастацкіх канонаў, выявіўшы жыццёвую непасрэднасць кампазідыі. У карціне «Даная» (1636) проціпаставіў рэнесансавым пачуццёва-цялесным ідэалам прыгажосці адухоўленасць і цеплыню інтымнага чалавечага пачуцця<ref name="ВЭ"/>. Сярод іншых твораў гэтага перыяду: партрэты «Вытанчаная пара ў інтер’еры», «Партрэт бурграфа», «Саскія ўсміхаецца» (усе 1633). Рэмбрандт ператвараў у псіхалагічныя эцюды рэлігійныя і міфалагічныя карціны: «Святая сям’я» (1631), «Выкраданне Еўропы» (1632), серыя «Пакуты Хрыстовы» (1633—39), «Флора» (1634)<!--, [[Эрмітаж]], Ленінград-->, «Ахвярапрынашэнне Аўраама», «Выкраданне Ганімеда» (абедзве 1635), «Асляпленне Самсона» (1636), «Вяселле Самсона» (1638). Евангельскія сюжэты часта тлумачыў як сцэны з жыцця народа («Прыпавесць аб работніках на вінаградніку», 1637). Зыходзячы з жыццёвых назіранняў, Рэмбрандт дасягнуў высокіх мастацкіх абагульненняў, якія захоўваюць за яго шэдэўрамі значэнне вечных каштоўнасцей («Вячэра ў Эмаусе» <!--Луўр-->, «Даная», 1636<!--, Эрмітаж-->) [[Файл:The Nightwatch by Rembrandt - Rijksmuseum.jpg|thumb|265px|«[[Начны дазор, карціна|Начны дазор]]» (1642)]] У 1640-я г. паміж творчасцю Рэмбранта і эстэтычнымі патрабаваннямі тагачаснага грамадства адбыўся канфлікт, апагеем якога стала непрыняцце заказчыкамі групавога партрэта «Начная варта» (1642), вырашанага праз героіка-прыўзнятую кампазіцыю, больш уласцівую для гістарычнай карціны<ref name="ВЭ"/>. {{пачатак цытаты}} Манументальнае тварэнне Рэмбранта, якое захавала раптоўны выступ у паход стралковай роты, якая ўзначальваецца яе камандзірамі, вырашана ім як масавая сцэна, працятая рухам натоўпу канкрэтных і безназоўных персанажаў і пабудавана на мігатлівым кантрасце ярка асветленых каляровых плям і зацененых зон. Выпадковасць захаванай на палатне сітуацыі, якае стварае ўражанне разнабою і напружанасці, разам з тым прасякнута ўрачыстасцю і гераічным уздымам, збліжаецца па сваім гучанні з гістарычнай кампазіцыяй<ref name="euroart">{{кніга |аўтар = [[Таццяна Паўлаўна Капцерава|Т. Каптерева]]. |частка = Рембрандт Харменс ван Рейн. |загаловак = Европейское искусство: Живопись. Скульптура. Графика: Энциклопедия |арыгінал = |спасылка = http://slovari.yandex.ru/dict/euroart/article/ei/ei3-0095.htm |адказны = |выданне = |месца = М. |выдавецтва = Белый город |год = 2006 |том = 3 |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090330023053/http://slovari.yandex.ru/dict/euroart/article/ei/ei3-0095.htm |archivedate = 30 сакавіка 2009 }}</ref>. {{канец цытаты}} Творчасць наступнага перыяду страціла знешнюю эфектнасць і мажорнасць, работам уласцівы нарастанне інтэнсіўнасці светлавых эфектаў, якія запаўняюць усю кампазіцыю і вызначаюць форму і фактуру выяў, пастознасць пісьма, цікавасць да пабудовы і архітэктонікі прасторы<ref name="ВЭ"/>: «Давід і Іанафан» (1642), «Дзяўчына каля акна», «Святая сям’я» (абодва 1645), «Пакланенне вешчуноў» (1648), «Хрыстос у Эмаўсе» (1648), «Партрэт старога ў чырвоным» (1652—54), «Вірсавія»<!--, [[Луўр]], Парыж-->, «Партрэт жонкі брата мастака» (абодва 1654), «Бласлаўленне Іакава» (1656), «Сын Цітус чытае» (1657), «Асур, Аман і Эсфір» (1660<!--, Музей выяўленчых мастацтваў імя. Пушкіна-->), «Змова Юлія Цывіліса» (1661), «Давід і Урыя» (1665) і інш. Каля 1668—69 стварыў манументальнае палатно «Вяртанне блуднага сына»<!--, Эрмітаж-->, у якім віртуозна перадаў складаную гаму глыбокіх чалавечых пачуццяў. <!--«Адрачэнне апостала Пятра» Амстэрдам, «Якаў бласлаўляе сыноў Іосіфа» Касель, «Яўрэйская нявеста» Амстэрдам.--> Стрыманая залаціста-чырвоная гама, лаканічны малюнак і мігаценне святла надавалі маляўнічай манеры Рэмбрандта асаблівасць і эмацыйную выразнасць. Даследчыкі з цяжкасцю падбіраюць словы для апісання густых «фарбаў, якія пераліваюцца і цьмеюць у залацістай імзе», нанесеных на палатно шпатэлем, ці [[мастыхін]]ам<ref name="Britannica"/>: [[Файл:Rembrandt Harmensz. van Rijn - The Return of the Prodigal Son.jpg|thumb|left|«[[Вяртанне блуднага сына]]» (1668—69<!--, Эрмітаж-->)]] {{пачатак цытаты}} Актыўнае дзеянне адсутнічае, статычныя, знешне стрыманыя персанажы, часам ахінутыя ззяннем парчовых адзенняў, выступаюць з зацененай прасторы, якая атачае іх. Пануючыя цёмныя залаціста-карычневыя тоны падпарадкоўваюць сабе ўсе фарбы, сярод якіх асаблівая роля належыць падпаленым знутры, падобна цьмеючым вуглям, адценням чырвонага. Густыя рэльефныя мазкі, працятыя рухам святланоснай фарбавай масы, спалучаюцца ў зацененых зонах з напісанымі тонкім пластом празрыстымі [[лесіроўка]]мі. Фактура фарбавай паверхні твораў позняга Рэмбранта здаецца мігатлівай каштоўнасцю. Хвалюючая чалавечнасць яго вобразаў адзначана таямнічай прыгажосцю<ref name="euroart"/>. {{канец цытаты}} Рэмбрандт зрабіў вялікі ўклад у развіццё сусветнага рэалістычнага жывапісу. === Графіка === [[Файл:Rembrandt van Rijn - The Windmill.jpg|thumb|250px|Афорт «Млын» (1641).]] Неад’емнай часткай мастацкай спадчыны Рэмбранта з’яўляецца графіка. Да яе майстар звяртаўся яшчэ ў ранні перыяд. Як і ў жывапісных творах, у афортах, малюнках пераважаюць біблейскія тэмы. Яны яскрава перадаюць глыбіню светаўспрымання Рэмбранта. Аўтар афортаў «Прадавец пацучынага яду» (1632), «Тры дрэвы» (1643) і інш. Такія лісты, як, «Хрыстос вылечвае хворых» («Аркуш у сто гульдэнаў», 1649), «Сляпы Товій» (1651), «Пакланенне пастухоў» (1662), «Тры крыжы» (1653), «Хрыстос у Эмаусе» (1654), напоўнены глыбокай унутранай значнасцю. Ім уласцівы манументальны размах, жывапіснасць, складаныя святлоценявыя пераходы<ref>''Лазука Б.'' Гісторыя сусветнага мастацтва. XVII—XVIII ст. — Мн., 2010.</ref>. == Спадчына == === Пасмяротная слава === [[Файл:Rembrandshuis.jpg|thumb|250px|[[Дом Рэмбранта]] ў год 400-годдзя мастака.]] Чалавецтву спатрэбілася два стагоддзі, каб у поўнай меры ацаніць значэнне творчасці Рэмбранта. Хоць яшчэ [[Джавані Кастыльёнэ]] і [[Джавані Батыста Т'епола]] натхняліся яго афортамі<ref name="Britannica"/>, адвага Рэмбранта-жывапісца і трапнасць яго назіранняў у якасці рысавальшчыка ўпершыню атрымалі прызнанне ў [[XIX]] стагоддзі, калі мастакі рэалістычнай школы [[Курбэ]] (а ў Расіі — [[перадзвіжнікі]]) супрацьпаставілі яго глыбока прачулую паэзію святла і цені беспярэчнай дакладнасці і выразнасці французскага [[акадэмізм]]у<ref>Alison McQueen. ''[http://books.google.com/books?id=N0dVqAsR5k0C The Rise of the Cult of Rembrandt]: Reinventing an Old Master in Nineteenth-century France''. Amsterdam University Press, 2003. ISBN 90-5356-624-4.</ref>. Яшчэ сто гадоў назад самым вялікім зборам рэмбрантаўскіх палотнаў мог пахваліцца [[Імператарскі Эрмітаж]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Рембрандт ван Рейн}}</ref>, аднак у [[XX]] стагоддзі частка гэтага збору была распрададзена, некаторыя карціны былі перададзены ў [[Пушкінскі музей]], аўтарства іншых было аспрэчана. На працягу ўсяго XX стагоддзя галандцы вялі карпатлівую працу па скупцы палотнаў Рэмбранта і іх вяртанні на радзіму; у выніку гэтых намаганняў найбольшую колькасць карцін Рэмбранта можна цяпер пабачыць у амстэрдамскім [[Рэйксмюсеум]]е<ref>{{cite web |url = http://www.rijksmuseum.nl/pers/tentoonstellingen/flowers?lang=en |title = Rembrandt's Pupils |access-date = 9 марта 2009 |lang = en |description = Афіцыйны сайт Рэйксмюсеума |archive-url = https://www.webcitation.org/618rSa1hR?url=http://www.rijksmuseum.nl/pers/tentoonstellingen/flowers?lang=en |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Адна з цэнтральных плошчаў Амстэрдама, Botermarkt у 1876 годзе атрымала сучасную назву [[Плошча Рэмбранта]] (нідэрл. Rembrandtplein) у гонар вялікага мастака. У цэнтры плошчы знаходзіцца помнік Рэмбранту. У амстэрдамскім [[дом Рэмбранта|доме мастака]] з 1911 года таксама дзейнічае музей, дзе выстаўлены пераважна афорты<ref>{{cite web |url = http://www.rembrandthuis.nl/cms_pages/index_sub.php?url=/2004/schilderijen_en.html&path=3,2&nav_lang=en |title = Collection history |access-date = 9 сакавіка 2009 |lang = en |description = Сайт дому-музея Рэмбранта ў Амстэрдаме |archive-url = https://www.webcitation.org/618rTP7Os?url=http://www.rembrandthuis.nl/cms_pages/index_sub.php?url=%2F2004%2Fschilderijen_en.html |archive-date = 23 жніўня 2011 |url-status=dead }}</ref>. У [[2009]] годзе імем мастака быў названы [[кратар Рэмбрант|кратар]] на планеце [[Меркурый]], які з’яўляецца адным з самых вялікіх у [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]]. === Праблемы атрыбуцыі === [[Файл:Mann mit dem Goldhelm.jpg|thumb|upright|''Мужчына у залатым шлеме'', [[Берлінская карцінная галерэя]], раней адзін з самых вядомых рэмбрантаўскіх партрэтаў, цяпер ужо не атрыбутуецца майстру.]] Адной з невырашальных праблем для даследчыка творчасці Рэмбранта да апошняга часу заставалася велізарная колькасць копій і рэплік з яго палотнаў, якія са спрадвечных часоў праходзілі ў каталогах пад яго імем<ref>Гл. падрабязней: Catherine B. Scallen. ''[http://books.google.com/books?id=nFSC4KnKbLsC Rembrandt, Reputation, and the Practice of Connoisseurship]''. Amsterdam University Press, 2004. ISBN 90-5356-625-2.</ref>. Так, напрыклад, вядома дзесяць версій карціны ''«Юда вяртае трыццаць срэбнікаў»'', якія немагчыма адназначна прыпісаць пэўнаму мастаку<ref>Kristin Bahre u. a. (Hrsg.): ''Rembrandt. Genie auf der Suche.'' DuMont Literatur und Kunst, Köln 2006. Seite 208.</ref>. У 1968 годзе ў Амстэрдаме пачаў работу [[Даследчы праект Рэмбрант]], які паставіў сваёй мэтай складанне выверанага рэестру твораў Рэмбранта з выкарыстаннем найноўшых метадаў вызначэння аўтарства. За гады яго працы колькасць прыпісаных Рэмбранту палотнаў скарацілася да 350 адзінак<ref>{{cite news |first=David |last=De Witt |title=A Rembrandt comes out of the shadows. |url=http://www.articlearchives.com/humanities-social-science/visual-performing-arts/944246-1.html |publisher=Queen's Quaterly |date=2003-12-22 |access-date=2009-03-08 }}</ref>, у той час як на пачатак XX стагоддзя лічылася, што пэндзлю Рэмбранта належаць каля 800 карцін.<ref>«Наука и жизнь», 12,2011, стр.66</ref>. Напрыклад, з 12 карцін, якія выстаўляліся ў [[Збор Уолеса|Зборы Уолеса]] пад імем вялікага мастака, праект пацвердзіў рэмбрантаўскае аўтарства толькі адной<ref>{{cite news |first=John |last=Gash |title=Rembrandt or not? - Rembrandt Research Project attempts to authenticate certain works. |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n1_v81/ai_13296242/pg_2 |publisher=[[Art in America]] |date=January 1993 |access-date=2009-03-08 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n1_v81/ai_13296242/pg_2 |access-date=17 чэрвеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225053913/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_n1_v81/ai_13296242/pg_2 |archive-date=25 лютага 2009 }}</ref>. Поспех праекта падштурхнуў вучоных на падобныя даследавання ў дачыненні і да іншых мастакоў, у прыватнасці, да [[Тыцыян]]а. === Спіс краін, дзе захоўваюцца творы Рэмбранта === [[Файл:De Nachtwacht (1).JPG|thumb|250px|Рэмбрант і героі «Начной варты» на [[плошча Рэмбранта|плошчы Рэмбранта]] ў Амстэрдаме ў 2006 годзе (скульптары А. Таратынаў, М. Дронаў)]] * {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} * {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} * {{Сцягафікацыя|Бельгія}} * {{Сцягафікацыя|Бразілія}} * {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} * {{Сцягафікацыя|Іспанія}} * {{Сцягафікацыя|Італія}} * {{Сцягафікацыя|Германія}} * {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} * {{Сцягафікацыя|Расія}} * {{Сцягафікацыя|ЗША}} * {{Сцягафікацыя|Украіна}} * {{Сцягафікацыя|Францыя}} * {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} * {{Сцягафікацыя|Швецыя}} * {{Сцягафікацыя|Японія}} * {{Сцягафікацыя|Гандурас}} == Вучні і гады іх вучнёўства ў Рэмбранта == * [[Герыт Доу]] (Gerrit Dou) 1628—1632 * Ісак дэ Ёдэрвіль (Isaac de Jouderville) 1629—1632 * Якаб дэ Вет (Jacob de Wet) 1631—1632 * Вілем дэ Поартэр (Willem de Poorter) 1631—1632 * Говарт Флінк (Govaert Flinck) 1633—1637 * Карнеліс Браўвер (Cornelis Brouwer) каля 1634 * Гербрант ван дэн Экхаўт (Gerbrandt van den Eeckhout) 1635—1641 * Лендэрт ван Бейрэн (Leendert van Beyeren) 1636—1642 * [[Фердынанд Боль]] (Ferdinand Bol) 1636—1643 * Ян Віктарс (Jan Victors) 1636—1640 * Якаб ван Дорстэн (Jacob van Dorsten) 1640—1645 * [[Самюэл ван Хогстратэн]] (Samuel van Hoogstraeten) 1640—1646 * Абрам Фернерыус (Abraham Furnerius) 1640—1646 * Рэйнер ван Хервен (Reynier van Gherwen) 1640—1646 * Ламберт Доамер (Lambert Doomer) 1640—1642 * [[Карэл Фабрыцыус]] (Carel Fabritius) 1640—1644 * Бернхарт Кейл (Bernhard Keil) 1641—1644 * Крыстаф Паўдзіс (Christoph Paudiss) 1642—1644 * Іаган Мейр (Johann Ulrich Mayr) 1642—1649 * Барэнт Фабрыцыус (Barent Fabritius) 1643—1646 * Карэл ван дэр Плюйм (Karel van der Pluym) 1643—1646 * Дзірк Сантвоарт (Dirck Santvoort) 1647—1648 * [[Нікалас Мас]] (Nicolaes Maes) 1647—1651 * Хендрык Хеершоп (Hendrick Heerschop) 1649—1650 * Канстанцін ван Рэнес (Constantijn van Renesse) 1649—1653 * [[Вілем Дрост]] (Willem Drost) 1650—1654 * Іаган дэ Ёнг Равен (Johannes De Jonge Raven) 1650—1651 * Абрам ван Дэйк (Abraham van Dijck) 1650—1651 * Пітэр дэ Віз (Pieter de With werkz.) 1650—1651 * Хейман Дзюларт (Heyman Dullaert) 1652—1656 * Іаган ван Глабек (Johannes van Glabbeeck) 1652—1656 * Якаб Левек (Jacobus Levecq) 1652—1656 * [[Цітус ван Рэйн]] (Titus van Rijn) 1654—1657 * Іаган Лепенюс (Johannes Leupenius) 1660—1661 * Арт дэ Гельдэр (Aert de Gelder) 1661—1668 * [[Готфрыд Нелер]] (Godfried Kneller) 1668—1669 * [[Антон ван Барсом]] (Anthonie van Borssom) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Шунейка Я.'' Рэмбрант // {{Крыніцы/БЭ|14}} * ''Лазука Б.'' Гісторыя сусветнага мастацтва. XVII—XVIII стагоддзі / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0899-6; == Спасылкі == {{Commonscat|Rembrandt}} * [http://staff.science.uva.nl/~fjseins/RembrandtCatalogue/ Поўны каталог карцін Рэмбранта па даных даследчага праекта «Рэмбрант»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120513080039/http://staff.science.uva.nl/~fjseins/RembrandtCatalogue/ |date=13 мая 2012 }} * {{WGA|http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/r/rembran/index.html}} {{Добры артыкул|Асоба|Жывапіс}} {{Рэмбрант}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Мастакі Фландрыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] qp1b9g8t770ee46rt8vjs3fmflmx83j 0 55506 5167301 5026378 2026-07-18T12:31:54Z Summershell67 159583 /* */ 5167301 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Нагорны Карабах (значэнні)}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Нагорна-Карабахская Рэспубліка | Арыгінальная назва = {{lang-hy|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն}} | Родны склон = Нагорна-Карабахскай Рэспублікі | Частка = | Сцяг = Flag of Nagorno-Karabakh.svg | Герб = Coat of arms of Artsakh.svg | Замест герба = | Дэвіз = | Назва гімна = Ազատ ու Անկախ Արցախ | Аўдыё = | Форма кіравання = [[Рэспубліка|Змешаная рэспубліка]] | Дзяржаўная рэлігія = | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | На карце = Nagorno-Karabakh Republic (orthographic projection).svg | На карце2 = | Мова = [[Армянская мова|Армянская]] | Статус = непрызнаная | Спрэчны статус = так | Заснавана = | Абвяшчэнне незалежнасці = [[2 верасня]] [[1991]] | Дыпламатычнае прызнанне = {{Сцяг Абхазіі}} [[Рэспубліка Абхазія|Абхазія]] <br/> {{Сцяг Паўднёвай Асеціі}} [[Паўднёвая Асеція]] <br/> {{Сцяг Прыднястроўя}} [[Прыднястроўе]] | Незалежнасць ад = [[Азербайджан]]а | Сталіца = [[Сцепанакерт]] | Найбуйнейшыя гарады = | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Нагорна-Карабахскай Рэспублікі|Прэзідэнт]] <br/> [[Дзяржміністр Нагорна-Карабахскай Рэспублікі|Дзяржміністр]] | Кіраўнікі = | Месца па плошчы = | Плошча = 3170<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/blogs/83781/posts/45972</ref> | Працэнт вады = | Этнахаронім = | Месца па насельніцтву = | Насельніцтва = 146.600 | Год ацэнкі = 2013 | Насельніцтва па перапісу = 141.400 | Год перапісу = 2010 | Шчыльнасць насельніцтва = | Месца па шчыльнасці = | ВУП (ППЗ) = 1,6 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2010 | Месца па ВУП (ППЗ) = | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 2.581 }} '''Нагорна-Карабахская Рэспубліка''' ({{lang-hy|Lernayin Gharabaghi Hanrapetut’yun}} — Լեռնային Ղարաբաղ Հանրապետություն), таксама '''Рэспубліка Арцах''' ({{lang-hy|Արցախի Հանրապետություն}}) — былая [[Непрызнаныя дзяржавы|непрызнаная дзяржава]]. Існавала з 1991 года на [[Паўднёвы Каўказ|Паўднёвым Каўказе]] ў межах [[Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць|Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці]] [[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] і некалькіх прылеглых да яе раёнаў Азербайджанскай ССР. Спыніла існаванне з 1 студзеня 2024 года<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/18860833|title=Нагорно-Карабахская республика прекратит существование с 1 января 2024 года|website=TACC|access-date=2023-09-29}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:QarabaghWarMap(2020).svg|thumb|250пкс|злева|Карта рэгіёна з улікам тэрытарыяльных змяненняў.]] * 10 снежня 1991 года армянскае насельніцтва тэрыторыі абвясціла незалежнасць ад Азербайджана і ўтварэнне Нагорна-Карабахскай Рэспублікі. * 1992—1994 гады — [[Карабахская вайна]]. * 2020 год — [[Канфлікт у Нагорным Карабаху (2020)|канфлікт у Нагорным Карабаху]], у выніку якога НКР страціла значную частку тэрыторыі. * 19—21 верасня 2023 года — пасля [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|праведзенай узброенымі сіламі Азербайджана аперацыі]], баявыя дзеянні спынены на ўмовах Азербайджана. * 28 верасня 2023 года — прэзідэнт Арцаха [[Самвел Сяргеевіч Шахрамян|Самвел Шахрамян]] падпісаў указ пра спыненне існавання Нагорна-Карабахскай Рэспублікі і роспуск усіх яе дзяржаўных устаноў і арганізацый з 1 студзеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/c3gx9g5nnewo|title=Власти непризнанного Карабаха объявили о скором прекращении существования республики|website=BBC News Русская служба|date=2023-09-28|access-date=2023-09-28}}</ref>. == Палітычнае жыццё == Нагорна-Карабахская Рэспубліка — прэзідэнцка-парламенцкая рэспубліка. Кіраўнік дзяржавы — Прэзідэнт. Выканаўчая ўлада належыць ураду на чале з Дзяржаўным міністрам. Заканадаўчы орган — Нацыянальны Сход, 33 месцы. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == [[Файл:BergachtigK123.jpg|left|250px]] ; Раёны НКР у 1994—2020 гадах: * 1 [[Шаўмянскі раён (НКР)|Шаўмянскі]], * 2 [[Мардакерцкі раён (НКР)|Мардакерцкі]], * 3 [[Аскеранскі раён (НКР)|Аскеранскі]], * 4 [[Мартунінскі раён (НКР)|Мартунінскі]], * 5 [[Гадруцкі раён (НКР)|Гадруцкі]], * 6 [[Шушынскі раён (НКР)|Шушынскі]], * 7 [[Кашатагскі раён (НКР)|Кашатагскі]]. ; Рознай заліўкай паказаны: * '''Суцэльны колер''' — тэрыторыі, якія належалі Нагорна-Карабахскай аўтаномнай вобласці (НКАВ). * '''Гарызантальная штрыхоўка (2 і 4)''' — тэрыторыі, якія належалі НКАВ, але засталіся пад кантролем Азербайджана падчас [[Карабахская вайна|Карабахскай вайны]]. * '''Гарызантальная штрыхоўка (1)''' — тэрыторыі за межамі НКАВ, на якіх была абвешчана НКР, але засталіся пад кантролем Азербайджана падчас Карабахскай вайны. * '''Вертыкальная штрыхоўка''' — тэрыторыі за межамі НКАВ, якія перайшлі пад кантроль НКР падчас Карабахскай вайны. Адміністрацыйна Нагорна-Карабахская Рэспубліка была падзелена на 7 раёнаў і горад рэспубліканскага падпарадкавання (сталіца) — [[Сцепанакерт]]. Адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, якія складаюць раёны — абшчыны. НКР уключала ў сябе 10 гарадоў і 301 сельскіх населеных пунктаў. Пасля канфлікту ў Нагорным Карабаху 2020 года Нагорна-Карабахская Рэспубліка захавала кантроль над сталіцай Сцепанакертам і 3 раёнамі: Мардакерцкім, Аскеранскім і Мартунінскім. === Агульная плошча === * 1991 год (дэкларатыўна) — ~5000 км² * 1994—2020 гады (дэкларатыўна) — ~13 300 км² * 1994—2020 гады (фактычна) — ~11 432 км² * пасля 1 снежня 2020 года (фактычна) — ~3170 км² == Насельніцтва == У 1990 годзе — 200 тыс. чалавек, у т.л. 76 % [[армяне]], 23 % [[азербайджанцы]], астатнія [[рускія]] і [[курды]]. У 2015 годзе па папярэдніх даных перапісу складае — 150 932 чалавекі. Пераважная большасць насельніцтва — вернікі [[Армянская апостальская царква|Армянскай Апостальскай царквы]]. == Зноскі == {{крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел НКР}} {{Нагорна-Карабахская Рэспубліка ў тэмах}} {{Краіны Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азербайджан]] [[Катэгорыя:Нагорна-Карабахская Рэспубліка| ]] ja5pbjpe65cyd4t8wihr4j6f0drpubu 0 64544 5167599 4515510 2026-07-19T11:50:52Z DzBar 156353 шаблон 5167599 wikitext text/x-wiki {{Мора}} '''Мора Лапцевых''', ''Сібірскае мора'', ''мора Нордэншэльда'' — [[ускраіннае мора]] [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], каля паўночнага ўзбярэжжа [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]], паміж паўвостравам [[Паўвостраў Таймыр|Таймыр]], астравамі [[Паўночная Зямля]] на захадзе і [[Новасібірскія астравы|Новасібірскімі астравамі]] на ўсходзе. На захадзе [[праліў Вількіцкага|пралівамі Вількіцкага]], [[праліў Шакальскага|Шакальскага]] і [[праліў Чырвонай Арміі|Чырвонай Арміі]] злучаецца з [[Карскае мора|Карскім морам]], на ўсходзе [[Праліў Дзмітрыя Лапцева|пралівамі Дзмітрыя Лапцева]], [[Этэрыкан (праліў)|Этэрыкан]] і [[праліў Саннікава|Саннікава ]] — з [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]]. Пераважаюць глыбіні да 50 метраў, найбольшая — 3385 м. Берагі моцна парэзаныя, утвараюць залівы: [[Хатангскі заліў|Хатангскі]], [[Алянёцкі заліў|Алянёцкі]], [[Анабарскі заліў|Анабарскі]], [[Буор-Хая (губа)|Буор-Хая]], [[Янскі заліў|Янскі]]. Найбуйнейшыя астравы: [[Вялікі Бегічаў]], [[Астравы Камсамольскай праўды|Камсамольскай Праўды]], [[Малы Таймыр]] і інш. Упадаюць рэкі: [[Лена]], [[Хатанга (рака)|Хатанга]], [[Анабар]], [[Алянёк (рака)|Алянёк]], [[Амалой]] і [[Яна (рака)|Яна]]. Клімат арктычны. Адно з самых халодных мораў Расіі. З [[кастрычнік]]а да [[ліпень|ліпеня]] ўкрыта лёдам; на поўдні шырокі прыпай, на поўначы плывучыя льды. Сярэдняя тэмпература вады на паверхні летам у цэнтральнай частцы мора 2—3&nbsp;°C, у залівах — да 8—10&nbsp;°C. Салёнасць ад 20 на поўдні да 34 на поўначы. Прылівы паўсутачныя (да 0,5 м). [[Рыбалоўства]] (асятровыя, омуль, [[муксун]], [[нельма]]). Водзяцца нерпа, марскі заяц, [[морж]], [[белы мядзведзь]]. На берагах — птушыныя базары. Мора Лапцевых — частка Паўночнага марскога шляху. Галоўны порт — [[Тыксі]]. Мора названа ў гонар рускіх палярных даследчыкаў стрыечных братоў [[Дзмітрый Якаўлевіч Лапцеў|Дзмітрыя]] і [[Харытон Пракопавіч Лапцеў|Харытона Лапцевых]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Моры Паўночнага Ледавітага акіяна}} {{DEFAULTSORT:Лапцевых мора}} [[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]] [[Катэгорыя:Ускраінныя моры]] [[Катэгорыя:Моры Расіі]] [[Катэгорыя:Мора Лапцевых| ]] gok16p4l7qz94c1zr8urf7w3wymi229 0 64548 5167601 4386212 2026-07-19T11:54:03Z DzBar 156353 шаблон 5167601 wikitext text/x-wiki {{Мора|Выява=Чукотское_море_на_карте.png}} '''Чукоцкае мора''' — [[ускраіннае мора]] [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], размешчана паміж [[Чукотка]]й і [[Аляска]]й. На Захадзе [[праліў Лонга|пралівам Лонга]] злучаецца з [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]], на ўсходзе ў раёне мыса Бароў злучаецца з [[мора Бафорта|морам Бафорта]], на поўдні [[Берынгаў праліў]] злучае яго з [[Берынгава мора|Берынгавым морам]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. == Фізіка-геаграфічнае становішча == Плошча 589 600 км². 56 % плошчы дна займаюць глыбіні менш за 50 м, максімальная глыбіня 160 метраў. Тэмпература вады летам ад 4 да 12 [[Градус Цэльсія|°C]], зімой ад −1,6 да −1,8 °C. Берагавая лінія парэзана слаба. Залівы: [[Калючынская губа]], [[Кацэбу (заліў)|Кацэбу]], [[бухта Шышмарова]]. З кастрычніка—лістапада па май—чэрвень мора пакрытае льдамі. На поўначы [[Мыс Ванкарэм]].[[Файл:Chukchi Sea.JPG|200px|справа]]У мора ўпадаюць рэкі [[Амгуэма]]<ref name="geo">{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=25|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}</ref>, [[Наатак]]. {{зноскі}} {{request|stub|infobox|sources|topic=geography}} {{Моры Паўночнага Ледавітага акіяна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]] [[Катэгорыя:Моры Расіі]] [[Катэгорыя:Чукоцкае мора| ]] 3q0gvgikso9atgz8i0e4h7idbf1vrny 0 66003 5167473 5052255 2026-07-18T22:17:40Z 5167473 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лукашэнка}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул =Прэзідэнт Нацыянальнага алімпійскага камітэта Беларусі | парадак =3 | парадак-жан = | пад імем = | сцяг =Эмблема НОК 2015.jpg | перыядпачатак =[[26 лютага]] [[2021]] | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік =[[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне ={{РБ, Генерал-маёр}}[[Генерал-маёр|генерал-маёр запасу]] | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Ві́ктар Алякса́ндравіч Лукашэ́нка''' (нар. {{ДН|28|11|1975|}}, [[Магілёў]]) — старэйшы сын [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Рыгоравіча Лукашэнкі]], прэзідэнт [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]] з 26 лютага 2021 года<ref name="NOC-260221">{{Cite web|url=https://www.noc.by/news/prezidentom-nok-belarusi-izbran-viktor-lukashenko/|title=Президентом НОК Беларуси избран Виктор Лукашенко|website=www.noc.by|access-date=4.05.2022}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 28 лістапада 1975 года ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Беларус. Скончыў [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэт міжнародных адносін]] [[БДУ|Беларускага дзяржаўнага універсітэта]]. Служыў у спецпадраздзяленні (АСАМ) памежных войсках у [[Мінск]]у ў званні [[капітан]]а. З сакавіка 2001 года з’яўляўся супрацоўнікам [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] у якасці трэцяга сакратара, дарадцы ў аддзеле Заходняй Еўропы. З красавіка 2003 года працаваў начальнікам аддзела знешнеэканамічных сувязяў УП «НДІ сродкаў аўтаматызацыі» (галаўное прадпрыемства дзяржаўнага навукова-вытворчага аб’яднання «Агат»). З 2005 да 2021 года быў [[памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|памочнікам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] па нацыянальнай бяспецы. 5 студзеня 2007 года выбраны членам [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савета бяспекі Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=p30700003#load_text_none_1_|title=Указ № 3 (Указ Президента Республики Беларусь от 5 января 2007 г. №3 «О внесении изменений и дополнения в Указ Президента Республики Беларусь от 23 января 2004 г. № 41.»)|website=etalonline.by|access-date=4.05.2022|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304221012/http://etalonline.by/?type=text&regnum=p30700003#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Віктар звязваецца з беларускім бізнесменам [[Аляксандр Мікалаевіч Зайцаў (бізнесмен)|Аляксандрам Зайцавым]], які раней працаваў яго памочнікам<ref>[https://news.tut.by/economics/714662.html Бизнесмен Зайцев покинул футбольный клуб «Динамо-Брест», который стал государственным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210121060941/https://news.tut.by/economics/714662.html |date=21 студзеня 2021 }}</ref><ref>[https://ej.by/rating/business2019/alexandr-zaytsev.html Александр Зайцев - ТОП 200 успешных и влиятельных бизнесменов Беларуси - 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628103736/https://ej.by/rating/business2019/alexandr-zaytsev.html |date=28 чэрвеня 2021 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.journalismfund.eu/supported-projects/belarusian-tycoons-slipped-eu-lithuanian-investments|title=Belarusian Tycoons Slipped into the EU via Lithuanian Investments &#124; Journalismfund|website=www.journalismfund.eu|access-date=4.05.2022}}</ref>. Зайцаў з’яўляецца старшынёй савета дырэктароў кампаніі «Брэміна груп», для якой была створана адмысловая эканамічная зона ў [[Орша|Оршы]] ў 2018 годзе<ref>{{cite web|url=https://www.belarus.by/en/business/business-news/belarus-president-wants-industrial-logistics-hub-in-orsha-district-sooner_i_82521.html|title=Belarus president wants industrial, logistics hub in Orsha District sooner|date=2018-07-11|access-date=12 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813194703/https://www.belarus.by/en/business/business-news/belarus-president-wants-industrial-logistics-hub-in-orsha-district-sooner_i_82521.html|archive-date=13 жніўня 2020|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Виктор Лукашенко избран первым вице-президентом НОК Беларуси.webm|thumb|Віктар Лукашэнка абраны першым віцэ-прэзідэнтам НАК Беларусі]] 15 красавіка 2019 года прызначаны выканаўцам абавязкаў першага віцэ-прэзідэнта [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]], неўзабаве быў зацверджаны на гэтай пасадзе. [[26 лютага]] [[2021]] года на пасяджэнні [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]] абраны яго трэцім прэзідэнтам. Змяніў на гэтай пасадзе свайго бацьку [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнку]]<ref name="NOC-260221" />. У сувязі з пераходам на выбарную пасаду у той жа дзень быў вызвалены ад пасады памочніка Прэзідэнта па нацыянальнай бяспецы<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100063&p1=1&p5=0 |title= Указ Президента Республики Беларусь 26 февраля 2021 г. № 63 «О В. А. Лукашенко»}}</ref>. [[1 сакавіка]] [[2021]] года было прысвоена званне [[генерал-маёр]]а запасу<ref>{{cite web|url = https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32100070&p1=1&p5=0 |title= Указ Президента Республики Беларусь 1 марта 2021 г. № 70 «О присвоении воинского звания»}}</ref>. == Санкцыі ЕС і іншых краін == Віктар Лукашэнка станавіўся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|спісу беларускіх чыноўнікаў, адказных за палітычныя рэпрэсіі, падтасоўку вынікаў галасавання і прапаганду]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]]<ref>{{cite web|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|language=be|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2011-10-11}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] ад 15 кастрычніка 2012 года, у якасці ключавога члена [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савета бяспекі]] Лукашэнка сыграў «ключавую ролю ў рэпрэсіўных мерах, накіраваных супраць дэмакратычнай апазіцыі і [[Грамадзянская супольнасць|грамадзянскай супольнасці]], у прыватнасці, пры разгоне [[Плошча 2010|дэманстрацыі 19 снежня 2010 года]]»<ref>{{Cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/ALL/?uri=CELEX%3A02012D0642-20150715|title=EUR-Lex - 02012D0642-20150715 - EN - EUR-Lex|website=eur-lex.europa.eu|access-date=4.05.2022}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|title=EUR-Lex - 32012D0642 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj|access-date=2020-12-25|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>. Еўрапейскія санкцыі былі знятыя 15 лютага 2016 года<ref>{{cite web|author=Денис Лавникевич|title=Батьке простили старые грехи|url=https://www.gazeta.ru/politics/2016/02/15_a_8075585.shtml|publisher=[[Газета.ru]]|date=2016-02-15|access-date=2021-09-10|language=ru}}</ref>. [[6 лістапада]] [[2020]] года супраць яго, роўна як шэрагу іншых афіцыйных асоб Беларусі, зноў уведзены персанальныя санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]].<ref name=":1">{{Cite web|url=http://data.europa.eu/eli/dec_impl/2020/1650/oj/eng|title=EUR-Lex - 32020D1650 - EN - EUR-Lex|access-date=4.05.2022}}</ref><ref>[https://www.newsru.com/world/06nov2020/eubysanctions.html ЕС ввел санкции против Лукашенко, его сына Виктора и еще 14 деятелей режима]. {{нп3|NEWSru.com|NEWSru.com|ru|NEWSru.com}}, 6 ноября 2020.</ref> Згодна з рашэннем [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскага савета]] на пасадзе памочніка прэзідэнта па нацыянальнай бяспецы і члена [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савета бяспекі]], а таксама займаючы нефармальную кіруючую пасаду над сіламі бяспекі Беларусі, Віктар Лукашэнка «нясе адказнасць за кампанію рэпрэсій і запалохвання, якая праводзіцца дзяржаўным апаратам у сувязі з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкімі выбарамі 2020 года]], у прыватнасці з адвольнымі арыштамі і жорсткім абыходжаннем, уключаючы катаванні мірных дэманстрантаў, а таксама з запалохваннем і гвалтам у дачыненні да журналістаў»<ref name=":1" />. У сваю чаргу восенню 2020 года [[Канада]]<ref>{{Cite web|last=Canada|first=Global Affairs|date=2015-10-19|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|access-date=2020-12-25|publisher=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219051305/https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglements_belarus2.aspx?lang=eng|archive-date=19 снежня 2020|url-status=dead}}</ref>, [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|url-status=live|access-date=2020-12-25|publisher={{нп3|gov.uk|gov.uk|en|gov.uk}}|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2020-12-11.pdf.download.pdf/Belarus_2020-12-11.pdf|url-status=live|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-12-11|title=Швейцария присоединилась к европейским санкциям против Беларуси|url=https://news.tut.by/economics/711111.html|access-date=2020-12-25|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201226005812/https://news.tut.by/economics/711111.html|archive-date=26 снежня 2020|url-status=dead}}</ref> ўнеслі Віктара Лукашэнку ў свае «чорныя спісы». 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя і Украіна<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Таксама Віктар Лукашэнка знаходзіцца ў санкцыйным [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] за «афіцыйнае абгрунтаванне палітычных рэпрэсій і фальсіфікацый на выбарах»<ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. У снежні 2020 года Выканаўчы камітэт [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]] (МАК) вырашыў адхіліць ад усіх мерапрыемстваў МАК да далейшага паведамлення ўсіх членаў [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у тым ліку Віктара Лукашэнку<ref>{{cite web |url=https://www.olympic.org/news/ioc-eb-takes-provisional-measures-against-noc-of-belarus |title=IOC EB TAKES PROVISIONAL MEASURES AGAINST NOC OF BELARUS |access-date=2021-01-29 |date=2020-12-07 |publisher=[[Міжнародны алімпійскі камітэт]]|language=en}}</ref>. У кастрычніку 2020 года жонка Віктара Лукашэнкі Лілія згадана ў {{нп3|Афіцыйны часопіс Еўрапейскага саюза|афіцыйным часопісе ЕС|ru|Официальный журнал Европейского союза}} пры ўвядзенні санкцый супраць «[[Dana Holdings]]», кампаніі, звязанай з сербскімі бізнесменамі Боянам і Нябойшай Карычамі, якая займаецца бізнесам праз афшорную зону [[Кіпр]]а<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.pl/ru/art-haos-i-sankcii-chto-svyazyvaet-nevestku-lukashenko-s-kiprskimi-ofshorami|title=“Арт Хаос” и санкции: что связывает невестку Лукашенко с кипрскими офшорами|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|access-date=2020-12-19}}</ref><ref>{{cite web|work={{нп3|EUObserver|EUObserver|uk|EUObserver}}|language=en|url=https://euobserver.com/foreign/149742|title=Lukashenko-linked firms active in EU member Cyprus|access-date=2021-02-08}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года Лілію Лукашэнка ўнеслі ў санкцыйны спіс ЕС<ref>{{cite web|title=Хто ў чацьвёртым пакеце санкцыяў Эўразьвязу. Поўны сьпіс |url=https://www.svaboda.org/a/31318409.html|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2021-06-21|access-date=2021-09-10|lang=be-tarask}}</ref>. У 2022 годзе, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|ўварвання Расіі ва Украіну (2022)]], Віктар Лукашэнка трапіў у чорны спіс [[Аўстралія|Аўстраліі]]<ref>{{cite web |url=https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |title=Australia places additional sanctions on Russia and Belarus |type=Media release |website=Department of Foreign Affairs and Trade |date=25 March 2022 |access-date=26 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325120854/https://www.foreignminister.gov.au/minister/marise-payne/media-release/australia-places-additional-sanctions-russia-and-belarus |archive-date=25 March 2022 |url-status=live |language=en }}</ref>, [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref>{{cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/regulation/public/2022/0074/latest/LMS659655.html|title=Russia Sanctions Regulations 2022|language=en|date=2022-11-22|access-date=2022-11-29|website=New Zealand Legislation}}</ref> і [[Японія|Японіі]]<ref>{{Cite web |url=https://www.mof.go.jp/policy/international_policy/gaitame_kawase/gaitame/economic_sanctions/ukraine_list_belarus_20220311.pdf |title= 資産凍結等の措置の対象となるベラルーシ共和国の個人及び団体 |language=ja |access-date=2022-04-20 |archive-date=2022-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220327043626/https://www.mof.go.jp/policy/international_policy/gaitame_kawase/gaitame/economic_sanctions/ukraine_list_belarus_20220311.pdf |url-status=live }}</ref>. == Сям’я == Жонка — Лілія Лукашэнка. Дзеці: * Вікторыя Лукашэнка (нар. 1998 г.) — у 2008 г. знялася ў беларускай кінакамедыі «[[На спіне ў чорнага ката]]»; у 2010 г. — у серыяле «Варажба пры свячах». * Аляксандр Лукашэнка (нар. 2004 г.) * Валерыя Лукашэнка (нар. 22 ліпеня 2009 г.) * Яраслаў Лукашэнка (нар. 21 жніўня 2013 г.) У 2021 годзе Вікторыя Лукашэнка выйшла замуж. Паводле звестак «Бюро», Вікторыя (у замужжы — Дзятлава) у 2022 годзе аформіла водпуск па цяжарнасці і родах, а затым пайшла ў дэкрэт. У лютым 2024 года яна заняла пасаду другога сакратара ў [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{cite web|url=https://belsat.eu/83806951/alyaksandr-lukashenka-pradzed-uzho-kalya-dvukh-z-palovay-gado|title=Аляксандр Лукашэнка – прадзед ужо каля двух з паловай гадоў|work=[[Белсат]]|author=Арсен Рудэнка|date=2024-12-03}}</ref>. == Узнагароды == * [[Медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай граніцы» (Беларусь)|Медаль «За адзнаку ў ахове дзяржаўнай граніцы»]]. * [[Юбілейны медаль «80 год Пагранічных войскаў Рэспублікі Беларусь»]]. * Знакі «Выдатнік Пагранічных войскаў» I і II ступені. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://belarusprofile.com/ru/profile/lukashenko-viktor-aleksandrovich/ Біяграфія на сайце Belarus Profile] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лукашэнка Віктар Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Беларусі]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Нацыянальнага алімпійскага камітэта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Сям’я Аляксандра Лукашэнкі]] q90cf8ap2oyfxihiuossmidssmjsjms 0 66287 5167474 5163001 2026-07-18T22:18:41Z 5167474 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Лукашэнка (значэнні)|Лукашэнка}} {{асоба}} '''Мікала́й Алякса́ндравіч Лукашэ́нка''' (нар. {{ДН|31|8|2004}}) — сын [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Біяграфія == [[Файл:Ofrenda Floral, Presidente de Belarús (7457169318).jpg|thumb|left|Мікалай Лукашэнка з бацькам.]] Трэці сын Аляксандра Лукашэнкі. У адрозненне ад старэйшых братоў, [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктара]] і [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка|Дзмітрыя]], Мікалай — пазашлюбны, яго маці — урач [[Ірына Сцяпанаўна Абельская|Ірына Абельская]]<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/politics/112239.html|title=Лукашенко: Мать младшего сына Николая «работает врачом»|work=[[TUT.BY]]|date=3 ліпеня 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110604061138/http://news.tut.by/politics/112239.html|archivedate=4 чэрвеня 2011|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. Першае публічнае з’яўленне Мікалая Лукашэнкі адбылося ў красавіку 2008 года, трохгадовы хлопчык разам з бацькам удзельнічаў у рэспубліканскім [[суботнік]]у на будаўніцтве «[[Мінск-Арэна|Мінск-Арэны]]»<ref name="naviny">{{cite web |url=https://www.naviny.media/article/20170831/1504157459-den-rozhdeniya-nikolaya-lukashenko-chto-my-znaem-o-syne-prezidenta |title=День рождения Николая Лукашенко. Что мы знаем о сыне президента |author= |date=2017-08-31 |website=[[naviny.by]] |accessdate=2018-05-27 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008061610/https://www.naviny.media/article/20170831/1504157459-den-rozhdeniya-nikolaya-lukashenko-chto-my-znaem-o-syne-prezidenta |url-status=dead |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kp.ru/online/news/3079263/ |title=«Мне нравится фотография с малышом, когда я его учил в хоккей играть». Лукашенко рассказал о любимых фото |author=Ирина Авидова |date=10 апреля 2018 |publisher=[[Комсомольская правда]] |accessdate=2018-07-28 |lang=ru |url-status=live }}</ref>. Тады не паведамлялася, што гэта за дзіця разам з Лукашэнкам, але неўзабаве ў інтэрв’ю Лукашэнка сказаў, што гэта яго трэці сын. Аляксандр Лукашэнка пачаў браць сына на публічныя мерапрыемствы пасля кансультацый з вядомым брытанскім піаршчыкам [[Цімаці Бэл]]ам, супрацоўніцтва з якім пачалося ў сакавіку 2008 года<ref>[https://www.kp.ru/daily/24064.5/305395/ Александр Лукашенко занялся имиджем Беларуси], «Комсомольская правда», 15.03.2008.</ref>. Бэл раіў Лукашэнку, што сямейны чалавек выклікае болей даверы грамадзян і варта змяніць імідж «бацькі» на вобраз таты, добрага і клапатлівага<ref>{{Cite web |url=https://naviny.belsat.eu/ru/news/lord-bell-forever/ |title=Лорд Белл Forever |access-date=4 верасня 2020 |archive-date=26 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126114642/https://naviny.belsat.eu/ru/news/lord-bell-forever/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://euobserver.com/foreign/26909|title=Lukashenko’s PR man sheds light on EU campaign|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200902214815/https://euobserver.com/foreign/26909|archivedate=2 верасня 2020|website={{iw|EUobserver}}|date=10.10.2008|lang=en|access-date=4 верасня 2020|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Файл:2020 Moscow Victory Day Parade 019 (cropped).jpg|thumb|200px|З бацькам і братамі [[Віктар Аляксандравіч Лукашэнка|Віктарам]] і [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукашэнка|Дзмітрыем]] на [[Ваенныя парады на Чырвонай плошчы ў 2020 годзе|ваенным парадзе на Чырвонай плошчы ў Маскве 24 чэрвеня 2020 года]]]] Пазней Мікалай рэгулярна з’яўляецца з бацькам на публічных мерапрыемствах — быў на ваенных вучэннях і парадах, у паездках па краіне і нават на месцы [[Тэрарыстычны акт у Мінскім метрапалітэне|тэрарыстычнага акту ў Мінскім метрапалітэне]], у замежных паездках і на сустрэчах з кіраўнікамі дзяржаў, у прыватнасці з [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзімірам Пуціным]], [[Дзмітрый Анатолевіч Мядзведзеў|Дзмітрыем Мядзведзевым]], [[Барак Абама|Баракам Абамам]], [[Сі Цзіньпін]]ам, [[Уга Чавес]]ам, [[Нурсултан Абішавіч Назарбаеў|Нурсултанам Назарбаевым]], [[Віктар Андрэевіч Юшчанка|Віктарам Юшчанкам]], [[Аляксандр Валянцінавіч Турчынаў|Аляксандрам Турчынавым]], [[Ільхам Гейдар аглы Аліеў|Ільхамам Аліевым]], Папамі Рымскімі [[Бенедыкт XVI|Бенедыктам XVI]] і [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыскам]] і многімі іншымі палітычнымі дзеячамі<ref name="Кирсанова">{{cite web |url=https://lenta.ru/articles/2016/09/05/belorussiya_malysh/ |title=Маленький принц |author=Татьяна Кирсанова |date=5 сентября 2016 |website= |publisher=[[Lenta.ru]] |accessdate=2018-07-28 |lang=ru }}</ref><ref name="naviny" /><ref name="Голованивская">{{cite web |url=https://lenta.ru/columns/2015/10/06/kolya/ |title=Гастроли инфанта |author=[[Марыя Канстаўцінаўна Галаваніўская|Мария Голованивская]] |date= 6 октября 2015 |website= |publisher=[[Lenta.ru]] |accessdate=2018-07-28 |lang=ru}}</ref>. У 2011 годзе Мікалай Лукашэнка пайшоў у першы клас [[Астрашыцка-Гарадоцкая школа|Астрашыцка-Гарадоцкай сярэдняй школы]]<ref>{{cite web |url=https://www.naviny.media/rubrics/society/2011/09/01/ic_articles_116_174948 |title=Коля Лукашенко пошел в первый класс |author=Дмитрий Копаль |date=2011-09-01 |website= |publisher=[[Naviny.by]] |accessdate=2018-07-28 |lang=ru |archive-date=2020-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028062510/https://naviny.media/rubrics/society/2011/09/01/ic_articles_116_174948 |url-status=dead }}</ref>. Часта замест школьных заняткаў ён працягваў суправаджаць бацьку на публічных мерапрыемствах, у тым ліку ў замежных паездках. Займаецца музыкай (фартэпіяна), хакеем, лыжным спортам і біятлонам<ref>{{cite web |url=https://news.tut.by/society/558117.html |title=Младшему сыну президента — 13 лет. Как Николай Лукашенко становится самостоятельной медиаперсоной |date=31 августа 2017 |publisher=[[TUT.BY]] |accessdate=2018-07-28 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170831124505/https://news.tut.by/society/558117.html |archivedate=31 жніўня 2017 |url-status=dead }}</ref>. Ва ўзросце 10 гадоў прысутнічаў на пасяджэнні [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай асамблеі ААН]]. У чэрвені 2020 года разам з бацькам на [[Ваенныя парады на Чырвонай плошчы ў 2020 годзе|ваенным парадзе Перамогі ў Маскве]]<ref>{{Cite web |url=https://www.tatler.ru/heroes/nikolaj-lukashenko-syn-prezidenta-belorussii-drug-vladimira-putina-i-talantlivyj-muzykant |title=Николай Лукашенко — сын президента Белоруссии, друг Владимира Путина и талантливый музыкант |access-date=4 верасня 2020 |archive-date=23 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223160118/https://www.tatler.ru/heroes/nikolaj-lukashenko-syn-prezidenta-belorussii-drug-vladimira-putina-i-talantlivyj-muzykant |url-status=dead }}</ref>. У чэрвені 2020 года паступіў у 10-ы клас [[Ліцэй БДУ|Ліцэя Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па профілі «Біялогія»<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/society/687192.html|title=Николай Лукашенко поступил в Лицей БГУ. Здесь также будет учиться внучка президента Беларуси|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200903075231/https://news.tut.by/society/687192.html|archivedate=3 верасня 2020|date=30.06.2020|website=[[TUT.BY]]|url-status=dead|lang=ru|access-date=4 верасня 2020}}</ref>, там сама вучыўся яго старэйшы брат<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/society/500773.html|title=Ирина Абельская, глава клиники, в которой обслуживаются первые лица страны, рассказала TUT.BY о том, чем отличаются VIP-пациенты, кто может пройти обследование в лечкомиссии и о том, какие фразы не произносят врачи в её присутствии|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117135018/http://news.tut.by/society/500773.html|archivedate=17 студзеня 2021|date=17.06.2016|website=[[TUT.BY]]|url-status=dead|lang=ru|access-date=28 ліпеня 2024}}</ref> і вучацца Дар’я і Анастасія — унучкі Аляксандра Лукашэнкі, дочкі яго сына Дзмітрыя. 23 жніўня 2020 года Мікалай з аўтаматам [[АКС-74У]] у руках і ў экіпіроўцы байца [[спецпрызн|спецпадраздзялення]], быў з бацькам у сітуацыйнай зале ў [[Палац Незалежнасці (Мінск)|Палацы Незалежнасці]] і каля яго<ref>[https://www.kp.ru/online/news/3988031/ Совещание Лукашенко: у президента автомат, у Николая — автомат и бронежилет]</ref><ref>{{cite web|url=https://reform.news/158435-nikolaj-lukashenko-soprovozhdal-otca-s-avtomatom-v-rukah|title=Николай Лукашенко сопровождал отца с автоматом в руках|website=[[Reform.news]]|lang=ru}}</ref>. На відэа, знятым пры падлёце верталёта да ачэпленага Палаца незалежнасці пасля заканчэння шэсця пратэстоўцаў Аляксандр Лукашэнка просіць падляцець бліжэй да [[праспект Пераможцаў (Мінск)|праспекта Пераможцаў]], на якім знаходзіцца рэзідэнцыя, і гаворыць: «Як пацукі разбегліся». Голас Мікалая за кадрам пытае: «Ну дзе яны?», на што Аляксандр Лукашэнка адказвае: «Уцяклі. Яны даведаліся, што ты будзеш там»<ref>{{Cite web |url=https://meduza.io/news/2020/08/23/kak-krysy-razbezhalis-opublikovano-video-kak-lukashenko-priletel-k-svoey-rezidentsii-i-posmotrel-s-vertoleta-na-protestuyuschih |title=«Как крысы разбежались». Опубликовано видео, как Лукашенко прилетел к своей резиденции — и посмотрел с вертолёта на протестующих |access-date=2020-08-23 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030050631/https://meduza.io/news/2020/08/23/kak-krysy-razbezhalis-opublikovano-video-kak-lukashenko-priletel-k-svoey-rezidentsii-i-posmotrel-s-vertoleta-na-protestuyuschih |website=[[Meduza]] |lang=ru }}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?time_continue=138&v=wksmBGowXP4 Разговор Лукашенко и Коли в вертолёте «Ну где они?»]</ref>. Ролікі хутка разышліся ў сацыяльных сетках, карыстальнікі абвінавацілі Лукашэнку ў вар’яцтве, вяртанні 1990-х гадоў, а таксама былі здзіўлены, чаму ён узяў 15-гадовага сына з сабой<ref>[https://tjournal.ru/internet/202487-rezonans-lukashenko-v-soprovozhdenii-15-letnego-syna-priletel-v-minskuyu-rezidenciyu-s-avtomatom-v-rukah Резонанс: Лукашенко в сопровождении 15-летнего сына прилетел в минскую резиденцию с автоматом в руках]</ref>. У жніўні 2020 года Мікалай Лукашэнка забраў дакументы з Ліцэя БДУ<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/society/698694.html|title=Николай Лукашенко не будет учиться в Лицее БГУ, он забрал документы|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128233537/https://news.tut.by/society/698694.html|archivedate=28 лістапада 2020|date=31.08.2020|website=[[TUT.BY]]|url-status=dead|lang=ru|access-date=28 ліпеня 2024}}</ref>. Паводле звестак [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускага расследавальніцкага цэнтра]], ён скончыў прыватную гімназію ў мінскім раёне [[Дразды (Мінск)|Дразды]], аператарам якой стала заснаваная Ірынай Абельскай фірма<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/298319|title=Як Ірына Абельская аказалася заснавальніцай прыватнай школы ў Драздах|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2022-09-03}}</ref>. == Санкцыі == 9 жніўня 2024 года трапіў пад санкцыі [[Канада|Канады]]<ref>{{cite web|url=https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2024/08/backgrounder--sanctions-on-fourth-anniversary-of-fraudulent-presidential-elections-in-belarus.html|title=Backgrounder — Sanctions on fourth anniversary of fraudulent presidential elections in Belarus|language=en|publisher={{нп3|Урад Канады|Урад Канады|sr|Влада Канаде}}|work=[[Міністэрства міжнародных спраў Канады]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240813084459/https://www.canada.ca/en/global-affairs/news/2024/08/backgrounder--sanctions-on-fourth-anniversary-of-fraudulent-presidential-elections-in-belarus.html|archive-date=2024-08-13|date=2024-08-09|access-date=2024-08-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2024/08/9/7469733/|title=Канада покарала сина Лукашенка|language=uk|coauthors=Кізілов, Євген|first=Олег|last=Павлюк|first2=Євген|last2=Кізілов|work=[[Еўрапейская праўда]]|date=2024-08-09|access-date=2024-08-14|dead-url=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811050637/https://www.pravda.com.ua/news/2024/08/9/7469733/|archive-date=2024-08-11}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лукашэнка Мікалай Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Постаці Мінска]] [[Катэгорыя:Сям’я Аляксандра Лукашэнкі]] cf26h9zm7gsg5lolluditopyw3yuzzq 0 68341 5167319 4574453 2026-07-18T13:04:43Z DenisBorum 139498 5167319 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Франкфарт |арыгінальная назва = Frankfort |падначаленне = |краіна = Злучаныя Штаты Амерыкі |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min = 11|lat_sec = 50 |lon_dir = W|lon_deg = 84|lon_min = 51|lon_sec = 47 |CoordAddon = type:city(27741)_region:US |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 38,8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = 155 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = -5 |DST = да |тэлефонны код = 502 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 40601-40604, 40618-40622 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Frankfort, Kentucky |сайт = http://www.cityoffrankfortky.com |мова сайта = en |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Франкфарт''' ({{lang-en|Frankfort}}) — горад у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], сталіца штата [[Кентукі]] і адміністрацыйны цэнтр акругі Франклін. == Насельніцтва == Паводле звестак [[Бюро перапісу насельніцтва ЗША]], насельніцтва горада — 27 741 чалавек (па перапісу 2000 года). == Геаграфія == Агульная плошча горада — 38,85 км², з якіх 38,07 км² займае зямля і 0,78 км² — вада. Плошча водных рэсурсаў акругі складае 2,01 % ад усёй яго плошчы. == Навучальныя ўстановы == * [[Кентукійскі дзяржаўны ўніверсітэт]] == Галерэя == <gallery perrow=6 align=center> Выява:Frankfort kentucky.jpg|Франкфарт Выява:Downtown Frankfort Kentucky.JPG|Цэнтр горада Выява:Downtown Frankfort KY at night.JPG|Цэнтр горада ўначы Выява:Downtown frankfort ky.JPG|Цэнтр горада падчас абеду Выява:Ky river dam.JPG|Рака Кентукі Выява:Buffalo Trace Destillery Frankfort 489226809.jpg|Buffalo Trace Distillery </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.frankfort.ky.gov Official site] * [http://kentuckycoffeetree.com Kentucky Coffeetree Cafe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210210213127/http://www.kentuckycoffeetree.com/ |date=10 лютага 2021 }} * [http://www.Links2Frankfort.com Links2Frankfort Local Business Directory] * [http://apps.sos.ky.gov/land/cities/citydetail.asp?id=143&city=Frankfort&idctr=143 Frankfort Information page from Kentucky Secretary of State] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070311022209/http://apps.sos.ky.gov/land/cities/citydetail.asp?id=143&city=Frankfort&idctr=143 |date=11 сакавіка 2007 }} {{Сталіцы штатаў ЗША}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Кентукі]] [[Катэгорыя:Сталіцы штатаў ЗША]] [[Катэгорыя:Франкфарт]] 2bhn6xsssnnlompcbtbr698fxceqi4e 0 78565 5167331 4501492 2026-07-18T13:40:14Z СоколовМихаил 169825 Дадаў фота сучаснага праса з апісаннем 5167331 wikitext text/x-wiki [[File:Bügeleisen alt.jpg|thumb|Вугальны прас, кан. XIX пач. XX ст.]] '''Прас''' — элемент [[Бытавая тэхніка|бытавой тэхнікі]] для разгладжвання складак і няроўнасцяў на тканіне. Працэс разгладжвання тканіны з дапамогай праса называюць ''прасаваннем''. [[Файл:Teal_and_white_electric_steam_iron_-_side_view.jpg|міні|alt=Бірузова-белы пластыкавы электрычны прас. Выгляд збоку|Сучасны электрычны прас з парагенератарам]] == Гісторыя == Прас быў вынайдзены вельмі даўно. Для разгладжвання адзення ў старажытнасці выкарыстоўваліся злёгку апрацаваныя нагрэтыя камяні, людзі раскладвалі памытую вопратку на выраўненай каменнай паверхні, а паверх клалі яшчэ адзін камень. У такім выглядзе пакідалі да высыхання. У IV стагоддзі да нашай эры ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] былі вынайдзены спосабы [[Плісіроўка|плісіроўкі]] адзення з палатна з дапамогай гарачага металічнага прута, нагадваючага [[Качалка|качалку]]. У XVIII—XIX стагоддзях прасы ўяўлялі сабой металічныя збудаванні формы, блізкай да сучаснай. Прасы награваліся на [[Газ|газе]] або ў [[Печ|печы]]. На тэрыторыях сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], прасы пачалі выкарыстоўвацца у часы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Прас быў вялікай раскошаю і з’яўляўся прыкметаю дабрабыту гаспадароў. Яго нярэдка выраблялі ў выглядзе пеўніка, аздаблялі разнастайным арнаментам і ставілі на пачэснае месца ў доме. Выпускаліся і маленькія прасы, якія з лёгкасцю спраўляліся з карункамі і дробнымі дэталямі на вопратцы. У [[Расія|Расію]] жа яны былі прынесены [[Рэч Паспалітая|Рэччай Паспалітай]] у эпоху [[Смутны час|Смуты]]. Да сярэдзіны XVIII стагоддзя з’явіўся прас з падпаленымі [[Вугаль|вуглямі]] ўнутры, якія часцей за ўсё вырабляліся з [[Чыгун|чыгуна]]. Найбольш распаўсюджанымі былі награвальныя прасы — яны ставіліся ў [[печ]] і разаграваліся. Значна даражэй былі спіртавыя прасы — у XIX стагоддзі за яго давалі невялікую чараду [[Авечка свойская|авечак]]. Прас з [[Электранагрэў|электранагрэвам]] з’явіўся ў канцы [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]].<ref>{{Спасылка|url=http://www.budni.by/?p=41549|загаловак=Гісторыя аднаго экспаната. Прас: старажытнасць і сучаснасць|аўтар=budni.by}}</ref> == Электрычны прас == [[File:Electric iron stand.jpg|thumb|Электрычны прас]] Электрычныя прасы выпускаюць з [[Тэрмарэгулятар|тэрмарэгулятарам]], які аўтаматычна падтрымлівае небходную [[тэмпература|тэмпературу]], і з [[Параўвільгатняльнік|параўвільгатняльнікам]]. Пры ўстаноўцы (паваротам ручкі) указальніка тэрмарэгулятара супраць адпаведных адзінак тэмпературы награвання ў цэнтры «падэшвы» праса будзе 75—205 °C. Максімальная тэмпература награвання дасягаецца пры гранічным становішчы ручкі тэрмарэгулятара. Электрапрасы з параўвільгатняльнікам маюць бачок для [[Вада|вады]] (ёмістасцю звычайна 160—200 см³), уманціраваны ў корпус праса або размешчаны па-за ім. Вада, што паступае з бачка ў паравую камеру ўнутры корпуса, ператвараецца ў пару, якая, выходзячы з адтуліны ў «падэшве», увільгатняе тканіну. Адна запраўка бачка разлічана на бесперапыннае ўвільгатненне тканіны не менш як 20 мін. Такім прасам можна прасаваць і без падпарвання. Для таго, каб у бачку і паравых адтулінах праса не ўтварыўся [[накіп]], яго рэкамендуецца напаўняць [[Кіпячэнне|кіпячонаю]] вадой. Пасля прасавання рэшткі вады з бачка трэба выліць. [[Спажываная магутнасць]] прасаў з тэрмарэгулятарам звычайна 1000 Вт, маса 1,2—1,8 кг. Існуюць таксама малагабарытныя электрычныя прасы. Звычайна электрапрасы маюць сігнальную лямпачку. Прас нельга пакідаць уключаным у сетку без нагляду, ставіць яго трэба толькі на [[Цеплаізаляцыя|цеплаізаляцыйную]] падстаўку. == Зноскі == <references /> == Літаратура == * ''Е. В. Кузина, О. В. Ларина, Т. В. Титкова, О. А. Щеглова.'' Энциклопедия открытий и изобретений человечества. — ООО «Дом Славянской книги», 2006. — С. 695.{{ref-ru}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. {{Няма зносак}} {{вікіфікацыя}} {{фарматаванне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бытавая тэхніка]] [[Катэгорыя:Прасаванне]] hxinqxn58kd9wbgrejolv3a6rrm0mg2 5167412 5167331 2026-07-18T17:21:36Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/СоколовМихаил|СоколовМихаил]]) і адноўлена версія 4501492, зробленая Artsiom91: ужо ёсць тут аналагічнае фота, ВП -- не галерэя 5167412 wikitext text/x-wiki [[File:Bügeleisen alt.jpg|thumb|Вугальны прас, кан. XIX пач. XX ст.]] '''Прас''' — элемент [[Бытавая тэхніка|бытавой тэхнікі]] для разгладжвання складак і няроўнасцяў на тканіне. Працэс разгладжвання тканіны з дапамогай праса называюць ''прасаваннем''. == Гісторыя == Прас быў вынайдзены вельмі даўно. Для разгладжвання адзення ў старажытнасці выкарыстоўваліся злёгку апрацаваныя нагрэтыя камяні, людзі раскладвалі памытую вопратку на выраўненай каменнай паверхні, а паверх клалі яшчэ адзін камень. У такім выглядзе пакідалі да высыхання. У IV стагоддзі да нашай эры ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] былі вынайдзены спосабы [[Плісіроўка|плісіроўкі]] адзення з палатна з дапамогай гарачага металічнага прута, нагадваючага [[Качалка|качалку]]. У XVIII—XIX стагоддзях прасы ўяўлялі сабой металічныя збудаванні формы, блізкай да сучаснай. Прасы награваліся на [[Газ|газе]] або ў [[Печ|печы]]. На тэрыторыях сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], прасы пачалі выкарыстоўвацца у часы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Прас быў вялікай раскошаю і з’яўляўся прыкметаю дабрабыту гаспадароў. Яго нярэдка выраблялі ў выглядзе пеўніка, аздаблялі разнастайным арнаментам і ставілі на пачэснае месца ў доме. Выпускаліся і маленькія прасы, якія з лёгкасцю спраўляліся з карункамі і дробнымі дэталямі на вопратцы. У [[Расія|Расію]] жа яны былі прынесены [[Рэч Паспалітая|Рэччай Паспалітай]] у эпоху [[Смутны час|Смуты]]. Да сярэдзіны XVIII стагоддзя з’явіўся прас з падпаленымі [[Вугаль|вуглямі]] ўнутры, якія часцей за ўсё вырабляліся з [[Чыгун|чыгуна]]. Найбольш распаўсюджанымі былі награвальныя прасы — яны ставіліся ў [[печ]] і разаграваліся. Значна даражэй былі спіртавыя прасы — у XIX стагоддзі за яго давалі невялікую чараду [[Авечка свойская|авечак]]. Прас з [[Электранагрэў|электранагрэвам]] з’явіўся ў канцы [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]].<ref>{{Спасылка|url=http://www.budni.by/?p=41549|загаловак=Гісторыя аднаго экспаната. Прас: старажытнасць і сучаснасць|аўтар=budni.by}}</ref> == Электрычны прас == [[File:Electric iron stand.jpg|thumb|Электрычны прас]] Электрычныя прасы выпускаюць з [[Тэрмарэгулятар|тэрмарэгулятарам]], які аўтаматычна падтрымлівае небходную [[тэмпература|тэмпературу]], і з [[Параўвільгатняльнік|параўвільгатняльнікам]]. Пры ўстаноўцы (паваротам ручкі) указальніка тэрмарэгулятара супраць адпаведных адзінак тэмпературы награвання ў цэнтры «падэшвы» праса будзе 75—205 °C. Максімальная тэмпература награвання дасягаецца пры гранічным становішчы ручкі тэрмарэгулятара. Электрапрасы з параўвільгатняльнікам маюць бачок для [[Вада|вады]] (ёмістасцю звычайна 160—200 см³), уманціраваны ў корпус праса або размешчаны па-за ім. Вада, што паступае з бачка ў паравую камеру ўнутры корпуса, ператвараецца ў пару, якая, выходзячы з адтуліны ў «падэшве», увільгатняе тканіну. Адна запраўка бачка разлічана на бесперапыннае ўвільгатненне тканіны не менш як 20 мін. Такім прасам можна прасаваць і без падпарвання. Для таго, каб у бачку і паравых адтулінах праса не ўтварыўся [[накіп]], яго рэкамендуецца напаўняць [[Кіпячэнне|кіпячонаю]] вадой. Пасля прасавання рэшткі вады з бачка трэба выліць. [[Спажываная магутнасць]] прасаў з тэрмарэгулятарам звычайна 1000 Вт, маса 1,2—1,8 кг. Існуюць таксама малагабарытныя электрычныя прасы. Звычайна электрапрасы маюць сігнальную лямпачку. Прас нельга пакідаць уключаным у сетку без нагляду, ставіць яго трэба толькі на [[Цеплаізаляцыя|цеплаізаляцыйную]] падстаўку. == Зноскі == <references /> == Літаратура == * ''Е. В. Кузина, О. В. Ларина, Т. В. Титкова, О. А. Щеглова.'' Энциклопедия открытий и изобретений человечества. — ООО «Дом Славянской книги», 2006. — С. 695.{{ref-ru}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. {{Няма зносак}} {{вікіфікацыя}} {{фарматаванне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бытавая тэхніка]] [[Катэгорыя:Прасаванне]] 5o651daaui4vor32ao17oopzsx408fq 5167413 5167412 2026-07-18T17:22:05Z M.L.Bot 261 5167413 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bügeleisen alt.jpg|thumb|Вугальны прас, кан. XIX пач. XX ст.]] '''Прас''' — элемент [[Бытавая тэхніка|бытавой тэхнікі]] для разгладжвання складак і няроўнасцяў на тканіне. Працэс разгладжвання тканіны з дапамогай праса называюць ''прасаваннем''. == Гісторыя == Прас быў вынайдзены вельмі даўно. Для разгладжвання адзення ў старажытнасці выкарыстоўваліся злёгку апрацаваныя нагрэтыя камяні, людзі раскладвалі памытую вопратку на выраўненай каменнай паверхні, а паверх клалі яшчэ адзін камень. У такім выглядзе пакідалі да высыхання. У IV стагоддзі да нашай эры ў [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] былі вынайдзены спосабы [[Плісіроўка|плісіроўкі]] адзення з палатна з дапамогай гарачага металічнага прута, нагадваючага [[Качалка|качалку]]. У XVIII—XIX стагоддзях прасы ўяўлялі сабой металічныя збудаванні формы, блізкай да сучаснай. Прасы награваліся на [[газ]]е або ў [[печ]]ы. На тэрыторыях сучаснай [[Беларусь|Беларусі]], прасы пачалі выкарыстоўвацца у часы [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Прас быў вялікай раскошаю і з’яўляўся прыкметаю дабрабыту гаспадароў. Яго нярэдка выраблялі ў выглядзе пеўніка, аздаблялі разнастайным арнаментам і ставілі на пачэснае месца ў доме. Выпускаліся і маленькія прасы, якія з лёгкасцю спраўляліся з карункамі і дробнымі дэталямі на вопратцы. У [[Расія|Расію]] жа яны былі прынесены [[Рэч Паспалітая|Рэччай Паспалітай]] у эпоху [[Смутны час|Смуты]]. Да сярэдзіны XVIII стагоддзя з’явіўся прас з падпаленымі [[Вугаль|вуглямі]] ўнутры, якія часцей за ўсё вырабляліся з [[чыгун]]а. Найбольш распаўсюджанымі былі награвальныя прасы — яны ставіліся ў [[печ]] і разаграваліся. Значна даражэй былі спіртавыя прасы — у XIX стагоддзі за яго давалі невялікую чараду [[Авечка свойская|авечак]]. Прас з [[Электранагрэў|электранагрэвам]] з’явіўся ў канцы [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]].<ref>{{Спасылка|url=http://www.budni.by/?p=41549|загаловак=Гісторыя аднаго экспаната. Прас: старажытнасць і сучаснасць|аўтар=budni.by}}</ref> == Электрычны прас == [[Файл:Electric iron stand.jpg|thumb|Электрычны прас]] Электрычныя прасы выпускаюць з [[тэрмарэгулятар]]ам, які аўтаматычна падтрымлівае небходную [[тэмпература|тэмпературу]], і з [[параўвільгатняльнік]]ам. Пры ўстаноўцы (паваротам ручкі) указальніка тэрмарэгулятара супраць адпаведных адзінак тэмпературы награвання ў цэнтры «падэшвы» праса будзе 75—205 °C. Максімальная тэмпература награвання дасягаецца пры гранічным становішчы ручкі тэрмарэгулятара. Электрапрасы з параўвільгатняльнікам маюць бачок для [[Вада|вады]] (ёмістасцю звычайна 160—200 см³), уманціраваны ў корпус праса або размешчаны па-за ім. Вада, што паступае з бачка ў паравую камеру ўнутры корпуса, ператвараецца ў пару, якая, выходзячы з адтуліны ў «падэшве», увільгатняе тканіну. Адна запраўка бачка разлічана на бесперапыннае ўвільгатненне тканіны не менш як 20 мін. Такім прасам можна прасаваць і без падпарвання. Для таго, каб у бачку і паравых адтулінах праса не ўтварыўся [[накіп]], яго рэкамендуецца напаўняць [[Кіпячэнне|кіпячонаю]] вадой. Пасля прасавання рэшткі вады з бачка трэба выліць. [[Спажываная магутнасць]] прасаў з тэрмарэгулятарам звычайна 1000 Вт, маса 1,2—1,8 кг. Існуюць таксама малагабарытныя электрычныя прасы. Звычайна электрапрасы маюць сігнальную лямпачку. Прас нельга пакідаць уключаным у сетку без нагляду, ставіць яго трэба толькі на [[Цеплаізаляцыя|цеплаізаляцыйную]] падстаўку. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Е. В. Кузина, О. В. Ларина, Т. В. Титкова, О. А. Щеглова.'' Энциклопедия открытий и изобретений человечества. — ООО «Дом Славянской книги», 2006. — С. 695.{{ref-ru}} * Энцыклапедыя сельскага гаспадара. — Мн.: БелЭн, 1993. {{Няма зносак}} {{вікіфікацыя}} {{фарматаванне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бытавая тэхніка]] [[Катэгорыя:Прасаванне]] 56fj9pkc8pze1rifaiat9gofuthpomz 0 80431 5167454 5125765 2026-07-18T20:12:19Z IvanScrooge98 56118 /* */ Фота 5167454 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кардынале}} {{Кінематаграфіст |Імя = Клаўдзія Кардынале |Арыгінал імя = Claudia Cardinale |Фота = Claudia Cardinale (1960 hq).jpg |Імя пры нараджэнні = Claude Joséphine Rose Cardinale |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Прафесія = |Гады актыўнасці = [[1957]]— цяперашні час |Кірунак = |imdb_id = 0001012 |Сайт = http://official-claudiacardinale.com/english/index.php |Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Італія}} |Узнагароды = }} '''Клаўдзія Кардынале'''<ref name=pr>Напісанне імя і прозвішча '''Клаўдзія Кардынале''' ў адпаведнасці з БЭ ў 18 тамах. Т.8., Мн., 1999, С.68.</ref> ({{lang-it|Claudia Cardinale}}; імя пры нараджэнні — '''Клод Жазефіна Роз Кардынале''' {{lang-it|Claude Josephine Rose Cardinale}}); {{ВД-Прэамбула}}) — італьянская актрыса. == Біяграфія == Нарадзілася 15 красавіка 1938 года ў [[Ла-Гулет]] ([[Туніс]]). У 1957 годзе была прызнана самай прыгожай італьянкай Туніса і атрымала запрашэнне на [[Венецыянскі кінафестываль]], дзе яе заўважыў прадзюсар [[Франка Крыстальдзі]] і прапанаваў доўгатэрміновы кантракт са сваёй прадзюсарскай кампаніяй «Vides». У 1958 годзе дэбютавала ў фільме [[Марыа Манічэлі]] «Звычайныя незнаёмцы», дзе сыграла ролю простай дзяўчынкі з Сіцыліі. У 1965 годзе Кардынале атрымала прэмію «Срэбная стужка» за найлепшую жаночую ролю ў фільме [[Луіджы Каменчыні]] «Нявеста Бубэ». Знялася ў звыш 120 кінакарцінах і серыялах. Яе партнёрамі на здымачнай пляцоўцы былі [[Марчэла Мастраяні]], [[Генры Фонда]], [[Марлан Бранда]], [[Ален Дэлон]], [[Джэрэмі Айранс]] і [[Берт Ланкастэр]].Здымалася ў фільмах італьянскіх рэжысёраў [[Лукіна Вісконці]] і [[Федэрыка Феліні]]. Другм раз была замужам за Паскуале Скуіцьеры. З канца 1980-х жыла ў [[Парыж]]ы. Напісала ў суаўтарстве і ў 2006 годзе выдала кнігу «Le stelle della mia vita» («Зоркі майго жыцця»). З сакавіка 2000 года з’яўлялася Паслом Добрай волі ЮНЕСКА па правах жанчын. Валодала французскай, італьянскай, іспанскай, англійскай і арабскай мовамі. Памерла 23 верасня 2025 года. == Фільмаграфія == * 1960 — «[[Рока і яго браты]]» — ''Джынета, жонка Вінчэнца'' * 1962 — «[[Картуш (фільм)|Картуш]]» — ''Венера'' * 1962 — «[[Леапард (фільм)|Леапард]]» — ''Анджэліка Седара'' * 1963 — «[[Восем з паловай]]» — ''Клаўдзія'' * 1963 — «[[Ружовая пантэра (фільм, 1963)|Ружовая пантэра]]» — ''прынцэса Дала'' * 1966 — «[[Прафесіяналы]]» — ''місіс Марыя Грант'' * 1968 — «[[Аднойчы на Дзікім Захадзе]]» — ''Джыл Макбэйн'' * 1968 — «[[Дзень савы]]» — ''Роза Нікалозі'' * 1981 — «[[Саламандра (фільм, 1981)|Саламандра]]» — ''Алена Лепарэла'' * 1991 — «[[Майрык]]» — ''Майрык'' * 2012 — «[[Мастак і яго мадэль]]» — ''Леа'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://oldcinema.110mb.com/kard1.htm Клаўдзія Кардынале. Біяграфія і фільмаграфія.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140302145235/http://oldcinema.110mb.com/kard1.htm |date=2 сакавіка 2014 }} {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кардынале}} [[Катэгорыя:Актрысы Італіі]] [[Катэгорыя:Акцёры вестэрнаў]] c5idpeipxofmrciwamkcztigas3v1x3 10 94359 5167487 5144437 2026-07-19T07:16:56Z DzBar 156353 5167487 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Рытарычныя фігуры |navbar = |state = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Рытарычныя фігуры |выява = |стыль_цела = <!-- (ці "стыль =" калі ніякія іншыя стылявыя атрыбуты не выкарыстоўваюцца) --> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Фігура (рыторыка)|Фігуры<br>мовы]] |спіс1 = * [[Адынатон]] * [[Алюзія]] * [[Ампліфікацыя (рыторыка)|Ампліфікацыя]] * [[Анадыпласіс]] * [[Анакалуф]] * [[Анафара]] * [[Антытэза]] * [[Антытэтон]] * [[Апокапа]] * [[Апострафа]] * [[Атракцыя (рыторыка)|Атракцыя]] * [[Гіпербатан]] * Градацыя ([[Клімакс (рыторыка)|Клімакс]]) * [[Дыстынкцыя]] * [[Інверсія (рыторыка)|Інверсія]] * [[Карэкцыя]] * [[Аксюмаран]] * [[Паралелізм (літаратура)|Паралелізм]] * [[Паранамазія]] * [[Парцэляцыя (сінтаксіс)|Парцэляцыя]] * [[Плеаназм]] * [[Пралепсіс]] * [[Рэтардацыя (рыторыка)|Рэтардацыя]] * [[Рытарычнае пытанне]] * [[Рытарычны ўсклік]] * [[Рытарычны зварот]] * [[Сімплока]] * [[Салецызм]] * [[Таўталогія]] * [[Дакладны паўтор]] * [[Змоўчанне]] * [[Хіязм]] * [[Экзергазія]] * [[Эліпсіс]] * [[Эмфаза (рыторыка)|Эмфаза]] * [[Эпіфора (рыторыка)|Эпіфора]] |загаловак2 = [[Троп]]ы |спіс2 = * [[Алегорыя]] * [[Антыфразіс]] * [[Антанамасія]] * [[Гіпербала (рыторыка)|Гіпербала]] * [[Іронія]] * [[Катахрэза]] * [[Літота]] * [[Метафара]] * [[Метанімія]] * [[Увасабленне]] * [[Перыфраза|Перыфраз]] * [[Сінекдаха]] * [[Параўнанне (літаратуразнаўства)|Параўнанне]] * [[Эпітэт]] * [[Эўфемізм]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Лінгвістыка]] </noinclude> cg4a5cyn9kh6d2hozdiy17a8uynwy6j 0 99115 5167370 2428082 2026-07-18T14:32:35Z Emilia Noah 155537 /* Геаграфія */ 5167370 wikitext text/x-wiki {{Часавыя паясы Еўропы}} '''Цэнтральнаеўрапейскі летні час''' (''CEST'', {{lang-en|Central European Summer Time}}) — адна з назваў [[UTC+2|2-га часавога пояса]]. Цэнтральнаеўрапейскі летні час на два гадзіны апярэджвае [[Сярэдні час па Грынвічу|сусветны адзіны час]]. Яно выкарыстоўваецца пры пераходзе на [[летні час]] (пераклад стрэлак на гадзіну наперад) у большасці еўрапейскіх краін. == Геаграфія == Наступныя краіны і тэрыторыі выкарыстоўваюць цэнтральнаеўрапейскі летні час паміж 1:00 UTC апошняй нядзелі сакавіка і 1:00 UTC апошняй нядзелі кастрычніка: * {{AUT}} * {{ALB}} * {{AND}} * {{BEL}} * {{BIH}} * {{VAT}} * {{HUN}} * {{DEU}} * {{GIB}} * {{DNK}} (метраполія) * {{ESP}} (акрамя [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]]) * {{ITA}} * {{LIE}} * {{LUX}} * {{MKD}} * {{MLT}} * {{MCO}} * {{NED}} (метраполія) * {{NOR}} * {{POL}} * {{SMR}} * {{SRB}} * {{SVK}} * {{SLO}} * {{FRA}} (метраполія) * {{CRO}} * {{MNE}} * {{CZE}} * {{CHE}} * {{SWE}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Часавыя паясы}} [[Катэгорыя:Часавыя паясы]] hokl5xd96s5rhiag6svoy7147oi6c6v 0 100991 5167461 5165443 2026-07-18T21:25:07Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5167461 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2016''' — [[высакосны год]], пачынаецца ў пятніцу па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == === Студзень === * [[1 студзеня]]: Кніга [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] «[[Мая барацьба|Mein Kampf]]» перайшла ў [[грамадскі набытак]]. === Люты === * [[12 лютага]]: [[Сустрэча Папы Рымскага Францыска і Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі Кірыла]] на [[Куба|Кубе]]. * [[17 лютага]]: Тэрарыстычны акт здзейснены ў [[Анкара|Анкары]]. * [[26 лютага]]: [[Зімовыя Юнацкія Алімпійскія гульні 2016]] стартуюць у [[Лілехамер]]ы (сконч. [[6 сакавіка]]). === Сакавік === * [[9 сакавіка]]: Поўнае [[сонечнае зацьменне]]. * [[13 сакавіка]]: [[ФК БАТЭ]] выйграў [[Суперкубак Беларусі па футболе 2016]]. * [[30 сакавіка]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Манака]] === Красавік === * [[27 красавіка]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Ліберыя]]й. * [[29 красавіка]]: Пачаўся Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай у [[Расія|Расіі]]. === Май === * [[9 мая]]: [[Праходжанне Меркурыя па дыску Сонца]]. * [[18 мая]]: Фінальны матч [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|Лігі Еўропы УЕФА]] адбыўся ў [[Базель|Базелі]]. Пераможцам турніру трэці год запар стаў іспанскі клуб [[ФК Севілья|«Севілья»]], які ў фінале атрымаў перамогу на англійскім [[ФК Ліверпул|«Ліверпулем»]]. * [[21 мая]]: [[ФК Тарпеда-БелАЗ]] ([[Жодзіна]]) выйграў [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016]], перамогшы ў фінале ў [[Брэст|Брэсце]] [[ФК БАТЭ]] ([[Барысаў]]). * [[22 мая]]: Скончыўся Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай у [[Расія|Расіі]], пераможцам стала зборная каманда [[Канада|Канады]]. * [[28 мая]]: Фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] адбыўся ў [[Мілан]]е. Пераможцам турніру стаў [[мадрыд]]скі [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал»]], які перамог землякоў з [[ФК Атлетыка Мадрыд|«Атлетыка»]]. === Чэрвень === [[Файл:Uefa_Euro_2016_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця Чэмпіянату Еўропы па футболе.]] * [[4 чэрвеня]]: [[XI Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур]] пачаўся ў [[Гродна|Гродне]] (сконч. 5 чэрвеня). * [[11 чэрвеня]]: У [[Францыя|Францыі]] стартаваў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016]]. * [[12 чэрвеня]]: [[Масавае забойства ў Арланда]]. * [[23 чэрвеня]]: [[Рэферэндум аб членстве Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім саюзе]]. * [[25 чэрвеня]]: Адбыўся першы запуск з касмадрома [[Вэньчан (касмадром)|Вэньчан]] на [[кітай]]скім востраве [[Хайнань]]. * [[28 чэрвеня]]: У [[стамбул]]ьскім [[Аэрапорт Стамбул імя Атацюрка|аэрапорце імя Атацюрка]] адбыўся [[Тэракт у Аэрапорце імя Атацюрка|тэракт]], 43 чалавекі загінулі. * [[29 чэрвеня]]: У [[Бразілія|Бразіліі]] адбываецца адключэнне аналагавага тэлебачання. === Ліпень === * [[1 ліпеня]]: [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|Дэнамінацыя]] нацыянальнай грашовай адзінкі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[3 ліпеня]]: У [[Францыя|Францыі]] заканчваецца чэмпіянат Еўропы па футболу. У [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2016|фінале]] [[Зборная Партугаліі па футболе|зборная Партугаліі]] перамагла [[Зборная Францыі па футболе|зборную Францыі]]. * [[3 ліпеня]]: У выніку [[Двайны тэракт у Багдадзе (2016)|двайнога тэракта]] ў [[Багдад]]зе загінулі 292 чалавекі. * [[5 ліпеня]]: [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя]] [[Юнона (касмічны апарат)|«Юнона»]], запушчаная амерыканскім касмічным агенцтвам [[НАСА]] [[5 жніўня]] [[2011]], выйшла на арбіту [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]]а<!--для даследавання магнітнага поля планеты-->. * [[10 ліпеня]]: [[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы 2016]] скончыыўся ў [[Амстэрдам]]е (пачаўся [[6 ліпеня]]). * [[12 ліпеня]]: У [[Мюнхен]]е ў выніку [[Масавыя забойствы ў Мюнхене (2016)|масавых забойстваў]] загінулі {{num|9|чалавек}} і яшчэ{{nbsp}}32 паранена. * [[14 ліпеня]]: У [[Ніца|Ніцы]] на святкаванні [[Дзень узяцця Бастыліі|Дня ўзяцця Бастыліі]] здзейснены [[Тэракт у Ніцы|тэрарыстычны акт]]. * [[15 ліпеня]]: Ваенныя спрабавалі здзейсніць [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Турцыі (2016)|дзяржаўны пераварот]] у [[Турцыя|Турцыі]]. * [[30 ліпеня]]: Адкрыты [[Нацыянальны музей Амана]]. === Жнівень === [[Файл:2016 Summer Olympics opening ceremony 1035301-05082016- v9a2048 04.08.16.jpg|thumb|Адкрыццё Алімпійскіх гульняў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]].]] * [[5 жніўня|5]]—[[21 жніўня]]: Летнія Алімпійскія гульні ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. * [[24 жніўня]]: У выніку [[Землетрасенне ў Італіі (2016)|землетрасення ў Італіі]] загінулі прынамсі 250 чалавек, больш за 350 паранены. === Верасень === [[Файл:Eclipse 20160901 center.jpg|thumb|150px|Кольцападобнае зацьменне ў Л'Етан-Сале, [[Рэюньён]].]] * [[1 верасня]]: Кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 1 верасня 2016 года|сонечнае зацьменне]] было бачнае Атлантычным акіянам, Афрыкай і Індыйскім акіянам. * [[4 верасня]]: [[Маці Тэрэза]] [[кананізацыя|прылічана]] [[Каталіцтва|Каталіцкай царквой]] да ліку [[святы]]х. * [[7 верасня]]: Цырымонія адкрыцця [[летнія Паралімпійскія гульні 2016|летніх Паралімпійскіх гульняў 2016]]. [[Андрэй Васілевіч Фомачкін|Беларускі спартыўны функцыянер]], насуперак забароне [[Міжнародны паралімпійскі камітэт|МПК]], пранёс [[сцяг Расіі]], дыскваліфікаванай за [[допінг]]. * [[11 верасня]]: Прайшлі [[парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкія выбары ў Беларусі]]. * [[18 верасня]]: Скончыліся [[Летнія Паралімпійскія гульні 2016]]. * [[25 верасня]]: Завяршыўся турнір «[[Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)|Шанхай Мастэрс]]» па [[снукер]]ы, пераможцам стаў кітаец [[Дзін Цзюньхуэй]]. * [[30 верасня]]: [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]] правяло кіраванае сутыкненне касмічнага апарата [[Разета (касмічны апарат)|«Разета»]] з [[камета Чурумава — Герасіменка|каметай Чурумава — Герасіменка]]. === Кастрычнік === * [[12 кастрычніка]]: ** [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Літаратурную прэмію імя Ежы Гедройца]] атрымаў [[Макс Шчур]] за кнігу «Завяршыць гештальт». ** Мітрапаліт [[Тадэвуш Кандрусевіч]] асвяціў [[касцёл Святога Юзафа (Брэст)|касцёл Святога Юзафа]] ў [[Брэст|Брэсце]]. * [[13 кастрычніка]]: [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] прысуджана [[Боб Дылан|Бобу Дылану]]. * [[13 кастрычніка]]: [[Антоніу Гутэрыш]] абраны на пасаду [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]]. * [[19 кастрычніка]]: Спускальны модуль «[[Скіяпарэлі, спускальны апарат|Скіяпарэлі]]» місіі «[[Экзамарс]]» разбіўся пры спробе сесці на [[Марс]], а «[[Трэйс Гас Орбітэр]]» стаў штучным спадарожнікам Чырвонай планеты. * [[21 кастрычніка]]: ** [[Беларусь]] выбрана месцам правядзення [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў 2019 года]]. ** Адбыўся [[інцыдэнт з пасадкай Boeing 737 у Кіеве]]. * [[25 кастрычніка]]: Лаўрэатам [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі Алеся Адамовіча]] стаў [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]. [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Прэміяй імя Францішка Багушэвіча]] адзначаны [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] і [[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Дзяніс Лісейчыкаў]]. Першым лаўрэатам [[прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]] стаў [[Якуб Лапатка]] за пераклад эпасу «[[Калевала]]». * [[30 кастрычніка]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Малдова|Малдове]]. === Лістапад === [[Файл:Trump victory speech.png|thumb|[[Дональд Трамп]] выступае пасля перамогі на прэзидэнцкіх выбарах.]] * [[3 лістапада]]: Распачаўся [[24-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»]] (сконч. 10 лістапада) * [[8 лістапада]]: Прэзідэнцкія выбары, выбары ў Сенат і Кангрэс [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. На [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2016)|выбарах прэзідэнта]] перамог прадстаўнік ад Рэспубліканскай партыі [[Дональд Трамп]]. * [[29 лістапада]]: Новым каралём Тайланда абвешчаны [[Маха Вачыралангкорн]]. * [[29 лістапада]]: У небе над [[Калумбія]]й разбіўся самалёт з футбольнай камандай [[ФК Шапекаэнсі|«Шапекаэнсі»]]. * [[30 лістапада]]: [[Магнус Карлсен]] абараніў тытул чэмпіёна свету па [[шахматы|шахматах]], перамогшы прэтэндэнта Сяргея Каракіна. === Снежань === * [[1 снежня]]: Народ [[Гамбія|Гамбіі]] змяніў мірным шляхам кіраўніка дзяржавы ўпершыню за апошнія 22 гады. * [[2 снежня]]: Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] [[Нарэндра Модзі]] названы чалавекам года па версіі чытачоў амерыканскага часопіса ''[[Time]]''. * [[5 снежня]]: Прэм’ер-міністр [[Італія|Італіі]] [[Матэа Рэнцы]] прызнаў паражэнне на канстытуцыйным рэферэндуме і абвясціў пра сваю адстаўку. * [[7 снежня]]: [[Дональд Трамп]] стаў чалавекам года паводле версіі часопіса ''Time''. * [[11 снежня]]: Уведзены ў эксплуатацыю [[Гатардскі базісны тунэль]], самы доўгі ў свеце чыгуначны тунэль. * [[15 снежня]]: Запушчана еўрапейская спадарожнікавая навігацыйная сістэма [[Галілеа (спадарожнікавая сістэма навігацыі)|Галілеа]]. * [[19 снежня]]: У [[Анкара|Анкары]] забіты пасол [[Расія|Расіі]] ў [[Турцыя|Турцыі]] [[Андрэй Генадзевіч Карлаў|Андрэй Карлаў]]. * [[25 снежня]]: Самалёт [[Ту-154]] Міністэрства абароны [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], які накіроўваўся ў [[Сірыя|Сірыю]], пацярпеў катастрофу над [[Чорнае мора|Чорным морам]] пасля ўзлёту з аэрапорта [[Сочы]]. {{Храналагічны пералік}} == Памерлі == {{Main|Спіс памерлых у 2016 годзе}} * [[6 студзеня]]: [[Рыгор Сасна]] — гісторык царквы, беларусазнавец (нар. 30.4.[[1939]]) * [[10 студзеня]]: [[Дэвід Боўі]] — брытанскі рок-музыкант (нар. 8.1.[[1947]]) * [[16 лютага]]: [[Бутрас Бутрас-Галі]] — егіпецкі дыпламат, 6-ы Генеральны сакратар ААН (нар. 14.11.[[1922]]) * [[19 лютага]]: [[Харпер Лі]] — амерыканская пісьменніца (нар. 12.4.[[1926]]) * [[19 лютага]]: [[Умберта Эка]] — італьянскі пісьменнік (нар. 5.1.[[1932]]) * [[26 лютага]]: [[Эры Клас]] — эстонскі дырыжор * [[6 сакавіка]]: [[Нэнсі Рэйган]] — [[Першыя лэдзі ЗША|першая лэдзі ЗША]], удава [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональда Рэйгана]] (нар. 6.7.[[1921]]) * [[17 сакавіка]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Прахарэнка]] — вайсковец Сіл спецыяльных аперацый Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі, старшы лейтэнант (нар 27.06.1990). * [[18 сакавіка]]: [[Гіда Вестэрвэле]] — нямецкі палітык (нар. 27.12.1961) * [[24 сакавіка]]: [[Ёхан Кройф]] — галандскі футбаліст і трэнер (нар. 25.4.[[1947]]) * [[29 сакавіка]]: [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]] — беларускі паэт і грамадскі дзеяч (нар. 30.9.[[1931]]) * [[4 красавіка]]: [[Уладзімір Міхайлавіч Казбярук|Уладзімір Казбярук]] — беларускі літаратуразнавец * [[9 красавіка]]: [[Зміцер Саўка]] — беларускі мовазнавец (нар. 26.7.[[1965]]) * [[17 красавіка]]: [[Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка|Вітаўт Мартыненка]] — беларускі музычны крытык * [[19 красавіка]]: [[Вальтэр Кон]] — амерыканскі фізік-тэарэтык * [[19 красавіка]]: [[Патрысіа Эйлвін]] — 33-і прэзідэнт Чылі * [[18 мая]]: [[Алег Аблажэй]] — беларускі мастак * [[3 чэрвеня]]: [[Махамед Алі]] — амерыканскі баксёр (нар. 17.1.[[1942]]) * [[3 чэрвеня]]: [[Марат Радыкавіч Ахметшын]] — расійскі афіцэр, артылерыст, удзельнік баявых дзеянняў у Сірыі, Герой Расійскай Федэрацыі (нар. 27.06.1980). * [[26 чэрвеня]]: [[Расціслаў Іванавіч Янкоўскі|Расціслаў Янкоўскі]] — беларускі акцёр * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]] — беларускі кампазітар * [[1 липеня]] — [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (нар. [[1936]]) * [[2 ліпеня]]: [[Элі Візель]] — яўрэйскі, французскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] * [[1 липеня]] — [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (пам. [[2016]]) * [[8 ліпеня]]: [[Абдул Сатар Эдхі]] — пакістанскі філантроп * [[15 ліпеня]]: [[Янез Бернік]] — славенскі мастак * [[20 ліпеня]]: [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]] — беларускі журналіст * [[9 жніўня]]: [[Эрнст Іосіфавіч Неізвесны|Эрнст Неізвесны]] — савецкі і амерыканскі скульптар * [[23 жніўня]]: [[Райнхард Зелтэн]] — лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (нар. [[5 кастрычніка|5.10]].[[1930]]) * [[2 верасня]]: [[Іслам Карымаў]] — прэзідэнт Узбекістана (нар. 30.1.[[1938]]) * [[11 верасня]]: [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Юрый Хадыка]] — беларускі [[навуковец]], грамадскі і культурны дзеяч, доктар фізіка-матэматычных навук (нар. 23.6.[[1938]]) * [[14 верасня]]: [[Іван Іванавіч Лучыц-Федарэц|Іван Лучыц-Федарэц]] — беларускі мовазнаўца і перакладчык (нар. 26.11.[[1938]]) * [[9 кастрычніка]]: [[Анджэй Вайда]] — польскі тэатральны дзеяч і кінарэжысёр (нар. 6.3.[[1926]]) * [[13 кастрычніка]]: [[Пхуміпон Адульядэт]] — кароль [[Тайланд]]а (нар. 5.12.[[1927]]) * [[19 кастрычніка]]: [[Клім Іванавіч Чурумаў|Клім Чурумаў]] — украінскі астраном, пісьменнік (нар. 19.2.[[1937]]) * [[23 лістапада]]: [[Анатоль Іосіфавіч Валахановіч|Анатоль Валахановіч]] — беларускі гісторык, журналіст, краязнавец (нар. 17.4.[[1939]]) * [[25 лістапада]]: [[Фідэль Кастра]] — кубінскі рэваюцыянер, дзяржаўны і палітычны дзеяч (нар. [[13 жніўня|13.8]] [[1926]]) * [[1 снежня]]: [[Алесь Мікалаевіч Белакоз|Алесь Белакоз]] — беларускі грамадскі дзеяч, музеязнаўца, настаўнік, краязнаўца (нар. 11.11.[[1928]]) * [[13 снежня]]: [[Томас Шэлінг]] — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (нар. 14.4.[[1921]]) * [[17 снежня]]: [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леанід Маракоў]] — беларускі журналіст, пісьменнік, гісторык (нар. 15.4.[[1958]]) * [[20 снежня]]: [[Мішэль Марган]] — французская актрыса * [[25 снежня]]: [[Джордж Майкл]] — брытанскі спявак (нар. [[25 чэрвеня|25.6]].[[1963]]) * [[27 снежня]]: [[Кэры Фішэр]] — амерыканская актрыса (нар. [[21 кастрычніка|21.10]].[[1956]]) {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2016| ]] aaoeeddyjmqar28nrcepdb1nnlhyx81 5167463 5167461 2026-07-18T21:28:46Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5167463 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2016''' — [[высакосны год]], пачынаецца ў пятніцу па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == === Студзень === * [[1 студзеня]]: Кніга [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] «[[Мая барацьба|Mein Kampf]]» перайшла ў [[грамадскі набытак]]. === Люты === * [[12 лютага]]: [[Сустрэча Папы Рымскага Францыска і Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі Кірыла]] на [[Куба|Кубе]]. * [[17 лютага]]: Тэрарыстычны акт здзейснены ў [[Анкара|Анкары]]. * [[26 лютага]]: [[Зімовыя Юнацкія Алімпійскія гульні 2016]] стартуюць у [[Лілехамер]]ы (сконч. [[6 сакавіка]]). === Сакавік === * [[9 сакавіка]]: Поўнае [[сонечнае зацьменне]]. * [[13 сакавіка]]: [[ФК БАТЭ]] выйграў [[Суперкубак Беларусі па футболе 2016]]. * [[30 сакавіка]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Манака]] === Красавік === * [[27 красавіка]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Ліберыя]]й. * [[29 красавіка]]: Пачаўся Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай у [[Расія|Расіі]]. === Май === * [[9 мая]]: [[Праходжанне Меркурыя па дыску Сонца]]. * [[18 мая]]: Фінальны матч [[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|Лігі Еўропы УЕФА]] адбыўся ў [[Базель|Базелі]]. Пераможцам турніру трэці год запар стаў іспанскі клуб [[ФК Севілья|«Севілья»]], які ў фінале атрымаў перамогу на англійскім [[ФК Ліверпул|«Ліверпулем»]]. * [[21 мая]]: [[ФК Тарпеда-БелАЗ]] ([[Жодзіна]]) выйграў [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016]], перамогшы ў фінале ў [[Брэст|Брэсце]] [[ФК БАТЭ]] ([[Барысаў]]). * [[22 мая]]: Скончыўся Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай у [[Расія|Расіі]], пераможцам стала зборная каманда [[Канада|Канады]]. * [[28 мая]]: Фінал [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|Лігі чэмпіёнаў УЕФА]] адбыўся ў [[Мілан]]е. Пераможцам турніру стаў [[мадрыд]]скі [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал»]], які перамог землякоў з [[ФК Атлетыка Мадрыд|«Атлетыка»]]. === Чэрвень === [[Файл:Uefa_Euro_2016_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця Чэмпіянату Еўропы па футболе.]] * [[4 чэрвеня]]: [[XI Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур]] пачаўся ў [[Гродна|Гродне]] (сконч. 5 чэрвеня). * [[11 чэрвеня]]: У [[Францыя|Францыі]] стартаваў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016]]. * [[12 чэрвеня]]: [[Масавае забойства ў Арланда]]. * [[23 чэрвеня]]: [[Рэферэндум аб членстве Вялікабрытаніі ў Еўрапейскім саюзе]]. * [[25 чэрвеня]]: Адбыўся першы запуск з касмадрома [[Вэньчан (касмадром)|Вэньчан]] на [[кітай]]скім востраве [[Хайнань]]. * [[28 чэрвеня]]: У [[стамбул]]ьскім [[Аэрапорт Стамбул імя Атацюрка|аэрапорце імя Атацюрка]] адбыўся [[Тэракт у Аэрапорце імя Атацюрка|тэракт]], 43 чалавекі загінулі. * [[29 чэрвеня]]: У [[Бразілія|Бразіліі]] адбываецца адключэнне аналагавага тэлебачання. === Ліпень === * [[1 ліпеня]]: [[Дэнамінацыя ў Беларусі 2016 года|Дэнамінацыя]] нацыянальнай грашовай адзінкі [[Беларусь|Беларусі]]. * [[3 ліпеня]]: У [[Францыя|Францыі]] заканчваецца чэмпіянат Еўропы па футболу. У [[Фінал чэмпіянату Еўропы па футболе 2016|фінале]] [[Зборная Партугаліі па футболе|зборная Партугаліі]] перамагла [[Зборная Францыі па футболе|зборную Францыі]]. * [[3 ліпеня]]: У выніку [[Двайны тэракт у Багдадзе (2016)|двайнога тэракта]] ў [[Багдад]]зе загінулі 292 чалавекі. * [[5 ліпеня]]: [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя]] [[Юнона (касмічны апарат)|«Юнона»]], запушчаная амерыканскім касмічным агенцтвам [[НАСА]] [[5 жніўня]] [[2011]], выйшла на арбіту [[Юпітэр (планета)|Юпітэр]]а<!--для даследавання магнітнага поля планеты-->. * [[10 ліпеня]]: [[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы 2016]] скончыыўся ў [[Амстэрдам]]е (пачаўся [[6 ліпеня]]). * [[12 ліпеня]]: У [[Мюнхен]]е ў выніку [[Масавыя забойствы ў Мюнхене (2016)|масавых забойстваў]] загінулі {{num|9|чалавек}} і яшчэ{{nbsp}}32 паранена. * [[14 ліпеня]]: У [[Ніца|Ніцы]] на святкаванні [[Дзень узяцця Бастыліі|Дня ўзяцця Бастыліі]] здзейснены [[Тэракт у Ніцы|тэрарыстычны акт]]. * [[15 ліпеня]]: Ваенныя спрабавалі здзейсніць [[Спроба дзяржаўнага перавароту ў Турцыі (2016)|дзяржаўны пераварот]] у [[Турцыя|Турцыі]]. * [[30 ліпеня]]: Адкрыты [[Нацыянальны музей Амана]]. === Жнівень === [[Файл:2016 Summer Olympics opening ceremony 1035301-05082016- v9a2048 04.08.16.jpg|thumb|Адкрыццё Алімпійскіх гульняў у [[Рыа-дэ-Жанэйра]].]] * [[5 жніўня|5]]—[[21 жніўня]]: Летнія Алімпійскія гульні ў [[Рыа-дэ-Жанэйра]]. * [[24 жніўня]]: У выніку [[Землетрасенне ў Італіі (2016)|землетрасення ў Італіі]] загінулі прынамсі 250 чалавек, больш за 350 паранены. === Верасень === [[Файл:Eclipse 20160901 center.jpg|thumb|150px|Кольцападобнае зацьменне ў Л'Етан-Сале, [[Рэюньён]].]] * [[1 верасня]]: Кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 1 верасня 2016 года|сонечнае зацьменне]] было бачнае Атлантычным акіянам, Афрыкай і Індыйскім акіянам. * [[4 верасня]]: [[Маці Тэрэза]] [[кананізацыя|прылічана]] [[Каталіцтва|Каталіцкай царквой]] да ліку [[святы]]х. * [[7 верасня]]: Цырымонія адкрыцця [[летнія Паралімпійскія гульні 2016|летніх Паралімпійскіх гульняў 2016]]. [[Андрэй Васілевіч Фомачкін|Беларускі спартыўны функцыянер]], насуперак забароне [[Міжнародны паралімпійскі камітэт|МПК]], пранёс [[сцяг Расіі]], дыскваліфікаванай за [[допінг]]. * [[11 верасня]]: Прайшлі [[парламенцкія выбары ў Беларусі (2016)|парламенцкія выбары ў Беларусі]]. * [[18 верасня]]: Скончыліся [[Летнія Паралімпійскія гульні 2016]]. * [[25 верасня]]: Завяршыўся турнір «[[Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)|Шанхай Мастэрс]]» па [[снукер]]ы, пераможцам стаў кітаец [[Дзін Цзюньхуэй]]. * [[30 верасня]]: [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва]] правяло кіраванае сутыкненне касмічнага апарата [[Разета (касмічны апарат)|«Разета»]] з [[камета Чурумава — Герасіменка|каметай Чурумава — Герасіменка]]. === Кастрычнік === * [[12 кастрычніка]]: ** [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройца|Літаратурную прэмію імя Ежы Гедройца]] атрымаў [[Макс Шчур]] за кнігу «Завяршыць гештальт». ** Мітрапаліт [[Тадэвуш Кандрусевіч]] асвяціў [[касцёл Святога Юзафа (Брэст)|касцёл Святога Юзафа]] ў [[Брэст|Брэсце]]. * [[13 кастрычніка]]: [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] прысуджана [[Боб Дылан|Бобу Дылану]]. * [[13 кастрычніка]]: [[Антоніу Гутэрыш]] абраны на пасаду [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара ААН]]. * [[19 кастрычніка]]: Спускальны модуль «[[Скіяпарэлі, спускальны апарат|Скіяпарэлі]]» місіі «[[Экзамарс]]» разбіўся пры спробе сесці на [[Марс]], а «[[Трэйс Гас Орбітэр]]» стаў штучным спадарожнікам Чырвонай планеты. * [[21 кастрычніка]]: ** [[Беларусь]] выбрана месцам правядзення [[Еўрапейскія гульні 2019|Еўрапейскіх гульняў 2019 года]]. ** Адбыўся [[інцыдэнт з пасадкай Boeing 737 у Кіеве]]. * [[25 кастрычніка]]: Лаўрэатам [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэміі Алеся Адамовіча]] стаў [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]. [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Прэміяй імя Францішка Багушэвіча]] адзначаны [[Святлана Валянцінаўна Марозава|Святлана Марозава]] і [[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Дзяніс Лісейчыкаў]]. Першым лаўрэатам [[прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]] стаў [[Якуб Лапатка]] за пераклад эпасу «[[Калевала]]». * [[30 кастрычніка]]: Прэзідэнцкія выбары ў [[Малдова|Малдове]]. === Лістапад === [[Файл:Trump victory speech.png|thumb|[[Дональд Трамп]] выступае пасля перамогі на прэзидэнцкіх выбарах.]] * [[3 лістапада]]: Распачаўся [[24-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»]] (сконч. 10 лістапада) * [[8 лістапада]]: Прэзідэнцкія выбары, выбары ў Сенат і Кангрэс [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. На [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2016)|выбарах прэзідэнта]] перамог прадстаўнік ад Рэспубліканскай партыі [[Дональд Трамп]]. * [[29 лістапада]]: Новым каралём Тайланда абвешчаны [[Маха Вачыралангкорн]]. * [[29 лістапада]]: У небе над [[Калумбія]]й разбіўся самалёт з футбольнай камандай [[ФК Шапекаэнсі|«Шапекаэнсі»]]. * [[30 лістапада]]: [[Магнус Карлсен]] абараніў тытул чэмпіёна свету па [[шахматы|шахматах]], перамогшы прэтэндэнта Сяргея Каракіна. === Снежань === * [[1 снежня]]: Народ [[Гамбія|Гамбіі]] змяніў мірным шляхам кіраўніка дзяржавы ўпершыню за апошнія 22 гады. * [[2 снежня]]: Прэм’ер-міністр [[Індыя|Індыі]] [[Нарэндра Модзі]] названы чалавекам года па версіі чытачоў амерыканскага часопіса ''[[Time]]''. * [[5 снежня]]: Прэм’ер-міністр [[Італія|Італіі]] [[Матэа Рэнцы]] прызнаў паражэнне на канстытуцыйным рэферэндуме і абвясціў пра сваю адстаўку. * [[7 снежня]]: [[Дональд Трамп]] стаў чалавекам года паводле версіі часопіса ''Time''. * [[11 снежня]]: Уведзены ў эксплуатацыю [[Гатардскі базісны тунэль]], самы доўгі ў свеце чыгуначны тунэль. * [[15 снежня]]: Запушчана еўрапейская спадарожнікавая навігацыйная сістэма [[Галілеа (спадарожнікавая сістэма навігацыі)|Галілеа]]. * [[19 снежня]]: У [[Анкара|Анкары]] забіты пасол [[Расія|Расіі]] ў [[Турцыя|Турцыі]] [[Андрэй Генадзевіч Карлаў|Андрэй Карлаў]]. * [[25 снежня]]: Самалёт [[Ту-154]] Міністэрства абароны [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], які накіроўваўся ў [[Сірыя|Сірыю]], пацярпеў катастрофу над [[Чорнае мора|Чорным морам]] пасля ўзлёту з аэрапорта [[Сочы]]. {{Храналагічны пералік}} == Памерлі == {{Main|Спіс памерлых у 2016 годзе}} * [[6 студзеня]]: [[Рыгор Сасна]] — гісторык царквы, беларусазнавец (нар. 30.4.[[1939]]) * [[10 студзеня]]: [[Дэвід Боўі]] — брытанскі рок-музыкант (нар. 8.1.[[1947]]) * [[16 лютага]]: [[Бутрас Бутрас-Галі]] — егіпецкі дыпламат, 6-ы Генеральны сакратар ААН (нар. 14.11.[[1922]]) * [[19 лютага]]: [[Харпер Лі]] — амерыканская пісьменніца (нар. 12.4.[[1926]]) * [[19 лютага]]: [[Умберта Эка]] — італьянскі пісьменнік (нар. 5.1.[[1932]]) * [[26 лютага]]: [[Эры Клас]] — эстонскі дырыжор * [[6 сакавіка]]: [[Нэнсі Рэйган]] — [[Першыя лэдзі ЗША|першая лэдзі ЗША]], удава [[Рональд Уілсан Рэйган|Рональда Рэйгана]] (нар. 6.7.[[1921]]) * [[17 сакавіка]]: [[Аляксандр Аляксандравіч Прахарэнка]] — вайсковец Сіл спецыяльных аперацый Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі, старшы лейтэнант (нар 27.06.1990). * [[18 сакавіка]]: [[Гіда Вестэрвэле]] — нямецкі палітык (нар. 27.12.1961) * [[24 сакавіка]]: [[Ёхан Кройф]] — галандскі футбаліст і трэнер (нар. 25.4.[[1947]]) * [[29 сакавіка]]: [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]] — беларускі паэт і грамадскі дзеяч (нар. 30.9.[[1931]]) * [[4 красавіка]]: [[Уладзімір Міхайлавіч Казбярук|Уладзімір Казбярук]] — беларускі літаратуразнавец * [[9 красавіка]]: [[Зміцер Саўка]] — беларускі мовазнавец (нар. 26.7.[[1965]]) * [[17 красавіка]]: [[Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка|Вітаўт Мартыненка]] — беларускі музычны крытык * [[19 красавіка]]: [[Вальтэр Кон]] — амерыканскі фізік-тэарэтык * [[19 красавіка]]: [[Патрысіа Эйлвін]] — 33-і прэзідэнт Чылі * [[18 мая]]: [[Алег Аблажэй]] — беларускі мастак * [[3 чэрвеня]]: [[Махамед Алі]] — амерыканскі баксёр (нар. 17.1.[[1942]]) * [[3 чэрвеня]]: [[Марат Радыкавіч Ахметшын]] — расійскі афіцэр, артылерыст, удзельнік баявых дзеянняў у Сірыі, Герой Расійскай Федэрацыі (нар. 27.06.1980). * [[26 чэрвеня]]: [[Расціслаў Іванавіч Янкоўскі|Расціслаў Янкоўскі]] — беларускі акцёр * [[26 чэрвеня]]: [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]] — беларускі кампазітар * [[1 ліпеня]] — [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (нар. [[1936]]) * [[2 ліпеня]]: [[Элі Візель]] — яўрэйскі, французскі пісьменнік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]* * [[8 ліпеня]]: [[Абдул Сатар Эдхі]] — пакістанскі філантроп * [[15 ліпеня]]: [[Янез Бернік]] — славенскі мастак * [[20 ліпеня]]: [[Павел Рыгоравіч Шарамет|Павел Шарамет]] — беларускі журналіст * [[9 жніўня]]: [[Эрнст Іосіфавіч Неізвесны|Эрнст Неізвесны]] — савецкі і амерыканскі скульптар * [[23 жніўня]]: [[Райнхард Зелтэн]] — лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (нар. [[5 кастрычніка|5.10]].[[1930]]) * [[2 верасня]]: [[Іслам Карымаў]] — прэзідэнт Узбекістана (нар. 30.1.[[1938]]) * [[11 верасня]]: [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Юрый Хадыка]] — беларускі [[навуковец]], грамадскі і культурны дзеяч, доктар фізіка-матэматычных навук (нар. 23.6.[[1938]]) * [[14 верасня]]: [[Іван Іванавіч Лучыц-Федарэц|Іван Лучыц-Федарэц]] — беларускі мовазнаўца і перакладчык (нар. 26.11.[[1938]]) * [[9 кастрычніка]]: [[Анджэй Вайда]] — польскі тэатральны дзеяч і кінарэжысёр (нар. 6.3.[[1926]]) * [[13 кастрычніка]]: [[Пхуміпон Адульядэт]] — кароль [[Тайланд]]а (нар. 5.12.[[1927]]) * [[19 кастрычніка]]: [[Клім Іванавіч Чурумаў|Клім Чурумаў]] — украінскі астраном, пісьменнік (нар. 19.2.[[1937]]) * [[23 лістапада]]: [[Анатоль Іосіфавіч Валахановіч|Анатоль Валахановіч]] — беларускі гісторык, журналіст, краязнавец (нар. 17.4.[[1939]]) * [[25 лістапада]]: [[Фідэль Кастра]] — кубінскі рэваюцыянер, дзяржаўны і палітычны дзеяч (нар. [[13 жніўня|13.8]] [[1926]]) * [[1 снежня]]: [[Алесь Мікалаевіч Белакоз|Алесь Белакоз]] — беларускі грамадскі дзеяч, музеязнаўца, настаўнік, краязнаўца (нар. 11.11.[[1928]]) * [[13 снежня]]: [[Томас Шэлінг]] — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (нар. 14.4.[[1921]]) * [[17 снежня]]: [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леанід Маракоў]] — беларускі журналіст, пісьменнік, гісторык (нар. 15.4.[[1958]]) * [[20 снежня]]: [[Мішэль Марган]] — французская актрыса * [[25 снежня]]: [[Джордж Майкл]] — брытанскі спявак (нар. [[25 чэрвеня|25.6]].[[1963]]) * [[27 снежня]]: [[Кэры Фішэр]] — амерыканская актрыса (нар. [[21 кастрычніка|21.10]].[[1956]]) {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2016| ]] mmji9f4ksavjbe0jpzv14ztv2b0hm11 10 101419 5167578 5021788 2026-07-19T11:12:12Z DzBar 156353 5167578 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#property:P131}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#if:{{#property:P2043|raw}}|{{#property:P2043|raw}} км}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#if:{{#property:P2049|raw}}|{{#property:P2049|raw}} км}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#if:{{#property:P2046|raw}}|{{num|{{#property:P2046|raw}}|км²}}}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{{Аб'ём}}} км³|{{#if:{{#property:P2234|raw}}|{{#property:P2234|raw}} км³}}}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км|{{#if:{{#property:P2386|raw}}|{{#property:P2386|raw}} км}}}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{{Найбольшая глыбіня}}} м|{{#if:{{#property:P4511|raw}}|{{#property:P4511|raw}} м}}}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{{Сярэдняя глыбіня}}} м|{{#if:{{#property:P2926|raw}}|{{#property:P2926|raw}} м}}}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{{Плошча вадазбору}}} км²|{{#if:{{#property:P4614|raw}}|{{#property:P4614|raw}} км²}}}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{{Упадаюць}}}|{{#property:P193}}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{{lon_deg}}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | {{#if:{{#property:P625}} | {{coord|{{#property:P625}}|display=title|type:waterbody_region:{{{region|}}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }} }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> 7f3y9wpaed4cz65xpxpx5ckou3l1uc6 5167579 5167578 2026-07-19T11:14:02Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5167578|5167578]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5167579 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{{Размяшчэнне|}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{{Даўжыня}}} км}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{{Шырыня}}} км}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}} |{{num|{{{Плошча}}}|км²}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{{Аб'ём}}} км³}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{{Найбольшая глыбіня}}} м}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{{Сярэдняя глыбіня}}} м}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 ={{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{{Плошча вадазбору}}} км²}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{{Упадаюць|}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> 31sizx36q4si4qlscbvwqbdtscao5bq 5167581 5167579 2026-07-19T11:19:25Z DzBar 156353 5167581 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#property:P131}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#if:{{#property:P2043}}|{{#property:P2043}} км}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#if:{{#property:P2049}}|{{#property:P2049}} км}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#if:{{#property:P2046}}|{{num|{{#property:P2046}}|км²}}}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{{Аб'ём}}} км³}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{{Найбольшая глыбіня}}} м}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{{Сярэдняя глыбіня}}} м}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 ={{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{{Плошча вадазбору}}} км²}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{{Упадаюць|}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> bxwv5ej8cwfi2nzvhg6lvwwdgjfsmni 5167583 5167581 2026-07-19T11:22:52Z DzBar 156353 5167583 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#property:P131}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#if:{{#property:P2043}}|{{#property:P2043}} км}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#if:{{#property:P2049}}|{{#property:P2049}} км}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#if:{{#property:P2046|raw}}|{{num|{{#property:P2046|raw}}|км²}}}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{{Аб'ём}}} км³}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{{Найбольшая глыбіня}}} м}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{{Сярэдняя глыбіня}}} м}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 ={{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{{Плошча вадазбору}}} км²}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{{Упадаюць|}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> q5tfhlrqyifjzmp9466nh3bpey30tj1 5167585 5167583 2026-07-19T11:26:53Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5167583|5167583]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5167585 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#property:P131}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#if:{{#property:P2043}}|{{#property:P2043}} км}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#if:{{#property:P2049}}|{{#property:P2049}} км}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#if:{{#property:P2046}}|{{num|{{#property:P2046}}|км²}}}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{{Аб'ём}}} км³}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{{Найбольшая глыбіня}}} м}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{{Сярэдняя глыбіня}}} м}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 ={{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{{Плошча вадазбору}}} км²}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{{Упадаюць|}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> bxwv5ej8cwfi2nzvhg6lvwwdgjfsmni 5167586 5167585 2026-07-19T11:27:05Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5167581|5167581]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5167586 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{{Размяшчэнне|}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}} |{{{Даўжыня}}} км}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}} |{{{Шырыня}}} км}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}} |{{num|{{{Плошча}}}|км²}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}} |{{{Аб'ём}}} км³}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}} |{{{Найбольшая глыбіня}}} м}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}} |{{{Сярэдняя глыбіня}}} м}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 ={{#if:{{{Плошча вадазбору|}}} |{{{Плошча вадазбору}}} км²}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{{Упадаюць|}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> 31sizx36q4si4qlscbvwqbdtscao5bq 5167587 5167586 2026-07-19T11:28:26Z DzBar 156353 5167587 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#property:P361}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#property:P2043}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#property:P2049}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#property:P2046}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{{Аб'ём}}} км³|{{#property:P2234}}}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км|{{#property:P2050}}}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{{Найбольшая глыбіня}}} м|{{#property:P4511}}}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{{Сярэдняя глыбіня}}} м|{{#property:P4513}}}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{{Плошча вадазбору}}} км²|{{#property:P2053}}}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{{Упадаюць}}}|{{#property:P200}}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> qvet7q9ukhor5elq2f7yg2kb7ffj7ul 5167589 5167587 2026-07-19T11:33:39Z DzBar 156353 спроба дапрацаваць шаблон, каб нешта бралося з вікіданых 5167589 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#invoke:Wikidata|formatValue|P361}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#property:P2043}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#property:P2049}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#property:P2046}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{{Аб'ём}}} км³|{{#property:P2234}}}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км|{{#property:P2050}}}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{{Найбольшая глыбіня}}} м|{{#property:P4511}}}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{{Сярэдняя глыбіня}}} м|{{#property:P4513}}}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{{Плошча вадазбору}}} км²|{{#property:P2053}}}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{{Упадаюць}}}|{{#invoke:Wikidata|formatValue|P200}}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> jr8ts8sq05mwl1fo86jdqj1p2fw2p5z 5167591 5167589 2026-07-19T11:35:46Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5167589|5167589]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5167591 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#property:P361}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#property:P2043}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#property:P2049}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#property:P2046}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{{Аб'ём}}} км³|{{#property:P2234}}}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км|{{#property:P2050}}}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{{Найбольшая глыбіня}}} м|{{#property:P4511}}}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{{Сярэдняя глыбіня}}} м|{{#property:P4513}}}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{{Плошча вадазбору}}} км²|{{#property:P2053}}}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{{Упадаюць}}}|{{#property:P200}}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> qvet7q9ukhor5elq2f7yg2kb7ffj7ul 5167592 5167591 2026-07-19T11:37:03Z DzBar 156353 5167592 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#invoke:Wikidata|getDisplayValue|P361}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#property:P2043}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#property:P2049}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#property:P2046}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{{Аб'ём}}} км³|{{#property:P2234}}}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км|{{#property:P2050}}}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{{Найбольшая глыбіня}}} м|{{#property:P4511}}}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{{Сярэдняя глыбіня}}} м|{{#property:P4513}}}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{{Плошча вадазбору}}} км²|{{#property:P2053}}}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{{Упадаюць}}}|{{#invoke:Wikidata|getDisplayValue|P200}}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> gz44awq1bkc5hh6xpdcnbbm7qahukhj 5167593 5167592 2026-07-19T11:37:55Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5167592|5167592]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5167593 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{#property:P361}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#property:P2043}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#property:P2049}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#property:P2046}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{{Аб'ём}}} км³|{{#property:P2234}}}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км|{{#property:P2050}}}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{{Найбольшая глыбіня}}} м|{{#property:P4511}}}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{{Сярэдняя глыбіня}}} м|{{#property:P4513}}}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{{Плошча вадазбору}}} км²|{{#property:P2053}}}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{{Упадаюць}}}|{{#property:P200}}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> qvet7q9ukhor5elq2f7yg2kb7ffj7ul 5167596 5167593 2026-07-19T11:40:35Z DzBar 156353 5167596 wikitext text/x-wiki {{картка |імя = |уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8; |выява = {{Фарматаванне выявы|{{{Выява|}}}|{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}}} |стыль_выявы = |подпіс = {{{Подпіс|}}} |стыль_загалоўкаў = |стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right; |метка1 = Размяшчэнне |тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}|{{{Размяшчэнне}}}|{{wikidata|p361}}}} |метка2 = Даўжыня |тэкст2 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}|{{{Даўжыня}}} км|{{#property:P2043}}}} |метка3 = Шырыня |тэкст3 = {{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня}}} км|{{#property:P2049}}}} |метка4 = Плошча |тэкст4 = {{#if:{{{Плошча|}}}|{{num|{{{Плошча}}}|км²}}|{{#property:P2046}}}} |метка5 = Аб'ём |тэкст5 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}|{{{Аб'ём}}} км³|{{#property:P2234}}}} |метка6 = Даўжыня берагавой лініі |тэкст6 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}|{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км|{{#property:P2050}}}} |метка7 = Найбольшая глыбіня |тэкст7 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}|{{{Найбольшая глыбіня}}} м|{{#property:P4511}}}} |метка8 = Сярэдняя глыбіня |тэкст8 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}|{{{Сярэдняя глыбіня}}} м|{{#property:P4513}}}} |метка9 = Плошча вадазбору |тэкст9 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}|{{{Плошча вадазбору}}} км²|{{#property:P2053}}}} |метка10 = Упадаюць |тэкст10 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}|{{{Упадаюць}}}|{{wikidata|p200}}}} |загаловак11= {{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}} | {{На карце |{{{Пазіцыйная карта|}}} |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}} |altname={{{altname|}}} |position= |рэльеф=1 |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}} |lat_deg={{{lat_deg}}}|lat_min={{#if:{{{lat_min|}}}|{{{lat_min}}}|0}}|lat_sec={{#if:{{{lat_sec|}}}|{{{lat_sec}}}|0}}|lat_dir={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}} |lon_deg={{#if:{{{lon_deg|}}}|{{{lon_deg}}}|0}}|lon_min={{#if:{{{lon_min|}}}|{{{lon_min}}}|0}}|lon_sec={{#if:{{{lon_sec|}}}|{{{lon_sec}}}|0}}|lon_dir={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}} |float=center |crosses180 = {{{crosses180|}}} |mark=Blue pog.svg |caption = |alt=physical }} }} |стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; |унізе = {{#if: {{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|10px]] <span class='plainlinks'>[{{localurl:Commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|{{#property:p373}}}}}|uselang=ru}} Катэгорыя]</span> на&nbsp;Вікісховішчы}}}} }}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq: Мора |{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}} {{#if: {{{lat_deg|}}} | {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if: {{{region|}}} |type:waterbody_region:{{{region}}} |type:waterbody}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} | [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]] }}<noinclude>{{doc}} </noinclude> g3fm4ldsljw1fy6j7lo6d47pijsnz0j 0 109779 5167415 3652906 2026-07-18T17:22:55Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Rembrandt Harmensz. van Rijn 089.jpg]] → [[File:Rembrandt van Rijn - Saskia van Uylenburgh im Profil, in reichem Kostüm.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Name of the painting and not just a generic number 5167415 wikitext text/x-wiki {{асоба}} [[Выява:Portrait of Saskia van Uylenburgh by Rembrandt.jpg|thumb|188px|Рэмбрандт, «Бюст маладой жанчыны», 1634 год.]] '''Саскія ван Эйленбюрх''' ('''Эйленбург'''; {{lang-nl|Saskia van Uylenburgh}}, <small>[[МФА]]</small>: {{IPA|[ˈsɑskijaː vɑn ˈœylə(n)ˌbʏrx]}}; {{ДН|2|8|1612}}, Леўвардэн - {{ДС|14|6|1642}}, [[Амстэрдам]]) — жонка нідэрландскага мастака [[Рэмбрант|Рэмбранта ван Рэйна]], намаляваная на шматлікіх яго карцінах і малюнках. == Жыццё == Нарадзілася ў Леўвардэне, дачка мясцовага бургамістра, адваката і навукоўца, шляхетнага гараджаніна Ромбертуса ван Эйленбурга. У сям'і было восем дзяцей, з іх чацвёра дачок, Саскія - самая малодшая. У 12 гадоў згубіла маці, яшчэ праз пяць гадоў - бацьку. Ва ўзросце 21 года яна прыязджае ў Амстэрдам у госці да стрыечнай сястры Алцье, якая была замужам за прапаведнікам Іаганам Карнелісам Сільвіусам. Ён быў знаёмы з Рэмбрантам, які ў 1633 годзе стварыў афорт з яго партрэтам. Відаць, там і пазнаёміліся Рэмбрант і Саскія. 10 чэрвеня 1634 яны абвянчаліся ў амстэрдамскай царкве Аўдэкерк, сведкам быў Іаган Карнеліс Сільвіус. На цырымоніі прысутнічалі стрыечны брат Саскіі Хендрык ван Эйленбург з жонкай Марыяй ван Эйк і сястра Саскіі Тыцыя з мужам. У 1639 Рэмбрант змог набыць новы дом на вуліцы Сінт-Антонісбрэстрат за 13000 гульдэнаў, куды і пераехаў разам з жонкай (цяпер там размешчаны Дом-музей Рэмбранта). Трое іх дзяцей (Рамбертус і дзве Карнеліі) памерлі неўзабаве пасля нараджэння. 22 верасня 1641 г. быў ахрышчаны іх сын Цітус. У наступным годзе Саскія памерла ва ўзросце 30 гадоў (верагодна, ад [[туберкулёз]]у) і была пахавана ў Аўдэкерк. <gallery perrow=5> Выява:Rembrandt Harmensz. van Rijn 090.jpg|«Саскія смяецца » (1633, Дрэздэн). Выява:Rembrandt van Rijn - Saskia van Uylenburgh im Profil, in reichem Kostüm.jpg|«Саскія чырвоным капялюшы» (1633/1634, Касель). Выява:Rembrandt Harmensz. van Rijn 051.jpg|«Флора» (1634, С.-Пецярбург). Выява:Rembrandt - Rembrandt and Saskia in the Scene of the Prodigal Son - Google Art Project.jpg|«[[Блудны сын у карчме]]» (1635, Дрэздэн). Выява:Rembrandt Harmensz. van Rijn 087.jpg|«Партрэт Саскіі ў вобразе Флоры» (1641, Дрэздэн). </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://gemeentearchief.amsterdam.nl/schatkamer/rembrandt_prive/saskia_van_uylenburgh/rembrandt_en_saskia_trouwen/index.en.html Даныя з амстэрдамскіх архіваў пра сям'ю Рэмбрандта] {{ref-nl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эйленбюрх Саскія ван}} [[Катэгорыя:Натуршчыцы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] 682cq4dqg3vc8gwl7n2z46pprv7xcqs 100 121975 5167386 5167015 2026-07-18T15:51:00Z NirvanaBot 40832 +20 новых 5167386 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|I Want to Tell You|2026-07-18T14:52:22Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Doctor Robert|2026-07-18T14:34:06Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вадзім Васільеў|2026-07-18T14:05:47Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аркадзь Васільеў|2026-07-18T14:05:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Антон Васільеў|2026-07-18T14:05:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фёдар Васільеў|2026-07-18T14:02:12Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Васільеў|2026-07-18T14:01:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Васільеў|2026-07-18T14:00:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барыс Васільеў|2026-07-18T13:59:01Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Анатоль Васільеў|2026-07-18T13:57:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксей Васільеў|2026-07-18T13:57:41Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Алег Васільеў|2026-07-18T13:56:54Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Валерый Васільеў|2026-07-18T13:44:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Валерый Леанідавіч Васільеў|2026-07-18T13:43:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уільям Рыгель Шмальстыг|2026-07-18T13:35:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|For No One|2026-07-18T09:48:31Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Рык Дэрксен|2026-07-18T09:32:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|And Your Bird Can Sing|2026-07-18T07:49:24Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Андрэй Юр’евіч Вараб’ёў|2026-07-18T04:00:35Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Ягор Дырда|2026-07-17T16:52:48Z|Саша Крись}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gmx3wmqsdmg8hyk6jjln7e9yq24ot66 10 127946 5167426 5145654 2026-07-18T18:06:34Z M.L.Bot 261 5167426 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Арганізацыі беларускай дыяспары |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Арганізацыі беларускай дыяспары |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] |спіс1 = * [[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]] |загаловак2 = [[Беларусы Арменіі|Арменія]] |спіс2 = * [[Ерэванская беларуская абшчына Арменіі «Беларусь»]] |загаловак3 = [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] |спіс3 = * [[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі]] * [[Беларускі культурна-грамадскі клуб]] * [[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі]] * [[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі]] * [[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]] * [[Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]] * [[Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі]] * [[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі]] * [[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі|Беларускае аб'яднанне ў Вікторыі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі|Беларускае аб'яднанне ў Заходняй Аўстраліі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі|Беларускае аб'яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]] * [[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (надпалітычнае)|Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]] <small>([[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|прыхільнікі Рады БНР]])</small> |загаловак4 = [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] |спіс4 = * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * [[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]] |загаловак5 = [[Беларусы Германіі‎|Германія‎]] |спіс5 = * [[Агульнабеларускі Саюз Вайскоўцаў]] * [[Беларускі камітэт самапомачы]] * [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)]] * [[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)]] * [[Беларускае прадстаўніцтва]] * [[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]] * [[Беларуская суполка RAZAM]] * [[Інстытут вывучэння СССР]] |загаловак6 = [[Беларусы ЗША|ЗША]] |спіс6 = * [[Аб’яднанне беларускіх жанчын]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] * [[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі]] * [[Беларуска-амерыканскі грамадскі цэнтр]] * [[Беларуска-амерыканскае аб’яднанне]] * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * [[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада]] * [[Беларускі харытатыўна-адукацыйны фонд]] * [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]] * [[Кангрэс беларусаў Амерыкі]] * [[Полацак (цэнтр)|Полацак]] * [[Саюз амерыканска-беларускіх ветэранаў]] * [[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі]] * [[Фонд імя І. Любачкі]] * [[Фундацыя імя Пётры Крэчэўскага]] |загаловак7 = [[Беларусы Канады|Канада]] |спіс7 = * [[Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня»]] * [[Згуртаванне беларусаў Канады]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады]] |загаловак8 = [[Беларусы Літвы|Літва]] |спіс8 = * [[Аб’яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага ўніверсітэта імя Вітаўта Вялікага]] * [[Сябрына (Вільня)|Сябрына]] * [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)]] * [[Беларуская грамада (Коўна)]] |загаловак9 = [[Беларусы Латвіі‎|Латвія‎]] |спіс9 = * Бацькаўшчына ** [[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Дзвінск]] ** [[Бацькаўшчына (Рыга)|Рыга]] * [[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]] * [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства]] * [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыства беларускай моладзі]] * [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх настаўнікаў]] * [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]] * [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]] * [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Беларускія настаўніцкія курсы]] * [[Alboruthenica (студэнцкая карпарацыя)|Alboruthenica]] |загаловак10 = [[Беларусы Расіі‎|Расія‎]] |спіс10 = * [[Арэнбургскі гурток беларусаў]] * [[Беларус (клуб)|Беларус]] * [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]] * [[Беларускі навукова-літаратурны гурток]] * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * [[Беларускі нацыянальны камісарыят]] * [[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]] * [[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * [[Беларуская вучнёўская грамада]] * [[Беларуская народная грамада]] * [[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]] * [[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]] * Беларуская хатка ** [[Беларуская хатка (Арол)|Арол]] ** [[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]] * [[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]] |загаловак11 = [[Беларусы Украіны‎|Украіна‎]] |спіс11 = * [[Беларускі гай]] * [[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]] |загаловак12 = [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] |спіс12 = * [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]] * [[Беларуская салідарнасць]] * [[Беларускі загранічны архіў]] * [[Беларускі інстытут у Празе]] * [[Беларускі навуковы кабінет]] * [[Карэспандэнцыйныя курсы беларусаведы]] |загаловак13 = [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] |спіс13 = * [[Беларуска-эстонскае згуртаванне]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны]] </noinclude> 46pyfkn7jpg2hravjpktsw8y0sltur0 0 135983 5167495 4843028 2026-07-19T08:14:27Z BasiliusNorr 164739 Некаторыя прадстаўнікі 5167495 wikitext text/x-wiki [[Выява:Jastrzębiec herb.svg|thumb|Герб «Ястрабец»]] '''Ястрабе́ц''' ({{lang-pl|Jastrzębiec}}) — герб польскай і вялікалітоўскай шляхты. Адзін з найбольш распаўсюджаных гербаў, яго ўжывалі да 1740 шляхецкіх родаў. Найранейшая выява — 1319 год, пячатка Адама з Каменя. Першая вядомая пісьмовая ўзгадка — 1335 год. Спачатку быў распаўсюджаны ў Малапольшчы і Мазовіі. На шляхту [[ВКЛ]] быў распаўсюджаны згодна з [[Гарадзельская унія|Гарадзельскім прывілеем]] 1413 года. Пры заключэнні [[Гарадзельская унія|уніі]] гэты герб прыняў полацкі намеснік [[Ян Няміра]] ад кракаўскага біскупа {{нп3|Войцех Ястрабец|Войцеха Ястрабца|pl|Wojciech_Jastrzębiec}}. Апрача біскупа Войцеха, род Ястрабцоў прадстаўляў таксама Марцін з Любеніцы, які выступаў у ролі сведкі<ref>{{артыкул |загаловак = ''O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413.''|выданне = ''Miesięcznik Heraldyczny. Organ Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie''|месца = Lwów |том = 7 |нумар=5-6|старонкі = 96-97|аўтар= Władysław Semkowicz}}</ref><ref>[http://www.herbarz.net/Forumnobilium/Horodlo.htm D. Zincavage. Union of Horodle Roll] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090622090046/http://herbarz.net/Forumnobilium/Horodlo.htm |date=22 чэрвеня 2009 }}</ref>. Найстарэйшыя вядомыя вялікалітоўскія пячаці з выявай «Ястрабца» належаць Андрэю Няміровічу, выявы 1431 і 1434 гадоў. == Апісанне == На шчыце на блакітным полі залатая падкова, павернутая канцамі ўверх, у яенай сярэдзіне залаты (часам срэбны) Крыж. Шчыт увянчаны шляхецкім шоламам са шляхецкаю каронай. Над Каронай Ястраб з прыўзнятымі крыламі, які глядзіць направа ад шчыта. На лапах — бразготкі, у кіпцюрах правай лапы трымае такую ж падкову з Крыжом, як і на шчыце. Часам тая ж падкова змяшчаецца на грудзях арла. Герб мае адзінаццаць адменнікаў, апісаных у Гербоўніку шляхецкіх родаў Царства Польскага. == Легенда пра паходжанне герба == Герб Ястрабец абавязаны назваю рыцару Ястрэбчыку. Існуе легенда (па [[Барталамей Папроцкі|Б. Папроцкаму]])<ref>Bartosz Paprocki: Gniazdo cnoty : zkąd herby rycerstwa sławnego Krolestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Ruskiego, Pruskiego, Mazowieckiego, Zmudzkiego y inszych Państw do tego Krolestwa nalezacych Książąt y Panow poczatek swoy maią. Kraków: 1578, s. 36. {{ref-pl}}</ref>. У адным з набегаў паганцаў (каля 999 года) была захоплена Лысая гара, названая пазней гарой Святога Крыжа. Гара была ператворана ў выдатна ахаваную крэпасць дзякуючы таму, што яе крутыя ледзяныя схілы былі неадольнымі для конніцы. Язычнікі, ведаючы сваю непаражальнасць і бачачы разгубленасць праціўніка, пагардліва насміхаліся над ляшскімі ваярамі, запрашаючы на паядынак за Хрыста любога з іх. Выклік прыняў рыцар Ястрэбчык, «натхнёны верай і славай Божай». Ён, як сцвярджае аўтар, прыдумаў падковы на конскія капыты, падкаваў свойго боявога каня і, дзякуючы гэтаму вынаходніцтву, пераадолеў непрыступныя схілы гары, сышоўся ў паядынкў з пагардлівым асілкам-паганцам і ўзяў яго ў палон. А пасля доставіў няўдачлівага супраціўніка каралю [[Баляслаў I Храбры|Баляславу Харобраму]]. Тым самым, рыцарь Ястрэбчык падаў прыклад іншым ваярам польскай конніцы, якія, падкаваўшы коней, імкліва адолелі слізкую гару і выбілі ворага. Перамога была поўнай. У якасці ўзнагароды за свой гераічны ўчынак рыцар атрымаў ад караля змену ў гербе. На яго щыт дадалі падкову з Крыжом, а на шолам быў змешчаны ястраб. З легендай наконт вынаходніцтва падковы не згаджаецца [[Каспар Нясецкі|К. Нясецкі]]. Ён піша, што не можа згадзіцца з гэтымі аўтарамі наконт таго, што Ястрэбчык першы тут, у Польшчы, толькі ў 999 годзе вынайшаў падкову і мастацтва каваць коней. Нясецкі прыводзіць і іншыя неадпаведнасці, але пры гэтым падкрэслівае, што ўсе гісторыкі згодныя з тым, што род гэты старажытны і квітнеў у Польшчы яшчэ ў часы язычніцтва. == Некаторыя прадстаўнікі == * [[Абрамовічы герба «Ястрабец»|Абрамовічы]] * [[Драздовічы герба «Ястрабец»|Драздовічы]] * [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Міткевічы-Жоўткі]] * [[Шчыты-Неміровічы]] [[Выява:POL COA Jastrzębiec Adam z Kamienia.JPG|thumb|Пячатка Адама з Каменя, 1319 г.]] [[Выява:POL COA Jastrzębiec Wojciech.JPG|thumb|Пячатка {{нп3|Войцех Ястрабец|Войцеха Ястрабца|pl|Wojciech_Jastrzębiec}} (найстаражытнейшая выява з навершам), 1436 г.]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * Ястрабец // {{Крыніцы/БелЭн|18-1к}} С. 312. * Herbarz polski K. Niesieckiego … Т. 4. С. 462. == Спасылкі == {{Commons|Category:Jastrzębiec (Coat of arms)}} * {{cite web|author= Лычкоўскі Ю.|title= Гербы беларускай шляхты|url= http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/pradmova.html|access-date= 24 лістапада 2017|archive-date= 4 ліпеня 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170704222906/http://www.lyczkowski.net/be/hierby-bielaruskaj-slachty/pradmova.html|url-status= dead}} {{ref-be}} * {{cite web|title = Гербоўнік беларускай шляхты|url = http://www.lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/pradmova.html|access-date = 24 лістапада 2017|archive-date = 1 снежня 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20171201042423/http://www.lyczkowski.net/be/hierbounik/bielaruskaj-slachty/pradmova.html|url-status = dead}} {{ref-be}} * [http://bogdan-yavorskij.narod.ru/gerbyyavorsky3.html Апісанне герба на рускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090604104752/http://bogdan-yavorskij.narod.ru/gerbyyavorsky3.html |date=4 чэрвеня 2009 }} * [http://gajl.wielcy.pl/ Выявы гербоў] {{Гербы Гарадзельскай уніі}} [[Катэгорыя:Прыватнаўласніцкія гербы|Ястрабец]] ehmhprrac5fth2ezhg4d57upwfjlbho 14 138633 5167322 5162016 2026-07-18T13:10:02Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Nintendo 64]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5167322 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Відэагульні паводле платформ|Nintendo 64]] [[Катэгорыя:Гульні Nintendo паводле платформ|Nintendo 64]] [[Катэгорыя:Nintendo 64]] 5qp1ydq5zi0rotgax80s9yaekwo5yy3 0 153793 5167357 4131797 2026-07-18T13:59:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167357 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Васіль Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Васіль Васільеў (манах)|Васіль Васільеў|ru|Авель (Васильев)}} (у манастве Авель; 1757—1841) — рускі праваслаўны манах-прадказальнік. * {{нп5|Васіль Грыгор'евіч Васільеў (Пяроў)|Васіль Грыгор'евіч Васільеў|ru|Перов, Василий Григорьевич}} (Пяроў; 1834—1882) — рускі мастак. * {{нп5|Васіль Паўлавіч Васільеў (усходазнавец)|Васіль Паўлавіч Васільеў|ru|Васильев, Василий Павлович}} (1818—1900) — рускі ўсходазнавец. * {{нп5|Васіль Паўлавіч Васільеў (Сталін)|Васіль Паўлавіч Васільеў|ru|Джугашвили, Василий Иосифович}} (1921—1962) — імя, пад якім у зняволенні ўтрымліваўся малодшы сын І. Сталіна. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 0io5a4c1k1vr27llim5pbgr32ss3gxp 0 155554 5167437 5167065 2026-07-18T18:25:10Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ афармленне 5167437 wikitext text/x-wiki {{Штучная мова | імя = Міжславянская мова | стваральнік = [[Ян ван Стэнберген]], [[Войцех Мэрунка]] | саманазва = меджусловјанскы језык, medžuslovjansky jezyk | выява = [[Файл:Flag of Interslavic.svg|180px|Сцяг міжславянскай мовы]] | лік носьбітаў = 2 тыс. чал. (2017)<ref>Kocór, Maria, et al., "Zonal Constructed Language and Education Support of e-Democracy – The Interslavic Experience". Sokratis K. Katsikas & Vasilios Zorkadis eds, ''E-Democracy – Privacy-Preserving, Secure, Intelligent E-Government Services. 7th International Conference, E-Democracy 2017, Athens, Greece, December 14-15, 2017, Proceedings'' (Communications in Computer and Information Science no. 792, Springer International Publishing, 2017, ISBN 978-3-319-71116-4, 978-3-319-71117-1), p. 21.</ref> | пісьменнасць = [[лацініца]] і [[кірыліца]] | статус = развіваецца | катэгорыя = [[Планавая мова]] * [[Міжнародныя дапаможныя мовы|Міжнародная дапаможная мова]] ** [[Апастэрыёрная мова]] *** [[Занальна сканструяваная мова]] | класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская мова]] * [[Славянскія мовы|Славянская мова]] ** [[Панславянскія мовы|Панславянская мова]] }} '''Міжславянская мова''' (саманазва: ''меджусловјанскы, medžuslovjansky'') — [[апастэрыёрная мова|апастэрыёрная]] [[панславянскія мовы|панславянская мова]], створаная на моўным матэрыяле [[стараславянская мова|стараславянскай мовы]] і існуючых [[славянскія мовы|славянскіх моў]], прызначаная для зносін паміж іх носьбітамі. == Ідэя == Славянскія мовы — адносна аднародная [[моўная сістэматыка|група моў]]. Яна складаецца з трох падгруп, якія маюць шмат агульных рыс у [[граматыка|граматыцы]], [[лексіка|лексіцы]] і [[сінтаксіс]]е. Веданне адной з славянскіх моў дастаткова, каб разумець (хаця б трохі) тэкст на іншай славянскай мове. Асноўнай задачай, якую ставілі перад сабой распрацоўшчыкі міжславянскай мовы — стварыць мову, якая будзе зразумелай без папярэдняга вывучэння ўсім або большасці носьбітаў [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]. Мова мае спрошчаную граматыку з мінімальнай колькасцю выключэнняў, якая дазваляе славянафону (славянагаворачаму) лёгка авалодаць ёй. Міжславянская мова можа выкарыстоўвацца на першым этапе вывучэння славянскіх моў, паколькі спалучае ў сабе агульныя рысы моў гэтай групы. Міжславянская мова можа быць добрай падтрымкай для падарожнікаў і вельмі карысным інструментам для ўсіх хто жадае звярнуцца да ўсяго славянскага свету праз сеціва без перакладу тэксту на некалькі моў. Веданне гэтай мовы дазволіць чалавеку размаўляць і пісаць даволі зразумела для носьбітаў любога з жывых славянскіх моў, а таксама і самому лепей разумець тэксты на любой з іх. == Гісторыя == Праект '''Славянскі''' (Slovianski) створаны ў [[2006]] годзе супольнымі намаганнямі групы людзей з розных краін, сабраўшыхся на [http://s8.zetaboards.com/Slovianski Славянскім форуме]{{Недаступная спасылка}}. Асноўныя распрацоўшчыкі — Ондрэй Рэчнік (Ondrej Rečnik), Габрыэль Свобада (Gabriel Svoboda), Ян ван Стэнберген (Jan van Steenbergen), Ігар Палякоў. Славянскі існаваў у трох варыянтах: * ''Slovianski-P (Одкаўскі)'' — значна спрошчаная мова з элементамі [[піджын]]а (Андрэй Рэчнік, Габрыэль Свобода). Характарызуецца адсутнасцю скланення назоўнікаў паводле склонаў і дапасавання прыметнікаў з назоўнікамі ў родзе. Замест роднага склону шырока ўжываецца канструкцыя з прыназоўнікам ''од'', з-за чаго гэтая мова таксама вядома як ''Одкаўскі''. * ''Slovianski-N'' — натуралістычная мова, створаная на агульных для ўсіх славянскіх моў элементах (Ян ван Стенберген, пазней Ігар Палякоў) * ''Slovianski-S'' — спроба спалучаць схематычныя элементы з натуралістычнымі (Габрыэль Свобода, Ігар Палякоў) У [[2007]] годзе распрацоўшчыкі адмовіліся ад схематычных версій мовы, і зараз пад назвай славянскі маецца на ўвазе яго натуралістычная версія Slovianski-N. Таксама блізкія да Славянскі былі іншыя праекты панславянскіх моў. У [[2009]] годзе Стывен Радзікаўскі, Андрэй Марачэўскі і Міхал Боравічка прэзентавалі палепшаную версію [[словіа]] пад назвай '''Славіёскі''' (''Slovioski''). У [[2010]] з’явіўся праект '''новаславянская мовa''' (''Novoslovienskij'', пазней ''Novoslověnsky'') чэшскага аўтара Войцеха Мярункі, заснаваны на стараславянскай мове. [[Файл:Vojtěch Merunka and Jan van Steenbergen at CISLa 2018.jpg|thumb| Войцех Мярунка і Ян ван Стэнберген падчас другой канферэнцыі па міжславянскай мове ў 2018 годзе]] У [[2011]] годзе праектнымі групамі ''славянскі'', ''славіёскі'' і ''новаславянскай мовы'' было прынята прынцыповае рашэнне аб зліцці гэтых блізкіх праектаў у '''міжславянскую мову'''. Пры гэтым, аб’яднанне адбывалася не шляхам стварэння агульнай граматыкі і агульнага слоўніка, а шляхам набліжэння маючыхся граматык і слоўнікаў у выніку пастаянна адбываючайся міжпраектнай дыскусіі. Пасля Першай канферэнцыі аб міжславянскай мове (CISLa) у [[2017]] годзе наступіла поўнае аб’яднанне гэтых праектаў. З 2011 года ў праект таксама ўваходзіць '''Славіянта''' (''Slovianto'') — радыкальна спрошчаная мова, якая прапаноўваецца для пачатковага этапа вывучэння міжславянскай мовы людзям, не знаёмых з асаблівасцямі славянскіх моў. == Арфаграфія і фанетыка == Мова выкарыстоўвае два алфавіта — лацініцу (з літарамі '''č, ž, š''' для шыпячых і '''ě''' для стараславянскяй [[ѣ|яці]]) і кірыліцу (з '''љ, њ''' для [[палаталізацыя|палаталізаваных]] зычных '''ль, нь''' і '''ј''' для йатацыі): {| | {|class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" !Кірыліца<ref>[http://steen.free.fr/interslavic/orthography.html#standard_alphabet Interslavic — Orthography]</ref> !Лацініца ![[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]] |- | [[А|А а]]||A a||/ɑ~a/ |- | [[Б|Б б]]||B ʙ||/b/ |- | [[В|В в]]||V v||/v~ʋ/ |- | [[Г|Г г]]||G g||/g~ɦ/ |- | [[Д|Д д]]||D d||/d/ |- | [[Дж (дыграф)|ДЖ дж]]||DŽ dž||/dʒ~dʐ/ |- | [[Е|Е е]]||E e||/ɛ~e/ |- | [[Є|Є є]] ([[Ѣ|Ѣ ѣ]])||Ě ě||/jɛ~ʲɛ ~ɛ/ |- | [[Ж|Ж ж]]||Ž ž||/ʒ~ʐ/ |- | [[З|З з]]||Z z||/z/ |- | [[И|И и]]||I i||/i/ |- | [[Ј|Ј ј]]||J j||/j/ |- | [[К|К к]]||K k||/k/ |- | [[Л|Л л]]||L l||/l~ɫ/ |- | [[Љ|Љ љ]]||LJ lj||/ʎ~l/ |} | || |valign=top| {|class="standard" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" !Кірыліца !Лацініца ![[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]] |- | [[М|М м]]||M m||/m/ |- | [[Н|Н н]]||N n||/n/ |- | [[Њ|Њ њ]]||NJ nj||/nʲ~ɲ/ |- | [[О|О о]]||O o||/ɔ~o/ |- | [[П|П п]]||P p||/p/ |- | [[Р (кірыліца)|Р р]]||R r||/r/ |- | [[С|С с]]||S s||/s/ |- | [[Т|Т т]]||T t||/t/ |- | [[У (кірыліца)|У у]]||U u||/u/ |- | [[Ф|Ф ф]]||F f||/f/ |- | [[Х|Х х]]||H h||/x/ |- | [[Ц|Ц ц]]|| C c ||/ts/ |- | [[Ч|Ч ч]]||Č č||/tʃ~tʂ/ |- | [[Ш|Ш ш]]||Š š||/ʃ~ʂ/ |- | [[Ы|Ы ы]]||Y y||/i~ɪ~ɨ/ |} |} == Граматыка і лексіка == Граматыка міжславянскай мовы мае вялікае падабенства з граматыкамі славянскіх моў. Яна мае граматычныя рысы, уласцівыя ўсім або большасці славянскіх моў. Такім чынам, як і ў натуральных славянскіх мовах, [[назоўнік]]і маюць тры роды і два лікі і дапасуюцца з [[прыметнік]]амі паводле роду, ліку і шасці склонам. [[дзеяслоў|Дзеясловы]] маюць закончанае і незакончанае [[Трыванне дзеяслова|трыванне]] і змяняюцца па [[Граматычны лік|ліках]] у цяперашнім [[Час дзеяслова|часе]] і паводле [[Граматычны род|роду]] ў мінулым, таксама маюцца загадны і ўмоўны [[Лад дзеяслова|лады]]. Слова ў адпаведным значэнні дадаецца ў слоўнік мовы, калі яно набірае 3 балы, пры гэтым, [[руская мова|руская]] і [[польская мова|польская]] мовы даюць па аднаму балу, [[беларуская мова|беларуская]], [[украінская мова|украінская]], [[чэшская мова|чэшская]], [[славацкая мова|славацкая]], [[славенская мова|славенская]], [[сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкая]], [[македонская мова|македонская]], [[балгарская мова|балгарская]] па 0,5 бала. Такім чынам па 2 балы мае кожная з 3 груп славянскіх моў — [[усходнеславянскія мовы|усходнеславянская]], [[заходнеславянскія мовы|заходнеславянская]] і [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]]. Калі для якога-небудзь значэння не знаходзіцца слова, якое набірае тры балы, то выбар ажыццяўляецца шляхам публічнай дыскусіі на [https://8.zetaboards.com/Slovianski/index Міжславянскім форуме]{{Недаступная спасылка}} з слоў, якія маюцца ў жывых славянскіх мовах. У выключных выпадках таварыства дазваляе неалагізмы (напрыклад, «часина» ў значэнні «гадзіна» — прапанавана Габрыэлем Свобадай). Пасля аб’яднання Славянскі, Словіоскі і Новаславянскай мовы, таварыства ўжывала 3 слоўнікі: * [http://steen.free.fr/interslavic/ms-en.html Слоўнік Славянскі] (больш за 8300 слоў на пачатак 2012 года) * [http://dict.slovioski.com Лексікон Славіёскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160317180421/http://dict.slovioski.com/ |date=17 сакавіка 2016 }} (некалькі дзясяткаў тысяч слоў) * [http://download.neoslavonic.org/slovniky%20ns/Novoslovienski%20%20-%20%20Englijski.html Новаславянскі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120330074649/http://download.neoslavonic.org/slovniky%20ns/Novoslovienski%20%20-%20%20Englijski.html |date=30 сакавіка 2012 }} (каля 6000 слоў) Пры гэтым, першыя 2 з іх дапаўняюцца, а 3-і — не. Зараз ужываецца [http://steen.free.fr/interslavic/dynamic_dictionary.html дынамічны слоўнік] (больш за 17000 слоў у 2018 годзе), а з 2019 года таксама [https://interslavic-dictionary.com/ шматмоўны слоўнік]. === [[Спіс Сводзеша]] для міжславянскай мовы === {| class="wikitable" |- ! Міжславянскaя мова !! Беларуская мова |- | ja || я |- | ты || ты |- | он || ён |- | мы || мы |- | вы || вы |- | они, оне || яны |- | тутоj, тута, туто || гэты, гэтая, гэта |- | тамтоj, тамта, тамто || той, тая, тое |- | ту || тут |- | тамо || там |- | кто || хто |- | что || што |- | кде || дзе |- | когда || калі |- | како || як |- | не || не |- | вес, вса, все || увесь, уся, усё, усе |- | много || шмат |- | неколико || некалькі |- | ины, другы || іншы, другі |- | jедин, jедна, jедно || адзін |- | два || два |- | три || тры |- | четыри || чатыры |- | пет || пяць |- | великы || вялікі |- | долгы || доўгі |- | широкы || шырокі |- | толсты || тоўсты |- | тежкы || цяжкі |- | малы || маленькі |- | краткы || кароткі |- | вузкы, тесны || вузкі |- | жена || жанчына |- | муж || мужчына |- | чловєк || чалавек |- | дєте || дзіця |- | муж || муж |- | жена || жонка |- | мати || маці |- | отец || бацька |- | животно || жывёла |- | рыба || рыба |- | птица, птак || птушка |- | пес || сабака |- | вош || вош |- | змиjа || змяя |- | чрвjак || чарвяк |- | дрєво || дрэва |- | лєс || лес |- | овоч, плод || агародніна, садавіна |- | сєме || насенне |- | лист || ліст |- | корењ || корань |- | кора || кара |- | цвєт || кветка, краска |- | трава || трава |- | врва, шнур || вяроўка |- | кожа || скура |- | месо || мяса |} == Прыклады тэкстаў == * Она приноси јаблока, да бы дєти были здраве (Яна носіць яблыкі, каб дзеці былі здаровы) * Ктора жена љуби туттого мужа? (Якая жанчына любіць гэтага мужчыну?) === [[Ойча наш]] === {| class="wikitable" |- ! '''Кірыліца''' !! '''Лацінка''' !! '''па-стараславянску''' |- | Отче наш, кторы јеси в небесах, нехај свети се име Твоје, нехај пријде краљевство Твоје, нехај буде воља Твоја, како в небу тако и на земји, хлєб наш всакоденны дај нам днес, и одпусти нам наше грєхы, тако како мы одпушчајемо нашим грєшникам, и не введи нас в покушенје, але избави нас од злого. || Otče naš, ktory jesi v nebesah, nehaj sveti se ime Tvoje, nehaj prijde kraljevstvo Tvoje, nehaj bude volja Tvoja, kako v nebu tako i na zemji, hlěb naš vsakodenny daj nam dnes, i odpusti nam naše grěhy, tako kako my odpuščajemo našim grěšnikam, i ne vvedi nas v pokušenje, ale izbavi nas od zlogo. || Отче наш, Иже есии на небесех! Да святится имя Твое, да приидет Царствие Твое, да будет воля Твоя, яко на небеси и на земли. Хлеб наш насущный даждь нам днесь; и да остави нам долги наша, якоже и мы оставляем должником нашим; и не введи нас во искушение, но избави нас от лукавого. |} {{Rq|grammar|sources|translate|wikify}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Interwiki|isv||міжславянскай}} * [http://steen.free.fr/interslavic/index.html Галоўная старонка міжславянскай мовы] * [https://interslavic-dictionary.com/ Шматмоўны слоўнік] * [http://interslavic-language.org/ Інфармацыйны партал] * [http://izvesti.info Стужка навін на міжславянскай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191209155847/http://izvesti.info/ |date=9 снежня 2019 }} * [http://slovjani.info «Славяне» — навуковы часопіс на міжславянскай мове] * [http://www.facebook.com/groups/interslavic Група ў Фейсбуке] * [https://isv.miraheze.org/wiki/Sbornik:Glavna_stranica Вікізборнік] * [https://www.tapatalk.com/groups/slovianski/ Форум распрацоўшчыкаў мовы Славянскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091215064613/http://z8.invisionfree.com/Slovianski |date=15 снежня 2009 }} * [https://svetemysli.github.io/ «Свете мысли» — збор духоўных цытат на міжславянскай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205215010/https://svetemysli.github.io/ |date=5 лютага 2020 }} * [https://slovanto.eu/dictionary/ Слоўнік створаны з выкарыстанне алгарытму Левенштэйна] {{Славянскія мовы}} {{Штучныя мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Штучныя мовы]] [[Катэгорыя:Міжнародныя дапаможныя мовы]] [[Катэгорыя:Славянскія мовы]] m8f7uzzndtex1yfpnqhunk4fxlnkpg0 0 173707 5167419 5167254 2026-07-18T17:36:40Z M.L.Bot 261 дэвф, афармленне 5167419 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Гістарычныя славутасці |Беларуская назва = Каралеваслабодскія камяні з крыжамі |Арыгінальная назва = | Выява = Stone with a cross from the Karaliova Slabada-2.JPG | Подпіс выявы = Каралеваслабодскі камень з крыжам 1. 2009 год. | Шырыня выявы = |Статус = захоўваюцца на тэрыторыі музея |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = Светлагорск |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 37|lat_sec = 44.80 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 45|lon_sec = 27.59 |region = |CoordScale = |Канфесія = хрысціянства |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = 2009 |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|2007|камень 1: выяўлены, абследаваны, <br/>перавезены ў музей|2009|камень 1: першая публікацыя|2009|камень 2: выяўлены, абследаваны|2013|камень 2: перададзены ў музей}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = |Прыбудоўкі = |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = поўная захаванасць |Сайт = |Commons = }} '''Каралеваслабодскія камяні з крыжамі''' — [[граніт]]ныя [[валун]]ы, на якіх высечаны [[крыж]]ы; гістарычныя славутасці. Выяўлены пры [[Беларуская археалогія|археалагічных]] раскопках у вёсцы [[Каралёва Слабада 2|Каралёва Слабада-2]] ([[Краснаўскі сельсавет]], [[Светлагорскі раён]], [[Гомельская вобласць]], [[Беларусь]]). Знаходзяцца на тэрыторыі [[Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|Светлагорскага гісторыка-краязнаўчага музея]]. Валуны можна аднесці да так званых закладных (падмуркавых) камянёў з крыжамі. Гэта адметныя прыклады знаходак, якія змяшчаюць інфармацыю пра старадаўнія звычаі. == Камень 1 == [[Файл:Герб горада Казімір.jpg|left|100 px|thumb|Герб г. Казімір.]] У 2007 годзе пры раскопках горада [[Казімір (горад)|Казіміра]], які існаваў у 17 ст. на месцы вёскі Каралёва Слабада-2, былі знойдзены фундаментныя валуны. Як лічыць доктар гістарычных навук [[Сяргей Рассадзін|С. Я. Рассадзін]], яны ляжалі ў падмурку вялікай пабудовы, магчыма, [[Ратуша|ратушы]]. Пасля перавозкі знаходак у Музей гісторыі Светлагорска рабочы музея заўважыў на адным з валуноў выяву 4-канцовага крыжа. Просты роўнаканцовы крыж мае даўжыню каля 10 см у вертыкальнай і гарызантальнай рысах, пры іх шырыні і глыбіні каля 1 см.<ref>[[Сяргей Рассадзін|Рассадин С. Е.]] [[Гісторыя|Историко]]-[[Археалогія|археологические]] открытия последних [[Год|лет]] на [[тэрыторыя|территории]] [[Светлагорскі раён|Светлогорского района]] и [[горад|города]] [[Светлагорск|Светлогорска]] в [[Беларусь|Беларуси]] // Пензенский археологический сборник / Пензенский институт развития [[Адукацыя|образования]]. Вып. 3. — [[Пенза]], [[2010]]. С. 344—375. {{ref-ru}}</ref> == Камень 2 == У 2009 годзе ў вёсцы Каралёва Слабада-2 вяліся раскопкі на царковішчы Дабравешчанскага храма, які вядомы па дакументах з 1835 года (як думаюць, мог існаваць з часу горада Казіміра). Пры раскопках выяўлены фундаментныя валуны<ref>{{Cite web |url=http://regionby.org/2009/08/14/novyya-znaxodki-belaruskix-arxeolagau/ |title=Маслюкоў Т. Новыя знаходкі беларускіх археолагаў // Regionby.org. 2009.08.14. |access-date=13 верасня 2013 |archive-date=12 мая 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160512234611/http://regionby.org/2009/08/14/novyya-znaxodki-belaruskix-arxeolagau/ |url-status=dead }}</ref>. На адным з іх кіраўнік раскопак С. Рассадзін заўважыў неглыбока высечаную выяву 6-канцовага крыжа, пад якім сімвалічная выява гары [[Галгофа|Галгофы]]. == Гл. таксама == * [[Здудзіцкі каменны крыж]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://old.euroradio.by/by/822/reports/31407/?ILStart=660 Маслюкоў Т. У Светлагорску з’явіўся камень з крыжам са зніклага горада Казіміра // Еўрапейскае радыё для Беларусі. 2009. 17 красавіка.]{{Недаступная спасылка}} {{Светлагорск}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Валуны Беларусі]] [[Катэгорыя:Хрысціянства ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Каралёва Слабада 2]] 1avruszps837dm25m2rlb61p8lel8qh 0 177997 5167346 5125713 2026-07-18T13:49:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5167346 wikitext text/x-wiki '''Васільеў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Альберт Арсеньевіч Васільеў]] (1931—2017) — беларускі архітэктар. * {{NL|Аляксандр Васільеў}} * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Андрэй Дзмітрыевіч Васільеў]] (нар. 1992) — расійскі футбаліст * [[Арцём Уладзіміравіч Васільеў]] (нар. 1997) — беларускі футбаліст * [[Барыс Львовіч Васільеў]] (1924—2013) — рускі пісьменнік, драматург. * [[Валерый Леанідавіч Васільеў]] — расійскі лінгвіст, доктар філалагічных навук. * {{NL|Васіль Васільеў}} * {{NL|Віктар Васільеў}} * [[Леанард Леанідавіч Васільеў]] (нар. 1937) — беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену * [[Мікіта Васільеў]] (нар. 1992) — расійскі [[футбаліст]]. * [[Рыгор Арцёмавіч Васільеў]] (1885—1976) — удзельнік рэвалюцыйнага руху ў Забайкаллі * [[Сяргей Піліпавіч Васільеў]] (1904—1973) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] * {{NL|Уладзімір Васільеў}} == Гл. таксама == * [[Васільева]] {{неадназначнасць}} 1grrblbauuwl9zgwjd0egobv3ckzj95 5167347 5167346 2026-07-18T13:56:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167347 wikitext text/x-wiki '''Васі́льеў''' ({{lang-ru|Васильев}}) — рускае прозвішча, утворанае ад імя [[Васіль]]. У спісе агульнарускіх прозвішчаў займае 13-е месца. Жаночая форма — '''Васі́льева'''. Таксама тапонім. * [[Васільевы]] — рускія дваранскія роды. == Вядомыя носьбіты == * {{NL|Алег Васільеў}} * {{NL|Альберт Васільеў}} * {{NL|Аляксандр Васільеў}} * {{NL|Аляксей Васільеў}} * {{NL|Анатоль Васільеў}} * {{NL|Андрэй Васільеў}} * [[Андрыян Васільевіч Васільеў]] (1895—1963) — савецкі ваенны дзеяч. * {{NL|Антон Васільеў}} * {{NL|Аркадзь Васільеў}} * [[Артур Дзмітрыевіч Васільеў]] (нар. 1953) — савецкі і расійскі мастак. * {{NL|Арцём Васільеў}} * [[Афанасій Васільевіч Васільеў]] (1851—1929) — рускі дзяржаўны і грамадскі дзеяч, публіцыст. * {{NL|Барыс Васільеў}} * {{NL|Вадзім Васільеў}} * {{NL|Валерый Васільеў}} * [[Валяр'ян Міхайлавіч Васільеў]] (1883—1961) — савецкі марыйскі мовазнавец, этнограф і краязнавец. * {{NL|Валянцін Васільеў}} * {{NL|Васіль Васільеў}} * [[Веніямін Мікалаевіч Васільеў]] (1904—1972) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{NL|Віктар Васільеў}} * {{NL|Віталь Васільеў}} * {{NL|Вячаслаў Васільеў}} * [[Гаўрыіл Цімафеевіч Васільеў]] (1928—1997) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{NL|Генадзь Васільеў}} * [[Генрых Мікалаевіч Васільеў]] (1931—1970) — савецкі мастак. * {{NL|Георгій Васільеў}} * [[Герард Вячаслававіч Васільеў]] (нар. 1935) — савецкі і расійскі артыст аперэты. * [[Герасім Сямёнавіч Васільеў]] (нар. 1949) — савецкі і расійскі акцёр і рэжысёр. * [[Герман Канстанцінавіч Васільеў]] (1936—2025) — савецкі і расійскі фізікахімік. * [[Данііл Васільевіч Васільеў]] — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Даніл Васільеў||pl|Danił Wasiljew}} (нар. 2004) — казахскі скакун на лыжах з трампліна. * [[Даніла Іванавіч Васільеў]] (1897—1958) — аўстралійскі мастак і скульптар. * {{NL|Дзяніс Васільеў}} * {{NL|Дзмітрый Васільеў}} * {{NL|Іван Васільеў}} * {{нп5|Іва Васільеў||cs|Ivo Vasiljev}} (1935—2016) — чэшскі лінгвіст. * {{NL|Ігар Васільеў}} * {{NL|Іларыён Васільеў}} * {{NL|Ілья Васільеў}} * [[Інакенцій Мікалаевіч Васільеў]] (1922—1988) — снайпер, удзельнік ВАВ. * {{NL|Іосіф Васільеў}} * [[Іпацій Васільеў]] (у манастве Іаанікій; 1784—1851) — схіманах РПЦ. * [[Іўсцін Мікітавіч Васільеў]] — Георгіеўскі кавалер. * {{NL|Канстанцін Васільеў}} * {{NL|Кузьма Васільеў}} * [[Леанард Леанідавіч Васільеў]] (нар. 1937) — беларускі вучоны ў галіне цеплаабмену. * {{NL|Леанід Васільеў}} * {{NL|Леў Васільеў}} * {{NL|Макар Васільеў}} * {{NL|Максім Васільеў}} * [[Матвей Васільевіч Васільеў]] (1731—1782) — рускі мастак. * {{NL|Мікалай Васільеў}} * {{NL|Мікіта Васільеў}} * {{NL|Міхаіл Васільеў}} * [[Наум Васільевіч Васільеў]] (каля 1594 — пасля 1656) — вайсковы атаман Войска Данскога. * [[Нікандр Васільевіч Васільеў]] (1919—1995) — Герой Савецкага Саюза. * [[Ніканор Іванавіч Васільеў]] (1832—1917) — рускі ўрач і калекцыянер. * {{NL|Павел Васільеў}} * [[Панцеляймон Іванавіч Васільеў]] (1891—1977) — савецкі кампазітар, піяніст і музычны педагог. * {{NL|Пракоп Васільеў}} * {{NL|Пётр Васільеў}} * {{NL|Раман Васільеў}} * [[Рустэм Мікалаевіч Васільеў]] (нар. 1948) — савецкі і расійскі шахматыст і трэнер. * [[Сакрат Яўгенавіч Васільеў]] (1796—1860) — рускі ўрач. * [[Сафар Васільеў]] (пам. 1730) — армянскі купец. * [[Смірной Васільеў]] — рускі дзяржаўны дзеяч. * {{NL|Станіслаў Васільеў}} * {{NL|Сцяпан Васільеў}} * {{NL|Сямён Васільеў}} * {{NL|Сяргей Васільеў}} * {{NL|Уладзімір Васільеў}} * {{NL|Уладзіслаў Васільеў}} * {{NL|Усевалад Васільеў}} * [[Феадосій Васільеў]] (пам. 1711) — дзеяч стараабрадніцтва. * [[Феафан Ільіч Васільеў]] (1917—2000) — Герой Савецкага Саюза. * [[Флор Іванавіч Васільеў]] (1934—1978) — савецкі удмурцкі паэт. * [[Фоцій Васільеў]] (у манастве Філіп; 1672—1742) — дзеяч стараабрадніцтва. * {{NL|Фёдар Васільеў}} * [[Харальд Яўгенавіч Васільеў]] (1952—2024) — савецкі і латвійскі хакеіст і трэнер. * [[Херберт Харальдавіч Васільеў]] (нар. 1976) — латвійскі хакеіст. * [[Хрысанф Канстанцінавіч Васільеў]] (1851—?) — рускі архітэктар. * [[Цярэнцій Васільеў]] (у манастве Савацій; 17 ст.) — рускі рэлігійны дзеяч, паэт. * [[Чой Васільеў]] (1798—?) — бурацкі рэлігійны дзеяч. * [[Эдмунд Яўгенавіч Васільеў]] (нар. 1954) — савецкі хакеіст і латвійскі трэнер. * [[Эдуард Іосіфавіч Васільеў]] (нар. 1943) — савецкі і расійскі мастак. * {{NL|Юрый Васільеў}} * {{NL|Якаў Васільеў}} * {{NL|Ягор Васільеў}} * {{NL|Ярмолай Васільеў}} * {{NL|Яўген Васільеў}} * [[Яфім Мікалаевіч Васільеў]] (1931—2016) — савецкі дзяржаўны дзеяч. === Састаўныя прозвішчы === * [[Сяргей Сцяпанавіч Васільеў-Барагонскі]] (1907—1975) — савецкі якуцкі пісьменнік і публіцыст. * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Васільеў-Буглай]] (1888—1956) — рускі савецкі кампазітар і харавы дырыжор. * [[Канстанцін Паўлавіч Васільеў-Калянкоў]] — Георгіеўскі кавалер. * [[Барыс Сяргеевіч Васільеў-Кыцін]] (1923—1987) — Герой Савецкага Саюза. * [[Сцяпан Рыгоравіч Васільеў-Савіноўскі]] (1858—1917) — Георгіеўскі кавалер. * [[Васіль Ягоравіч Васільеў-Харысхал]] (1950—2021) — савецкі і расійскі якуцкі пісьменнік. * [[Павел Васільевіч Васільеў-Чарткоў]] (у манастве Парфеній; 1782—1853) — архіепіскап Варонежскі і Задонскі. * [[Пётр Гаўрылавіч Васільеў-Чачэль]] (1870—1920) — рускі і ўкраінскі военачальнік. * [[Міхаіл Іванавіч Васільеў-Южын]] (1876—1937) — рускі рэвалюцыянер, савецкі дзяржаўны дзеяч. * [[Віктар Уладзіміравіч Васільеў-Юмін]] (нар. 1940) — савецкі і расійскі акцёр. * {{NL|Васільеў-Якаўлеў}} * [[Мікалай Уладзіміравіч Рэмізаў-Васільеў]] (псеўданім Рэ-Мі; 1887—1975) — рускі савецкі мастак. * [[Канстанцін Генадзевіч Смірноў-Васільеў]] (1927—2003) — савецкі спецыяліст у галіне ракетна-касмічнай тэхнікі. * [[Парамон Васільевіч Зіноўеў|Сыдаўны-Васільеў]] — рускі дзяк і дыпламат. * [[Рыгор Пракопавіч Фадзееў-Васільеў]] (1888—1918) — рускі рэвалюцыянер. * [[Міхаіл Барысавіч Файнштэйн-Васільеў]] (1953—2013) — савецкі і расійскі рок-музыкант. === Васільева === * {{NL|Алена Васільева}} * {{NL|Аляксандра Васільева}} * {{NL|Анастасія Васільева}} * {{NL|Валянціна Васільева}} * {{NL|Варвара Васільева}} * {{NL|Вера Васільева}} * {{NL|Вольга Васільева}} * {{NL|Галіна Васільева}} * {{NL|Ганна Васільева}} * {{NL|Еўдакія Васільева}} * {{NL|Зінаіда Васільева}} * {{NL|Ірына Васільева}} * {{NL|Кацярына Васільева}} * {{NL|Ларыса Васільева}} * {{NL|Лізавета Васільева}} * {{NL|Лілія Васільева}} * {{NL|Любоў Васільева}} * {{NL|Людміла Васільева}} * {{NL|Маргарыта Васільева}} * {{NL|Марына Васільева}} * {{NL|Марыя Васільева}} * {{NL|Надзея Васільева}} * {{NL|Наталля Васільева}} * {{NL|Ніна Васільева}} * {{NL|Святлана Васільева}} * {{NL|Таццяна Васільева}} * {{NL|Юлія Васільева}} * {{NL|Яўгенія Васільева}} * [[Агрыпіна Аркадзеўна Васільева]] (Дар’я Данцова; нар. 1952) — расійская пісьменніца. * [[Адэлаіда Барысаўна Васільева]] (1926—2018) — савецкі і расійскі матэматык і фізік. * [[Алёна Аляксандраўна Васільева]] (нар. 1975) — расійская мастачка. * [[Аліна Віктараўна Васільева]] (нар. 1985) — беларуская футбалістка. * [[Ала Яўгенаўна Васільева]] (1933—2018) — савецкая і расійская віяланчэлістка і дырыжор. * [[Антаніна Іванаўна Васільева]] (1910—1997) — савецкая артыстка балета і педагог. * [[Васа Маркаўна Васільева]] (1914—1984) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Вікторыя Барысаўна Васільева]] (нар. 2003) — расійская фігурыстка. * [[Вія Емяльянаўна Васільева]] (нар. 1931) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Улада Васільева]] (нар. 1985) — мексіканская піяністка. * [[Дар'я Сяргееўна Васільева]] (нар. 1992) — расійская гандбалістка. * [[Дора Ягораўна Васільева]] (1938—2018) — расійскі літаратуразнавец. * [[Еўлалія Іванаўна Васільева]] (1923—2017) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Івета Мікалаеўна Васільева]] (1932—2013) — расійская дабрачынніца. * [[Капіталіна Георгіеўна Васільева]] (1918—2006) — савецкая плыўчыха і трэнер. * [[Карына Уладзіміраўна Васільева]] (нар. 2002) — расійская футбалістка. * [[Клаўдзія Васільеўна Васільева]] (нар. 1927) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Лейла Дзмітрыеўна Васільева]] (нар. 2007) — расійская гімнастка. * [[Ліяна Віктараўна Васільева]] (1923—1943) — антыфашыстка. * [[Марыяна Барысаўна Васільева]] (нар. 1986) — расійская скрыпачка. * [[Алеся Аляксандраўна Васільева]] (нар. 1987) — украінская спартсменка. * [[Раіса Радзівонаўна Васільева]] (1902—1938) — руская рэвалюцыянерка і пісьменніца. * [[Соф'я Уладзіміраўна Васільева]] (нар. 1992) — амерыканская актрыса. * [[Стэла Георгіеўна Васільева]] (нар. 1931) — савецкі дзяржаўны дзеяч. * [[Стэфанія Пятроўна Васільева]] (нар. 1936) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Тамара Іванаўна Васільева]] (нар. 1932) — савецкі гаспадарчы дзеяч. * [[Ульяна Юр'еўна Васільева]] (нар. 1995) — расійская кёрлінгістка. * [[Фёкла Васільеўна Васільева]] (1914—1997) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Яна Уладзіміраўна Васільева]] (нар. 1981) — расійская і казахстанская гандбалістка. == Псеўданімы == * Васільеў — псеўданім савецкага і расійскага пісьменніка П. В. Кузьменкі (нар. 1954). * Васільеў М. — псеўданім рускага пісьменніка і кнігавыдаўца М. В. Клюкіна (1868 — пачатак 1920-х). * С. Васільеў — псеўданім рускага тэатразнаўца С. В. Флёрава (1841—1901). == Тапонімы == * {{нп5|Васільеў (Белгародская вобласць)|Васільеў|ru|Васильев (Белгородская область)}} — хутар у Белгародскай вобласці Расіі. * {{нп5|Васільеў (Калмыкія)|Васільеў|ru|Васильев (Калмыкия)}} — хутар у Калмыкіі. * {{нп5|Васільеў (Стаўрапольскі край)|Васільеў|ru|Васильев (Ставропольский край)}} — хутар у Стаўрапольскім краі Расіі. == Астэроіды == * [[(12979) Еўгалвасільеў]] * [[(4144) Уладвасільеў]] * [[(3930) Васільеў]] * [[(6483) Мікалайвасільеў]] * [[(126780) Івавасільеў]] == Гл. таксама == * [[Васільева (значэнні)]] * [[Браты Васільевы]] * [[Востраў Васільева]] * [[Васільеў Бор]] * [[Васільеўскае]] [[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]] {{неадназначнасць|цёзкі2|тапонімы|іншае}} ivyz3lmkjwrr8d4iv4wtt1y3zpkgo7l 0 182191 5167494 5167126 2026-07-19T08:07:42Z BasiliusNorr 164739 Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец» 5167494 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} '''Спіс дваран Магілёўскай губерні''' (поўная назва — «Алфавітны спіс дваранскіх родаў, занесеных у радаводныя дваранскія кнігі Магілёўскай губерні», {{lang-ru|Список дворянских родов Могилёвской губернии, «Алфавитный список дворянских родов, внесённых в родословные дворянские книги Могилёвской губернии»}}) — афіцыйнае друкаванае выданне Магілёўскага дваранскага дэпутацкага сходу, якое прыводзіць спіс дваранскіх [[прозвішча]]ў і асоб з указаннем іх [[тытул]]аў, толькі нумар архіўнай справы з дваранскага фонду і нумар па парадку кожнага прозвішча, і часці [[Дваранская радаводная кніга|Дваранскай радаводнай кнігі]] (ДРК), у якую яны занесены. Дадзеныя гэтага спісу публікаваліся на падставе Дваранскай радаводнай кнігі, якая вялася губернскімі правадырамі дваранства па гадах і алфавіце. Пасля [[1772]]—[[1782]] гадоў і да [[1917]]—[[1918]] гадоў гэта была адзіная афіцыйная публікацыя ў сваім родзе па [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Пасля 1917—1918 гадоў не было рэпрынтнага выдання гэтага спісу. Спіс прысутнічае па адным асобніку арыгінала гэтай публікацыі ў гістарычных навуковых бібліятэках [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіны]]. [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі]] афіцыйна паведаміў пра страту архіўных [[Манускрыпт|рукапісных]] крыніц па Магілёўскай губерні, якія служылі крыніцай дадзенага спісу<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=854614 Дворянская генеалогия] {{ref-ru}}</ref>. Аналагічнае выданне адсутнічае па [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] этнічнай Беларусі. Таму дадзены артыкул выдання гэтага спісу з’яўляецца ўнікальнай, пакуль першай і адзінай у свеце. [[Файл:Rodoslovnaya kniga Mogilev.gub.1909.jpg|thumb|right|220px|Тытульная старонка Алфавітнага спісу дваранскіх родаў [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] за 1909 г."]] == Апісанне выдання == Гэты спіс выдадзены Магілёўскім дваранскім дэпутацкім сходам у [[Магілёў|Магілёве]] ў друкарні Я. Н. Падземскага ў 1909 годзе з дазволу Магілёўскага губернатара. Змест спісу пачынаецца са спасылкі на Збор законаў Расійскай імперыі артыкул № 968 том IX выдання 1899 года, з [[Дваранская радаводная кніга|тлумачэннем часткі спісу (кожнай з шасці частак)]]. Тэкст спісу надрукаваны старажытнарускай мовай, прыкметна старанне аўтараў перадаць у [[Руская мова|рускай мове]] [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|гучанне]] польскіх прозвішчаў з польскай мовы. Некаторыя польскія прозвішчы насілі этнічныя [[беларусы]] з-за апалячвання Беларусі. Аўтары спісу паказалі варыянты чытання (яшчэ ў дужках). Друкаваны тэкст спісу не мае рускай літары «ё». Сустракаюцца нямецкія прозвішчы з характэрнай прыстаўкай «фон», італа-французскія — з прыстаўкай «дэ». У спісе па алфавіце, калі сустракаюцца падвойныя (ці патройныя прозвішчы) з рознымі загалоўнымі літарамі надрукаваныя праз працяжнік, пры вызначэнні, куды ўносіць па парадку такое прозвішча, аўтары спісу рабілі выбар па распаўсюджаным правіле — якога прозвішча аддаваў перавагу носьбіт гэтага прозвішча (яго асноўнае). Іх агульны лік па парадку — 1355 (сустракаюцца цёзкі, запісаныя аўтарамі побач з асобнымі нумарамі па парадку з указаннем розных нумароў архіўнай справы, усярэдзіне кожнай часткі з шасці наяўных). Спіс змесцаваны на 23 друкаваных старонках. == Гістарычныя ўмовы стварэння спісу == [[Файл:Ф.2066оп.1д.4л.82об.НИАБ.jpg|thumb|right|220px|З «Рэестру ўваходных папер за 1792—1836 гады пра выдачу грамат і радаводаў» фонду «Магілёўскі губернскі дваранскі сход» (1800—1811 гг.) пра занясенне ў 6-ю частку [[Дваранская радаводная кніга|ДРК]] расійскіх дваран, якіх ў 1909 г. у спісе: [[Крупскі]]я — няма, Казлоўскі — ёсць, Інкевіч — няма, Гаўрылавіч — ёсць, Рамоз — няма, Ціханскі — няма, Мацкевіч — ёсць, Янкоўскі — ёсць.]] [[Файл:Ф.146оп.1д.3193л.8.jpg|thumb|right|220px|Прыклад — Пасведчанне генерал-губернатара ў Дваранскі дэпутацкі сход пра расійскіх дваран [[Крупскі]]х за 1866 год]] [[Файл:Ф.2066оп.1д.4л.титул..jpg|thumb|right|220px|Тытульны аркуш «Рэестру ўваходных папер за 1792—1836 гады пра выдачу грамат і радаводаў» фонду «Магілёўскі губернскі дваранскі сход».]] * У гэта выданне ўвайшла толькі частка найстаражытнай [[сож]]ской і [[Друць|друцкай]] [[Шляхта|шляхты]]<ref>«Вестник Юго-Западной и Западной России (историко-литературный журнал)», изд. К. Говорским, тип. А. К. Киркора, кн. 10, том 4, — Вильна, 1866 — статья «Могилевская шляхта», Отд. IV, стр. 81-101. {{ref-ru}}</ref> (старадаўняй беларускай шляхты ў [[Генеалогія|генеалогіі]] якіх сустракаўся гістарычны перыяд племя [[Радзімічы|радзімічаў]]). На жаль, ніколі не існавала поўнага спісу [[Дваране|дваран]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Нават шмат прызнаных шляхцічаў у расійскім дваранстве па асобных губернях [[Этнас|этнічнай]] Беларусі, ужо прысутных у губернскіх афіцыйных выданнях не публікаваліся ва ўсерасійскіх<ref>[http://gerbovnik.ru/ Общий Гербовник дворянских родов Всероссийской Империи] {{ref-ru}}</ref>. Так у Памятных кніжках Магілёўскай губерні публікаваўся ў 1870—1871 гг. (у змесце) Імператарскі Указ са спісам беларускіх прозвішчаў шляхты [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] (ВКЛ) правінцыі [[Рэч Паспалітая|Рэчы паспалітыя]], дзе згадвалася пра [[разбор шляхты]] і адмове прызнаць у расійскім дваранстве, пра перавод у падатнае саслоўе [[Мяшчане|мяшчан]] і [[Сялянства|сялян]] старой беларускай шляхты, скасаванні ВКЛ і ліквідацыі яго юрыдычнага прававога поля, стварэння [[Царства Польскае|Царства Польскага]] без яго былога ўплыву на этнічныя тэрыторыі Беларусі, фармаванні новага [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел|адміністрацыйнага падзела]] і т. п. чыннікаў. Хоць была частка Польшчы (пасля 1772 г.), але справаводства вялося на [[Польская мова|польскай мове]] (за 1836 г. у «Рэестры ўваходных папер за 1792—1836 гады пра выдачу грамат і радаводаў» фонду «Магілёўскага губернскага дваранскага сходу» прысутнічае запіс справаводства яшчэ на польскай мове для выдачы расійскага дваранскага дыплома і копіі радаводаў прызнаных у расійскім дваранстве па Магілёўскай губерні шляхцічаў). Гэтым, як і іншымі спісамі іншых губерняў пасля 1917 г. актыўна карысталіся ў рэпрэсіях — на тытульным лісце гэтага фонду засталася пячатка МУС СССР (ф. 183 інв. 159 с. 1а). * Сярод прычын адмовы прызнання ў расійскім дваранстве для старой беларускай шляхты ва ўмовах Расійскай імперыі былі: праява нелаяльнасці да новага палітычнага рэжыму — перш за ўсё ўдзел у нацыянальных паўстаннях ([[Паўстанне 1794 года|Паўстанне Касцюшка 1794 г.]], удзел у вайне 1812 г. супраць Расіі<ref>[http://www.10ballov.by/show_aux_page.652/ «Беларусь в войне 1812 г.»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120818150904/http://www.10ballov.by/show_aux_page.652 |date=18 жніўня 2012 }} {{ref-ru}}</ref>, [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Польскае паўстанне (1830)]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Польскае паўстанне (1863)]] і т. п.); адсутнасць абавязковай выслугі на дзяржаўнай (ваеннай) расійскай службе і т.п. чыннікаў. Сярод шляхты без запалу ўспрымалася абавязковая ваенная служба пасля знішчэння ўсяго корпуса менскага падраздзялення (сфармаванага з мясцовых шляхцічаў), калі яно адмыслова было кінутая расійскім кіраўніцтвам у горан бою, пры захаванні вайскоўцаў выхадцаў з Расіі. Гэтым тлумачыцца чаму існаваў часавы перапынак у датах афіцыйных прызнанняў і сцвярджэнняў у расійскім дваранстве шляхцічаў расійскім Васпан Імператарам<ref>[http://sovet.geraldika.ru/article.php?coatid=4689 К истории создания и публикации, «Общий Гербовник дворянских родов Всероссийской Империи», 04.10.2003 г. // Е. А. Агафонова] {{ref-ru}}</ref>. Хоць прадстаўленні дакументаў афіцыйна ў [[Санкт-Пецярбург]] па законе павінны былі падаваць штогод з кожнай беларускай губерні, але ў сучасных архівах РДГА (Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў) і РДАСА (Расійскі архіў старажытных актаў) няма выразнага штогадовага архіва пра гэта за перыяд 1785—1917 гадоў. * Тым больш, што стратыфікацыя (умовы фармавання) эліты беларускай нацыі ў ВКЛ адрознівалася ад расійскіх рэалій — фармаванне расійскай [[Эліта|эліты]] зацыклілася на матэрыяльную заможнасць, тэндэнцыйна падкрэсліваючы сацыяльны статус, што нібы адметная асаблівасць высакароднасці для прызнання ў дваранстве гэта матэрыяльны дастатак. У сувязі з гэтым цікавая гісторыя стварэння катэгорыі «дваран [[Аднадворцы|аднадворцаў]]», вядзенне асобна «[[Рэвізская сказка|рэвізскіх казак]]» па гэтай катэгорыі<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=569244 Основные ревизские сказки по Речицкому уезду Минской губернии] {{ref-ru}}</ref>. Адмысловую ўвагу прыцягвае адміністрацыйная нестабільнасць і знарочыстая блытаніна якая ўскладняла пошукі дакументальнага доказу шляхецкага паходжання для прызнання ў дваранстве, бо архівы фармаваліся менавіта па адміністрацыйнай назве, але аналітычнай працы не праводзілася (куды маглі патрапіць дакументы), пісьмова не фіксавалася гэта асаблівасць, даведкавага апарата і інфармацыйных тэхналогій (падобных сучасным) не было. Да прыкладу, заснаваная [[Магілёўская губерня]] (1772), пераназваная ў [[Беларуская губерня|Беларускую губерню]] (1796—1801), потым ізноў названа «Магілёўская губерня» ў 1802 г., а перад тым яна насіла назву «[[Магілёўскае намесніцтва]]» (1778—1796), і як ні дзіўна з цэнтрам у г. [[Віцебск]] (не ў г. [[Магілёў|Магілёве]]). Тая ж сітуацыя па паветах, да прыкладу па юрысдыкцыі некаторых населеных пунктаў: [[Рагачоўская правінцыя]], потым — [[Рагачоўскі павет]] (з 1900 г. — Гомельскі павет), а справы Рагачоўскага павета вяліся да 1850-х гг. і зусім у Беліцкім павеце (пераназваны ў 1852 г. у Гомельскі павет). Новы рэжым не толькі вынаходзіў ускладненні працэдуры прызнання беларускай шляхты, але і метады ліквідацыі былога адміністрацыйнага дзялення. Да прыкладу, у Магілёўскай губерні Рагачоўскі павет з цэнтрам у г. Рагачоў да 1772 г. быў Рагачоўскім стараствам з цэнтрам у г. Рагачоў у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]] Вялікага княства Літоўскага, а ў Расійскай імперыі цэнтр Рэчыцкага павета перанеслі з г. [[Рэчыца|Рэчыцы]] ў г. [[Бабруйск]] (1772—1793 гг.) з назвай «Рэчыцкі павет» (з наступным фармаваннем павета Рэчыцкага ў 1793 г.) і да т.п. * Цікава, што акрамя [[дакумент]]аў і радаводу шляхціч абавязаны быў даваць яшчэ Сведчанне ад [[генерал-губернатар]]а пра адсутнасць палітычных і крымінальных злачынстваў<ref>ф. 146 воп. 1 спр. 3193 с. 8 — Дзяржаўны архіў Жытомірскай вобласці. {{ref-ru}}</ref>. Шматлікія архівы гарэлі ў пажарах і войнах, папера не вытрымлівала ўмоў захоўвання ў архівах і т. п., што ўскладняла прызнанне. З-за [[Бюракратыя|бюракратыі]] пры прызнанні былі выпадкі падачы дакументаў і генеалогіі шляхцічамі ў іншыя губерні, дзе яны атрымлівалі прызнанне без затрымкі. Цікавыя былі выпадкі, калі для завалодання багатым маёнткам беларускага шляхціча службовец новага парадку ў беларускіх губернях пасля 1772 года даносіў, маніпуляваў і ўплываў на яго лёс (беларускі шляхціч з багатага маёнтка трапляў у саслоўе сялян, а ў яго маёнтку бясплатна пачынаў жыць ужо расійскі дваранін). * Бывалі выпадкі, калі прадстаўнікоў старажытнай шляхты не прызнавалі ў дваранстве і не ўносілі іх у 6-ю частка спісу ДРК, з-за чаго тыя змушаны былі ў новай палітычнай сітуацыі праз дзяржаўную службу (праз расійскія ўзнагароды) атрымліваць сцвярджэнне ў расійскім дваранстве. Гэтым тлумачыцца, чаму розныя галінкі аднаго роду (аднаго прозвішча) сустракаюцца ў розных частках спісу ДРК, хоць гэта як правіла прадстаўнікі аднаго роду. Немалаважна ўлічыць у гісторыі прызнання ў расійскім дваранстве шляхты дадзенай губерні Беларусі факт канфлікту менталітэтаў і светапоглядаў на сацыяльную прыладу грамадства, бо беларуская шляхта мела [[менталітэт]] з традыцыямі [[Веча]] Русі (абранне [[Князь|князёў]] княжыць), знаходзілася ў Вялікім княстве Літоўскам і пад уплывам Рэчы Паспалітай. Дзе [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Літоўскі]] быў узорам для еўрапейскіх краін, а Польшча была зыбкай сучаснай [[Еўропа|еўрапейскай]] [[Дэмакратыя|дэмакратыі]] — караля абірала шляхта (да прыкладу, электоры [[Крупскі]]я ў ліку іншых былі выбарнікамі каралёў у 1595—1648 гг. і ў 1669—1673 гг.<ref>str.108, "Elektorowie krolow Wladyslawa IV., Michala Korybuta, Stanislawa Leszczynskiego i spis stronnikow Augusta III. / zestawili w porzadek abecadlowy Jerzy Dunin-Borkowski i Miecz. Dunin-Wasowicz., Lwow, czcionkami I. Zwiazkowej Drukarni, nakl. Elzbiety z hr. Losiow Duninowej-Borkowskiej, 1910; «Rocznik Towarzystwa heraldycznego we Lwowie», Tom 1 — rok 1908/9. {{ref-pl}}</ref>, 1697 г.<ref>str.176, Elektorow poczet, ktorzy niegdys glosowali na elektorow Jana Kazimierza roku 1648, Jana III. roku 1674, Augusta II. roku 1697, i Stanislawa Augusta roku 1764, najjasniejszych Krolow Polskich, Wielkich Ksiazat Litewskich, i.t.d. / ulozyl i wydal Oswald Zaprzaniec z Siemuszowej Pietruski . Bochnia ; Lwow. drukiem Wawrzynca Pisza; nakladem Kajetana Jablonskiego. 1845. {{ref-pl}}</ref>). * Да таго ж вялікая колькасць беларускай шляхты была канкурэнтам для расійскіх службоўцаў ва ўсталяванні новага [[Палітычны рэжым|рэжыму]] ў [[Грамадства|грамадстве]], што немалаважна было ў пытанні колькасці прызнаванай шляхты ў расійскім [[Дваране|дваранстве]], і прызнанні беларускай шляхты мець рацыю раўнацэнную расійскаму дваранству. У дакументах ВКЛ можна сустрэць тое, што ўсё што за г. [[Смаленск]]ам на ўсход ад ВКЛ гэта не Русь, а Ўскраіна Руская<ref>с. 231—232, 191—196 («Русь» — с. 194—196, документ 1551 года), «Мэтрыка Вялыкага Княства Літоўскага (1522—1552)», Кн. 28, выд. ATHENAEUM (В. Менжинский, В. Свежинский), г. Менск, 2000 г. ISBN 985-6374-10-3</ref><ref>[[Літоўская метрыка]]</ref><ref>«Акты издаваемые Виленскою Археографическою Комиссиею для разбора Древних Актов», г. Вильна, 1865—1915, том I—XXXIX; {{ref-ru}}</ref>. Немалаважную ролю мелі рэпрэсіі і [[Дыскрымінацыя|дыскрымінацыі]] новай палітыкі ў скасаванні [[Уніяцтва|Грэка-Каталіцкай]] Царквы, кантролю [[Каталіцызм|Рыма-Каталіцкай]] Царквы, што прыкметна пры складанні родословного дрэва, калі неабходна здабываць дакументы з каталіцкіх метрык да 1830-х гг. і пасля з праваслаўных па адной і той жа царквы дадзенай губерні ў Беларусі<ref>[http://archives.gov.by/index.php?id=244873 Метрические книги православных и униатских (греко-католических) церквей] {{ref-ru}}</ref>. [[Залатая вольнасць|Воля шляхоцкая]] ў дадзенай губерні ўжо мела традыцыі тады, калі ў Расіі дваранства яе атрымала толькі ў 1785 г. — Грамата на правы, вольнасці і перавагі высакароднага расійскага дваранства. Шляхта дадзенай губерні апынулася ў сітуацыі, калі без яе ўдзелу і ўліку яе меркавання яе лёс вырашала ў 1772 г. [[Расійская імперыя]], [[Каралеўства Прусія|Прускае каралеўства]] і [[Габсбургская манархія|Аўстрыйская імперыя]] пры Першым падзеле Рэчы паспалітай. І гістарычная памяць беларускай шляхты захоўвала формы [[генацыд]]у [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|расійскіх войскаў]] у Беларусі (этнічнай чысткі), украінскіх казакоў пад кіраўніцтвам маскоўскага цара (згубы паловы [[Беларусы|беларускага народа]])<ref>[http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html?page=14#lnk13 Таблицы статистики «Дэмаграфічныя табліцы»]</ref><ref>[http://scepsis.ru/library/id_1104.html Лобин А. Н. Неизвестная война 1654—1667 гг.] {{ref-ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://asvieta.net/histunknovnwar.html |title=Генадзь Сагановіч, «Невядомая вайна: 1654—1667», г. Менск, 1995 г., «Беларуская Палічка» (#13 — Дэмаграфічныя табліцы) |access-date=21 лістапада 2013 |archive-date=11 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811231813/http://asvieta.net/histunknovnwar.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://hetman.by/neizvestnayavoina.html «Неизвестная война 1654—1667 гг.» (История Беларуси и Большой Литвы), Артем ДЕНИКИН, Аналитическая газета «Секретные исследования»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412005903/http://hetman.by/neizvestnayavoina.html |date=12 красавіка 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. Да прыкладу, у г. [[Мсціслаўскае ваяводства|Мсціславе]] ў 1654 г. ад рук расійскіх войскаў 15 000 чалавек загінула, а ў жывых засталося каля 700 жыхароў. Згаданае мае прынцыповае значэнне для разумення гістарычных умоў стварэння дадзенага спісу. * Незадоўга да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкага перавароту 1917]] г. і была заснавана Дэпартаментам Герольдыі [[Урадаўнічы сенат|Ўрадаўнічага сената]] так званы Ўсерасійская дваранская радаводная кніга — для тых, хто выслужылі дваранства, але па якіх-небудзь чынніках не прылічаным да дваранства вызначанай губерні. Справа ў тым, што напачатку ХХ у. дваранскія сходы атрымалі права адмаўляць у прылічэнні да мясцовага дваранства. Часам пры гэтым яны кіраваліся веравызнаннем дадзеных асоб: без запалу разглядаліся, да прыкладу, падобныя хадайніцтвы асоб [[Іўдаізм|юдзейскага]] веравызнання. Зрэшты, і [[хрысціянін]]у магло быць адмоўлена ў прылічэнні да дваранства дадзенай губерні. Так, напрыклад, [[Масква|Маскоўскі]] дваранскі дэпутацкі сход адмовіў у занясенні ў мясцовую радаводную кнігу князям Гантімуровым, зацверджаным Сенатам у добрай якасці князёў тунгускіх, паколькі сям’я не мела ў губерні [[Нерухомасць|нерухомай]] уласнасці. * Прыналежнасць да дваранства даказвалася ў губернскім дваранскім сходы; з 1785 г., гэта значыць з часу выдання Імператрыцай [[Кацярына II|Кацярынай II]] «Дараванай граматы дваранству», асобы, прызнаныя ў дваранскай добрай якасці па паходжанні ці па асабістых заслугах, уносіліся ў губернскую радаводную кнігу; з губерні справы пра дваранства паступалі на сцвярджэнне ў Герольдыю Сената; туды ж з губернскіх сходаў штогод высылаліся спісы асоб, прылічаных да ўжо зацверджаных у дваранстве родам. Паходжанне з дваран вызначанай губерні фіксавалася і ў паслужных спісах службоўцаў і вайскоўцаў, хоць часта паказвалася не губерня, па якой лічыўся іх род, а губерня, у якой нарадзіліся яны самі<ref>Думин С. В. Списки дворянских родов Российской империи по губерниям. Библиографический указатель. Опубликовано: Летопись Историко-родословного общества в Москве, вып. 3. Москва, 1995 г. {{ref-ru}}</ref>. == Змест Спісу дваран Магілёўскай губерні == <center>'''Радаводная кніга падзяляецца на шэсць частак. У 1-ю частку ўносіліся «роды дваранства дараванага ці сапраўднага»; ва 2-ю частку — роды дваранства вайскоўца; у 3-ю — роды дваранства, набытага на службе грамадзянскай ці атрымалыя права нашчадкавага дваранства за ордэн які прысвойвае гэта добрая якасць; у 4-ю — усе замежныя роды; у 5-ю — адрозныя тытуламі роды; у 6-ю частку — «старажытныя высакародныя дваранскія роды».'''</center> <center>'''Алфавітны спіс дваран, занесеных у радавод кнігу Магілёўскай губерні : '''</center> === стар. 1 === <center>1-я частка</center> [[Александровіч]], Бранюшчэц-Арасімовіч, Арцышэўскі, [[Банькоўскі]], Башылаў, [[Блажэвіч]], [[Бабровіч]], Герман-Болондзь, Гарбуз-Бардзілоўскі, [[Барысовіч]], Хрулінскі-Бурбо, [[Буткевіч]], [[Быкоўскі]], [[Бяляўскі]], Белабржэскі, [[Белазор]], Скарбек-Важынскі, Касцюшка-Валюжыніч, [[Васілеўскі]], Вацура, [[Велічкевіч]], Веракса, [[Вайніловіч]], Ясенецкі-Война (Война-Ясенецкі), [[Вайцяхоўскі]], Карачэўскі-Воўк Валчкевіч, [[Вансевіч]], [[Варанковіч]], [[Гаўрыловіч]], [[Галкоўскі]], Адоневіч-Львовіч-Галкоўскі, Калюмны-Гатоўскі, Гердзей, Гердзіеўскі, Гзоўскі, Гінейка, Дзевялтоўскі-Гінтаўт, Сырынскі-Гіро, Глінко, Гаваркоўскі, Гоздзіцкі, Гоніпроўскі, Гансероўскі, Іпатовіч-Гаранскі, [[Гарбатоўскі]], Грыёркевіч, [[Грыневіч]], Гродзскі (Гродскі), [[Грудзінскі]], [[Грушэцкі]], [[Гурскі]], === стар. 2 === [[Далецкі]], [[Даніловіч]], Дэбой, Дзяшчынскі, Дзевонскі, [[Дзяржынскі]], Добржынецкі, [[Дабравольскі]], [[Дабрасельскі]], Даўнаровіч, [[Дамарацкі]], Пузынко-Драбышэўскі, Рэпойта-Дубяга, Духавецкі, Левальт-Язерскі (Язерскі), Есьман, Жарын, Фурс-Жыркевіч, [[Жукоўскі]], [[Завітневіч]], Загурскі, Закалінскі, Заленскі, Залескі, [[Зарэмба]], Заржэцкі, Зелянеўскі, Радус-Зяньковіч, Іпацевіч, Свенчыц-Карчэўскі, Катэрла, Згерскі-Кашо, Квецінскі, [[Кенстовіч]], Кірыяцкі, Загаранскі-Кісель, [[Клечкоўскі]], Тэрэнецкі-Клімовіч, Ратамскі-Кміта, [[Кажухоўскі]], Казапалянскі, [[Калачкоўскі]], [[Каморніцкі]], [[Канапельскі]], [[Канасевіч]], [[Канюшэўскі]], Буткевіч-Каперскі, Карафа-Корбут, [[Каржанеўскі]], [[Корзун]], Баброўскі-Каралько, [[Караткевіч]], [[Корсак]], Касаковіч, [[Касачэўскі]], [[Косаўскі]], Глеб-Кошанскі, === стар. 3 === Кошка, Кржыжэўскі, Окала-Кулак, Гамрат-Курэк, [[Кульчыцкі]], Старжанецкі-Лапо, Леванскі, [[Ляўковіч]], [[Лянчэўскі]], Ліаранцэвіч, [[Ліпскі]], Ламінскі, [[Лукомскі]], Людагоскі, [[Маеўскі]], Малюшыцкі, Зуяртоўскі-Маркіяновіч, Маркоўскі, [[Матусевіч]], Матушэвіч, Мянжынскі, Мізгайла, Мізгер, [[Мілеўскі]], [[Місевіч]], [[Мажэйка]], Монтвід, Мараўскі, [[Мароз (значэнні)|Мароз]], Грынкевіч-Мачульскі, Мышакоўскі, [[Наркевіч]], Недзвецкі, Непакойчыцкі, [[Нестаровіч]] ([[Несцяровіч]]), фон-Нолькен, Насалеўскі, [[Акінчыц]], [[Акуліч]], [[Аленскі]], [[Аляхновіч]], Клішко-Аляк, Аніхімоўскі, [[Орда]], Асецімскі, Бонч-Асмалоўскі, [[Асташэкевіч]], Аржэшка-Астрэйка, [[Астроўскі]], Падкоўскі, Войдата-Пацэвіч, [[Пяткевіч]], [[Пячкоўскі]], Піянткоўскі, Дэмбіньскі-Піора, Піаровіч, [[Плавінскі]], [[Падабед]], === стар. 4 === Палтарацкі, Палькоўскі, Мішкевіч-Папейка, Парчынскі, Пржыбылоўскі, [[Пратасевіч]], [[Пузырэўскі]], [[Пухоўскі]], [[Пуціла]], Русіноўскі-Пуцято, [[Пяскоўскі]], Раднеўскі, [[Радушкевіч]], [[Ратамскі]], [[Рамановіч]], Роханскі, Руссіян, [[Руткоўскі]], Рывоцкі, [[Рыдзеўскі]], Вардомскі-Рыдзеўскі, [[Рыжэвіч]], [[Савіцкі]], [[Саковіч]], Сапліцо, [[Свадкоўскі]], Свенцкі, Седміагродскі (Седміаігродзкі), [[Славінскі]], Собанскі, Спіонтек-Сабалеўскі, [[Сабалеўскі]], [[Сакалоўскі]], Чарнілоўскі-Сокал, Столыпко, Стопінскі, Жукевіч-Стош, [[Стратановіч]], Стржыжэўскі, Грынкевіч-Суднік, Сульжынскі, [[Сушынскі]], Схнейдер, Сырыцо, [[Цярэшчанка]], [[Тамковіч]], [[Трэмбінскі]], [[Тур]], [[Ужыновіч]], [[Федаровіч]], Фліверк, [[Халецкі]], [[Харкевіч]], [[Хлусовіч]], [[Хлюдзінскі]], [[Хмызоўскі]], Трухановіч-Хадановіч, === стар. 5 === [[Хацятоўскі]], [[Чарнаруцкі]], [[Чарнушэвіч]], Калаўрат-Чарвінскі, [[Чахоўскі]], [[Чыж (значэнні)|Чыж]], [[Чугаевіч]], Мусвіц-Шадурскі, [[Шарэвіч]], Шафранскі, [[Шалепін]], Шальвінскі, Шандзікоўскі, [[Шыдлоўскі]], [[Шыманоўскі]], [[Шымборскі]], [[Шымкевіч]], [[Шымковіч]], [[Шышкоўскі]], Бітны-Шляхто, Радзівілавіч-Шостак, [[Шушкевіч]], Равіч-Шчэрба, [[Якутовіч]], [[Ялоза]], [[Янкоўскі]], [[Яцкоўскі]]. <center>2-я частка</center> [[Агапееў]], [[Александровіч|Аляксандровіч]], [[Андрыянаў]], [[Анціпаў]], [[Архіпаў]], [[Афанасьеў]], [[Барташэвіч]], Беклемішаў, Бенедзіктовіч, Бехлі, фон-Бітэрліх, [[Барзоў]], Будагоўскі, [[Бурскі]], [[Бельскі]], [[Вялічка (значэнні)|Вялічка]], [[Уласаў]], Ясенецкі-Война (Война-Ясенецкі), === стар. 6 === [[Валукевіч]], Гадзяцкі, [[Гайдкевіч]], Гарц, Гатоўскі, Гебель, Гербурт-Гейбовіч, Геліяшэвіч, [[Герасімаў]], Гіжыцкі, Дзевялтоўскі-Гінтаўт, Гліндpыч, [[Главацкі]], фон-Гойер (фон-Гоіер), Голышаў, Ганіпроўскі, [[Гарбатоўскі]], Гардзялкоўскі, [[Горскі]], [[Грачоў]], Грошнер, [[Грыбоўскі]], [[Грыгор’еў]], [[Гурскі]], Гюбенет, [[Дзенісенка]], [[Дзянісаў]], Дзеражінскі, Адынец-Дабравольскі, [[Дамброўскі]], [[Дамарацкі]], [[Дубавецкі]], [[Духавецкі]], [[Дышлеўскі]], Дзякаў, [[Яўсееў]], Янакіеў, [[Жыркевіч]], [[Жураўскі]], Згаржэльскі, [[Зорын]], [[Іваноў]], [[Карніловіч]], [[Карчэўскі]], Дракаловіч-Скандер-бек-Кастрыёт, [[Кенстовіч]], Кепінг, Кірык, [[Кісялеўскі]], [[Кіслоўскі]], [[Клюеў]], [[Казлоўскі]], Колен (Калена), Канігоўскі, Конча, === стар. 7 === [[Каржанеўскі]], Каралько, Карытко, Кашанскі, Кошка, Крэткоўскі, Кржыжаноўскі, Крывых, [[Кузняцоў]], Кухарскі, Лабутаеў, [[Лапо]], Лейтнер, [[Ляпкоўскі]], Лінк, [[Лісоўскі]], [[Лабаноўскі]], Лукаўскі, Лускін, [[Малафееў]], Мацюнін, Маўра, Мердэр, Мертэнс, Мінеман, [[Міцкевіч]], [[Мажэйка]], Морыц, [[Маскалёў]], Мусман, [[Мясаедаў]], [[Някрасаў]], Непакойчыцкі, Ножын, [[Насовіч]], дэ-Апагін, [[Аскерка]], Ашмянец, [[Пацукевіч]], Перакростаў, Перашкоў, Петрыкаўскі, Подалінскі, Кржеўковіч-Пазняк, [[Палянскі]], Палтарацкі, [[Папоў]], Правік, Пржевалінскі, Радчанка, Фен-Раеўскі, Редзко, [[Радзівонаў]], [[Савасціцкі]], [[Сердакоўскі]], [[Семіроўскі]], Рудніцкі-Сіпайло, Сіхро, [[Скоблікаў]], === стар. 8 === Скарабагаты, [[Славінскі]], [[Смольскі]], Спытко, [[Стахоўскі]], [[Сцяпанаў]], Стэткевіч, Стэфані, Тэрмін, [[Цітоў]], Тумскі, [[Федаровіч]], Філіп’еў, [[Хілінскі]], Барэйка-[[Хадкевіч]], Хаецкі, [[Хахлоў]], [[Хацяноўскі]], [[Храптовіч]], [[Ціхінскі]], [[Цытовіч]], Чорба, [[Шаблевіч]], Швартз, [[Шабека]], [[Шыпінскі]], [[Шклярэвіч]], Горскі-Шпырко, [[Шульгін]], [[Ярашэўскі]]. <center>3-я частка</center> Алабушаў, [[Аляксандраў]], [[Ананіч]], Андрэшевіч, [[Анташкевіч]], Арыстархаў, [[Бабіч]], [[Барановіч]], Барталамей, [[Барташэвіч]], Безсонаў, [[Бекарэвіч]], === стар. 9 === Бекман, Бенеўскі, Бернадскі, Бетулінскі, Біруковіч, Бобрык, Багдановіч, Багушэўскі, Больцевіч, Борхман, Бржезінскі, Булахаў, Бутэнка, Белофостов, Ватацы, Вейнрейх, Веремьенко, Вішнеўскі, Валкавіцкі, Валковіч, Карачэўскі-Воўк, Вусовіч, Гаеўскі, Гейслер, Гельтзль, Герард, Юноша-Гзоўскі, Гірыловіч, Сырінскі-Гіро, Гладкі, Глінскі, Глушаноўскі, Глыбоўскі, Галавацкі, Галынскі, Дашковічы-Гарбацкі, Горноўскі, Гарачкін, Грэбнеў, [[Грыневіч]], Гудкоў, Гусакоўскі, Урангель-фон-Гюбента, Давідоўскі, Далецкі, Карыбут-Дашкевіч, Дзям’янавіч, Демянцевіч, Дзічканец, Дзмітрыеў, Добржанскі, Доліво-Дабравольскі, Дабравольскі, Дамброўскі, Дулевіч, Епіфанаў, Жылкін, Загароўскі, Зайцоў, === стар. 10 === Званароў, Зіноўеў, Зубоўскі, Зуеў, Іваноў, Ігнацьеў, Ілініч, Каліопін, Камінскі, Карножіцкі, Карпінскі Кімбор, Кірыловіч, Кірьяцкі, Кісліков, Кітаеўскі, Кавалік, Казакоў, Казлоўскі, Кажэўнікаў, Колянкоўскі, Копытковскі, Пезе-дэ-Корваль, Куляко-Карэцкі, Коржец, Коркозовіч, Корніловіч, Коссачеўскі, Костеніч, Краўчанко, Кранц, Красевіч, Крассоўскі, Крогер, фон-Круз, Крутілов, Крыгер, Сементоўскі-Куріло, Куторга, Кушын, Ладомірскі, Лазарэвіч, Лакощенко, Лапо, Лебедзеў, Пора-Леановіч, Лепяшынскі, Ляснеўская, Лечіцкі, Лешко, Логанов, Лапатенков, Лаппато, Лорченко, Лужынскі, Десятіно-Лук’янаў, Лысов, Людогоўскі, Лютоўскі, Малевіч-Малеўскі, === стар. 11 === Маліноўскі, Манькоўскі, Марцінкевіч, [[Мацкевіч]], Мэер, Меркушаў, Мельнікаў, Манерот-дю-Мен, Мерлін, Мігай, Мікоша, Мірапольскі, Міхалоўскі, Мадэстаў, Порцянка-Монька, Маскавенка, Грабя-Мурашко, Нейшвентер, Нікотін, Нічыпарэнка, Навіцкі, Насовіч, Азмідаў, Аляхоўскі, Альшэўскі, Астроўскі, Астроумаў, Охочінскі, Паздзееў, Панчанка, Папроцкі, Пашынскі, Пелрашкевіч, Пенкін, Петерс, [[Пяткевіч]], Петраш, Пячкоўскі, Піоульскі, Плохоцкі, Подашеўскі, Пакроўскі, Поломскі, Полторацкі, Паслаўскі, Пржерадоўскі, Прігороўскі, Пухоўскі, Радкевіч, Радчанко, Рахманінаў, Рего, Рентельн, Бранюшэц-Рэцкі, Рэцкі, Радкевіч, Роланд, Раманкевіч, Рамушкевіч, Самерсэт-Росэтэр, === стар. 12 === Рашкоўскі, Рубаноўскі, Савастьянаў, [[Савініч]], [[Савіцкі]], [[Савіч]], Сак, Сапрыка, Сарбіеўскі, Сверчкоў, Семкоўскі, Сердзюкоў, [[Серафімовіч]], Сівіцкі, Сідорскі, [[Сініцын]], Скалышевіч, Скарабагаты, Смяроўскі, Сазановіч, Сакалоў, Салагуб, [[Станкевіч]], [[Стасевіч]], [[Сташэўскі]], [[Сцяпанаў]], Стосуй, Стратановіч, [[Судзілоўскі]], [[Сухадольскі]], Тараткевіч, Тархоў, Цеплінін, Ціхоўскі, Тржэцяк, Трупчынскі, Турчанінаў, Тыдеман, Фащ, Фёдаравіч, Френдт, Функ, Хамянтоўскі, [[Хацяноўскі]], Цэкерт, Доршпрунг-Цэліцо, [[Цеханоўскі]], [[Цытовіч]], Чамаў, Чачкоў, Чарвякоўскі, Чарняеў, Шведаў, Шабунін, [[Шклярэвіч]], Шмялёў, === стар. 13 === Гульпоўскі-Шульц, фон-Шульц, Шухт, [[Шчарбаковіч]], [[Янкоўскі]]. <center>4-я частка</center> Гробуа, Пісчэвіч (Пішчевіч), Францэсон. <center>5-я частка</center> Барон Брэмзе, Граф Грабоўскі, Князь Крапоткін, Князь Дондукоў-Корсакаў, Князь Любамірскі, Князь Мяшчэрскі, Барон фон-Нолькен, Князь Абаленскі, Князь Эрыванскі-Паскевіч, Граф Сумарокаў, Князь Друцкай-Сакалінскі, Граф Талстой, Граф Цуката. === стар. 14 === <center>6-я частка</center> [[Абакановіч]], [[Аўтушкевіч]], [[Адамовіч]], Лялевіч-Адамовіч, [[Александровіч]], Антушэвіч, Арцімовіч, Арцышеўскі, Багенскі, Байкоў, Банькоўскі, Бараноўскі, Барташэвіч, Берлінскі, фон-Бенкендорф, Бібікаў, Білевіч, Бялыніцкі-Біруля, Бішэўскі, Баброўскі, Дворжецкі-Багдановіч, Бонч-Багданоўскі, Богомолец, Багушэўскі, Богуш, Мордухай-Балтоўскі, Барэйко, Борейшо (Борейша), Барысавіч, Борк, Бочкоўскі, Бородзіч, Бржезя-Бржезінскі, Бржазоўскі, Бржастоўскі, Броховіч, Бонч-Бруевіч (Бруевіч), Будогоскі, Буйван, Буйвід, Булгак, Бурачек, Бурскі, Буры, Бутовіч, Буцевіч, Бучынскі, Белеўскі, Беліковіч, Бодзенто-Беляцкі, Беляцкі, Бібірштейн-Бялкоўскі, Быкоўскі, Вакар, Валахоўскі, Касцюшка-Валюжыніч, Васілеўскі, Васкоўскі (Васькоўскі), Ваньковіч, === стар. 15 === Варпахоўскі, Вартман, Вевель, Вейсенгоф, [[Вялічка (значэнні)|Вялічка]], Велямовіч, [[Венцлавовіч]], [[Вяржбіцкі]], Вярэнко, Вяржэнскі, Веразумскі, Касцюшкевіч-Вігуро, Віленчыц, [[Вільчынскі]], [[Вілямоўскі]], Віскоўскі, [[Віткоўскі]], Голд-Вішнеўскі, Ваяводскі, Ваейкоў, Патуліцкі-Войзбун, Нянкоўскі-Вайніловіч, Ясенецкі-Жэрэтынскі-Война, [[Вайцяхоўскі]], Карачэўскі-Воўк, Ланеўскі-Воўк, [[Валадзько]], [[Валадковіч]], [[Валовіч]], [[Валынскі]], Фурс-Вансяцкі, [[Варанец]], [[Варапай]], [[Урублеўскі]], [[Выкоўскі]], Васілевіч-Вырвіч, [[Высоцкі]], Вязьміцінаў, [[Гаўрыловіч]], [[Гайдамовіч]], [[Галіноўскі]], Аданевіч-Львовіч-Галкоўскі, [[Ганкевіч]], [[Гасперскі]], Гаўгер, Гаціскі, [[Гедройц]], Радзецкі-Геліашэвіч, Гердзееўскі, Гіжыцкі, Гласко, Гогалінскі, [[Галубіцкі]], [[Галынскі]], Ганіпроўскі, [[Гарбацкі]], Гардзялкоўскі, [[Гарноўскі]], Буры-Гарошка, [[Гартынскі]], Гоўвальт, Грамздорф, === стар. 16 === Грабніцкі, [[Грыгаровіч]], Гржыбоўскі, Грум-Гржымайло (Грумм-Гржымайло), [[Грыневіч]], Грынеўскі, [[Грынцэвіч]], [[Грамыка]], [[Грахоўскі]], Радобыльскі-Губарэвіч (Ратабыльскі-Губарэвіч), Гумінскі, Рамейка-Гурко, Міткевіч-Далецкі, Готскі-Даніловіч, Дваржэцкі, Дзержанскі-Дзегцяроў, Дэмбіньскі, Ястржембец-Дзямьяновіч (Дем’яновіч), Доріа-Дерналовіч, Дзяшчынскі, Дзерожінскі, Літвінскі-Дзягілевіч, Дмахоўскі, Завіша Даўгяла (у тэксце адсутнічае працяжнік або коска), Даманскі, [[Дамарацкі]], [[Дамброўскі]], Гржіво-Дамброўскі, Донброво, Драбышэўскі, [[Драздоўскі]], Мелех-Драздоўскі, Мрочкі-Драздоўскі, Репойто-Дубяга, Баркоўскі-Дунін, Сляпец-Дунін, Сульгустоўскі-Дунін, Яўневіч, Магучы-Евціхевіч, Левальт-Язерскі (Язерскі), Жембо-Жабыко, Жарын, Фурс-Жыркевіч, [[Міткевічы-Жоўткі герба «Ястрабец»|Міткевіч-Жолтак]], Пархамовіч-Жудро, [[Жукоўскі]], Корцын-Жукоўскі, Прус-Жукоўскі, Жураўскі, Журомскі, Дунін-Жухоўскі, Заблоцкі, Завадзскі ([[Завадскі]]), === стар. 17 === Зайончкоўскі, Закржэўскі, Залескі, Замбржыцкі, Залускі, Умыруко-Запольскі, Захарэвіч, Захаржеўскі, Зборомірскі, Здраеўскі, Зялінскі, Зянковіч, Радус-Зянковіч, Зяньковіч, Змечороўскі, Зомбек, Зубовіч, Эйдзятовіч-Зубовіч, Рабцэвіч-Зубкоўскі, Венкневіч-Зуб, Іваноўскі, Рогаль-Іваноўскі, Івашкевіч, Івіцкі, Ігнацьеў, Ілініч, Інглінк, Іолшын, Кавецкі, Казановіч, Каліноўскі, Калусоўскі, Каменскі, Каміонко, Карніловіч, Карніцкі, Згерскі-Кашо, Квяткоўскі, Кігн, Кіркор, Загоранскі-Кісель, Клачков, Теренецкі-Клімовіч, Клюкоўскі, Ратамскі-Кмітто, Зелезніцкі-Кобат, Кавалеўскі, Шевердыковіч-Кавалеўскі, Ковзан, Кожынаў, Смолько-Козакевіч (Смолько-Казакевіч), Казлінскі, Казлоўскі, Селецкі-Колбо, Колонтай, Камароўскі, === стар. 18 === Забожынскі-Комар, Комоўскі, Камароўскі, Каморскі, Кандратовіч, Контовт, Кончыц, Баброўскі-Каралько, Каралько, Караткевіч, Корсак, Корытко, Косаржецкі, Касабуцкі, Львовіч-Костріцо, Кастравіцкі, Касця (Касціо), Каткоўскі, Коцеіоўскі, Масальскі-Кошуро (Масальскі-Кашуро), Краеўскі, Корвін-Красінскі, Крассоўскі, Крокоўскі, Корвін-Круковіч, Крукоўскі, Крушэўскі, Кубліцкі, Кузміцкі, Кржывец-Кузміцкі, Около-Кулак, Курако, Гамрат-Курэк, Курч, Рожыц-Кучеўскі, Кучук, Сестрженцевіч-Кучук, Кушлейко, Куяўскі, Лабаноўскі (Лобаноўскі), Лагоцкі, Ланько, Шерепо-Лапіцкі, Лапо, Старженецкі-Лапо, Лашкевіч, Воўк-Левоновіч, Пора-Леановіч, Ляснеўскі, Швогер-Леттецкі, Ліпіньскі, Ліпскі, дэ-Ліппэ-Ліпскі, Лісоўскі, Літінскі, Ловенецкі, Лукашэвіч, Іеліто-Лукоўскі, Лупандін, Лыскаўскі, Лычкоўскі, Ляскоўскі, Ляссотовіч, Маеўскі, Васенцовіч-Макарэвіч, Макавецкі, === стар. 19 === Малама, [[Малахоўскі]], [[Маліноўскі]], [[Манцэвіч]], [[Марціноўскі]], [[Марчанка]], [[Матушэвіч]], [[Мацкевіч]], Мацеіеўскі (Маціоўскі, Мацееўскі), Левіз-оф-Мэнар, Мерло, [[Міклашэўскі]], Мілош, [[Міткевіч]], [[Міхневіч]], Міцевіч, Рінвід-Міцкевіч, Млечко, [[Мажэйка]], Мольскі, [[Манкевіч]], Монвіж-Монтвід, [[Марачэўскі]], [[Маразевіч]], Іпацевіч Маскевіч (у тэксце адсутнічае працяжнік або коска), Лада-Мачарскі, Мачунскі, Машчынскі, Мышкоўскі, [[Нарышкін]], Насекін, Лях-Нявінскі, Невяровіч, Нядзвецкі, Нітаслаўскі, Кржывец-Акаловіч, [[Акуліч]], [[Акушка]], Акшэўскі, Аленкевіч, Онгірскі, [[Аношка]], Арол (Оржэл), Ардынец, Оржел-Оржашкевіч, Аржэшка, [[Арлоўскі]], [[Аскерка]], Коршун Асмалоўскі, (у тэксце адсутнічае працяжнік або коска), Бонч-Асмалоўскі, [[Асавецкі]], [[Асоўскі]], Астанковіч (Астаньковіч), Аржэшка-Астрэйка, Асыпоўскі (Асіпоўскі), [[Паўловіч]], Вайткевіч-Паўловіч, === стар. 20 === Паўлоўскі, Падэрэўскі, Паеўскі, Панфіловіч, Парчэўскі, Парфіановіч, Паткоўскі, Пашкевіч, Перот, Дамашэўскі-Песляк, Пестржецкі, Петкун, Петражыцкі, Петрожыцкі, Пячкоўскі, Карначевіч-Пячора, Піятроўскі, Кубліцкі-Піоттух, Пірогоўскі, Пласкавіцкі, Плохоцкі, Погоскі, Падбярэзскі, Падгурскі, Падабед, Пожаріскі, Пазняк, Некрашэвіч-Поклад, Полагейко, Палонскі, Палубінскі, Панятоўскі, Попель, Порембскі, Жабко-Патаповіч, Адляніцкі-Пачобут, Пржевалінскі, Пржесмыцкі, Пузанаў, Пуцкоўскі, Фен-Раеўскі-Пуцято, Ждан-Пушкін, Рагоза, Фен-Раеўскі, Райкевіч, Ратабыльскі, дэ-Реас (дэ-Реасс, дэ-Раес, дэ-Раесс), Реутт, Ржендзінскі, Рагінскі, Рагоўскі, Родзевіч, Бойно-Родзевіч, Рокіцкі (Ракіцкі), Сейбут-Рамановіч, Роня, Росткоўскі, Россохацкі, Рошкоўскі, Лось-Рошкоўскі, Равіч-Русецкі, Руткоўскі, Руцінскі, Рылло, Рымкевіч (Рімкевіч), Рыхтер, Долгово-Сабураў, === стар. 21 === Савіцкі, Садкоўскі, Саковіч, Салімо-Самуйло, Самуцевіч, Санковіч, Зацепяко-Сапріноўскі, Сарнацкі, Сахноўскі, Свадкоўскі, Свентаржэцкі, Свенціцкі, Свідзерскі, Свіньін, Свірскі, Свірщеўскі, Свістун, Ільіч-Світіч, Свяцкі, Селляво, Селянко, Сямёнаў, Сервірог, Сердакоўскі, Сілініч, Сініцкі, Рудніцкі-Сіпайла, Скалкоўскі, Скокоўскі, Славінскі, Слежаноўскі, Слешінскі, Случаноўскі, Глебка-Толстіковіч-Созоновіч (Глебка-Толстіковіч-Сазановіч), Сакалоўскі, Чернілоўскі-Сокал, Сакольскі, Девойно-Соллогуб, Соломірецкі, Перасвет-Солтан, Сасноўскі, Грот-Спасоўскі, дэ-Спіллер, Станішэўскі, Станкевіч, Бялевіч-Станкевіч, Кісляк-Станкевіч, Стахоўскі, Стерпінскі, Стравінскі, Стражевіч, Судзілоўскі, Сумоўскі, Туркан-Сурыновіч, Сурына, Францкевіч-Сурож, Малкавіч-Сутоцкі, Сушкоў, Ракусо-Сушчэўскі (Ракуса-Сушчэўскі), Праскуро-Сушчынскі, Сцібло, Крушыно-Сымановіч, Войніч-Сяноженцкі, Тарбеев, Твербус-Тверды, === стар. 22 === Терлецкі, Толпыго, Тамашэвіч, Тамковіч, Тыкоцкі, Тычінскі, Галаўко-Улазоўскі, Усакоўскі, Усціновіч, Ханеўскі, Харкевіч, Хелхоўскі, Хмара, Хмолоўскі, Барэйка-Хадкевіч, Хадаровіч, Чаркас-Хадасоўскі, Хойніцкі (Хайніцкі), Хамянтоўскі, Хамінскі, Хорощо, Цеханоўскі, Лясоцкі-Цыбульскі, Цытовіч, Цеханавецкі, Цеханскі, Цехановіч, Елаго-Цэхан, Цюндзевіцкі, Чайкоўскі, Чапліц (Чапліцо), Чаркоўскі, Черейскі, Чарамісін, Чернеўскі, Черніхоўскі, Чыгір, Анцыпаў-Чікунскі, Чыж, Чудоўскі, Чурыла (Чурілло), Шавельскі, Еустратоновіч-Шамоўскі, Шаняўскі, Шасткевіч, Шацілло, Белы-Шаціло (Белы-Шацілло), Шафранскі, Юршо-Швабовіч, Шабека, Вяроўкін-Шелюто, Шеміот, Лазарэвіч-Шапялевіч, Шереметев, Шыманскі, Шымковіч, Шокальскі, Радзівілавіч-Шостак, === стар. 23 === Шпілеўскі, Отмар-Штэйн, Палескі-Щіпілло, Брант-Щіроўскі, Щодро, Щуко, Эйсмант, Эліашевіч (Эліяшевіч), Энгельгардт, Эрдман, Юркевіч, Юр’евіч, Яблонскі, Явшіц, Яганов, Яніцкі, Янкоўскі, Яноўскі, Янушкевіч, Янчэўскі, Бубель-Яроцкі, Шабуневіч-Ярашэвіч, Ясенскі, Ясінскі, Скіргайла-Яцэвіч, Оношковіч-Яцыно, Ячеўскі. === Колькасць цёзак === * Васілеўскі — 2 (у 1-й частцы); • Карачэўскі-Воўк — 2 (у 1-й частцы); • Гарбатоўскі — 2 (у 1-й частцы); • Грушэцкі — 2 (у 1-й частцы); • Дабравольскі — 4 (у 1-й частцы); • Репойто-Дубяга — 2 (у 1-й частцы); • Каржанеўскі — 2 (у 1-й частцы); • Около-Кулак — 2 (у 1-й частцы); • Ліпскі — 2 (у 1-й частцы); • Маеўскі — 3 (у 1-й частцы); • Астроўскі — 3 (у 1-й частцы); • Полькоўскі — 2 (у 1-й частцы); • Порчінскі — 3 (у 1-й частцы); • Русіноўскі-Пуцято — 2 (у 1-й частцы); • Сакалоўскі — 2 (у 1-й частцы). ---- * Гурскі — 2 (у 2-й частцы); • Іваноў — 2 (у 2-й частцы); • Карніловіч — 2 (у 2-й частцы); • Казлоўскі — 2 (у 2-й частцы); • Лапо — 2 (у 2-й частцы); • Ярашэўскі — 3 (у 2-й частцы). ---- * Бекарэвіч — 3 (у 3-й частцы); • Жылкін — 2 (у 3-й частцы); • Зубоўскі 2 (у 3-й частцы); • Зуеў — 2 (у 3-й частцы); • Коржец — 2 (у 3-й частцы); • Лепяшынскі — 2 (у 3-й частцы); • Мігай — 2 (у 3-й частцы); • Навіцкі — 2 (у 3-й частцы); • Насовічы — 2 (у 3-й частцы) ; • Альшэўскі — 2 (у 3-й частцы); • Подашеўскі — 2 (у 3-й частцы); • Радкевіч — 2 (у 3-й частцы); • Савініч — 2 (у 3-й частцы); • Стратановіч — 3 (у 3-й частцы); • Судзілоўскі — 2 (у 3-й частцы). ---- * Князь Любамірскі — 2 (у 5-й частцы). ---- * Арцышеўскі — 2 (у 6-й частцы); • Банькоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Бараноўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Бібікаў — 2 (у 6-й частцы); • Дворжецкі-Багдановіч — 2 (у 6-й частцы); • Багушэўскі — 2 (у 6-й частцы); • Бородзіч — 2 (у 6-й частцы); • Васілеўскі — 3 (у 6-й частцы); • Ваньковіч — 3 (у 6 -й частцы); • Вяржбіцкі — 4 (у 6 -й частцы); • Віткоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Высоцкі — 2 (у 6-й частцы); • Горноўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Дзерожінскі — 2 (у 6-й частцы); • Дамброўскі — 2 (у 6-й частцы); • Гржыво-Дамброўскі — 2 (у 6-й частцы); • Драбышэўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Могучый-Евціхевіч — 2 (у 6-й частцы); • Жарын — 2 (у 6-й частцы); • Жукоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Заіончкоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Закржэўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Замбржыцкі — 2 (у 6-й частцы); • Умыруко-Запольскі — 2 (у 6-й частцы); • Эйдзятовіч-Зубовіч — 2 (у 6-й частцы); • Рабцэвіч-Зубкоўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Ілініч — 2 (у 6-й частцы); • Каменскі — 2 (у 6-й частцы); • Казлоўскі — 5 (у 6 -й частцы); • Краеўскі — 2 (у 6-й частцы); • Крассоўскі — 3 (у 6 -й частцы); • Маеўскі — 2 (у 6-й частцы); • Маліноўскі — 2 (у 6-й частцы); • Мацкевіч — 2 (у 6-й частцы); • Монкевіч — 4 (у 6 -й частцы); • Недзвецкі — 2 (у 6-й частцы); • Аношка — 2 (у 6-й частцы); • Паўлоўскі — 2 (у 6-й частцы); • Пашкевіч — 2 (у 6-й частцы); • Ждан-Пушкін — 2 (у 6-й частцы); • Рымкевіч (Рімкевіч) — 2 (у 6 -й частцы); • Савіцкі — 3 (у 6 -й частцы); • Саковіч — 2 (у 6-й частцы); • Свенторжэцкі — 2 (у 6-й частцы); • Рудніцкі-Сіпайло — 2 (у 6-й частцы); • Перасвет-Солтан — 2 (у 6-й частцы); • Тамашэвіч — 2 (у 6-й частцы); • Чернеўскі — 2 (у 6-й частцы); • Чыж — 2 (у 6-й частцы); • Шаняўскі — 2 (у 6-й частцы); • Шасткевіч — 2 (у 6-й частцы); • Шімковіч — 2 (у 6-й частцы); • Янкоўскі — 2 (у 6-й частцы). == Гл. таксама == * [[Дваранская радаводная кніга]] * [[Гербоўнік]] * [[Аксамітная кніга]] * [[Магілёўская губерня]] * [[Згуртаванне Беларускай Шляхты]] {{зноскі}} == Літаратура == # «Алфавитный список дворянских родов, внесённых в родословные дворянские книги Могилёвской губернии (составлен в 1909 году)», Издание Могилёвского Дворянского Депутатского Собрания, типо-лит. Я. Н. Подземского, 1909 г., г. Могилёв, 1909 г.; {{ref-ru}} # статья «Могилевская шляхта», Отд. IV, стр. 77-101, «Вестник Юго-Западной и Западной России (историко-литературный журнал)», изд. К. Говорским, тип. А. К. Киркора, кн. 10, том 4, г. Вильна, 1866 г.; {{ref-ru}} # «Русские фамилии», Унбенгаун Б. О., г. Москва, изд. «Прогресс», 1989 г.; {{ref-ru}} # Думин С. В. «Списки дворянских родов Российской империи по губерниям», Библиографический указатель, Летопись Историко-родословного общества в Москве, вып. 3, г. Москва, 1995 г.; {{ref-ru}} # «Реестр входящих бумаг за 1792—1836 годы о выдаче грамот и родословных», фонд «Могилёвское губернское дворянское собрание», [[НГАБ]] ф. 2066 оп. 1 д. 4 л. 82 об.; {{ref-pl}} {{ref-ru}} # Список дворянам Царства Польского, с приобщением кратких сведений о доказательствах дворянства. Spis szlachty Krolestwa Polskiego z dodaniem krotkiej informacji o dowodach szlachectwa. Warszawa, 1851 г. [Именные посемейные списки, с указанием герба; сведения о происхождении отсутствуют. На с. 303—326 помещено Дополнение (Dodatek) I.] {{ref-pl}} # Дополнение II к списку дворян Царства Польского. Dodatek II do Spisu szlachty Krolestwa Polskiego. Warszawa, 1854. 56 s. {{ref-pl}} # То ж, reprint: Lipsk, 1991. {{ref-pl}} # Гербовник Царства Польского. Herbarz Krolestwa Polskiego. Warszawa, 1853 г. [Издание двуязычное, на русском и польском языках; содержит рисунки 246 гербов, их описание; при каждом гербе перечень родов, его употребляющих, краткие сведения о родоначальниках семей, но без родословных; издание не закончено.] {{ref-pl}} # Лукомский В. К., Тройницкий С. Н. Гербы третьей части Гербовника дворянских родов Царства Польского. По материалам бывшей Герольдии Царства Польского составили… СПб., 1910 г. [Рисунки: 121 герб, перечень фамилий, их употребляющих, но без каких-либо генеалогических сведений; описание гербов; издание только на русском языке; крайне редкое, тираж — всего 10 экз.] {{ref-ru}} # Лукомский В. К. Список родам Царства Польского, признанным в дворянском достоинстве с гербами, не внесенными в Высочайше утвержденный Гербовник. СПб., 1912 г. [Корректурное издание Департамента Герольдии.] {{ref-ru}} # Список лицам, Высочайше пожалованным дипломами с гербами на дворянское достоинство Царства Польского. // Лукомский В. К., Тройницкий С. Н. Списки лицам, Высочайше пожалованным дипломами с гербами на дворянское достоинство Всероссийской империи и Царства Польского. СПб., 1911 г. {{ref-ru}} # Дворянские роды, внесенные в Гербовник Царства Польского, Высочайше утвержденный первая часть в 10 (22) день октября 1850 г., а вторая в 16 (28) день января 1851 г. // Дворянский адрес-календарь на 1898 год. СПб., 1898 г. [Перечень гербов и фамилий.] {{ref-ru}} # Польские дворянские фамилии, получившие графский титул (conte) от римских пап // Там же, с. 227 [17 родов.] {{ref-ru}} # [[Літоўская метрыка]] # Памятная книжка Могилёвской губернии, [[1870]]—[[1871]] гг. {{ref-ru}} # «Белоруссiя и Литва (Историческiя судьбы С?веро-Западнаго края), изд. П. Н. Батюшков, тип. тов. „Общественная польза“, г. СПБ, 1890 г.». {{ref-ru}} # «Свод законов Российской империи», статья № 968 том IX изд. 1899 г. {{ref-ru}} # Оршанский гербовник // Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, хранящиеся в Центральном Витебском архиве. Витебск, 1900. T. XXVIII. (Ч.2). 167 c. {{ref-ru}} # «Гербовник всероссийского дворянства», Дурасов В., г. СПб., 1906 г. {{ref-ru}} == Спасылкі == # [http://www.ornatowski.com/index/herbarzpolski_l.htm Boniecki Adam Herbarz polski, t. 1-16, Gebethner & Wolff, Warszawa 1905]; {{ref-pl}} # [http://www.ornatowski.com/index/herbyszlacheckie_l.htm Tadeusz Gajl Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodow, Wydawnictwo L&L, Gdansk 2003.]; {{ref-pl}} # [http://www.nobility.ru/ Официальный сайт «Российского Дворянского Собрания»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180103144351/http://www.nobility.ru/ |date=3 студзеня 2018 }} {{ref-ru}} # [http://zn.by/kazhdyi-desyatyi-belorus%C2%A0%E2%80%93-shlyakhtich.html «Каждый десятый белорус — шляхтич?» Мария ШПИТАЛЕВА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131206015425/http://zn.by/kazhdyi-desyatyi-belorus%C2%A0%E2%80%93-shlyakhtich.html |date=6 снежня 2013 }} // Обозреватель. 51 (381) от 18.12.2009 г.; {{ref-ru}} # [http://hetman.by/neizvestnayavoina.html Артем ДЕНИКИН, «Неизвестная война 1654—1667 гг.» (История Беларуси и Большой Литвы), Аналитическая газета «Секретные исследования»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412005903/http://hetman.by/neizvestnayavoina.html |date=12 красавіка 2014 }}; {{ref-ru}} # [http://jivebelarus.net/history/gistografia/unknown-war-1654-1667.html Бібліятэка гістарычных артыкулаў, «Невядомая вайна: 1654—1667», Г. Сагановіч]; # [http://scepsis.ru/library/id_1104.html Алексей Лобин «Неизвестная война 1654—1667 гг.», Научно-просветительский журнал «Скепсис»]; {{ref-ru}} # [http://www.fxglossary.org.ua/index.php?l=%D0%A0&w=%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%281654%E2%80%941667%29 Русско-польская война (1654—1667)]{{Недаступная спасылка}}; {{ref-ru}} # [http://hetman.by/gibellitvu.html Вадим РОСТОВ «ГИБЕЛЬ ЛИТВЫ», Аналитическая газета «Секретные исследования»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140316153335/http://hetman.by/gibellitvu.html |date=16 сакавіка 2014 }}; {{ref-ru}} # [http://kibsvg.narod.ru/ Василь Скобля, «Беларусь: история, личности, менталитет»]; {{ref-ru}} # [http://www.litvin.by/ «ПРЕДКИ МНОГИХ БЕЛОРУСОВ БЫЛИ ЛИТВИНАМИ (40 фактов из первоисточников)» © Литвин 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104104942/http://litvin.by/ |date=4 студзеня 2014 }}; {{ref-ru}} # [http://archives.gov.by/index.php?id=989746 Административно-территориальное деление Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017171014/http://archives.gov.by/index.php?id=989746 |date=17 кастрычніка 2015 }} {{ref-ru}} # [http://statehistory.ru/519/Gordon--Velikoe-knyazhestvo-Litovskoe/ доктор исторических наук, профессор исторического факультета Санкт-Петербургского государственного университета Андрей Юрьевич Дворниченко («Великое княжество Литовское», Александр Гордон, ТВ, 14.12.2009)] {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Магілёўская губерня]] [[Катэгорыя:Дваранства]] l4vuvdlf2luc3rcqblv6ref4ynda5no 100 193441 5167384 5166602 2026-07-18T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5167384 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|2026-07-18T10:40:04Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Праезд Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:57:24Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:39:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:13:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дарога Р58|2026-07-15T21:54:33Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Дарога Р43|2026-07-14T23:08:13Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|2-і завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T15:08:36Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T14:43:47Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Помнік Мінаю Піліпавічу Шмырову (Віцебск, вуліца Шмырова)|2026-07-13T19:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Помнік Мінаю Піліпавічу Шмырову (Віцебск, вуліца Чэхава)|2026-07-13T19:33:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вуліца Несцерава (Мінск)|2026-07-12T12:56:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|XVIII Рэспубліканскі конкурс на найлепшы архітэктурны твор|2026-07-11T10:41:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Венсан Кальбо|2026-07-11T10:10:17Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Тадэвуш Фурдына|2026-07-11T08:13:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Могілкі Маціса|2026-07-10T11:22:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Могілкі Райніса|2026-07-09T12:18:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Айварс Гулбіс|2026-07-09T11:49:56Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лясныя могілкі (Рыга)|2026-07-09T11:39:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Канстанцінс Пэкшэнс|2026-07-09T11:26:06Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sov2m3i2fbcje2xoq2jd77c4a9gsjqe 100 193443 5167391 5166609 2026-07-18T15:51:56Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5167391 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Армат (футбольны клуб)|2026-07-18T07:20:32Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Ягор Дырда|2026-07-17T16:52:48Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Вовов|2026-07-16T13:31:08Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1968|2026-06-30T08:32:02Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1972|2026-06-29T16:38:50Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1976|2026-06-29T14:44:19Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1980|2026-06-29T14:13:44Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1984|2026-06-29T10:25:06Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1988|2026-06-29T08:37:38Z|~2026-37208-86}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ane8r17mysb6uknus86enltap3fzbox 0 205767 5167405 5099546 2026-07-18T17:04:27Z Emilia Noah 155537 5167405 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1993 — 2021<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/ca/artist/daft-punk/id5468295 |title=iTunes – Music – Daft Punk |publisher=Itunes.apple.com |date= |accessdate=13 May 2013}}</ref> | Горад = [[Парыж]] | Мова = [[Англійская мова|англійская]] }} '''«Daft Punk»''' — французскі [[Электронная музыка|электронны]] дуэт, які складаецца з музыкантаў {{нп3|Гі-Мануэль дэ Амем Крысто|Гі-Мануэля дэ Амема Крысто|ru|Омем-Кристо, Ги-Мануэль де}} і {{нп3|Тамас Бангальтэ|Тамаса Бангальтэ|ru|Бангальте, Томас}}<ref>{{cite web|title=Daft Punk Bio, Music, News & Shows|url=http://djz.com/featured_djs/daft-punk/|publisher=DJZ.com|accessdate=7 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120074501/http://djz.com/featured_djs/daft-punk/|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=HouseSynthpop/><ref name=Allmusic>[http://www.allmusic.com/artist/daft-punk-p168791 Daft Punk Allmusic bio]</ref><ref name="MusiqueVol.1" />. Daft Punk дасягнулі значнай папулярнасці ў канцы 1990-х гадоў у Францыі і мелі далейшы поспех у наступныя гады. Іх стыль спалучае ў сабе элементы хауса з сінты-попам<ref name=HouseSynthpop>{{cite news| url= http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html | title= Daft Punk: Behind the robot masks| first= Bernadette | last= McNulty | work=The Telegraph |date=17 November 2007 | accessdate= 14 October 2012}}</ref><ref name=Allmusic/>. Менеджэрам групы з 1996 па 2008 быў Пэдра Вінтэр (Busy P), кіраўнік [[Ed Banger Records]]<ref name="Pedro" />. На пачатку кар’еры ўдзельнікі групы знаходзіліся пад уплывам розных рок-гуртоў, уключаючы [[The Beach Boys]] і [[The Rolling Stones]]<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто першапачаткова былі ў групе пад назвай [[Darlin']], якая хутка распалася. Дуэт стаў называцца Daft Punk, выпусціўшы дэбютны альбом Homework у 1997 годзе. Выпуск альбома Discovery быў яшчэ больш паспяховым, сінглы «[[One More Time (сінгл)|One More Time]]», «Digital Love», і «Harder, Better, Faster, Stronger». У сакавіку 2005 года дуэт выпусціў альбом Human After All, які атрымаў змешаныя водгукі. Тым не менш, сінглы «Robot Rock» і «Technologic» мелі поспех у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Daft Punk гастраляваў у 2006 і 2007 і выпусціў канцэртны альбом Alive 2007, які выйграў прэмію [[Грэмі]] за Лепшы электронны/танцавальны альбом. Дуэт напісаў музыку да фільма [[Трон: Спадчына]] і ў 2010 годзе выпусціў альбом з саўндтрэкам фільма. У студзені 2013 года, Daft Punk пакінулі [[EMI Records]] зарады [[Sony Music Entertainment]], даччынага лэйбла [[Columbia Records|Columbia]]. Яны выпусцілі альбом Random Access Memories ў 2013, які атрымаў адабрэнне крытыкаў. Першы сінгл «Get Lucky» меў міжнародны поспех, дасягнуўшы піка ў топ-10 у 32 краін свету. Random Access Memories прывёў да пяці прэмій Грэмі ў 2014 годзе, у тым ліку альбом года, а таксама запіс года («Get Lucky»). Гурт вядомы сваім акцэнтам на выкарыстанне візуальных і сюжэтных кампанентаў, звязаных з іх музычнымі творамі. Daft Punk таксама вядомы праз выкарыстанне масак; спецыяльна распрацаваныя шлемы і пальчаткі робляць музыкантаў падобных да робатаў. Яны маюць такі імідж у большасці сваіх публічных выступаў з 2001 года. Дуэт рэдка дае інтэрв’ю ці з’яўляецца на тэлебачанні. == Гісторыя == === 1987—1993: Раннія гады === Тамас Бангальтэ і Гі-Мануэль дэ Амем Крысто пазнаёміліся ў 1987 годзе падчас вучобы ў ліцэі Карно, сярэдняй школы ў [[Парыж]]ы<ref name="MusiqueVol.1">[https://web.archive.org/web/20060410194554/http://www.daft-musique.com/ Daft Punk Musique Vol. 1 Official Website]. [[Web archiving|Archived]] from 10 April 2006.</ref>. Яны сталі добрымі сябрамі і пазней запісалі дэма-трэкі з іншымі музыкантамі са школы. У канчатковым выніку гэта прывяло да фарміравання групы пад назвай Darlin' з Ларанам Брансавічам у 1992<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто ігралі на [[Бас-гітара|басу]] і [[Гітара|гітары]], адпаведна, у той час як Брансавіч — на барабанах<ref name="FrenchConn">James, Martin. ''French Connections: From Discotheque to Discovery''. London, United Kingdom: Sanctuary Publishing Ltd., 2003. pgs 265; 267; 268. (ISBN 1-86074-449-4)</ref>. Трыо перайграла песню Darlin' гурта The Beach Boys, якая стала каверам арыгінальнай кампазіцыі<ref name="Shimmies">{{cite web |title= Shimmies in Super 8 |url=http://www.discogs.com/release/306155|work=biography |publisher=[[discogs]] |accessdate=17 July 2007}}</ref>. Stereolab выпусціла абодва трэка на адной пласцінцы і запрасіла групу для сцэнічных выступленняў у Вялікабрытаніі<ref name="Shimmies" /><ref name="ROBOPOP" />. Бангальтэ адчуваў, што «рок-н-рол, які мы зрабілі, даволі сярэдні, я думаю. Гэта было настолькі кароткім, можа быць, шэсць месяцаў, чатыры песні і два выступы»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Адмоўны водгук ў Melody Maker Дэйва Джэнінгса<ref>{{cite web| title=Blog post by Ned Raggett |url=http://nedraggett.tumblr.com/post/50466658963/and-why-you-ask-am-i-showing-you-this-photo-of-a |last1=Raggett |first1=Ned |date= 14 May 2013 |work= [[Ned Raggett]]'s Blog |publisher= |accessdate=14 May 2013}}</ref> ахрысціў музыку «Ненармальным панк трэшам»<ref>«Review of Shimmies in Super 8.» Melody Maker Apr.-May 1993: n. pag. Web. 6 April 2013.</ref>. Музыканты палічылі агляд пацешным. Як заявіў дэ Амем Крысто, «Мы так доўга намагаліся знайсці [імя] Darlin', і гэта адбылося так хутка»<ref name="DaftPulse">Alan Di Perna, «We Are The Robots» ''Pulse!'', April 2001, pp. 65-69.</ref>. Гурт Darlin' неўзабаве распаўся, пакінуўшы Брансавіча з гуртам Фенікс<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто стварылі гурт Daft Punk і пачалі эксперыментаваць з драм-машынамі і сінтэзатарамі. === 1993—1999: ''Homework'' === У 1993 годзе Daft Punk удзельнічаў у рэйве EuroDisney, дзе яны сустрэлі з Сцюартам Мак-Міланам з гурта Slam, сузаснавальнік Лэйбла Soma Quality Recordings. Дэма-стужка, нададзена Мак-Мілану на рэйве, паслужыла асновай для дэбютнага сінглу Daft Punk «The New Wave», які выйшаў абмежаваным выпускам у 1994 годзе<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Сінгл таксама змяшчае канчатковы мікс «The New Wave» пад назвай «Alive», які павінен быў быць уключаны ў першы альбом Daft Punk. Daft Punk вярнуліся ў студыю ў маі 1995 для запісу «Da Funk». Гэта стала першым камерцыйна паспяховым сінглам дуэта. Пасля поспеху «Da Funk», Daft Punk пачаў шукаць мэнэджэра. Выбар дуэта ў канчатковым выніку спыніўся на Пэдра Вінтэры, якія рэгулярна дапамагаў гурту і іншым музыкантам у яго начным клубе «Hype»<ref name="FrenchConn"/>. Гурт падпісаў кантракт з Virgin Records ў верасні 1996 года і з гэтага часу дуэт ліцэнзіруе свае песні праз галоўны лэйбл гэтай кампаніі, Daft Trax<ref name="MusiqueVol.1" /><ref name="FrenchConn"/>. Бангальтэ распавядаў пра рашэнне дуэта заключэння кантракта з Virgin: {{Cquote|''Многія гуказапісвальныя кампаніі прапанавалі нам кантракты. Яны прыходзілі адусюль, але мы вырашылі пачакаць, збольшага таму, што мы не хацелі губляць кантроль над тым, што мы стварылі. Мы выключылі шмат гуказапісвальных кампаній. Мы не былі зацікаўлены ў грошах, таму мы адмовілі лэйблам, якія хацелі большага кантролю, чым мы былі гатовыя былі ім надаць. На самай справе, мы больш як партнёры з Virgin''.<ref name="Yahoo">{{cite web|url=http://music.yahoo.com/read/interview/12052857|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809052134/http://music.yahoo.com/read/interview/12052857|archivedate=9 жніўня 2007|title=Yahoo! Music – Interviews|publisher=Yahoo! Music|date=30 December 2010|accessdate=3 January 2011|url-status=live}}</ref>}} Наконт мастацкага кантролю і свабоды, Бангальтэ заявіў: {{Cquote|''У нас ёсць значна больш кантролю, чым грошы. Вы не можаце атрымаць усё. Мы жывем у грамадстве, дзе людзі хочуць грошы, таму яны не могуць атрымаць кантроль. Мы выбралі. Кантроль з'яўляецца свабодай. Людзі кажуць, што мы звар'яцелі на кантролі, але кантроль — гэта кантраляванне свайго лёсу без кантролю іншых людзей. Мы не прабуем маніпуляваць іншымі людзьмі, мы проста кантралюем тое, што мы робім самі. Кантраляванне, якое мы робім, робіць нас свабоднымі. Людзі павінны перастаць думаць, што мастак, які кіруе тым, што ён робіць, гэта дрэнна. Шмат мастакоў сёння толькі ахвяры, якія не маюць кантролю, і яны не свабодныя. І гэта дрэнна. Калі вы пачынаеце залежаць ад грошай, то грошы павінны дасягнуць мяжы, каб адпавядаць сваім выдаткам''.<ref name="Yahoo"/>}} «Da Funk» і «Alive» пазней былі ўключаныя ў дэбютны альбом ''Homework''. У лютым таго ж года брытанскі часопіс Muzik апісаў Homework як «адзін з самых раскручаных дэбютных альбомаў на працягу доўгага доўгага часу»<ref>Bush, C. (1997), Frog Rock, ''[[Muzik]]'', IPC Magazines Ltd, London, Issue No.21 February 1997.</ref>. Паводле дадзеных The Village Voice, альбом адрадзіў музыку стылю хаус і адышоў ад еўраданса<ref name="vv">Woods, Scott (5 October 1999). [http://www.villagevoice.com/1999-10-05/music/underground-disco/ «Underground Disco?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150109041512/http://www.villagevoice.com/1999-10-05/music/underground-disco/|date=9 студзеня 2015}}. ''[[The Village Voice]]''. Retrieved on 10 February 2012.</ref>. Як адзначае крытык Алекс Рэйнер, Homework сабраў устаноўленыя клубныя стылі і «эклектызм» з біг-біт<ref name="1001albums">Rayner, Alex (2006).</ref> Найбольш паспяховым сінглам з Homework быў «Around the World», які вядомы паўтаральным скандаваннем назвы песні. «Da Funk» быў таксама ўключаны ў саўндтрэк фільма Святы. Daft Punk выпусціла серыю музычных кліпаў для Homework, зпрадзюсіраваных Spike Jonze, Мішэлем Гондры, Раманам Каполай і Себ Жаньякам. Калекцыя відэа была выпушчана ў 1999 годзе пад назвай D.A.F.T.: A Story About Dogs, Androids, Firemen and Tomatoes. === 1999—2004: ''Discovery'' === У 1999 годзе дуэт запісваў свой другі альбом, які пачаў годам раней<ref name=PitchforkOuttakes>{{cite web|last=Dombal|first=Ryan|title=Daft Punk: Cover Story Outtakes|url=http://pitchfork.com/news/50746-daft-punk-cover-story-outtakes/|work=[[Pitchfork Media|Pitchfork]]|publisher=pitchfork.com|accessdate=15 May 2013|date=15 May 2013}}</ref><ref name="MTVeInterview" />. Альбома ''Discovery'', выпушчаны ў 2001 годзе, меў яўны сінці-поп-арыентаваны стыль, такі ж, якім гурт заваяваў шмат фанатаў папярэднім альбомам Homework. Гурт сцвярджае, што альбом быў задуманы як спроба паўторна злучыцца з гуллівым дзяцінствам<ref name="ROBOPOP">Chris Gill, [http://remixmag.com/mag/remix_robopop/ «ROBOPOP»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060103075925/http://remixmag.com/mag/remix_robopop/ |date=3 студзеня 2006 }} (May 2001) ''Remix Magazine Online''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Гэта тлумачыць інтэнсіўнае выкарыстанне музыкі канца 70-х і пачатку 80-х у альбоме. Альбом дасягнуў № 2 у Вялікабрытаніі, і яго сінгл «One More Time» трохі не зайняў першае месца ў брытанскім хіт-парадзе. Песня таксама вядомая тым, што ў вялікай ступені аўта-цюнінгаваная і сціснутая<ref name="ROBOPOP" />. Песня і альбом стварылі новае пакаленне прыхільнікаў, у асноўным знаёмых з другім альбомам Daft Punk. Сінглы «Digital Love» і «Harder, Better, Faster, Stronger» былі таксама вельмі паспяховымі ў Вялікабрытаніі і ў танцавальным чарце ЗША. «Digital Love» быў пазней перайграны гуртамі Kodaline і Hellogoodbye. Песня «Face to Face» стала хітом № 1 у амерыканскіх гульнявых чартах, нягледзячы на абмежаваны сінгл<ref>{{cite web |title= Face to Face (Rare Remixes!)|url=http://www.discogs.com/release/260250|work= biography|publisher=[[discogs]]|accessdate=3 October 2008}}</ref>. 45-хвілінны ўрывак са спектакля ''Daftendirektour'', запісанага ў [[Бірмінгем]]е ў 1997 годзе, быў таксама выпушчаны ў 2001 годзе, пад назвай Alive 1997. У 2003 годзе пабачыў свет поўнаметражны анімацыйны фільм {{нп3|Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы|Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы||Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem}}. Прадзюсарам фільма быў пад наглядам {{нп3|Лэйдзі Мацумота|Лэйдзі Мацумота|ru|Мацумото, Лэйдзи}}, які з’яўляецца іх героем дзяцінства. Музыканты з’явіліся ў некалькіх эпізодах мультфільма<ref name="5555Insert">''[[Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem]]'' companion leaflet (2003)</ref>. Альбом Daft Club быў таксама выпушчаны для прасоўвання фільма. Раней праз інтэрнэт прадстаўлены зборнік рэміксаў з той жа назвай. === 2004—2008: ''Human After All'' === [[File:Daft Punk 2007.jpg|thumb|Daft Punk выступаюць у [[Горад Берклі, Каліфорнія|Берклі]] 27 ліпеня 2007 года]] З 13 верасня і да 9 лістапада 2004 года Daft Punk прысвяцілі шэсць тыдняў стварэнні новага матэрыялу<ref>''Human After All'' liner notes (2005). Retrieved 17 December 2007.</ref>. Дуэт выпусціў альбом Human After All ў сакавіку 2005 года. Водгукі былі змяшаныя, у асноўным былі скаргі на празмерна паўтаральны характар. Сінгламі альбома былі «Robot Rock», «Technologic», «Human After All», і «The Prime Time of Your Life». Найранейшай афіцыйнай заявай ад Daft Punk ў дачыненні альбом была «мы лічым, што Human After All кажа само за сябе». Анталогія CD Daft Punk/DVD пад назвай ''Musique Vol. 1 1993—2005'' была выпушчана 4 красавіка 2006 года. Яна ўтрымлівае відэакліпы для «Robot Rock (Maximum Overdrive)» і «The Prime Time of Your Life», зробленыя Daft Punk і Тоні Гарднерам, repspectively. Daft Punk таксама выпусціла {{нп3|Рэміксавы альбом|альбом рэміксаў|ru|Ремиксовый альбом}} Human After All пад назвай Human After All: Remixes. 21 мая 2006 года Daft Punk выпусцілі свой першы фільм, Daft Punk’s Electroma, які быў прадстаўлены на [[Канскі кінафестываль|Канскім кінафестывалі]]<ref name="ElectromaReview">[http://www.variety.com/index.asp?layout=features2006&content=jump&jump=review&dept=cannes&nav=RCannes&articleid=VE1117930614&cs=1 ''Daft Punk’s Electroma'' review] ''Variety''. Retrieved 26 February 2007.</ref>. Фільм не ўключае ўласную музыку Daft Punk, што з’яўляецца навінкай для дуэта з улікам іх папярэдніх DVD і фільм-рэлізаз (''D.A.F.T.'' і ''Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы''). Начныя паказы фільма былі паказаны ў парыжскіх тэатрах у канцы сакавіка 2007 года<ref name="DaftAllocine">[http://www.allocine.fr/article/fichearticle_gen_carticle=18400301.html ''Daft Punk’s Electroma'' Screenings Info] {{fr icon}} allocine.fr. Retrieved 11 April 2007.</ref>. Першапачатковыя заўвагі грамадскасці з тых часоў былі станоўчымі<ref name="ElectromaNews">[https://web.archive.org/web/20070928041619/http://www.thedaftclub.com/news.php?item.15.5 ''Daft Punk’s Electroma'' news] thedaftclub.com. Retrieved 29 March 2007.</ref>. Daft Punk выпусцілі свой другі канцэртны альбом пад назвай ''Alive 2007'' 19 лістапада 2007 года. Ён змяшчае запісы дуэта з туру ''Alive 2007''<ref name="Spin.com">[http://www.spin.com/articles/exclusive-daft-punk-unveil-live-album-details-midlake-release-ep Exclusive: Daft Punk Unveil Live Album Details; Midlake to Release EP] ''Spin''. Retrieved 27 August 2007.</ref>. Жывая версія «Harder, Better, Faster, Stronger» з ''Alive 2007' была выпушчаная асобным сінглам. Аліўе Гандры зняў музычнае відэа для сінгла, які паказвае знятыя кадры з’яўлення Daft Punk, знятыя 250 гледачамі ў [[Бруклін]]е, Коні-Айленд<ref name="Sideline">[http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25543_0_2_0_C Daft Punk Announce Live Album] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515011656/http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25543_0_2_0_C |date=15 мая 2013 }} side-line.com. Retrieved 31 August 2007.</ref>. === 2008—2011: ''Tron: Legacy'' === Пасля туру ''Alive 2007'' дуэт сканцэнтраваўся на іншых праектах. Інтэрв’ю з Пэдра Вінтэрам паказала, што Daft Punk вярнуўся да сваёй парыжскай студыі для працы над новым матэрыялам. Вінтэр таксама сышоў ад кіравання дуэтам, каб працаваць над лэйблам Ed Banger Records<ref name="Studio">[http://www.inthemix.com.au/news/intl/38001/ITM_EXCLUSIVE_Daft_Punk_are_back_in_the_studio Daft Punk Are Back in the Studio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113214106/http://www.inthemix.com.au/news/intl/38001/ITM_EXCLUSIVE_Daft_Punk_are_back_in_the_studio |date=13 лістапада 2012 }} inthemix.com. Retrieved 28 May 2008.</ref>. Ён заявіў пазней у інтэрв’ю, што Daft Punk працуе з неўсталяванай кіруючай кампаніяй у Лос-Анджэлесе<ref name="Pedro">[http://bennylabamba.com/interview-daft-punk Interview: Pedro Winter/Ed Banger] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304022623/http://bennylabamba.com/interview-daft-punk|date=4 сакавіка 2016}} [[Pitchfork Media]]. Retrieved 26 July 2007.</ref>. Дуэт стварыў сваю студыю Daft Arts у комплексе Джыма Хенсана ў Галівудзе<ref>[http://www.popmatters.com/pm/article/135516-tron-legacys-orchestral-score-reveals-a-new-side-of-daft-punk/ Tron: Legacy’s' orchestral score reveals a new side of Daft Punk]. [[Los Angeles Times]]. Retrieved on 7 April 2013.</ref>. У 2008 годзе Daft Punk займае 38 месца ў афіцыйным апытанні DJ Magazine пасля 71 месца ў мінулым годзе<ref>[http://djmag.com/index.php?op=top_100&story=home DJmag.com: Top 100 DJs — Results & History] djmag.com. Retrieved 31 August 2007.</ref>. 8 лютага 2009 года Daft Punk выйграў [[Грэмі]] за ''Alive 2007'' і сінгл «Harder, Better, Faster, Stronger». Песня Джанет Джэксан «So Much Betta» з яе альбома Discipline стала ўзорам песні Daft Punk «Daftendirekt». Daft Punk запісалі адзінаццаць новых міксаў сваёй музыку для відэагульні DJ Hero. Дуэт таксама з’яўляецца ў гульні у якасці пары персанажаў. Яны носяць свае шлемы эпохі альбома ''Discovery'' і жаночыя курткі альбома ''Human After All''. Сіквел DJ Hero 2 ўключае ў сябе рэмікс песні «Human After All», але персанажаў самога дуэта там няма. У 2009 годзўе San Diego Comic-Con было абвешчана, што дуэт запіша 24 трэка для фільма Трон:Спадчына<ref name="ComicCon">{{cite web | title=SDCC: Comic-Con: Disney 3D Hits Hall H! | url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 | date=23 June 2009 | accessdate=23 June 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025234433/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 | archivedate=25 кастрычніка 2014 | url-status=dead }}</ref>. Гэта было арганізавана Джозэфам Трапанезай<ref>[http://culturemob.com/blog/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy Daft Punk’s Classical Meets Cyberpunk Approach to «Tron: Legacy»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120709200700/http://culturemob.com/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy |date=9 ліпеня 2012 }} culturemob.com. Retrieved 26 November 2010.</ref>. Гурт супрацоўнічаў з ім на працягу двух гадоў, ад падрыхтоўкі вытворчасці да завяршэння. Альбом запісваўся аркестрам з 85 музыкантаў у AIR Lyndhurst Studios у Лондане<ref name="TronDisneyStudio">{{cite web|url=http://www.waltdisneystudiosawards.com/tronlegacy/music.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104035555/http://www.waltdisneystudiosawards.com/tronlegacy/music.php|archivedate=4 лістапада 2010|title=Disney Awards 2010: Tron Legacy|publisher=[[The Walt Disney Company]]|accessdate=16 June 2013|url-status=dead}}</ref>. Джозэф Касінскі, рэжысёр фільма, назваў матэрыял як сумессю аркестравых і электронных элементаў<ref name="MTV">{{cite web |title='Tron Legacy' Panel Report, Fresh From San Diego Comic-Con |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/07/23/tron-legacy-panel-report-fresh-from-san-diego-comic-con |publisher=MTV |date=23 July 2009 |accessdate=29 July 2009 |archive-date=21 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061323/http://moviesblog.mtv.com/2009/07/23/tron-legacy-panel-report-fresh-from-san-diego-comic-con |url-status=dead }}</ref>. Члены Daft Punk таксама згулялі эпізадычную ролю ў якасці дыск-жакеяў, якія носяць свае маскі робатаў в віртуальным свеце фільма. Алівія Уайлд заявіла, што дуэт можа быць звязаны з будучымі рэкламнымі мерапрыемствамі, звязаных з фільмам<ref name=autogenerated1>{{cite web | title=Daft Punk to make appearance in 'Tron Legacy' film| url = http://www.nme.com/news/daft-punk/47693 | work=[[NME]] | date=6 October 2009 | accessdate=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.side-line.com/news_comments.php?id=43652_0_2_0_C |title=Daft Punk go Disney in 'Tron Legacy' film |publisher=Side-line.com |accessdate=3 January 2011}}</ref>. Тызэр паказвае Daft Punk і іх трэк «Derezzed» з фільма<ref name=DerezzedDaftPunk>{{cite web|title=Teaser trailer with "Derezzed" by Daft Punk|author=alexonx|date=26 October 2010|publisher=filmissimo.it|url=http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031214219/http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html|archivedate=31 кастрычніка 2010|url-status=dead}}</ref>. Саўндтрэк з фільма быў выпушчаны 6 снежня 2010 года<ref name="TronSoundtrack">[http://tronsoundtrack.com/ Official website of Tron Legacy’s soundtrack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111025051720/http://tronsoundtrack.com/ |date=25 кастрычніка 2011 }}. Retrieved 27 September 2010.</ref>. Таксама было выпушчана 2-дыскавае выданне альбома, якое ўключае ў сябе плакат дуэта з фільма. Таксама даступныя дадатковыя бонусныя трэкі праз розных анлайн-прадаўцоў. Афіцыйны кліп на «Derezzed», з працягласцю менш за дзве хвіліны, быў паказаны ўпершыню на MTV Networks ў той жа дзень, калі быў выпушчаны альбом<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/videos/news/603795/review-of-daft-punks-derezzed-music-video.jhtml#id=1653651 |title=Review of Daft Punk's 'Derezzed' Music Video |publisher=MTV |accessdate=3 January 2011 |archive-date=9 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101209072130/http://www.mtv.com/videos/news/603795/review-of-daft-punks-derezzed-music-video.jhtml#id=1653651 |url-status=dead }}</ref>. Відэа, якое ўключае Алівію Уайлд у ролі Кўоры, разам з выявамі Daft Punk ў Аркадзе Фліна, сталі пазней даступныя для куплі ў Itunes Store і ўключаныя ў [[DVD]] і [[Blu-Ray]] рэлізы фільма. Walt Disney выпусціла альбом рэміксаў пад назвай Tron: Legacy Reconfigured 5 красавіка 2011 года<ref>{{Cite web |url=http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/ |title=Disney TRON: LEGACY Hits The Grid — Tuesday, 5 April |access-date=20 верасня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128164328/http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/ |archivedate=28 лістапада 2020 |url-status=dead }}</ref>. У 2010 Daft Punk былі дапушчаныя да Ordre des Arts et des Lettres. Бангальтэ і дэ Амему-Крысто прысвоена званне Шэвалье (рыцара).<ref name="FR2">[http://culture.france2.fr/musique/actu/daft-punk-chevaliers-des-arts-et-des-lettres--64520655.html «Daft Punk chevaliers des Arts et des Lettres !»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211205438/http://culture.france2.fr/musique/actu/daft-punk-chevaliers-des-arts-et-des-lettres--64520655.html|date=11 снежня 2013}} by Laure Narlian, ''[[France 2]]'' (24 August 2010). Retrieved 7 November 2010. (French)</ref>. === 2011-наш час: ''Random Access Memories'' === Soma Records выпусціла раней неапублікаваны трэк пад назвай «Drive», які быў зроблены ў той час, як дуэт яшчэ працаваў з Soma Records, і запісы «Rollin'», «Scratchin'» і «Da Funk». Трэк быў уключаны ў зборнік лэйбла Soma да дваццатай гадавіны<ref>[http://www.somarecords.com/news/ Soma Records announce… Soma20 — Daft Punk — Drive Unreleased 1994] somarecords.com. Retrieved 25 August 2011.</ref>. У кастрычніку 2011 года Daft Punk былі на дваццаць восьмым месцы ў «Топ-100 дыджэяў 2011 года» па версіі DJ Magazine пасля 44 месца годам раней<ref>[http://www.djmag.com/top100?page=3&year=2011 DJ Mag Top 100 DJs of 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323110908/http://www.djmag.com/top100?page=3&year=2011 |date=23 сакавіка 2012 }} djmag.com. Retrieved 14 November 2012.</ref>. 19 студзеня 2012 Daft Punk займае другое месца ў спіс найвялікшых танцавальных груп усіх часоў па версіі Mixmag, адстаўшы ад The Prodigy на некалькі пунктаў<ref>[http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed Mixmag | Mixmag’S Greatest Dance Act of All Time Revealed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121011412/http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed |date=21 студзеня 2012 }}</ref>. Daft Punk працаваў над сваім чацвёртым студыйным альбомам, ''Random Access Memories'', у супрацоўніцтве са спяваком і аўтарам песень Полам Уільямсам і фронтмэн гурта Chic Найлам Роджэрсам<ref>[http://pitchfork.com/news/44021-listen-lost-daft-punk-track-drive/ Listen: Lost Daft Punk Track «Drive»]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=MiGTc_KdJlc Paul Williams on Hit Records Nightlife Video hosted by Eddie Muentes]</ref><ref>[http://houston.culturemap.com/newsdetail/02-06-12-disco-legend-talks-about-cancer-broadway-and-possible-plans-to-record-daft-punks-next-album/ Disco legend Nile Rodgers talks about cancer, Broadway & his Daft Punk connection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120208050543/http://houston.culturemap.com/newsdetail/02-06-12-disco-legend-talks-about-cancer-broadway-and-possible-plans-to-record-daft-punks-next-album/ |date=8 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite web |author=sarahanne |url=http://www.fasterlouder.com.au/features/31745/Chic |title=Chic on |publisher=Fasterlouder.com.au |date=3 March 2012 |accessdate=31 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308110821/http://www.fasterlouder.com.au/features/31745/Chic |archivedate=8 сакавіка 2012 |url-status=dead }}</ref>. У маі 2012 было абвешчана, што Джорджыа Морадэр супрацоўнічаў з дуэтам, запісаўшы маналог пра сваё жыццё з 1960 па гэты дзень<ref>{{cite web |url=http://www.urb.com/2012/05/25/breaking-giorgio-moroder-recorded-with-daft-punk/ |title=BREAKING :: Giorgio Moroder Recorded With Daft Punk |publisher=URB |date=25 May 2012 |accessdate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823183703/http://urb.com/2012/05/25/breaking-giorgio-moroder-recorded-with-daft-punk/ |archivedate=23 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Чылі Гансалес заявіў у інтэрв’ю, што ён выконваў матэрыял для праекта дуэта ў аднадзённай сесіі. Ён таксама сказаў, што альбом будзе выпушчаны «вясной наступнага года»<ref>{{cite web |url=http://www.fielddayfestivals.com/field-day-festival-radio/ |title=Field Day Radio &#124; Field Day Festival |publisher=Fielddayfestivals.com |date=2 June 2012 |accessdate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120925010404/http://www.fielddayfestivals.com/field-day-festival-radio/ |archivedate=25 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Член Fourplay Натан Іст пазней адзначыў, што ён унёс свой уклад у праект<ref>{{cite web|last=Wood|first=James|title=Interview: Bassist Nathan East Discusses Fourplay's New Album and His Days with Eric Clapton|url=http://www.guitarworld.com/interview-bassist-nathan-east-discusses-fourplays-new-album-and-his-days-eric-clapton|work=Guitar World|publisher=GuitarWorld.com|accessdate=21 December 2012|date=29 November 2012}}</ref>. У кастрычніку 2012 года, Daft Punk прадаставіў пятнаццаціхвіліны мікс песень блюзавага музыканта Джуніяра Кімбру для Эдзі Слімана ў Yves Saint Laurent<ref>{{cite web|url=http://www.nme.com/news/daft-punk/66580 |title=Daft Punk unveil new blues mix listen |publisher=Nme.Com |date=11 October 2012 |accessdate=10 February 2013}}</ref>. Дуэт таксама зайняў 44-е месца ў штогадовым спісе Top 100 DJ Magazine<ref>[http://www.djmag.com/top100?page=5&year=2012 DJ Mag Top 100 DJs of 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130414044327/http://www.djmag.com/top100?page=5&year=2012 |date=14 красавіка 2013 }} djmag.com. Retrieved 14 November 2012.</ref>. У студзені 2013 года, дэ Амем-Крысто распавёў, што Daft Punk быў у працэсе падпісання кантракту з [[Sony Music Entertainment]] і лэйблам [[Columbia Records]]. Таксама стала вядома, што альбом будзе мець вясновы рэліз<ref name="LeParisien">[http://zik-zag.blog.leparisien.fr/archive/2013/01/26/daft-punk-arrive-chez-sony.html Daft Punk arrive chez Sony] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811062440/http://zik-zag.blog.leparisien.fr/archive/2013/01/26/daft-punk-arrive-chez-sony.html |date=11 жніўня 2016 }} zik-zag.blog.leparisien.fr. Retrieved 26 January 2013.</ref>. Пазней пачалася рэкламная кампанія, якая выкарыстоўвала рэкламныя шчыты і тэлевізійныя ролікі<ref name="WSJ">{{cite web|last=Buerger|first=Megan|title=Daft Punk's Stealth Start for a Summer Hit|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324744104578471414206589292.html|work=[[The Wall Street Journal]]|publisher=online.wsj.com|accessdate=10 May 2013|date=9 May 2013}}</ref>. 3 красавіка, як паведамляў афіцыйны сайт Random Access Memories запусціў The Collaborators, серыю 16 мм дакументальных відэа пра альбом<ref>{{cite web|title=The Vision Behind the Lens: An Exclusive Interview with Cinematographer Ed Lachman|url=http://thecreatorsproject.vice.com/blog/the-vision-behind-the-lens-an-exclusive-interview-with-cinematographer-ed-lachman|work=The Creators Project|publisher=Vice Media Inc|accessdate=13 May 2013|author=Jordan Kinley and Kathleen Flood|date=3 April 2013|archive-date=26 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226052437/http://thecreatorsproject.vice.com/blog/the-vision-behind-the-lens-an-exclusive-interview-with-cinematographer-ed-lachman|url-status=dead}}</ref>. У тым жа месяцы папярэдні прагляд відэа на песню «Get Lucky» з Роджэрсам і {{нп3|Фарэл Уільямс|Фарэлам Уільямсам|en|Pharrell Williams}} быў згуляны на фестывалі Coachella Valley<ref>{{cite web|title=Daft Punk Confirm Julian Casablancas, Panda Bear, Pharrell, More Collaborations With Coachella Video|url=http://pitchfork.com/news/50293-daft-punk-confirm-julian-casablancas-panda-bear-pharrell-more-collaborations-with-coachella-video/|publisher=[[Pitchfork Media]]|accessdate=13 April 2013|date=12 April 2013}}</ref>. Песня была выпушчаны ў выглядзе лічбавай запампоўкі праз адзін тыдзень 19 красавіка 2013 года<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1705910/daft-punk-get-lucky-release.jhtml Daft Punk’s 'Get Lucky' Gets Very Specific Release Date] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219002047/http://www.mtv.com/news/articles/1705910/daft-punk-get-lucky-release.jhtml|date=19 лютага 2014}}. [[MTV News]]. Retrieved on 18 April 2013.</ref><ref>{{cite web |url=http://rapfix.mtv.com/2013/04/18/pharrell-and-daft-punks-get-lucky-officially-debuts-friday/ |title=Pharrell And Daft Punk's 'Get Lucky' Officially Debuts Friday |publisher=Rapfix.mtv.com |date=18 April 2013 |accessdate=13 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514195441/http://rapfix.mtv.com/2013/04/18/pharrell-and-daft-punks-get-lucky-officially-debuts-friday/ |archivedate=14 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. «Get Lucky» стала першым брытанскім сінглам Daft Punk на 28 красавіка 2013 года, застаючыся пад нумарам адзін на працягу 4 тыдняў<ref>{{cite web|title=Daft Punk score first UK number one single|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-22331311|publisher=BBC|accessdate=28 April 2013}}</ref> (па стане на 24 мая). На сайце Spotify паведамляецца, што песня з’яўляецца найбольш праслухоўванай новай песняй ў гісторыі сэрвісу<ref>{{cite news|title=Disco 2.0: Following Daft Punk's 'Get Lucky', we've all caught Saturday Night Fever again|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/disco-20-following-daft-punks-get-lucky-weve-all-caught-saturday-night-fever-again-8613018.html|accessdate=13 May 2013|newspaper=The Independent|date=12 May 2013|author=Samuel Muston}}</ref>. У 2013 MTV Video Music Awards Daft Punk дэбютавалі трэйлер да іх сінглу «Lose Yourself to Dance» і атрымалі ўзнагароду за «Лепшае жаночае відэа» побач з Роджэрсам і Фарэлам<ref name="DaftVMAs">{{cite web|title=Video Music Awards – Daft Punk VMA Appearance: The Robots Finally Emerge|url=http://www.mtv.com/news/articles/1713021/daft-punk-vma-2013-performance.jhtml|work=MTV.com|publisher=Viacom International Inc|accessdate=26 August 2013|author=Brenna Ehrlich|date=25 August 2013|archive-date=29 жніўня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829084700/http://www.mtv.com/news/articles/1713021/daft-punk-vma-2013-performance.jhtml|url-status=dead}}</ref>. ''Random Access Memories'' быў ганараваны Грэмі за лепшы танцавальны/электронны альбом, альбом Года і лепшы некласічны альбом, у той час як «Get Lucky» атрымала Грэмі як лепшы поп-дуэт і запіс года. Daft Punk таксама выканалі папуры на цырымоніі з Роджэрсам, Фарэлам і Стыві Уандэрам з «Get Lucky», «Le Freak», «Harder, Better, Faster, Stronger», «Another Star», «Lose Yourself to Dance» і «Around the World». Pharrell пазней выпусціў свой другі студыйны альбом ''G I R L'', у якім Daft Punk выканалі дадатковыя вакал для песні «Gust of Wind»<ref>Pharrell Williams, ''G I R L'' liner notes (2014).</ref>. 10 сакавіка 2014, нявыдадзеныя песня гурту «Computerized» ўсплыла ў Інтэрнэце. Песня паказвае Jay-Z і, здаецца, утрымліваюць элементы «The Son of Flynn» з саўндтрэку [[Трон: Спадчына]]<ref>{{cite web|url=http://www.indieshuffle.com/daft-punk-computerized-ft-jay-z/ |title=Daft Punk - Computerized (Ft. Jay Z) |publisher=http://www.indieshuffle.com|accessdate=2014-03-11}}</ref>. == Уплыў == На музычны стыль Бангальтэ і дэ Амема-Крысто паўплывалі шмат крыніц. Задоўга да заняццяў электроннай музыкай ў якасці дуэта яны падзялілі густы [[Элтан Джон|Элтана Джона]], {{нп3|MC5|MC5|ru|MC5}}, [[The Rolling Stones]], [[The Beach Boys]] і {{нп3|The Stooges|The Stooges|ru|The Stooges}}<ref name="DarlinBio">{{cite web |title=Darlin' |url= http://www.discogs.com/artist/Darlin'|work=biography |publisher= [[discogs]] |accessdate=20 February 2007}}</ref><ref>''[[Les Inrockuptibles]]'' (March 2005).</ref>. Бангальтэ нагадаў, што гэтыя запісы заахвоцілі яго вывучаць англійскую мову ў якасці другой, так як ён хацеў зразумець словы<ref name="lesinrocks2013">''[[Les Inrockuptibles]]'' No. 910 (May 2013).</ref>. Узаемнае захапленне дуэта [[рок]]-гуртамі прывяло да стварэння ўласнага індзі-групы пад назвай Darlin'. Бангальтэ патлумачыў: «Гэта было ўсё яшчэ магло быць падлеткавым. Гэта як, ведаеце, кожны хоча быць у гурце»<ref name="Interview at Mixmag 1997">Matthew Collin, [http://www.techno.de/mixmag/97.08/DaftPunk.a.html «Do You Think You Can Hide From Stardom?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151016230513/http://www.techno.de/mixmag/97.08/DaftPunk.a.html|date=16 кастрычніка 2015}} (August 1997) ''[[Mixmag]]''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Яны таксама чэрпалі натхненне з року і {{нп3|эйсід-хаус|эйсід-хаус|en|Acid house}} у Вялікабрытаніі на пачатку [[1990-я|1990-х]]. Дэ Амем-Крысто назваў Screamadelica гуртам Primal Scream, як альбом, які «склаў ўсе разам» з пункту гледжання жанру. У буклеце альбома ''Homework'' музыканты аддалі належнае вялікай колькасці музычных мастакоў. Акрамя таго, буклет ўтрымлівае цытату з {{нп3|Браян Уілсан|Браяна Уілсана|ru|Уилсон, Брайан}}. Бангальтэ заявіў: «У музыцы Браяна Уілсана вы маглі сапраўды адчуць прыгажосць. Гэта было вельмі духоўным, як Боб Марлі»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. На пытанне пра поспех дэбютнага альбома Daft Punk і рост папулярнасці іх музычнага жанру Бангальтэ адказаў: «перад намі ў вас былі Фрэнкі Наклз або Хуан Аткінс і гэтак далей. Найменшае, што вы можаце зрабіць, гэта аддаць даніну тым, хто ўплывалі на людзей»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Трэк Daft Punk «Teachers» з альбома ''Homework'' звяртаецца да некалькіх асоб, якія ўплывалі на гурт, напрыклад, Romanthony і Тода Эдвардса. Дэ Амем-Крысто заявіў: «Іх музыка мела вялікі эфект на нас гук. Іх вытворчасць, гук і голас Romanthony, эмоцыі і душа — гэта частка таго, як мы гучым сёння»<ref name="ROBOPOP" />. Romanthony і Эдвардс пазней супрацоўнічаў з Daft Punk падчас работы з альбомам ''Discovery''. Для альбома Daft Punk сканцэнтраваліся на новых стылях электроннай музыкі. Асноўнай крыніцай натхнення быў сінгл «Windowlicker» Aphex Twin, які не быў «чыста клубным трэкам», у адпаведнасці з Бангальтэ<ref name="MTVeInterview">[https://web.archive.org/web/20060327234551/http://www.mtve.com/article.php?ArticleId=40 «Daft Punk Embark On A Voyage of Discovery»] MTVe.com. Retrieved 22 February 2007.</ref>. Дуэт таксама выкарыстоўваў старадаўняе абсталяванне для аднаўлення гуку мастака з папярэдняй эпохі. Падчас інтэрв’ю дэ Амем-Крысто растлумачыў, што «мы не рабілі спіс мастакоў, якіх мы любім, і не капіравалі іх песні»<ref name="mixonlineinterview">Bryan Reesman, [http://mixonline.com/mag/audio_daft_punk/ Daft Punk interview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141110224721/http://mixonline.com/mag/audio_daft_punk/ |date=10 лістапада 2014 }} mixonline.com. Retrieved 6 March 2007.</ref><ref name="MiamiHerald">Michael Hamersly, [http://www.miami.com/mld/miamiherald/entertainment/weekend/15967428.htm «Ask the DJ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230909201418/https://www.miamiherald.com/miami-com/|date=9 верасня 2023}} (10 November 2006) ''[[The Miami Herald]]''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Daft Punk зноў супрацоўнічаў з Эдвардсам наконт песні «Fragments of Time», размешчанай у альбоме ''Random Access Memories'' у 2013 годзе. Падчас інтэрв’ю 2009 года Бангальтэ назваў [[Эндзі Уорхал]]а ў якасці аднаго з ранніх мастацкіх уплываў на саўндтрэк Трон:Спадчына. Дуэт чэрпаў натхненне з {{нп3|Вэндзі Карлас|Вэндзі Карласа|en|Wendy Carlos}}, кампазітара арыгінальнага фільма [[Трон (фільм)|Трон]], а таксама Макса Штайнера, Бернард Хермана, Джона Карпэнтэра, Вангеліс, Філіпа Гласа і Морыса Жара<ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/12/daft-punks-legacy-act.html |title=Daft Punk's ‘Legacy' act &#124; Pop & Hiss &#124; Los Angeles Times |publisher=Latimesblogs.latimes.com |date= |accessdate=9 December 2010}}</ref><ref name="Factmag">[http://www.factmag.com/2010/11/18/daft-punk-tell-all-about-tron-legacy/ Daft Punk tell all about Tron: Legacy on Factmag.com]</ref>. Daft Punk пазней шукаў «Заходні бераг Вібе» пры вытворчасці Random Access Memories, спасылкі на гурты, падобныя Fleetwood Mac, The Doobie Brothers і [[Eagles]]<ref name="Edwards">{{cite web|title=The Collaborators: Todd Edwards|url=http://www.youtube.com/watch?v=yf2bu0P_4Vo|work=YouTube|publisher=Google, Inc|accessdate=13 May 2013|author=TheCreatorsProject|format=Video upload|date=8 April 2013}}</ref>. Яны таксама падкрэслілі ўплыў [[Жан-Мішэль Жар|Жана-Мішэля Жара]] ў інтэрв’ю пасля выпуску альбома<ref>{{cite web|title=Guest DJ: Daft Punk On The Music That Inspired 'Random Access Memories'|url=http://www.wwno.org/post/guest-dj-daft-punk-music-inspired-random-access-memories|work=89.9 WWNO|publisher=WWNO|accessdate=10 August 2013|author=Sam Yenguin|date=18 June 2013}}</ref>. == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''Homework'' (1997) * ''Discovery'' (2001) * ''Human After All'' (2005) * ''Random Access Memories'' (2013) == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музыканты Францыі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы Францыі]] pbgsqxk00y33bn057kez119ln4e6urg 5167406 5167405 2026-07-18T17:05:35Z Emilia Noah 155537 /* Дыскаграфія */ 5167406 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1993 — 2021<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/ca/artist/daft-punk/id5468295 |title=iTunes – Music – Daft Punk |publisher=Itunes.apple.com |date= |accessdate=13 May 2013}}</ref> | Горад = [[Парыж]] | Мова = [[Англійская мова|англійская]] }} '''«Daft Punk»''' — французскі [[Электронная музыка|электронны]] дуэт, які складаецца з музыкантаў {{нп3|Гі-Мануэль дэ Амем Крысто|Гі-Мануэля дэ Амема Крысто|ru|Омем-Кристо, Ги-Мануэль де}} і {{нп3|Тамас Бангальтэ|Тамаса Бангальтэ|ru|Бангальте, Томас}}<ref>{{cite web|title=Daft Punk Bio, Music, News & Shows|url=http://djz.com/featured_djs/daft-punk/|publisher=DJZ.com|accessdate=7 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120074501/http://djz.com/featured_djs/daft-punk/|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=HouseSynthpop/><ref name=Allmusic>[http://www.allmusic.com/artist/daft-punk-p168791 Daft Punk Allmusic bio]</ref><ref name="MusiqueVol.1" />. Daft Punk дасягнулі значнай папулярнасці ў канцы 1990-х гадоў у Францыі і мелі далейшы поспех у наступныя гады. Іх стыль спалучае ў сабе элементы хауса з сінты-попам<ref name=HouseSynthpop>{{cite news| url= http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html | title= Daft Punk: Behind the robot masks| first= Bernadette | last= McNulty | work=The Telegraph |date=17 November 2007 | accessdate= 14 October 2012}}</ref><ref name=Allmusic/>. Менеджэрам групы з 1996 па 2008 быў Пэдра Вінтэр (Busy P), кіраўнік [[Ed Banger Records]]<ref name="Pedro" />. На пачатку кар’еры ўдзельнікі групы знаходзіліся пад уплывам розных рок-гуртоў, уключаючы [[The Beach Boys]] і [[The Rolling Stones]]<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто першапачаткова былі ў групе пад назвай [[Darlin']], якая хутка распалася. Дуэт стаў называцца Daft Punk, выпусціўшы дэбютны альбом Homework у 1997 годзе. Выпуск альбома Discovery быў яшчэ больш паспяховым, сінглы «[[One More Time (сінгл)|One More Time]]», «Digital Love», і «Harder, Better, Faster, Stronger». У сакавіку 2005 года дуэт выпусціў альбом Human After All, які атрымаў змешаныя водгукі. Тым не менш, сінглы «Robot Rock» і «Technologic» мелі поспех у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Daft Punk гастраляваў у 2006 і 2007 і выпусціў канцэртны альбом Alive 2007, які выйграў прэмію [[Грэмі]] за Лепшы электронны/танцавальны альбом. Дуэт напісаў музыку да фільма [[Трон: Спадчына]] і ў 2010 годзе выпусціў альбом з саўндтрэкам фільма. У студзені 2013 года, Daft Punk пакінулі [[EMI Records]] зарады [[Sony Music Entertainment]], даччынага лэйбла [[Columbia Records|Columbia]]. Яны выпусцілі альбом Random Access Memories ў 2013, які атрымаў адабрэнне крытыкаў. Першы сінгл «Get Lucky» меў міжнародны поспех, дасягнуўшы піка ў топ-10 у 32 краін свету. Random Access Memories прывёў да пяці прэмій Грэмі ў 2014 годзе, у тым ліку альбом года, а таксама запіс года («Get Lucky»). Гурт вядомы сваім акцэнтам на выкарыстанне візуальных і сюжэтных кампанентаў, звязаных з іх музычнымі творамі. Daft Punk таксама вядомы праз выкарыстанне масак; спецыяльна распрацаваныя шлемы і пальчаткі робляць музыкантаў падобных да робатаў. Яны маюць такі імідж у большасці сваіх публічных выступаў з 2001 года. Дуэт рэдка дае інтэрв’ю ці з’яўляецца на тэлебачанні. == Гісторыя == === 1987—1993: Раннія гады === Тамас Бангальтэ і Гі-Мануэль дэ Амем Крысто пазнаёміліся ў 1987 годзе падчас вучобы ў ліцэі Карно, сярэдняй школы ў [[Парыж]]ы<ref name="MusiqueVol.1">[https://web.archive.org/web/20060410194554/http://www.daft-musique.com/ Daft Punk Musique Vol. 1 Official Website]. [[Web archiving|Archived]] from 10 April 2006.</ref>. Яны сталі добрымі сябрамі і пазней запісалі дэма-трэкі з іншымі музыкантамі са школы. У канчатковым выніку гэта прывяло да фарміравання групы пад назвай Darlin' з Ларанам Брансавічам у 1992<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто ігралі на [[Бас-гітара|басу]] і [[Гітара|гітары]], адпаведна, у той час як Брансавіч — на барабанах<ref name="FrenchConn">James, Martin. ''French Connections: From Discotheque to Discovery''. London, United Kingdom: Sanctuary Publishing Ltd., 2003. pgs 265; 267; 268. (ISBN 1-86074-449-4)</ref>. Трыо перайграла песню Darlin' гурта The Beach Boys, якая стала каверам арыгінальнай кампазіцыі<ref name="Shimmies">{{cite web |title= Shimmies in Super 8 |url=http://www.discogs.com/release/306155|work=biography |publisher=[[discogs]] |accessdate=17 July 2007}}</ref>. Stereolab выпусціла абодва трэка на адной пласцінцы і запрасіла групу для сцэнічных выступленняў у Вялікабрытаніі<ref name="Shimmies" /><ref name="ROBOPOP" />. Бангальтэ адчуваў, што «рок-н-рол, які мы зрабілі, даволі сярэдні, я думаю. Гэта было настолькі кароткім, можа быць, шэсць месяцаў, чатыры песні і два выступы»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Адмоўны водгук ў Melody Maker Дэйва Джэнінгса<ref>{{cite web| title=Blog post by Ned Raggett |url=http://nedraggett.tumblr.com/post/50466658963/and-why-you-ask-am-i-showing-you-this-photo-of-a |last1=Raggett |first1=Ned |date= 14 May 2013 |work= [[Ned Raggett]]'s Blog |publisher= |accessdate=14 May 2013}}</ref> ахрысціў музыку «Ненармальным панк трэшам»<ref>«Review of Shimmies in Super 8.» Melody Maker Apr.-May 1993: n. pag. Web. 6 April 2013.</ref>. Музыканты палічылі агляд пацешным. Як заявіў дэ Амем Крысто, «Мы так доўга намагаліся знайсці [імя] Darlin', і гэта адбылося так хутка»<ref name="DaftPulse">Alan Di Perna, «We Are The Robots» ''Pulse!'', April 2001, pp. 65-69.</ref>. Гурт Darlin' неўзабаве распаўся, пакінуўшы Брансавіча з гуртам Фенікс<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто стварылі гурт Daft Punk і пачалі эксперыментаваць з драм-машынамі і сінтэзатарамі. === 1993—1999: ''Homework'' === У 1993 годзе Daft Punk удзельнічаў у рэйве EuroDisney, дзе яны сустрэлі з Сцюартам Мак-Міланам з гурта Slam, сузаснавальнік Лэйбла Soma Quality Recordings. Дэма-стужка, нададзена Мак-Мілану на рэйве, паслужыла асновай для дэбютнага сінглу Daft Punk «The New Wave», які выйшаў абмежаваным выпускам у 1994 годзе<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Сінгл таксама змяшчае канчатковы мікс «The New Wave» пад назвай «Alive», які павінен быў быць уключаны ў першы альбом Daft Punk. Daft Punk вярнуліся ў студыю ў маі 1995 для запісу «Da Funk». Гэта стала першым камерцыйна паспяховым сінглам дуэта. Пасля поспеху «Da Funk», Daft Punk пачаў шукаць мэнэджэра. Выбар дуэта ў канчатковым выніку спыніўся на Пэдра Вінтэры, якія рэгулярна дапамагаў гурту і іншым музыкантам у яго начным клубе «Hype»<ref name="FrenchConn"/>. Гурт падпісаў кантракт з Virgin Records ў верасні 1996 года і з гэтага часу дуэт ліцэнзіруе свае песні праз галоўны лэйбл гэтай кампаніі, Daft Trax<ref name="MusiqueVol.1" /><ref name="FrenchConn"/>. Бангальтэ распавядаў пра рашэнне дуэта заключэння кантракта з Virgin: {{Cquote|''Многія гуказапісвальныя кампаніі прапанавалі нам кантракты. Яны прыходзілі адусюль, але мы вырашылі пачакаць, збольшага таму, што мы не хацелі губляць кантроль над тым, што мы стварылі. Мы выключылі шмат гуказапісвальных кампаній. Мы не былі зацікаўлены ў грошах, таму мы адмовілі лэйблам, якія хацелі большага кантролю, чым мы былі гатовыя былі ім надаць. На самай справе, мы больш як партнёры з Virgin''.<ref name="Yahoo">{{cite web|url=http://music.yahoo.com/read/interview/12052857|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809052134/http://music.yahoo.com/read/interview/12052857|archivedate=9 жніўня 2007|title=Yahoo! Music – Interviews|publisher=Yahoo! Music|date=30 December 2010|accessdate=3 January 2011|url-status=live}}</ref>}} Наконт мастацкага кантролю і свабоды, Бангальтэ заявіў: {{Cquote|''У нас ёсць значна больш кантролю, чым грошы. Вы не можаце атрымаць усё. Мы жывем у грамадстве, дзе людзі хочуць грошы, таму яны не могуць атрымаць кантроль. Мы выбралі. Кантроль з'яўляецца свабодай. Людзі кажуць, што мы звар'яцелі на кантролі, але кантроль — гэта кантраляванне свайго лёсу без кантролю іншых людзей. Мы не прабуем маніпуляваць іншымі людзьмі, мы проста кантралюем тое, што мы робім самі. Кантраляванне, якое мы робім, робіць нас свабоднымі. Людзі павінны перастаць думаць, што мастак, які кіруе тым, што ён робіць, гэта дрэнна. Шмат мастакоў сёння толькі ахвяры, якія не маюць кантролю, і яны не свабодныя. І гэта дрэнна. Калі вы пачынаеце залежаць ад грошай, то грошы павінны дасягнуць мяжы, каб адпавядаць сваім выдаткам''.<ref name="Yahoo"/>}} «Da Funk» і «Alive» пазней былі ўключаныя ў дэбютны альбом ''Homework''. У лютым таго ж года брытанскі часопіс Muzik апісаў Homework як «адзін з самых раскручаных дэбютных альбомаў на працягу доўгага доўгага часу»<ref>Bush, C. (1997), Frog Rock, ''[[Muzik]]'', IPC Magazines Ltd, London, Issue No.21 February 1997.</ref>. Паводле дадзеных The Village Voice, альбом адрадзіў музыку стылю хаус і адышоў ад еўраданса<ref name="vv">Woods, Scott (5 October 1999). [http://www.villagevoice.com/1999-10-05/music/underground-disco/ «Underground Disco?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150109041512/http://www.villagevoice.com/1999-10-05/music/underground-disco/|date=9 студзеня 2015}}. ''[[The Village Voice]]''. Retrieved on 10 February 2012.</ref>. Як адзначае крытык Алекс Рэйнер, Homework сабраў устаноўленыя клубныя стылі і «эклектызм» з біг-біт<ref name="1001albums">Rayner, Alex (2006).</ref> Найбольш паспяховым сінглам з Homework быў «Around the World», які вядомы паўтаральным скандаваннем назвы песні. «Da Funk» быў таксама ўключаны ў саўндтрэк фільма Святы. Daft Punk выпусціла серыю музычных кліпаў для Homework, зпрадзюсіраваных Spike Jonze, Мішэлем Гондры, Раманам Каполай і Себ Жаньякам. Калекцыя відэа была выпушчана ў 1999 годзе пад назвай D.A.F.T.: A Story About Dogs, Androids, Firemen and Tomatoes. === 1999—2004: ''Discovery'' === У 1999 годзе дуэт запісваў свой другі альбом, які пачаў годам раней<ref name=PitchforkOuttakes>{{cite web|last=Dombal|first=Ryan|title=Daft Punk: Cover Story Outtakes|url=http://pitchfork.com/news/50746-daft-punk-cover-story-outtakes/|work=[[Pitchfork Media|Pitchfork]]|publisher=pitchfork.com|accessdate=15 May 2013|date=15 May 2013}}</ref><ref name="MTVeInterview" />. Альбома ''Discovery'', выпушчаны ў 2001 годзе, меў яўны сінці-поп-арыентаваны стыль, такі ж, якім гурт заваяваў шмат фанатаў папярэднім альбомам Homework. Гурт сцвярджае, што альбом быў задуманы як спроба паўторна злучыцца з гуллівым дзяцінствам<ref name="ROBOPOP">Chris Gill, [http://remixmag.com/mag/remix_robopop/ «ROBOPOP»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060103075925/http://remixmag.com/mag/remix_robopop/ |date=3 студзеня 2006 }} (May 2001) ''Remix Magazine Online''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Гэта тлумачыць інтэнсіўнае выкарыстанне музыкі канца 70-х і пачатку 80-х у альбоме. Альбом дасягнуў № 2 у Вялікабрытаніі, і яго сінгл «One More Time» трохі не зайняў першае месца ў брытанскім хіт-парадзе. Песня таксама вядомая тым, што ў вялікай ступені аўта-цюнінгаваная і сціснутая<ref name="ROBOPOP" />. Песня і альбом стварылі новае пакаленне прыхільнікаў, у асноўным знаёмых з другім альбомам Daft Punk. Сінглы «Digital Love» і «Harder, Better, Faster, Stronger» былі таксама вельмі паспяховымі ў Вялікабрытаніі і ў танцавальным чарце ЗША. «Digital Love» быў пазней перайграны гуртамі Kodaline і Hellogoodbye. Песня «Face to Face» стала хітом № 1 у амерыканскіх гульнявых чартах, нягледзячы на абмежаваны сінгл<ref>{{cite web |title= Face to Face (Rare Remixes!)|url=http://www.discogs.com/release/260250|work= biography|publisher=[[discogs]]|accessdate=3 October 2008}}</ref>. 45-хвілінны ўрывак са спектакля ''Daftendirektour'', запісанага ў [[Бірмінгем]]е ў 1997 годзе, быў таксама выпушчаны ў 2001 годзе, пад назвай Alive 1997. У 2003 годзе пабачыў свет поўнаметражны анімацыйны фільм {{нп3|Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы|Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы||Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem}}. Прадзюсарам фільма быў пад наглядам {{нп3|Лэйдзі Мацумота|Лэйдзі Мацумота|ru|Мацумото, Лэйдзи}}, які з’яўляецца іх героем дзяцінства. Музыканты з’явіліся ў некалькіх эпізодах мультфільма<ref name="5555Insert">''[[Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem]]'' companion leaflet (2003)</ref>. Альбом Daft Club быў таксама выпушчаны для прасоўвання фільма. Раней праз інтэрнэт прадстаўлены зборнік рэміксаў з той жа назвай. === 2004—2008: ''Human After All'' === [[File:Daft Punk 2007.jpg|thumb|Daft Punk выступаюць у [[Горад Берклі, Каліфорнія|Берклі]] 27 ліпеня 2007 года]] З 13 верасня і да 9 лістапада 2004 года Daft Punk прысвяцілі шэсць тыдняў стварэнні новага матэрыялу<ref>''Human After All'' liner notes (2005). Retrieved 17 December 2007.</ref>. Дуэт выпусціў альбом Human After All ў сакавіку 2005 года. Водгукі былі змяшаныя, у асноўным былі скаргі на празмерна паўтаральны характар. Сінгламі альбома былі «Robot Rock», «Technologic», «Human After All», і «The Prime Time of Your Life». Найранейшай афіцыйнай заявай ад Daft Punk ў дачыненні альбом была «мы лічым, што Human After All кажа само за сябе». Анталогія CD Daft Punk/DVD пад назвай ''Musique Vol. 1 1993—2005'' была выпушчана 4 красавіка 2006 года. Яна ўтрымлівае відэакліпы для «Robot Rock (Maximum Overdrive)» і «The Prime Time of Your Life», зробленыя Daft Punk і Тоні Гарднерам, repspectively. Daft Punk таксама выпусціла {{нп3|Рэміксавы альбом|альбом рэміксаў|ru|Ремиксовый альбом}} Human After All пад назвай Human After All: Remixes. 21 мая 2006 года Daft Punk выпусцілі свой першы фільм, Daft Punk’s Electroma, які быў прадстаўлены на [[Канскі кінафестываль|Канскім кінафестывалі]]<ref name="ElectromaReview">[http://www.variety.com/index.asp?layout=features2006&content=jump&jump=review&dept=cannes&nav=RCannes&articleid=VE1117930614&cs=1 ''Daft Punk’s Electroma'' review] ''Variety''. Retrieved 26 February 2007.</ref>. Фільм не ўключае ўласную музыку Daft Punk, што з’яўляецца навінкай для дуэта з улікам іх папярэдніх DVD і фільм-рэлізаз (''D.A.F.T.'' і ''Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы''). Начныя паказы фільма былі паказаны ў парыжскіх тэатрах у канцы сакавіка 2007 года<ref name="DaftAllocine">[http://www.allocine.fr/article/fichearticle_gen_carticle=18400301.html ''Daft Punk’s Electroma'' Screenings Info] {{fr icon}} allocine.fr. Retrieved 11 April 2007.</ref>. Першапачатковыя заўвагі грамадскасці з тых часоў былі станоўчымі<ref name="ElectromaNews">[https://web.archive.org/web/20070928041619/http://www.thedaftclub.com/news.php?item.15.5 ''Daft Punk’s Electroma'' news] thedaftclub.com. Retrieved 29 March 2007.</ref>. Daft Punk выпусцілі свой другі канцэртны альбом пад назвай ''Alive 2007'' 19 лістапада 2007 года. Ён змяшчае запісы дуэта з туру ''Alive 2007''<ref name="Spin.com">[http://www.spin.com/articles/exclusive-daft-punk-unveil-live-album-details-midlake-release-ep Exclusive: Daft Punk Unveil Live Album Details; Midlake to Release EP] ''Spin''. Retrieved 27 August 2007.</ref>. Жывая версія «Harder, Better, Faster, Stronger» з ''Alive 2007' была выпушчаная асобным сінглам. Аліўе Гандры зняў музычнае відэа для сінгла, які паказвае знятыя кадры з’яўлення Daft Punk, знятыя 250 гледачамі ў [[Бруклін]]е, Коні-Айленд<ref name="Sideline">[http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25543_0_2_0_C Daft Punk Announce Live Album] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515011656/http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25543_0_2_0_C |date=15 мая 2013 }} side-line.com. Retrieved 31 August 2007.</ref>. === 2008—2011: ''Tron: Legacy'' === Пасля туру ''Alive 2007'' дуэт сканцэнтраваўся на іншых праектах. Інтэрв’ю з Пэдра Вінтэрам паказала, што Daft Punk вярнуўся да сваёй парыжскай студыі для працы над новым матэрыялам. Вінтэр таксама сышоў ад кіравання дуэтам, каб працаваць над лэйблам Ed Banger Records<ref name="Studio">[http://www.inthemix.com.au/news/intl/38001/ITM_EXCLUSIVE_Daft_Punk_are_back_in_the_studio Daft Punk Are Back in the Studio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113214106/http://www.inthemix.com.au/news/intl/38001/ITM_EXCLUSIVE_Daft_Punk_are_back_in_the_studio |date=13 лістапада 2012 }} inthemix.com. Retrieved 28 May 2008.</ref>. Ён заявіў пазней у інтэрв’ю, што Daft Punk працуе з неўсталяванай кіруючай кампаніяй у Лос-Анджэлесе<ref name="Pedro">[http://bennylabamba.com/interview-daft-punk Interview: Pedro Winter/Ed Banger] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304022623/http://bennylabamba.com/interview-daft-punk|date=4 сакавіка 2016}} [[Pitchfork Media]]. Retrieved 26 July 2007.</ref>. Дуэт стварыў сваю студыю Daft Arts у комплексе Джыма Хенсана ў Галівудзе<ref>[http://www.popmatters.com/pm/article/135516-tron-legacys-orchestral-score-reveals-a-new-side-of-daft-punk/ Tron: Legacy’s' orchestral score reveals a new side of Daft Punk]. [[Los Angeles Times]]. Retrieved on 7 April 2013.</ref>. У 2008 годзе Daft Punk займае 38 месца ў афіцыйным апытанні DJ Magazine пасля 71 месца ў мінулым годзе<ref>[http://djmag.com/index.php?op=top_100&story=home DJmag.com: Top 100 DJs — Results & History] djmag.com. Retrieved 31 August 2007.</ref>. 8 лютага 2009 года Daft Punk выйграў [[Грэмі]] за ''Alive 2007'' і сінгл «Harder, Better, Faster, Stronger». Песня Джанет Джэксан «So Much Betta» з яе альбома Discipline стала ўзорам песні Daft Punk «Daftendirekt». Daft Punk запісалі адзінаццаць новых міксаў сваёй музыку для відэагульні DJ Hero. Дуэт таксама з’яўляецца ў гульні у якасці пары персанажаў. Яны носяць свае шлемы эпохі альбома ''Discovery'' і жаночыя курткі альбома ''Human After All''. Сіквел DJ Hero 2 ўключае ў сябе рэмікс песні «Human After All», але персанажаў самога дуэта там няма. У 2009 годзўе San Diego Comic-Con было абвешчана, што дуэт запіша 24 трэка для фільма Трон:Спадчына<ref name="ComicCon">{{cite web | title=SDCC: Comic-Con: Disney 3D Hits Hall H! | url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 | date=23 June 2009 | accessdate=23 June 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025234433/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 | archivedate=25 кастрычніка 2014 | url-status=dead }}</ref>. Гэта было арганізавана Джозэфам Трапанезай<ref>[http://culturemob.com/blog/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy Daft Punk’s Classical Meets Cyberpunk Approach to «Tron: Legacy»] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120709200700/http://culturemob.com/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy |date=9 ліпеня 2012 }} culturemob.com. Retrieved 26 November 2010.</ref>. Гурт супрацоўнічаў з ім на працягу двух гадоў, ад падрыхтоўкі вытворчасці да завяршэння. Альбом запісваўся аркестрам з 85 музыкантаў у AIR Lyndhurst Studios у Лондане<ref name="TronDisneyStudio">{{cite web|url=http://www.waltdisneystudiosawards.com/tronlegacy/music.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104035555/http://www.waltdisneystudiosawards.com/tronlegacy/music.php|archivedate=4 лістапада 2010|title=Disney Awards 2010: Tron Legacy|publisher=[[The Walt Disney Company]]|accessdate=16 June 2013|url-status=dead}}</ref>. Джозэф Касінскі, рэжысёр фільма, назваў матэрыял як сумессю аркестравых і электронных элементаў<ref name="MTV">{{cite web |title='Tron Legacy' Panel Report, Fresh From San Diego Comic-Con |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/07/23/tron-legacy-panel-report-fresh-from-san-diego-comic-con |publisher=MTV |date=23 July 2009 |accessdate=29 July 2009 |archive-date=21 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061323/http://moviesblog.mtv.com/2009/07/23/tron-legacy-panel-report-fresh-from-san-diego-comic-con |url-status=dead }}</ref>. Члены Daft Punk таксама згулялі эпізадычную ролю ў якасці дыск-жакеяў, якія носяць свае маскі робатаў в віртуальным свеце фільма. Алівія Уайлд заявіла, што дуэт можа быць звязаны з будучымі рэкламнымі мерапрыемствамі, звязаных з фільмам<ref name=autogenerated1>{{cite web | title=Daft Punk to make appearance in 'Tron Legacy' film| url = http://www.nme.com/news/daft-punk/47693 | work=[[NME]] | date=6 October 2009 | accessdate=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.side-line.com/news_comments.php?id=43652_0_2_0_C |title=Daft Punk go Disney in 'Tron Legacy' film |publisher=Side-line.com |accessdate=3 January 2011}}</ref>. Тызэр паказвае Daft Punk і іх трэк «Derezzed» з фільма<ref name=DerezzedDaftPunk>{{cite web|title=Teaser trailer with "Derezzed" by Daft Punk|author=alexonx|date=26 October 2010|publisher=filmissimo.it|url=http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031214219/http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html|archivedate=31 кастрычніка 2010|url-status=dead}}</ref>. Саўндтрэк з фільма быў выпушчаны 6 снежня 2010 года<ref name="TronSoundtrack">[http://tronsoundtrack.com/ Official website of Tron Legacy’s soundtrack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111025051720/http://tronsoundtrack.com/ |date=25 кастрычніка 2011 }}. Retrieved 27 September 2010.</ref>. Таксама было выпушчана 2-дыскавае выданне альбома, якое ўключае ў сябе плакат дуэта з фільма. Таксама даступныя дадатковыя бонусныя трэкі праз розных анлайн-прадаўцоў. Афіцыйны кліп на «Derezzed», з працягласцю менш за дзве хвіліны, быў паказаны ўпершыню на MTV Networks ў той жа дзень, калі быў выпушчаны альбом<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/videos/news/603795/review-of-daft-punks-derezzed-music-video.jhtml#id=1653651 |title=Review of Daft Punk's 'Derezzed' Music Video |publisher=MTV |accessdate=3 January 2011 |archive-date=9 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101209072130/http://www.mtv.com/videos/news/603795/review-of-daft-punks-derezzed-music-video.jhtml#id=1653651 |url-status=dead }}</ref>. Відэа, якое ўключае Алівію Уайлд у ролі Кўоры, разам з выявамі Daft Punk ў Аркадзе Фліна, сталі пазней даступныя для куплі ў Itunes Store і ўключаныя ў [[DVD]] і [[Blu-Ray]] рэлізы фільма. Walt Disney выпусціла альбом рэміксаў пад назвай Tron: Legacy Reconfigured 5 красавіка 2011 года<ref>{{Cite web |url=http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/ |title=Disney TRON: LEGACY Hits The Grid — Tuesday, 5 April |access-date=20 верасня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128164328/http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/ |archivedate=28 лістапада 2020 |url-status=dead }}</ref>. У 2010 Daft Punk былі дапушчаныя да Ordre des Arts et des Lettres. Бангальтэ і дэ Амему-Крысто прысвоена званне Шэвалье (рыцара).<ref name="FR2">[http://culture.france2.fr/musique/actu/daft-punk-chevaliers-des-arts-et-des-lettres--64520655.html «Daft Punk chevaliers des Arts et des Lettres !»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211205438/http://culture.france2.fr/musique/actu/daft-punk-chevaliers-des-arts-et-des-lettres--64520655.html|date=11 снежня 2013}} by Laure Narlian, ''[[France 2]]'' (24 August 2010). Retrieved 7 November 2010. (French)</ref>. === 2011-наш час: ''Random Access Memories'' === Soma Records выпусціла раней неапублікаваны трэк пад назвай «Drive», які быў зроблены ў той час, як дуэт яшчэ працаваў з Soma Records, і запісы «Rollin'», «Scratchin'» і «Da Funk». Трэк быў уключаны ў зборнік лэйбла Soma да дваццатай гадавіны<ref>[http://www.somarecords.com/news/ Soma Records announce… Soma20 — Daft Punk — Drive Unreleased 1994] somarecords.com. Retrieved 25 August 2011.</ref>. У кастрычніку 2011 года Daft Punk былі на дваццаць восьмым месцы ў «Топ-100 дыджэяў 2011 года» па версіі DJ Magazine пасля 44 месца годам раней<ref>[http://www.djmag.com/top100?page=3&year=2011 DJ Mag Top 100 DJs of 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323110908/http://www.djmag.com/top100?page=3&year=2011 |date=23 сакавіка 2012 }} djmag.com. Retrieved 14 November 2012.</ref>. 19 студзеня 2012 Daft Punk займае другое месца ў спіс найвялікшых танцавальных груп усіх часоў па версіі Mixmag, адстаўшы ад The Prodigy на некалькі пунктаў<ref>[http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed Mixmag | Mixmag’S Greatest Dance Act of All Time Revealed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121011412/http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed |date=21 студзеня 2012 }}</ref>. Daft Punk працаваў над сваім чацвёртым студыйным альбомам, ''Random Access Memories'', у супрацоўніцтве са спяваком і аўтарам песень Полам Уільямсам і фронтмэн гурта Chic Найлам Роджэрсам<ref>[http://pitchfork.com/news/44021-listen-lost-daft-punk-track-drive/ Listen: Lost Daft Punk Track «Drive»]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=MiGTc_KdJlc Paul Williams on Hit Records Nightlife Video hosted by Eddie Muentes]</ref><ref>[http://houston.culturemap.com/newsdetail/02-06-12-disco-legend-talks-about-cancer-broadway-and-possible-plans-to-record-daft-punks-next-album/ Disco legend Nile Rodgers talks about cancer, Broadway & his Daft Punk connection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120208050543/http://houston.culturemap.com/newsdetail/02-06-12-disco-legend-talks-about-cancer-broadway-and-possible-plans-to-record-daft-punks-next-album/ |date=8 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite web |author=sarahanne |url=http://www.fasterlouder.com.au/features/31745/Chic |title=Chic on |publisher=Fasterlouder.com.au |date=3 March 2012 |accessdate=31 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308110821/http://www.fasterlouder.com.au/features/31745/Chic |archivedate=8 сакавіка 2012 |url-status=dead }}</ref>. У маі 2012 было абвешчана, што Джорджыа Морадэр супрацоўнічаў з дуэтам, запісаўшы маналог пра сваё жыццё з 1960 па гэты дзень<ref>{{cite web |url=http://www.urb.com/2012/05/25/breaking-giorgio-moroder-recorded-with-daft-punk/ |title=BREAKING :: Giorgio Moroder Recorded With Daft Punk |publisher=URB |date=25 May 2012 |accessdate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823183703/http://urb.com/2012/05/25/breaking-giorgio-moroder-recorded-with-daft-punk/ |archivedate=23 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Чылі Гансалес заявіў у інтэрв’ю, што ён выконваў матэрыял для праекта дуэта ў аднадзённай сесіі. Ён таксама сказаў, што альбом будзе выпушчаны «вясной наступнага года»<ref>{{cite web |url=http://www.fielddayfestivals.com/field-day-festival-radio/ |title=Field Day Radio &#124; Field Day Festival |publisher=Fielddayfestivals.com |date=2 June 2012 |accessdate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120925010404/http://www.fielddayfestivals.com/field-day-festival-radio/ |archivedate=25 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Член Fourplay Натан Іст пазней адзначыў, што ён унёс свой уклад у праект<ref>{{cite web|last=Wood|first=James|title=Interview: Bassist Nathan East Discusses Fourplay's New Album and His Days with Eric Clapton|url=http://www.guitarworld.com/interview-bassist-nathan-east-discusses-fourplays-new-album-and-his-days-eric-clapton|work=Guitar World|publisher=GuitarWorld.com|accessdate=21 December 2012|date=29 November 2012}}</ref>. У кастрычніку 2012 года, Daft Punk прадаставіў пятнаццаціхвіліны мікс песень блюзавага музыканта Джуніяра Кімбру для Эдзі Слімана ў Yves Saint Laurent<ref>{{cite web|url=http://www.nme.com/news/daft-punk/66580 |title=Daft Punk unveil new blues mix listen |publisher=Nme.Com |date=11 October 2012 |accessdate=10 February 2013}}</ref>. Дуэт таксама зайняў 44-е месца ў штогадовым спісе Top 100 DJ Magazine<ref>[http://www.djmag.com/top100?page=5&year=2012 DJ Mag Top 100 DJs of 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130414044327/http://www.djmag.com/top100?page=5&year=2012 |date=14 красавіка 2013 }} djmag.com. Retrieved 14 November 2012.</ref>. У студзені 2013 года, дэ Амем-Крысто распавёў, што Daft Punk быў у працэсе падпісання кантракту з [[Sony Music Entertainment]] і лэйблам [[Columbia Records]]. Таксама стала вядома, што альбом будзе мець вясновы рэліз<ref name="LeParisien">[http://zik-zag.blog.leparisien.fr/archive/2013/01/26/daft-punk-arrive-chez-sony.html Daft Punk arrive chez Sony] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811062440/http://zik-zag.blog.leparisien.fr/archive/2013/01/26/daft-punk-arrive-chez-sony.html |date=11 жніўня 2016 }} zik-zag.blog.leparisien.fr. Retrieved 26 January 2013.</ref>. Пазней пачалася рэкламная кампанія, якая выкарыстоўвала рэкламныя шчыты і тэлевізійныя ролікі<ref name="WSJ">{{cite web|last=Buerger|first=Megan|title=Daft Punk's Stealth Start for a Summer Hit|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324744104578471414206589292.html|work=[[The Wall Street Journal]]|publisher=online.wsj.com|accessdate=10 May 2013|date=9 May 2013}}</ref>. 3 красавіка, як паведамляў афіцыйны сайт Random Access Memories запусціў The Collaborators, серыю 16 мм дакументальных відэа пра альбом<ref>{{cite web|title=The Vision Behind the Lens: An Exclusive Interview with Cinematographer Ed Lachman|url=http://thecreatorsproject.vice.com/blog/the-vision-behind-the-lens-an-exclusive-interview-with-cinematographer-ed-lachman|work=The Creators Project|publisher=Vice Media Inc|accessdate=13 May 2013|author=Jordan Kinley and Kathleen Flood|date=3 April 2013|archive-date=26 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226052437/http://thecreatorsproject.vice.com/blog/the-vision-behind-the-lens-an-exclusive-interview-with-cinematographer-ed-lachman|url-status=dead}}</ref>. У тым жа месяцы папярэдні прагляд відэа на песню «Get Lucky» з Роджэрсам і {{нп3|Фарэл Уільямс|Фарэлам Уільямсам|en|Pharrell Williams}} быў згуляны на фестывалі Coachella Valley<ref>{{cite web|title=Daft Punk Confirm Julian Casablancas, Panda Bear, Pharrell, More Collaborations With Coachella Video|url=http://pitchfork.com/news/50293-daft-punk-confirm-julian-casablancas-panda-bear-pharrell-more-collaborations-with-coachella-video/|publisher=[[Pitchfork Media]]|accessdate=13 April 2013|date=12 April 2013}}</ref>. Песня была выпушчаны ў выглядзе лічбавай запампоўкі праз адзін тыдзень 19 красавіка 2013 года<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1705910/daft-punk-get-lucky-release.jhtml Daft Punk’s 'Get Lucky' Gets Very Specific Release Date] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219002047/http://www.mtv.com/news/articles/1705910/daft-punk-get-lucky-release.jhtml|date=19 лютага 2014}}. [[MTV News]]. Retrieved on 18 April 2013.</ref><ref>{{cite web |url=http://rapfix.mtv.com/2013/04/18/pharrell-and-daft-punks-get-lucky-officially-debuts-friday/ |title=Pharrell And Daft Punk's 'Get Lucky' Officially Debuts Friday |publisher=Rapfix.mtv.com |date=18 April 2013 |accessdate=13 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514195441/http://rapfix.mtv.com/2013/04/18/pharrell-and-daft-punks-get-lucky-officially-debuts-friday/ |archivedate=14 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. «Get Lucky» стала першым брытанскім сінглам Daft Punk на 28 красавіка 2013 года, застаючыся пад нумарам адзін на працягу 4 тыдняў<ref>{{cite web|title=Daft Punk score first UK number one single|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-22331311|publisher=BBC|accessdate=28 April 2013}}</ref> (па стане на 24 мая). На сайце Spotify паведамляецца, што песня з’яўляецца найбольш праслухоўванай новай песняй ў гісторыі сэрвісу<ref>{{cite news|title=Disco 2.0: Following Daft Punk's 'Get Lucky', we've all caught Saturday Night Fever again|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/disco-20-following-daft-punks-get-lucky-weve-all-caught-saturday-night-fever-again-8613018.html|accessdate=13 May 2013|newspaper=The Independent|date=12 May 2013|author=Samuel Muston}}</ref>. У 2013 MTV Video Music Awards Daft Punk дэбютавалі трэйлер да іх сінглу «Lose Yourself to Dance» і атрымалі ўзнагароду за «Лепшае жаночае відэа» побач з Роджэрсам і Фарэлам<ref name="DaftVMAs">{{cite web|title=Video Music Awards – Daft Punk VMA Appearance: The Robots Finally Emerge|url=http://www.mtv.com/news/articles/1713021/daft-punk-vma-2013-performance.jhtml|work=MTV.com|publisher=Viacom International Inc|accessdate=26 August 2013|author=Brenna Ehrlich|date=25 August 2013|archive-date=29 жніўня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829084700/http://www.mtv.com/news/articles/1713021/daft-punk-vma-2013-performance.jhtml|url-status=dead}}</ref>. ''Random Access Memories'' быў ганараваны Грэмі за лепшы танцавальны/электронны альбом, альбом Года і лепшы некласічны альбом, у той час як «Get Lucky» атрымала Грэмі як лепшы поп-дуэт і запіс года. Daft Punk таксама выканалі папуры на цырымоніі з Роджэрсам, Фарэлам і Стыві Уандэрам з «Get Lucky», «Le Freak», «Harder, Better, Faster, Stronger», «Another Star», «Lose Yourself to Dance» і «Around the World». Pharrell пазней выпусціў свой другі студыйны альбом ''G I R L'', у якім Daft Punk выканалі дадатковыя вакал для песні «Gust of Wind»<ref>Pharrell Williams, ''G I R L'' liner notes (2014).</ref>. 10 сакавіка 2014, нявыдадзеныя песня гурту «Computerized» ўсплыла ў Інтэрнэце. Песня паказвае Jay-Z і, здаецца, утрымліваюць элементы «The Son of Flynn» з саўндтрэку [[Трон: Спадчына]]<ref>{{cite web|url=http://www.indieshuffle.com/daft-punk-computerized-ft-jay-z/ |title=Daft Punk - Computerized (Ft. Jay Z) |publisher=http://www.indieshuffle.com|accessdate=2014-03-11}}</ref>. == Уплыў == На музычны стыль Бангальтэ і дэ Амема-Крысто паўплывалі шмат крыніц. Задоўга да заняццяў электроннай музыкай ў якасці дуэта яны падзялілі густы [[Элтан Джон|Элтана Джона]], {{нп3|MC5|MC5|ru|MC5}}, [[The Rolling Stones]], [[The Beach Boys]] і {{нп3|The Stooges|The Stooges|ru|The Stooges}}<ref name="DarlinBio">{{cite web |title=Darlin' |url= http://www.discogs.com/artist/Darlin'|work=biography |publisher= [[discogs]] |accessdate=20 February 2007}}</ref><ref>''[[Les Inrockuptibles]]'' (March 2005).</ref>. Бангальтэ нагадаў, што гэтыя запісы заахвоцілі яго вывучаць англійскую мову ў якасці другой, так як ён хацеў зразумець словы<ref name="lesinrocks2013">''[[Les Inrockuptibles]]'' No. 910 (May 2013).</ref>. Узаемнае захапленне дуэта [[рок]]-гуртамі прывяло да стварэння ўласнага індзі-групы пад назвай Darlin'. Бангальтэ патлумачыў: «Гэта было ўсё яшчэ магло быць падлеткавым. Гэта як, ведаеце, кожны хоча быць у гурце»<ref name="Interview at Mixmag 1997">Matthew Collin, [http://www.techno.de/mixmag/97.08/DaftPunk.a.html «Do You Think You Can Hide From Stardom?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151016230513/http://www.techno.de/mixmag/97.08/DaftPunk.a.html|date=16 кастрычніка 2015}} (August 1997) ''[[Mixmag]]''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Яны таксама чэрпалі натхненне з року і {{нп3|эйсід-хаус|эйсід-хаус|en|Acid house}} у Вялікабрытаніі на пачатку [[1990-я|1990-х]]. Дэ Амем-Крысто назваў Screamadelica гуртам Primal Scream, як альбом, які «склаў ўсе разам» з пункту гледжання жанру. У буклеце альбома ''Homework'' музыканты аддалі належнае вялікай колькасці музычных мастакоў. Акрамя таго, буклет ўтрымлівае цытату з {{нп3|Браян Уілсан|Браяна Уілсана|ru|Уилсон, Брайан}}. Бангальтэ заявіў: «У музыцы Браяна Уілсана вы маглі сапраўды адчуць прыгажосць. Гэта было вельмі духоўным, як Боб Марлі»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. На пытанне пра поспех дэбютнага альбома Daft Punk і рост папулярнасці іх музычнага жанру Бангальтэ адказаў: «перад намі ў вас былі Фрэнкі Наклз або Хуан Аткінс і гэтак далей. Найменшае, што вы можаце зрабіць, гэта аддаць даніну тым, хто ўплывалі на людзей»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Трэк Daft Punk «Teachers» з альбома ''Homework'' звяртаецца да некалькіх асоб, якія ўплывалі на гурт, напрыклад, Romanthony і Тода Эдвардса. Дэ Амем-Крысто заявіў: «Іх музыка мела вялікі эфект на нас гук. Іх вытворчасць, гук і голас Romanthony, эмоцыі і душа — гэта частка таго, як мы гучым сёння»<ref name="ROBOPOP" />. Romanthony і Эдвардс пазней супрацоўнічаў з Daft Punk падчас работы з альбомам ''Discovery''. Для альбома Daft Punk сканцэнтраваліся на новых стылях электроннай музыкі. Асноўнай крыніцай натхнення быў сінгл «Windowlicker» Aphex Twin, які не быў «чыста клубным трэкам», у адпаведнасці з Бангальтэ<ref name="MTVeInterview">[https://web.archive.org/web/20060327234551/http://www.mtve.com/article.php?ArticleId=40 «Daft Punk Embark On A Voyage of Discovery»] MTVe.com. Retrieved 22 February 2007.</ref>. Дуэт таксама выкарыстоўваў старадаўняе абсталяванне для аднаўлення гуку мастака з папярэдняй эпохі. Падчас інтэрв’ю дэ Амем-Крысто растлумачыў, што «мы не рабілі спіс мастакоў, якіх мы любім, і не капіравалі іх песні»<ref name="mixonlineinterview">Bryan Reesman, [http://mixonline.com/mag/audio_daft_punk/ Daft Punk interview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141110224721/http://mixonline.com/mag/audio_daft_punk/ |date=10 лістапада 2014 }} mixonline.com. Retrieved 6 March 2007.</ref><ref name="MiamiHerald">Michael Hamersly, [http://www.miami.com/mld/miamiherald/entertainment/weekend/15967428.htm «Ask the DJ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230909201418/https://www.miamiherald.com/miami-com/|date=9 верасня 2023}} (10 November 2006) ''[[The Miami Herald]]''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Daft Punk зноў супрацоўнічаў з Эдвардсам наконт песні «Fragments of Time», размешчанай у альбоме ''Random Access Memories'' у 2013 годзе. Падчас інтэрв’ю 2009 года Бангальтэ назваў [[Эндзі Уорхал]]а ў якасці аднаго з ранніх мастацкіх уплываў на саўндтрэк Трон:Спадчына. Дуэт чэрпаў натхненне з {{нп3|Вэндзі Карлас|Вэндзі Карласа|en|Wendy Carlos}}, кампазітара арыгінальнага фільма [[Трон (фільм)|Трон]], а таксама Макса Штайнера, Бернард Хермана, Джона Карпэнтэра, Вангеліс, Філіпа Гласа і Морыса Жара<ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/12/daft-punks-legacy-act.html |title=Daft Punk's ‘Legacy' act &#124; Pop & Hiss &#124; Los Angeles Times |publisher=Latimesblogs.latimes.com |date= |accessdate=9 December 2010}}</ref><ref name="Factmag">[http://www.factmag.com/2010/11/18/daft-punk-tell-all-about-tron-legacy/ Daft Punk tell all about Tron: Legacy on Factmag.com]</ref>. Daft Punk пазней шукаў «Заходні бераг Вібе» пры вытворчасці Random Access Memories, спасылкі на гурты, падобныя Fleetwood Mac, The Doobie Brothers і [[Eagles]]<ref name="Edwards">{{cite web|title=The Collaborators: Todd Edwards|url=http://www.youtube.com/watch?v=yf2bu0P_4Vo|work=YouTube|publisher=Google, Inc|accessdate=13 May 2013|author=TheCreatorsProject|format=Video upload|date=8 April 2013}}</ref>. Яны таксама падкрэслілі ўплыў [[Жан-Мішэль Жар|Жана-Мішэля Жара]] ў інтэрв’ю пасля выпуску альбома<ref>{{cite web|title=Guest DJ: Daft Punk On The Music That Inspired 'Random Access Memories'|url=http://www.wwno.org/post/guest-dj-daft-punk-music-inspired-random-access-memories|work=89.9 WWNO|publisher=WWNO|accessdate=10 August 2013|author=Sam Yenguin|date=18 June 2013}}</ref>. == Дыскаграфія == ===Студыйныя альбомы=== * «Homework» (1997) * «Discovery» (2001) * «Human After All» (2005) * «Random Access Memories» (2013) == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музыканты Францыі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы Францыі]] su12z42vy9ez9o4rffm3nvd8ijeyyac 0 212724 5167427 5167162 2026-07-18T18:15:16Z M.L.Bot 261 5167427 wikitext text/x-wiki [[Файл:East europe 3-4cc.png|thumb|400px|Балтыйскія і славянскія археалагічныя культуры III—IV стст. і арэал балтыйскіх гідронімаў.]] [[Файл:East europe 5-6cc.png|thumb|400px|Балтыйскія і славянскія археалагічныя культуры ў V—VI стст.]] '''Дняпроўскія балты''' — [[балты|балтыйскія]] плямёны, якія насялялі басейн [[Днепр|Дняпра]] паміж басейнамі [[Вісла|Віслы]] і [[Волга|Волгі]] ў эпоху жалезнага веку (I тыс. да н.э. — I тыс. н.э.). Дняпроўскія балты сфарміраваліся на фіна-ўгорскім субстраце. Пра прысутнасць балтаў у басейне Дняпра сведчаць шматлікія [[гідронім]]ы і археалагічныя знаходкі. Пісьмовых помнікаў гэтыя плямёны не пакінулі. У 1962 годзе расійскія мовазнаўцы У. Тапароў і А. Трубачоў у даследаванні «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя» паведамілі, што сярод 1085 гідронімаў басейна Дняпра выяўлена 911 назваў балцкага паходжання, што сведчаць пра ранейшы балцкі этнічны характар гэтай тэрыторыі.<ref>{{Кніга|спасылка=https://history.wikireading.ru/hHKyAqDU4p|аўтар=Тарас А. Е.|загаловак=Предыстория Беларусов. С древних времен до ХIII века|год=2010|месца=Мінск|выдавецтва=Харвест|старонак=544|isbn=9789851684812}}</ref>{{Не АК|comment=Тарас -- кампілятар-публіцыст у лепшым выпадку. Але пра Тапарова, лагічна, каб спасылка была менавіта на кнігу Тапарова, а калі не на яго, то на публікацыю навуковую.}} Мяркуючы па розных археалагічных помніках, а таксама па распаўсюджанні гідронімаў балцкага паходжання, у канцы неаліту (III—II тыс. да н. э.) у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе існавала некалькі блізкароднасных, прынамсі гіпатэтычна балцкіх, культур: [[Паморская культура|Паморская]], (позняя) [[Нарвенская культура|Нарвенская]] і (позняя) [[Нёманская культура|Нёманская]]. Найстаражытнейшая з іх —Паморская культура — займала толькі вузкую паласу паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Балтыйскага мора. У [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавым]] і [[Жалезны век на Беларусі|жалезным]] вяках (II—I тыс. да н. э. — I тыс. н. э.) на тэрыторыі на ўсход і поўдзень ад сучасных Літвы і Латвіі існавалі ўжо несумненна балцкія культуры: позняя Нарвенская і сфарміраваная на яе аснове [[культура штрыхаванай керамікі]] (іх арэалы ахоплівалі таксама ўсходнія часткі сучасных Літвы і Латвіі), [[Днепра-дзвінская культура|Днепра-Дзвінская]] (таксама вядомая як «Смаленская культура гарадзішчаў»), [[Мілаградская культура|Мілаградская]], [[Юхнаўская культура|Юхнаўская]] і позняя [[Дзякоўская культура|Дзякoўская]] культуры (каля пачатку нашай эры ва ўсходняй частцы басейна верхняй Акі яе стварылі нашчадкі мясцовага насельніцтва Днепра-Дзвінскай культуры і перасяленцаў-юхнаўцаў). У III—V стагоддзях гэтыя балцкія культуры басейнаў Дняпра, [[Дзвіна|Дзвіны]] і [[Ака|Акі]] пад моцным уплывам заходніх балтаў (носьбітаў [[Зарубінецкая культура|Зарубінецкай культуры]]), якія яшчэ ў II—I стст. да н. э. праніклі з тэрыторыі сучаснай Польшчы далёка ў басейн Дняпра, трансфармаваліся ў [[Калочынская культура|Калочынскую]], [[Банцараўская культура|Банцараўска-Тушамлянскую]] і Мошчынскую культуры, што існавалі да VIII—X стагоддзяў. Мошчынскую культуру лічаць культурай продкаў усходніх галіндаў ([[голядзь|голядзі]]<ref>[http://www.lants.tellur.ru:8100/history/danilevsky/d02.htm Балтаславяне і «вялікае перасяленне народаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140112170746/http://www.lants.tellur.ru:8100/history/danilevsky/d02.htm |date=12 студзеня 2014 }}</ref>), якія жылі ў Падмаскоўі, у басейне ракі Протвы, да канца Сярэднявечча. Прыкладна ў пачатку VI — канцы VII стст. на тэрыторыю дняпроўскіх балтаў пачалі пранікаць [[славяне]], якія да таго часу жылі толькі на тэрыторыі сучаснай правабярэжнай Украіны, але паступова прасунуліся ва ўсходнюю частку басейна Дняпра. У IX—X стст. рухаючыся на поўнач уздоўж Дняпра. славянскія перасяленцы аддзялілі большую частку дняпроўскіх балтаў ад іншых, больш заходніх балтаў У XI—XII стст. амаль усе дняпроўскія балты (за выключэннем усходніх галіндаў) былі асіміляваныя ўсходнімі славянамі. Працэс іх культурнай і моўнай славянізацыі, які пачаўся яшчэ на мяжы VII—VIII стагоддзяў, значна паскорыўся пасля прыняцця праваслаўнага хрысціянства рознамоўнымі плямёнамі Кіеўскай Русі. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што пасля афіцыйнага хрышчэння Русі ў 988 годзе частка дняпроўскіх балтаў перасялілася на захад і з цягам часу ўвайшла ў склад этнасаў літоўцаў і латгалаў. Паводле меркавання некаторых даследчыкаў, язычніцкая рэлігія дняпроўскіх балтаў уключала шанаванне слупоў з [[Мядзведзь|мядзведжымі]] галовамі<ref>''Траццякоў П. М.'' [http://sinsam.kirsoft.com.ru/KSNews_731.htm Славяне і балты ў Верхнім Падняпроўі ў сярэдзіне і трэцяй чвэрці I тыс. н.э.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141214103544/http://sinsam.kirsoft.com.ru/KSNews_731.htm |date=14 снежня 2014 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{rq|sources}} {{Балтыйскія плямёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Зніклыя народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія балты]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дагістарычная Расія]] kf1bclxifw1dqhor8ns8nb6aahh773w 0 219511 5167594 5140315 2026-07-19T11:38:03Z Siliyiw 169172 5167594 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Войская}} {{НП-Беларусь |статус =Аграгарадок |беларуская назва =Войская |выява =Войская. Царква 3.jpg |подпіс =[[Свята-Троіцкая царква (Войская)|Свята-Троіцкая царква]] |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Войскі |першае згадванне = XVI ст. }} '''Во́йская'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Вайска́я'''</ref> ({{lang-be-trans|Vojskaja}}, {{lang-ru|Войская}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034764&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2009 года № 106 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Войскі сельсавет|Войскага сельсавета]]. == Геаграфія == Размешчана на [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніне]], за 400&nbsp;м ад левага берага ракі [[Крывуля (рака)|Крывуля]], непадалёк ад яе вытоку. Побач знаходзіцца найбольшая абсалютная адзнака Высокаўскай раўніны — 198 м. Паселішча ляжыць за 15&nbsp;км на захад ад [[Каменец|Каменца]], за 47&nbsp;км на поўнач ад [[Брэст]]а, за 19&nbsp;км на ўсход ад [[чыгунка|чыгуначнай]] станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)|Высока-Літоўск]] на лініі [[Брэст]]&nbsp;—&nbsp;[[Беласток]]. Па паўночнай мяжы вёскі праходзіць аўтадарога [[Высокае]]&nbsp;—&nbsp;[[Кобрын]] {{таблічка-by|Р|102}}. == Гісторыя == * канец XVI ст.: [[Дворышча (тып паселішча)|двор]] ў [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], [[Шляхта|шляхецкая]] ўласнасць. * 1751—1775: пабудавана драўляная Свята-Троіцкая царква. * 1795: у выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * 1-я палова XIX ст.: [[маёнтак]] і аднайменная вёска ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], уласнасць [[памешчык]]аў Бухавіцкіх. * 1833: паводле 8-й [[Рэвізія, перапіс насельніцтва|рэвізіі]] ў вёсцы 2 двары, 18 наяўных сялянскіх душ, 22 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] [[Ворная зямля|ворыўнай]] зямлі, 6 дзесяцін сенакосу. Памешчыку належала 60 дзесяцін зямлі. * 1845: паводле [[Інвентары|інвентара]] маёнтак знаходзіўся ў [[заклад]]зе ў [[дваранін]]а Міхаіла Радзевіча, 121 дзесяціна зямлі. У склад маёнтка ўваходзілі вёскі Войская і Пераходы. * з 1850-х: [[сяло]], цэнтр [[Войская воласць|воласці]] [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. * 1857: згодна 10-й [[Рэвізія, перапіс насельніцтва|рэвізіі]] налічвалася 48 рэвіскіх душ, [[Расійская імперыя|дзяржаўная]] ўласнасць. * 1885: у сяле 13 двароў, 152 жыхары, дзейнічалі валасное ўпраўленне, школа, [[карчма]]. За 4 [[Вярста|вярсты]] ў [[Лісоўчыцы|Лісоўчыцах]] працаваў [[цэгла|цагельны]] завод. * 1890: [[маёнтак]] належаў Войцаху Багуслаўскаму; у сяле 126 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] [[Сядзіба|сядзібнай]] і [[Ворная зямля|ворыўнай]] зямлі, 21 дзесяціна лугу; мясцоваму царкоўнаму [[прыход]]у належала 93 дзесяцін зямлі. * 1897: паводле [[Перапісы насельніцтва Расіі|перапісу]] ў сяле 18 двароў, 143 жыхары, царква, [[народнае вучылішча]], валасное ўпраўленне, хлебазапасны магазін, 2 ветраныя [[млын]]ы, [[кузня]], карчма. * 1905: 197 жыхароў, у народным вучылішчы 62 вучні. * 1921: у выніку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. * 1923: цэнтр [[Войская гміна|гміны]] [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]], 41 двор, 258 жыхароў. * 1926—1927: дзейнічаў гурток [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. * 1928: у [[Ратайчыцкая гміна|Ратайчыцкай гміне]] [[Брэсцкі павет (1921—1940)|таго ж павета]] і [[Палескае ваяводства|ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]. * 1939: у выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|польскага паходу Чырвонай Арміі]] ў складзе [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[БССР]]. * 1940: 52 двары, 348 жыхароў, пачатковая школа, хата-чытальня. Цэнтр [[Войскі сельсавет|сельсавета]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] Брэсцкай вобласці. У склад сельсавета ўваходзілі 13 паселішчаў, 410 двароў, 1887 жыхароў. На тэрыторыі сельсавета (57&nbsp;км²) працавалі 6 пачатковых школ, 6 ветраных млыноў. * 1948: у 7-гадовай школе 74 вучні. * 1949: арганізаваны калгас імя [[Васіль Іванавіч Чапаеў|Чапаева]]. * 1954: у [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён, 1940—1964)|Агародніцкім сельсавеце]]. * 1960: 238 жыхароў. * 1964: зноў цэнтр [[Войскі сельсавет|Войскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. * 1970: 247 жыхароў, цэнтр калгаса «Беларусь». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == У вёсцы працуе сярэдняя школа, Дом культуры, [[бібліятэка]], амбулаторыя, камбінат бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі, дзіцячы сад, 4 крамы, [[малітоўны дом]] [[Саюз евангельскіх хрысціян-баптыстаў у Беларусі|евангельскіх хрысціян-баптыстаў]], [[Свята-Троіцкая царква (Войская)|Свята-Троіцкая царква]]. З’яўляецца цэнтрам калектыўнага сялянскага аб’яднання «Колас». == Славутасці == [[Свята-Троіцкая царква (Войская)|Свята-Троіцкая царква]] з брамай-званіцай (1751)<ref>{{radzima|648}}</ref>. Занесена ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] як аб’ект гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння. За 1,8 км на паўднёвы захад ад вёскі, за 0,4 км ад [[хутар]]а Прыходы знаходзіцца курганны могільнік перыяду ранняга Сярэднявечча, датаваны XI—XII стагоддзямі. == Вядомыя асобы == * [[Іван Сцяпанавіч Гулько]] (нар. 1924) — беларускі вучоны ў галіне медыцынскай рэабілітацыі, выдатнік аховы здароўя. * [[Плакід Янкоўскі]] — беларускі і польскі пісьменнік. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С.&nbsp;24. == Спасылкі == * [https://radzima.org/be/miesca/voyskaya.html radzima.org] {{Войскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Войскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Войская (Камянецкі раён)| ]] nx2ilssfcd9u72h1mw965mcnjakm8ua 0 222178 5167354 1905895 2026-07-18T13:58:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Арцём Уладзіміравіч Васільеў]] 5167354 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Арцём Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Арцём Аляксандравіч Васільеў|Арцём Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Артём Александрович}} (нар. 1970) — расійскі прадзюсар. * [[Арцём Уладзіміравіч Васільеў]] (нар. 1997) — беларускі футбаліст. * {{нп5|Арцём Міхайлавіч Васільеў|Арцём Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Артём Михайлович}} (нар. 1974) — расійскі кампазітар. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 0yqd7t0gbs3vkp1er0x6muy4drzy4tu 0 236687 5167395 4896349 2026-07-18T16:17:41Z Siliyiw 169172 5167395 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Юркоўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 57|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 40|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Лепельскі |сельсавет2 = Стайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Юркава Сцена |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026138 }} '''Юрко́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ю́ркаўшчына'''</ref> ({{lang-be-trans|Jurkoŭščyna}}, {{lang-ru|Юрковщина}}) — [[вёска]] ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Стайскі сельсавет (Лепельскі раён)|Стайскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Стайскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. Да 2 кастрычніка 1987 года вёска мела назву імя Чапаева<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89209.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 2 октября 1987 г. №1742-XI О переименовании деревни имени Чапаева Заозерского сельсовета Лепельского района Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527214138/http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89209.htm |date=27 мая 2012 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v38701742&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 2 октября 1987 года № 1742-XI "О переименовании деревни имени Чапаева Заозерского сельсовета Лепельского района Витебской области"}}</ref>. Да 2004 года вёска ўваходзіла ў склад [[Заазерскі сельсавет|Заазерскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Стайскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Стайскі сельсавет (Лепельскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лепельскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] 5lb6pkx37cu6umedmay8q4blhnktyic 5167396 5167395 2026-07-18T16:21:04Z Siliyiw 169172 5167396 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Юркаўшчына}}{{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Юркоўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 57|lat_sec = 13 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 40|lon_sec = 28 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Лепельскі |сельсавет2 = Стайскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = Юркава Сцена |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243026138 }} '''Юрко́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ю́ркаўшчына'''</ref> ({{lang-be-trans|Jurkoŭščyna}}, {{lang-ru|Юрковщина}}) — [[вёска]] ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Стайскі сельсавет (Лепельскі раён)|Стайскага сельсавета]]. Да 1972 года вёска ўваходзіла ў склад Стайскага сельсавета<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. Да 2 кастрычніка 1987 года вёска мела назву імя Чапаева<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89209.htm Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 2 октября 1987 г. №1742-XI О переименовании деревни имени Чапаева Заозерского сельсовета Лепельского района Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527214138/http://old.bankzakonov.com/d2008/time89/lav89209.htm |date=27 мая 2012 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v38701742&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 2 октября 1987 года № 1742-XI "О переименовании деревни имени Чапаева Заозерского сельсовета Лепельского района Витебской области"}}</ref>. Да 2004 года вёска ўваходзіла ў склад [[Заазерскі сельсавет|Заазерскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Стайскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Стайскі сельсавет (Лепельскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лепельскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] dz584u1e7lipx73nhgm5e3rjp4zxesu 0 236911 5167466 5098237 2026-07-18T21:39:04Z Siliyiw 169172 5167466 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Узмёны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Uzmiony_village.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 44|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 55|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Мёрскі |сельсавет = Узмёнскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021390 }} '''Узмёны'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Uzmiony}}, {{lang-ru|Узмёны}}) — [[аграгарадок]] у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Узмёнскі сельсавет|Узмёнскага сельсавета]]. == Гісторыя == [[Файл:Uźmiony, Mikałajeŭskaja. Узьмёны, Мікалаеўская (P. Vałyncevič, 1912).jpg|міні|злева|Узмёны ў 1912 годзе|208x208пкс]] [[Файл:Общий вид церкви - panoramio (2).jpg|міні|228x228пкс|[[Свята-Мікалаеўская царква (Узмёны)|Свята-Мікалаеўская царква]].]] У 1921—1945 гадах вёска ў складзе [[Лявонпаль (гміна)|гміны Лявонпаль]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. У 1923—1939 гадах ва Узмёнах месцілася памежная застава [[Корпус аховы памежжа|Корпуса аховы памежжа]]. У 2004 годзе перададзены са складу скасаванага Узмёнскага сельсавета ў [[Даўгінаўскі сельсавет (Мёрскі раён)|Даўгінаўскі сельсавет]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>, які ў 2010 годзе быў перайменаваны ва Узмёнскі<ref>{{Cite web |url=http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-258/2010-258(002-004).pdf&oldDocPage=3 |title=Решение Витебского областного Совета депутатов от 16 сентября 2010 г. № 35 О переименовании Долгиновского сельсовета Миорского района |access-date=9 верасня 2018 |archive-date=2 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302135628/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-258/2010-258(002-004).pdf&oldDocPage=3 |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 25 жыхароў, 5 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 55.</ref>. * 1931 год — 48 жыхароў, 5 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 8</ref>. == Славутасці == * [[Свята-Мікалаеўская царква (Узмёны)|Свята-Мікалаеўская царква]] (1882 год) — {{ГККРБ 4|213Г000568}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XII|869|Uźmiony, słoboda, powiat dzisieński, gmina Leonpol}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Uzmiony}} {{Узмёнскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Узмёнскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мёрскага раёна]] [[Катэгорыя:Узмёны| ]] 6wlxoszxmkejk06e68nwuclkjrbska9 0 239796 5167464 5009858 2026-07-18T21:32:40Z Siliyiw 169172 5167464 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Верацеі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Верацеі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 19|lat_sec = 18 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 51|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|2010|Верацеі 1}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021197 }} '''Вераце́і'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vieraciei}}, {{lang-ru|Веретеи}}; да 2010 — '''Верацеі 1'''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0038423&q_id=6385163|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 31 декабря 2010 года № 47 "О переименовании деревни Веретеи 1 Лужковского сельсовета Шарковщинского района"}}</ref>) — [[аграгарадок]] у [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Лужкі (гміна)|гміны Лужкі]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref><ref>Piotr Eberhardt, ''Formowanie się polskiej granicy wschodniej po II wojnie światowej'', «Dzieje Najnowsze», Rocznik L — 2018 (2), 2018, s. 95-100.</ref>. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Верацейскі сельсавет (Пліскі раён)|Верацейскага сельсавета]]. Да 1965 года вёска ўваходзіла ў склад Лужкоўскага сельсавета<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9, 23 студзеня, 10 і 12 лютага 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 10 (1090).</ref>, да 30 ліпеня 1966 года — у склад [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескага сельсавета]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 23 (1143).</ref>, да 12 верасня 1966 года знаходзілася ў складзе Шаркаўшчынскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 верасня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 31 (1151).</ref>. Да 2010 год вёска мела назву ''Верацеі 1''<ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 149 жыхароў, 26 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 56.</ref>. * 1931 год — 180 жыхароў, 34 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 20</ref>. * 2003 год — 272 жыхары, 106 двароў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|Верацеі 1-я|478|}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Шаркаўшчынскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|478|Дулеба Г. І.}} * {{SgKP|XIII|224|Werecieje, wieś, powiat dzisieński, gmina Łużki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лужкоўскі сельсавет, Шаркаўшчынскі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] phhp5bbwiq1h57yvashgq2xyuecoto9 0 239798 5167399 4939723 2026-07-18T16:40:04Z Siliyiw 169172 5167399 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Гарадзец}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Гарадзец |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Комплекс былой сядзібы Зіберг-Плятэра.JPG |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 20|lat_sec = 57 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 52|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021087 |ранейшыя назвы=Дзіўная}} '''Гарадзе́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Haradziec}}, {{lang-ru|Городец}}, з 1969 да 1994 — '''Дзіўная<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v39402983&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 26 апреля 1994 года № 2983-XII "О переименовании деревни Дивная Лужковского сельсовета Шарковщинского района Витебской области в деревню Городец"}}</ref>''') — [[вёска]] ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Даныя раскопак дазваляюць сцвярджаць, што ў VІІІ—ІХ стст. на беразе р. Мнюта знаходзілася ўмацаванае паселішча [[палачане|полацкіх крывічоў]], росквіт якога прыпадае на Х — першую палову ХІ стст. Доказаў існавання горада ў ХІІ—ХІІІ стст. не выяўлена. У ХV—ХVІІІ стст. тут знаходзілася сядзіба феадала. У 1921—1939 гадах маёнтак у складзе [[Лужкі (гміна)|гміны Лужкі]] [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 6.</ref><ref>https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220427214757/https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/70/plik/m-631.pdf |date=27 красавіка 2022 }}</ref><ref>https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3950665</ref>. == Насельніцтва == * 1921 год — 207 жыхароў, 31 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 56.</ref>. * 1931 год — 215 жыхароў, 12 двароў<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 19</ref>. == Культура == У вёсцы дзейнічаў [[Гарадзецкі музей мастацтва і этнаграфіі]], філіял [[Германавіцкі музей культуры і побыту|Германавіцкага музея культуры і побыту]]. == Славутасці == * [[Гарадзішча]] знаходзіцца каля вёскі, на высокім беразе р. [[Мнюта]]<ref>[http://vlib.by/pridvinie/index.php/sharkayshchinski-raion/145-pomniki-gistoryi-i-arxitektyre-sharkovshchinskiiy-raion/1502-pomniki-arxeologii-sharkavshchinskiy-raion Помнікі гісторыі і архітэктуры Шаркаўшчынскага раёна. Помнікі археалогіі]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[Сядзібна-паркавы ансамбль Зіберг-Плятэраў (Гарадзец)|Сядзібна-паркавы комплекс Зіберг-Плятэра]]: палац, капліца, гаспадарчыя пабудовы, уязная брама, парк (XVIII—XIX стст.). {{ГККРБ 4|212Г000836}} ** Брацкая магіла (1941—1944) па вул. Зарэчнай, у скверы каля палаца, знаходзіцца ў цэнтры вёскі. Пахаваны 9 савецкіх ваеннапалонных, расстраляных нямецка-фашысцкімі акупантамі ў 1942 годзе, і партызанская разведчыца А. Д. Бельская. У 1957 годзе на магіле пастаўлены стэла, 2 абеліскі, побач гармата. {{ГККРБ 4|213Д000837}}. ** [[Гармата]] па вул. Зарэчнай, у скверы каля палаца — {{ГККРБ 4|213Д000939}}. * Прыдарожная капліца (кан. XVIII ст.). <gallery> Файл:Комплекс былой сядзібы Зіберг-Плятэра 1.JPG|Капліца Файл:Комплекс былой сядзібы Зіберг-Плятэра 4.JPG|Палац Файл:Капліца ў в. Гарадзец.jpg|Прыдарожная капліца </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі]]. [[Віцебская вобласць]] / рэдкал.: [[Станіслаў Віктаравіч Марцэлеў|С. В. Марцэлеў]] і інш. — [[Мінск]]: [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелСЭ імя П. Броўкі]], 1985. * Памяць: [[Шаркаўшчынскі раён]]: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: Л. М. Драбовіч і інш.; уклад. Л. М. Лабачэўская; мастак Э. Э. Жакевіч. — [[Мінск]]: [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]], 2004. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/gorodec_sh/index.htm}} {{Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] [[Катэгорыя:Гарадзец (Шаркаўшчынскі раён)| ]] 5zpjnh7dwf2rmkgdpe7pttu458uhp83 0 243282 5167407 4904573 2026-07-18T17:09:09Z Siliyiw 169172 5167407 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Зуі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Зуі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 45|lat_sec = 41 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 43|lon_sec = 29 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет2 = Бельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045010 }} '''Зуі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zui}}, {{lang-ru|Зуи}}) — [[вёска]] ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскага сельсавета]] (да 2024 года — [[Лабковіцкі сельсавет]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0133978 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 12 сентября 2024 г. № 7-12 О переименовании Лобковичского сельсовета Кричевского района Могилевской области]</ref>). == Гісторыя == 17 снежня 1931 года вёска Зуі аднесена да [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскага сельскага Савета]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c23100002&q_id=6385163|title=Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров Белорусской ССР от 17 декабря 1931 года "О переименовании местечка Кричева Кричевского района в город Кричев"}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] rr8t8nlfv425dri7w980jrkqpqtteas 0 243283 5167418 4904574 2026-07-18T17:29:58Z Siliyiw 169172 5167418 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Іванаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Іванаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 45|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 41|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет2 = Бельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045008 }} '''Іва́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ivanaŭka}}, {{lang-ru|Ивановка}}) — [[вёска]] ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскага сельсавета]] (да 2024 года — [[Лабковіцкі сельсавет]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0133978 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 12 сентября 2024 г. № 7-12 О переименовании Лобковичского сельсовета Кричевского района Могилевской области]</ref>). 17 снежня 1931 года вёска Іванаўка аднесена да Галавіцкага сельсавета<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c23100002&q_id=6385163|title=Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров Белорусской ССР от 17 декабря 1931 года "О переименовании местечка Кричева Кричевского района в город Кричев"}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://familio.org/settlements/c2d63f46-e2aa-4487-9151-4a68a17868bb Справочник. Ивановка]. {{Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] 00zr2er78j273mpmodv0rd848vx0o2s 5167420 5167418 2026-07-18T17:41:22Z Siliyiw 169172 5167420 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Іванаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Іванаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 45|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 41|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет2 = Бельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045008 }} '''Іва́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ivanaŭka}}, {{lang-ru|Ивановка}}; да 1919 — ''Свіна́я''<ref name=":0">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>) — [[вёска]] ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскага сельсавета]] (да 2024 года — [[Лабковіцкі сельсавет]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0133978 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 12 сентября 2024 г. № 7-12 О переименовании Лобковичского сельсовета Кричевского района Могилевской области]</ref>). 17 снежня 1931 года вёска Іванаўка аднесена да Галавіцкага сельсавета<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c23100002&q_id=6385163|title=Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров Белорусской ССР от 17 декабря 1931 года "О переименовании местечка Кричева Кричевского района в город Кричев"}}</ref>. У складзе каўгаса «Сацыялістычны шлях»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://familio.org/settlements/c2d63f46-e2aa-4487-9151-4a68a17868bb Справочник. Ивановка]. {{Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] 4tegic865w8kiii6gqurnrdkoimp3vf 5167442 5167420 2026-07-18T18:39:54Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5167442 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Іванаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Іванаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 45|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 31|lon_min = 41|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Крычаўскі |сельсавет2 = Бельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243045008 }} '''Іва́наўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ivanaŭka}}, {{lang-ru|Ивановка}}; да 1919 — ''Свіна́я''<ref name=":0">[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Гомельскай вобласці / Я. Н. Рапановіч; Рэд. П. П. Шуба. — Мінск: Навука і тэхніка, 1986. — 240 с.</ref>) — [[вёска]] ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)|Бельскага сельсавета]] (да 2024 года — [[Лабковіцкі сельсавет]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0133978 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 12 сентября 2024 г. № 7-12 О переименовании Лобковичского сельсовета Кричевского района Могилевской области]</ref>). 17 снежня 1931 года вёска Іванаўка аднесена да Галавіцкага сельсавета<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c23100002&q_id=6385163|title=Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров Белорусской ССР от 17 декабря 1931 года "О переименовании местечка Кричева Кричевского района в город Кричев"}}</ref>. У складзе каўгаса «Сацыялістычны шлях»<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}}{{Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Крычаўскага раёна]] lwszyawqi160wsfsu3n6r61x3c58eq4 0 248267 5167312 4908335 2026-07-18T12:54:02Z Siliyiw 169172 5167312 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Раковічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 41|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 20|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет2 = Мікалаеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Задвор'е''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243032661 }} '''Рако́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Задво́р'е, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Rakovičy}}, {{lang-ru|Раковичи}}) — [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)|Мікалаеўскага сельсавета]]. == Славутасць == * Комплекс вайсковай славы ў гонар [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі]] [[Аперацыя «Баграціён»|«Баграціён»]] — філіял [[Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|Светлагорскага гісторыка-краязнаўчага музея]] (каля вёскі Раковічы [[Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)|Мікалаеўскага сельсавета]], 71 кіламетр Рэспубліканскай трасы Р-31 «Бабруйск-Мазыр»). Музейны комплекс прадстаўлены ўзорамі ваеннай тэхнікі і ўзбраення, усталяваны савецкі танк ІС-3 і дывізіённая гармата Д-44 (85 мм). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] 2z170tebjbam4pllplwmt2jl6rz2663 5167417 5167312 2026-07-18T17:25:38Z M.L.Bot 261 5167417 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Раковічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 41|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 20|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет2 = Мікалаеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = '''Задвор'е''' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243032661 }} '''Рако́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Задво́р'е, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Rakovičy}}, {{lang-ru|Раковичи}}) — [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)|Мікалаеўскага сельсавета]]. == Славутасць == * Комплекс вайсковай славы ў гонар аперацыі [[Аперацыя «Баграціён»|«Баграціён»]] — філіял [[Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|Светлагорскага гісторыка-краязнаўчага музея]] (каля вёскі Раковічы [[Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)|Мікалаеўскага сельсавета]], 71-ы кіламетр Рэспубліканскай трасы Р-31 «Бабруйск-Мазыр»). У музейным комплексе ўзоры ваеннай тэхнікі і ўзбраення, савецкі танк ІС-3 і дывізіённая гармата Д-44 (85 мм). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] aej5g3k70ejzpk95k1xpxrdakage8l4 0 248288 5167313 5082308 2026-07-18T12:56:07Z Siliyiw 169172 5167313 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Ала |выява = Ala,_Svietlahorsk_District_(1).jpg |подпіс = Мемарыяльны комплекс Ала ў маі 2020 г. |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі }} {{значэнні|Спасылка=Ала}} '''Ала́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ala}}, {{lang-ru|Ола}}) — былая [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. Спалена карнікамі ў 1944 годзе. Вёска ўвекавечана ў [[Мемарыяльны комплекс «Хатынь»|мемарыяльным комплексе «Хатынь»]]<ref>{{крыніцы/ЗП|Гомельская}} — [https://orda.of.by/.lib/spik/gom/336 c.336]</ref>. == Гісторыя == Прыгадваецца ў дакументах 1795 годаяк населены пункт [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], вёска мела 6 двароў і з’яўлялася дзяржаўнай уласнасцю. Паводле перапісу 1917 года Ала ўваходзіць у Парыцкую воласць, мела 3 гаспадарчыя двары, у якіх пражывалі 18 жыхароў. У 1926 — 17 двароў, 79 жыхароў. Перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] у вёсцы налічвалася 34 двары і 168 жыхароў. Раніцай 14 студзеня 1944 года гітлераўскія карнікі разам з нямецкім вайсковым падраздзяленнем акружылі Алу, дзе ў той час спрабавалі знайсці паратунак многія жыхары навакольных вёсак Антонаўка, [[Дзеднае]], [[Здудзічы]], Іскра, [[Какаль]], [[Кароткавічы]], [[Мормаль]], [[Плесавічы]], [[Ракшын]], Рудня, [[Сельнае]], [[Чыркавічы]] (паводле іншых звестак, былі прыгнаны сюды акупантамі). Фашысты загналі людзей у хаты, якія затым падпалілі. Тых, хто ўцякаў, расстрэльвалі або кідалі жывымі назад у агонь. Усяго гітлераўцы загубілі 1758 чалавек (з іх 168 жыхароў Алы), у т. л. 508 жанчын і 950 дзяцей, вёску спалілі (34 двары). Уратавацца ўдалося 8 жыхарам. Кандрат Зыкун з дачкой і Аляксандр Зыкун схаваліся ў лесе. Вырваліся з агню Андрэй Зыкун, Тарас Колеснеў, Вольга Курловіч з сынам, Арцём Усціменка<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Марыя Зыкун]].|загаловак=Адвечны сімвал жалобы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=111652|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=[[газета]]|год=7 мая 2013|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2013-05-07 83 (27448)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/111646/7may-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:Ala, Svietlahorsk District (4).jpg|міні|злева|Мемарыяльны комплекс у маі 2020]]Астанкі загубленых у Але людзей былі пахаваны побач з брацкай магілай савецкіх воінаў, якія загінулі пры вызваленні гэтай мясцовасці. У 1958 годзе ўстаноўлены помнік — скульптура ўкленчанага ў жалобе воіна з вянком. Пасля вайны вёска да былых маштабаў не адрадзілася. Ліквідавана [[29 сакавіка]] [[2012]] года<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-48/2012_48_9_49553.pdf «Об упразднении деревни Ола Чирковского сельсовета Светлогорского района». Решение Светлогорского районного Совета депутатов от 29 марта 2012 г. № 132]{{Ref-ru}}</ref>. У 2013 годзе, праз 69 гадоў пасля спалення, на месцы вёскі паставілі паклонны крыж і помнік<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Ірына Асташкевіч]].|загаловак=Новая дарога да вёскі Ала|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130724/1374659622-novaya-daroga-da-vyoski-ala|выданне=Звязда|тып=газета|год=20 ліпеня 2013|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2013-07-20 133 (27498)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/114475/20lip-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. З 2017 года збіраліся грошы, каб пабудаваць мемарыял<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=В деревне под Светлогорском создаётся мемориал. Здесь сожгли и расстреляли в 12 раз больше людей, чем в Хатыни|спасылка=http://lovesun.by/society/memorial-v-derevnye-ola.html|выданне=Звязда|тып=|год=14 красавіка 2017|нумар=|старонкі=|issn=|archive-date=8 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108062427/http://lovesun.by/society/memorial-v-derevnye-ola.html}} {{ref-ru}}</ref>. У маі 2020 года ўрачыста адкрыты мемарыяльны комплекс на месцы вёскі, які праз 4 гады вырашылі рэканструяваць праз шматлікія памылкі пры будаўніцтве. == Гл. таксама == * [[Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{belarusenc|slovnik/12224/|АЛА}} * [https://news.tut.by/society/674820.html 1758 человек, из них — 950 детей. Как в деревне, о которой мало кто помнит, фашисты устроили 12 Хатыней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200622151731/https://news.tut.by/society/674820.html |date=22 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мемарыяльныя комплексы Беларусі]] ba05iwf6i25t0n8cyoros1cbust1lg0 5167416 5167313 2026-07-18T17:24:04Z M.L.Bot 261 5167416 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва = Ала |выява = Ala,_Svietlahorsk_District_(1).jpg |подпіс = Мемарыяльны комплекс Ала ў маі 2020 г. |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі }} {{значэнні|Спасылка=Ала}} '''Ала́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Ala}}, {{lang-ru|Ола}}) — былая [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. Спалена карнікамі ў 1944 годзе. Вёска ўвекавечана ў [[Мемарыяльны комплекс «Хатынь»|мемарыяльным комплексе «Хатынь»]]<ref>{{крыніцы/ЗП|Гомельская}} — [https://orda.of.by/.lib/spik/gom/336 c.336]</ref>. == Гісторыя == Прыгадваецца ў дакументах 1795 годаяк населены пункт [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], вёска мела 6 двароў і з’яўлялася дзяржаўнай уласнасцю. Паводле перапісу 1917 года Ала ўваходзіць у Парыцкую воласць, мела 3 гаспадарчыя двары, у якіх пражывалі 18 жыхароў. У 1926 — 17 двароў, 79 жыхароў. Перад [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]] у вёсцы налічвалася 34 двары і 168 жыхароў. Раніцай 14 студзеня 1944 года гітлераўскія карнікі разам з нямецкім вайсковым падраздзяленнем акружылі Алу, дзе ў той час спрабавалі знайсці паратунак многія жыхары навакольных вёсак Антонаўка, [[Дзеднае]], [[Здудзічы]], Іскра, [[Какаль]], [[Кароткавічы]], [[Мормаль]], [[Плесавічы]], [[Ракшын]], Рудня, [[Сельнае]], [[Чыркавічы]] (паводле іншых звестак, былі прыгнаны сюды акупантамі). Фашысты загналі людзей у хаты, якія затым падпалілі. Тых, хто ўцякаў, расстрэльвалі або кідалі жывымі назад у агонь. Усяго гітлераўцы загубілі 1758 чалавек (з іх 168 жыхароў Алы), у т. л. 508 жанчын і 950 дзяцей, вёску спалілі (34 двары). Уратавацца ўдалося 8 жыхарам. Кандрат Зыкун з дачкой і Аляксандр Зыкун схаваліся ў лесе. Вырваліся з агню Андрэй Зыкун, Тарас Колеснеў, Вольга Курловіч з сынам, Арцём Усціменка<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Марыя Зыкун]].|загаловак=Адвечны сімвал жалобы|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=111652|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|тып=[[газета]]|год=7 мая 2013|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2013-05-07 83 (27448)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/111646/7may-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Файл:Ala, Svietlahorsk District (4).jpg|міні|злева|Мемарыяльны комплекс у маі 2020 года.]] Парэшткі загубленых у Але людзей пахаваны побач брацкай магілы савецкіх воінаў, якія загінулі пры вызваленні гэтай мясцовасці. У 1958 годзе ўстаноўлены помнік — скульптура ўкленчанага ў жалобе воіна з вянком. Пасля вайны вёска да былых маштабаў не адрадзілася. Ліквідавана [[29 сакавіка]] [[2012]] года<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-48/2012_48_9_49553.pdf «Об упразднении деревни Ола Чирковского сельсовета Светлогорского района». Решение Светлогорского районного Совета депутатов от 29 марта 2012 г. № 132]{{Ref-ru}}</ref>. У 2013 годзе, праз 69 гадоў пасля спалення, на месцы вёскі паставілі паклонны крыж і помнік<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Ірына Асташкевіч]].|загаловак=Новая дарога да вёскі Ала|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20130724/1374659622-novaya-daroga-da-vyoski-ala|выданне=Звязда|тып=газета|год=20 ліпеня 2013|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2013-07-20 133 (27498)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/114475/20lip-5.indd.pdf 5]|issn=1990-763x}}</ref>. З 2017 года збіраліся грошы, каб пабудаваць мемарыял<ref>{{Артыкул|аўтар=|загаловак=В деревне под Светлогорском создаётся мемориал. Здесь сожгли и расстреляли в 12 раз больше людей, чем в Хатыни|спасылка=http://lovesun.by/society/memorial-v-derevnye-ola.html|выданне=Звязда|тып=|год=14 красавіка 2017|нумар=|старонкі=|issn=|archive-date=8 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108062427/http://lovesun.by/society/memorial-v-derevnye-ola.html}} {{ref-ru}}</ref>. У маі 2020 года ўрачыста адкрыты мемарыяльны комплекс на месцы вёскі, які праз 4 гады вырашылі рэканструяваць праз шматлікія памылкі пры будаўніцтве. == Гл. таксама == * [[Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{belarusenc|slovnik/12224/|АЛА}} * [https://news.tut.by/society/674820.html 1758 человек, из них — 950 детей. Как в деревне, о которой мало кто помнит, фашисты устроили 12 Хатыней] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200622151731/https://news.tut.by/society/674820.html |date=22 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] [[Катэгорыя:Мемарыяльныя комплексы Беларусі]] esn6jp9a88vn1ncq2wmyl89lr0788un 0 272500 5167392 4790914 2026-07-18T15:55:00Z DenisBorum 139498 5167392 wikitext text/x-wiki {{ДД |імя = Юрый Дзмітрыевіч Мароз |жанчына = |выява = |памер = |подпіс = |тытул = [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі]] |перыядпачатак = [[2 снежня]] [[1998]] |перыядканец = [[14 ліпеня]] [[2000]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Сяргей Лінг]]<br/>[[Уладзімір Ярмошын]] |папярэднік = [[Іван Шакола]] |пераемнік = [[Вадзім Папоў]] |дата нараджэння = 5.5.1950 |месца нараджэння = в. [[Замужанне]], [[Барысаўскі раён]], [[Мінская вобласць]] |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |назва_палітычнай_арганізацыі = |партыя = |муж = |жонка = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |рэлігія = |аўтограф = |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыны 3 ступені, Беларусь|}} {{!!}} {{Ордэн Айчыны 2 ступені, Беларусь|}} {{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 65 гадоў вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў}} {{!}} {{Медаль 65 гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945}} {{!}} {{Медаль 100 гадоў прафсаюзнаму руху Беларусі}} {{!}}} }} {{Значэнні2|2=Мароз}} '''Юрый Дзмітрыевіч Мароз''' (нар. {{ДН|5|5|1950}}, в. [[Замужанне]] {{МН|Барысаўскага раёна|ў Барысаўскім раёне|Барысаўскі раён}} [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]) — дзеяч [[Сельская гаспадарка Беларусі|сельскай гаспадаркі Беларусі]]. [[Заслужаны работнік сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]]. У 1998–2000 гады займаў пасаду [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|міністра сельскай гаспадаркі]]. == Біяграфія== У 1974 годзе скончыў [[БДАТУ|Беларускі інстытут механізацыі сельскай гаспадаркі]] па спецыяльнасці ''інжынер-механік сельскай гаспадаркі''. У 1974–1975 гадах — Інжынер-механік Дырэкцыі будуемага [[Барысаў]]скага комплексу па прамысловай вытворчасці свініны. З 1975 па 1980 год працаваў старшым інжынерам — загадчыкам майстэрнямі па тэхнічным абслугоўванні і рамонту абсталявання саўгаса-камбіната «Барысаўскі» [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]. У 1980–1982 гадах — Начальнік аддзела камплектацыі Дырэкцыі па будаўнiцтву жывёлагадоўчага комплексу «Аршанскі» [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]. У 1982–1983 гадах — Дырэктар Дырэкцыі будуемага комплексу «Камянецкі» [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У 1983–1996 гадах — Дырэктар саўгаса «Белавежскі» Камянецкага раёна. У 1996–1997 гадах — Старшыня камітэта па сельскай гаспадарцы і харчаванню [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкага аблвыканкама]]. З лістапада 1997 года - першы намеснік Міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь<ref>[http://laws.newsby.org/documents/sovetm/pos16/sovmin16684.htm ПАСТАНОВА Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 19 лістапада 1997 №1538 "Аб прызначэнні Ю.Д.Мороза першым намеснікам Міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь"{{ref-ru}}]</ref>. 2 снежня 1998 прызначаны на пасаду Міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь<ref>[http://pravo.newsby.org/belarus/ukaz3/uk940.htm{{Недаступная спасылка}} Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 02.12.1998 №572 "Аб прызначэнні Ю.Д.Мороза Міністрам сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь"{{ref-ru}}]</ref>. 14 ліпеня 2000 вызвалены ад пасады Міністра па стане здароўя згодна з пададзенай заявай<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/razdel1/num1/1d1437.html Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 14 ліпеня 2000 №390 "Аб вызваленні Ю.Д.Мороза ад пасады Міністра сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь"{{ref-ru}}]</ref>. Генеральны дырэктар адкрытага акцыянернага таварыства «Белавежскі» Камянецкага раёна<ref>[http://belmoris.by Афіцыйны сайт ААТ «Белавежскі»]</ref>. Член прэзідыума Камянецкага раённага Савета дэпутатаў. Член Пастаяннай камісіі Міжпарламенцкай Асамблеі [[Еўразійская эканамічная супольнасць|Еўразійскай эканамічнай супольнасці]] па аграпрамысловай палітыцы, прыродакарыстанню і экалогіі. == Навуковая дзейнасць == [[Кандыдат эканамічных навук]]. Аўтар 20 навуковых прац, аднаго вынаходніцтва. == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІІ ступені]] * [[Ордэн Айчыны|Ордэн Айчыны ІІ ступені]] (2017) * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Юбілейны медаль «65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»|Медаль «65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»]]. * [[Юбілейны медаль «65 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|Медаль «65 год Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]]<ref>[http://systemaby.com/docs/bitv4/dk-gv444d.html Пастанова Прэзідыума Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь ад 10 лістапада 2006 г. № 410-ПСР3 Аб узнагароджанні Ю.Д.Мороза і В.І.Сарокі Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305165312/http://systemaby.com/docs/bitv4/dk-gv444d.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> (2006). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * http://www.produkt.by/News/show/11144 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306202438/http://www.produkt.by/News/show/11144 |date=6 сакавіка 2016 }} * http://www.vb.by/society/18267.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304193802/http://www.vb.by/society/18267.html |date=4 сакавіка 2016 }} * http://www.batu.edu.by/content/vypuskniki{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111113053931/http://www.batu.edu.by/content/vypuskniki |date=13 лістапада 2011 }} * http://www.sovrep.gov.by/ru/senators-ru/view/mr-yury-moroz-ru-32/ {{Міністры сельскай гаспадаркі і харчавання Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Мароз Юрый Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі БДАТУ]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Кандыдаты эканамічных навук]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Заслужаныя работнікі сельскай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Камянецкага раённага Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Дырэктары саўгасаў]] fqbzjf922i0rkgkamnxqi60wgamkvp3 0 282067 5167565 5128399 2026-07-19T10:29:49Z Siliyiw 169172 5167565 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Белавежскі |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Белавежскі }} '''Белаве́жскі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бэлавэ́жскі'''</ref> ({{lang-be-trans|Bielaviežski}}, {{lang-ru|Беловежский}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034763&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 54 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Белавежскі сельсавет|Белавежскага сельсавета]] і саўгаса. Размешчаны за 25 км на захад ад горада [[Каменец]], 50 км ад горада [[Брэст]], 9 км ад [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай станцыі]] [[Высока-Літоўск]]. 2200 жыхароў, 628 двароў (1995). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Інфраструктура == Сярэдняя школа, Дом культуры, бібліятэка, лазнева-пральны камбінат, аддзяленне сувязі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Белавежскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Белавежскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 7o17aj2ld877dfxb2glvat0vygqlyoa 0 283491 5167400 4244819 2026-07-18T16:49:10Z Siliyiw 169172 5167400 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Панічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 54|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 42|lon_sec = 16 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Слуцкі |сельсавет = Ісернскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243014031 |ранейшыя назвы=Калініна}} '''Па́нічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Paničy}}, {{lang-ru|Паничи}}; да 1994 — ''Калініна''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v39402984&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Республики Беларусь от 26 апреля 1994 года № 2984-XII "О переименовании деревни Калинино Исернского сельсовета Слуцкого района Минской области в деревню Паничи"}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Слуцкі раён|Слуцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Ісернскі сельсавет|Ісернскага сельсавета]]. Да 26 красавіка 1994 года мела назву Калініна<ref name=":0" />. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ісернскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Ісернскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слуцкага раёна]] 2nbbnmtw18tsz0ebafhkqe5k0k3az3s 0 292131 5167397 4468631 2026-07-18T16:22:55Z Siliyiw 169172 5167397 wikitext text/x-wiki Назву '''Ю́ркаўшчына''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]] ** [[Юркаўшчына (Докшыцкі раён)|Юркаўшчына]] — вёска ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] ** [[Юркоўшчына]] (Юркаўшчына) — вёска ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] ** [[Юркаўшчына (Мёрскі раён)|Юркаўшчына]] — былы хутар у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] === [[Расія]] === * [[Юркаўшчына (Хіславіцкі раён)]] {{Неадназначнасць}} cqcer2fmp98ffkle0ou52yne4u2bn0y 5167398 5167397 2026-07-18T16:29:14Z Siliyiw 169172 5167398 wikitext text/x-wiki Назву '''Ю́ркаўшчына''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]] ** Юркаўшчына — былая вёска ў [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] * [[Віцебская вобласць]] ** [[Юркаўшчына (Докшыцкі раён)|Юркаўшчына]] — вёска ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] ** [[Юркоўшчына]] (Юркаўшчына) — вёска ў [[Лепельскі раён|Лепельскім раёне]] ** [[Юркаўшчына (Мёрскі раён)|Юркаўшчына]] — былы хутар у [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] === [[Расія]] === * [[Юркаўшчына (Хіславіцкі раён)]] {{Неадназначнасць}} djt0ehk71eqjjadn19rz6qtq6om9h8n 0 293045 5167382 4458796 2026-07-18T15:39:52Z Siliyiw 169172 5167382 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стрэльна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Сачыўкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = |ранейшыя назвы=Новая Стрэльна}} '''Стрэ́льна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Streĺna}}, {{lang-ru|Стрельно}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сачыўкаўскі сельсавет|Сачыўкаўскага сельсавета]]. 28 студзеня 1983 года вёскі Новая Стрэльна і Старая Стрэльна аб’яднаны ў адну вёску — Стрэльна<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 28 студзеня 1983 г. Аб перайменаванні вёсак Уласаўцы-II і Новая Стрэльна Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 4 (1738).</ref>. Вёскі Новая Стрэльна ў 1940—1983 гадах і Стрэльна ў 1983—2000 гадах з’яўляліся цэнтрам [[Стрэльненскі сельсавет|Стрэльненскага сельсавета]]. Да 28 студзеня 1983 года вёска мела назву '''Новая Стрэльна'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 28 студзеня 1983 г. Аб перайменаванні вёсак Уласаўцы-II і Новая Стрэльна Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 4 (1738).</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v38302680&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 28 января 1983 года № 2680-X "О переименовании деревень Власовцы-ІІ и Новая Стрельна Ивановского района Брестской области"}}</ref>. == Славутасці == * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Стрэльна)|Храм Святога Аляксандра Неўскага]] — праваслаўны храм, пабудаваны ў 1800 г. з дрэва. — {{ГККРБ 4|113Г000281}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/strelyna.html Стрэльна] на сайце [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/strelna/index.htm}} {{Сачыўкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сачыўкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Стрэльна (Іванаўскі раён)| ]] ip2z8pk3rdodm6ebiq1gpbfhy70qonu 5167383 5167382 2026-07-18T15:42:06Z Siliyiw 169172 5167383 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стрэльна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Сачыўкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = |ранейшыя назвы=Новая Стрэльна}} '''Стрэ́льна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Streĺna}}, {{lang-ru|Стрельно}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сачыўкаўскі сельсавет|Сачыўкаўскага сельсавета]]. 28 студзеня 1983 года вёскі Новая Стрэльна і Старая Стрэльна аб’яднаны ў адну вёску — Стрэльна<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 28 студзеня 1983 г. Аб перайменаванні вёсак Уласаўцы-II і Новая Стрэльна Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 4 (1738).</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v38302680&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 28 января 1983 года № 2680-X "О переименовании деревень Власовцы-ІІ и Новая Стрельна Ивановского района Брестской области"}}</ref>. Вёскі Новая Стрэльна ў 1940—1983 гадах і Стрэльна ў 1983—2000 гадах з’яўляліся цэнтрам [[Стрэльненскі сельсавет|Стрэльненскага сельсавета]]. == Славутасці == * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Стрэльна)|Храм Святога Аляксандра Неўскага]] — праваслаўны храм, пабудаваны ў 1800 г. з дрэва. — {{ГККРБ 4|113Г000281}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/strelyna.html Стрэльна] на сайце [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/strelna/index.htm}} {{Сачыўкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сачыўкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Стрэльна (Іванаўскі раён)| ]] n9zmzb09shsmtvf4mo24onjheubndjv 5167410 5167383 2026-07-18T17:17:17Z M.L.Bot 261 5167410 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стрэльна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Сачыўкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = |ранейшыя назвы=Новая Стрэльна}} '''Стрэ́льна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Streĺna}}, {{lang-ru|Стрельно}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сачыўкаўскі сельсавет|Сачыўкаўскага сельсавета]]. 28 студзеня 1983 года вёскі Новая Стрэльна і Старая Стрэльна аб’яднаны ў адну вёску — Стрэльна<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 28 студзеня 1983 г. Аб перайменаванні вёсак Уласаўцы-II і Новая Стрэльна Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 4 (1738).</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v38302680&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 28 января 1983 года № 2680-X "О переименовании деревень Власовцы-ІІ и Новая Стрельна Ивановского района Брестской области"}}</ref>. Вёскі Новая Стрэльна ў 1940—1983 гадах і Стрэльна ў 1983—2000 гадах былі цэнтрам [[Стрэльненскі сельсавет|Стрэльненскага сельсавета]]. == Славутасці == * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Стрэльна)|Храм Святога Аляксандра Неўскага]] — праваслаўны храм, пабудаваны ў 1800 годзе з дрэва. — {{ГККРБ 4|113Г000281}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/strelyna.html Стрэльна] на сайце [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/strelna/index.htm}} {{Сачыўкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сачыўкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Стрэльна (Іванаўскі раён)| ]] 4gv0kftmve30c5pj9q483olftc00lqi 0 294182 5167590 4884151 2026-07-19T11:34:05Z Siliyiw 169172 5167590 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Агароднікі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Агароднікі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Агародніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = }} '''Агаро́днікі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aharodniki}}, {{lang-ru|Огородники}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034765&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2010 года № 161 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Агародніцкага сельсавета]]. У вёсцы знаходзіцца сядзіба [[Патоцкія|Патоцкіх]] «Александрыя», узведзеная ў XIX стагоддзі. 4 верасня 1972 года да Агароднікаў далучана вёска [[Кусічы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Агаро́днікі||71}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/ogorodniki_kamen_ogorod/}} {{Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] das4z6r50ecrcrgius3gm23n311fm9x 0 294190 5167598 4243622 2026-07-19T11:45:26Z Siliyiw 169172 5167598 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Макарава |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 21|lat_sec = 47 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 19|lon_sec = 03 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Агародніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979120 }} {{значэнні2|Макарава}} '''Мака́рава'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Makarava}}, {{lang-ru|Макарово}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911b0038778&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 28 января 2011 года № 48 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)|Агародніцкага сельсавета]]. == Вядомыя асобы == * [[Жанна Уладзіміраўна Стаціўка]] (нар. [[1968]]) — беларускі педагог і палітык. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 4669c0xp1i62mj4sjt27osjfrhu1e6t 0 294223 5167597 5098043 2026-07-19T11:42:51Z Siliyiw 169172 5167597 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Турна Вялікая |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 16|lat_sec = 30 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 46|lon_sec = 42 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Відамлянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242980192 }} '''Ту́рна Вялі́кая'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ту́рна Веліка́'''</ref> ({{lang-be-trans|Turna Vialikaja}}, {{lang-ru|Турна Большая}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034764&q_id=2114327|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2009 года № 106 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"|url-status=|access-date=|archive-date=|archive-url=}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відамлянскі сельсавет|Відамлянскага сельсавета]]. [[Файл:Turna Vialikaja. Турна Вялікая (1932-35).jpg|міні|Школа]] У 1940—1954 гадах цэнтр [[Турнаўскі сельсавет|Турнаўскага сельсавета]]. == Памятныя месцы == * Брацкая магіла савецкіх воінаў (аўтар помніка – А. І. Лышчык) па вул. Брэсцкай у аграгарадку Вялікая Турна [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] — {{ГККРБ 4|113Д000036}}. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відамлянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відамлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] ihx3kbp7b4e38lff1gymhaa07v3dlyx 0 294265 5167569 4243678 2026-07-19T10:58:18Z Siliyiw 169172 5167569 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Навасёлкі}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Навасёлкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 15|lat_sec = 38 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 13|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Воўчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242979099 }} '''Навасёлкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Navasiolki}}, {{lang-ru|Новосёлки}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034763&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 54 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Воўчынскі сельсавет|Воўчынскага сельсавета]]. У 1940—1954 гадах цэнтр [[Навасёлкаўскі сельсавет (Высокаўскі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 58 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Камянец]], за 51 км ад [[Брэст]]а, за 20 км ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)|Высока-Літоўск]]<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11к}}</ref>. == Насельніцтва == * [[1999]] год — 568 жыхароў, 206 двароў<ref name="БЭ11" />. == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]<ref name="БЭ11" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навасёлкі}} — С. 102. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Воўчынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Воўчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 4lbrb5qm8wp1owhsqpg9vasr1jwsmb1 0 294270 5167595 4243683 2026-07-19T11:40:33Z Siliyiw 169172 5167595 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ставы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 14|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 20|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Воўчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242979097 }} '''Ста́вы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref>{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-be-trans|Stavy}}, {{lang-ru|Ставы}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034764&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2009 года № 106 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Воўчынскі сельсавет|Воўчынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца на левым беразе ракі [[Пульва]], за 56 кіламетраў у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Каменец]], 30 кіламетраў ад [[Брэст]]а, 20 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)|Высока-Літоўск]]. == Гісторыя == У 1940—1954 гадах вёска Ставы была цэнтрам [[Стаўскі сельсавет|Стаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 2001 год — 510 жыхароў, 188 двароў{{sfn|БелЭн|2002}}. == Інфраструктура == * Базавая школа * Клуб * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Свята-Ануфрыеўская царква — {{ГККРБ 4|112Г000370}}. * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў{{sfn|БелЭн|2002}} — {{ГККРБ 4|113Д000369}}. * Каля аграгарадка помнік савецкім пагранічнікам{{sfn|БелЭн|2002}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Ста́вы||126—127}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Воўчынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Воўчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 0j8w9qpmoodh1z0g9tfaxp9a6gg961p 0 294276 5167582 4346896 2026-07-19T11:22:11Z Siliyiw 169172 5167582 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Доўбізна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 29|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 26|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Вярховіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979196 }} '''До́ўбізна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Doŭbizna}}, {{lang-ru|Долбизна}}) — [[аграгарадок]] (раней — [[вёска]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034765&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2010 года № 161 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вярховіцкі сельсавет|Вярховіцкага сельсавета]]. == Славутасці == * Брацкая магіла ([[1944]]) — {{ГККРБ 4|113Д000346}} == Спорт == * Футбольны клуб [[ФК Ніва Доўбізна|«Ніва»]] — пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Другой лігі чэмпіянату Беларусі па футболе 2022]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вярховіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вярховіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Доўбізна| ]] 19nbl4qjhqr1ovfzehz51i8le9wrvde 0 294296 5167580 4757213 2026-07-19T11:16:50Z Siliyiw 169172 5167580 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзмітровічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Праабражэнская царква. Дзьмітравічы.jpg |подпіс = [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзмітровічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 29|lat_sec = 22 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 46|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Дзмітровіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242980056 }} '''Дзмітро́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Дзмі́травічы'''</ref> ({{lang-be-trans|Dzmitrovičy}}, {{lang-ru|Дмитровичи}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034765&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2010 года № 161 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітровіцкага сельсавета]]. У аграгарадку 243 гаспадаркі (2005)<ref name="CitiesVillages">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 43</ref>, 588 жыхароў (2010)<ref name="maps.by">{{cite web|url = http://maps.by/viewate/1748|title = Дзяржаўны каталог найменняў геаграфічных аб'ектаў Рэспублікі Беларусь|publisher = [[Дзяржаўны цэнтр картографа-геадэзічных матэрыялаў і даных Рэспублікі Беларусь]]|date = 8 жніўня 2013|language = ru|accessdate = 4 снежня 2015|archiveurl = https://web.archive.org/web/20170820161214/http://maps.by/viewate/1748|archivedate = 20 жніўня 2017|url-status = dead}}</ref>. Цэнтр ААТ «Камянецкая пушча». Дзмітровічы размешчаны за 12 км на паўночны захад ад [[Каменец|Каменца]], за 49 км на поўнач ад [[Брэст]]а, за 37 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка (станцыя)|Жабінка]] (лінія [[Баранавічы]] — [[Брэст]]). Праз вёску праходзіць аўтадарога рэспубліканскага значэння {{таблічка-by|Р|83}} [[Брэст]]—[[Каменец]]—[[Каменюкі]]. == Гісторыя == У канцы XVI стагоддзя вёска ў [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] і [[Берасцейскае ваяводства|ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], дзяржаўная ўласнасць. У 1786 годзе пабудавана драўляная Спаса-Праабражэнская царква. У 1795 годзе ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У першай палове XIX стагоддзя сяло ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Адносілася да [[Фальварак|фальварка]] Ямна маёнтка Дамброва. У 1847 годзе, паводле інвентара — уладанне памешчыкаў Сівераў і Бахмецьевай, у сяле 311 наяўных сялянскіх душ, 344 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] [[Ворная зямля|ворыўнай]], 28 дзесяцінаў [[Сядзіба|сядзібнай]] зямлі. У 1860-я гады — у [[Дзмітравіцкая воласць|Дзмітравіцкай воласці]] тых жа павета і губерні. У 1885 годзе — сяло, 42 двары, 399 жыхароў, валасное ўпраўленне, праваслаўная царква, школа, за 1 [[Вярста|вярсту]] ў сядзібе Ямна віназавод. У 1897 годзе, паводле [[Перапісы насельніцтва Расіі|перапісу]], 74 двары, 498 жыхароў, [[народныя вучылішчы|народнае вучылішча]], хлебазапасны магазін, [[карчма]]. Пры сяле знаходзілася сядзіба Андрэя Жуковіча, 1 двор, 3 жыхары. У 1905 годзе 560 жыхароў, у народным вучылішчы 97 навучэнцаў. У 1921 годзе ў выніку [[Польска-савецкая вайна|Польска-савецкай вайны]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], сяло, цэнтр [[Дзмітравіцкая гміна|Дзмітравіцкай гміны]] [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У 1923 годзе 89 двароў, 402 жыхары. У 1939 годзе ў выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|польскага пахода Чырвонай арміі]] ўвайшло ў склад [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. У 1940 годзе — вёска, цэнтр [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітравіцкага сельсавета]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] Брэсцкай вобласці, 121 двор, 614 жыхароў, 7-гадовая школа, бетонны завод, маслазавод, пошта. У склад сельсавета ўваходзілі 16 паселішчаў (648 двароў, 3542 жыхары). Цягам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] на франтах загінулі і зніклі без вестак 25 жыхароў вёскі. У 1950 годзе — цэнтр узбуйненага калгасу імя Дзімітрава. У 1959 годзе на землях калгаса створаны саўгас «Белавежскі». У 1960 годзе ў вёсцы 372 жыхары. З 1964 года — цэнтр саўгаса імя Дзімітрава (у 1991 рэарганізаваны ў калгас). У 1964 годзе налічвалася 616 жыхароў. == Славутасці == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзмітровічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] (1786 год) — {{ГККРБ 4|112Г000347}}. == Вядомыя асобы == * [[Макар Паўлавіч Абрамчук]] (1898—1937) — дзяржаўны і партыйны дзеяч БССР. * [[Данііл (Юзьвюк)]] (1880—1965) — беларускі праваслаўны дзеяч, епіскап. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2}} С.&nbsp;43—44. == Спасылкі == {{Commons|Category:Dzmitrovičy}} * {{Radzima|dzmitravichy}} {{Дзмітровіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дзмітровіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзмітровічы| ]] qq8etw3elw4mqcn1txy8jqnga7pbw37 0 294310 5167602 4243721 2026-07-19T11:54:25Z Siliyiw 169172 5167602 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Хадасы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Хадасы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 28|lat_sec = 14 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 43|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Дзмітровіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242980121 }} '''Хадасы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Chadasy}}, {{lang-ru|Ходосы}}) — аграгарадок (раней — [[вёска]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911b0038778&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 28 января 2011 года № 48 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітровіцкага сельсавета]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітровіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітровіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 4clbizfi3cz8ds07lq97x0qdk9a1l6d 0 294320 5167568 4796414 2026-07-19T10:54:55Z Siliyiw 169172 5167568 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Каленкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 29|lat_sec = 56 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 34|lon_sec = 19 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Вярховіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242979603 }} '''Кале́нкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kalienkavičy}}, {{lang-ru|Каленковичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034763&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 54 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вярховіцкі сельсавет|Вярховіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Да 6 чэрвеня 1960 года Каленкавічы ўваходзілі ў склад Вярховіцкага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 6 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, да 23 чэрвеня 2011 года — у склад [[Каленкавіцкі сельсавет|Каленкавіцкага сельсавета]] (у 1960—1968 гадах — Бушміцкі сельсавет)<ref>{{Cite web |url=http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-80/2011_80_9_42268.pdf&oldDocPage=1 |title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 23 июня 2011 г. № 114 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Каменецкого района |access-date= |archiveurl= |archivedate= |url-status= }}</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 25 км у напрамку на паўночны захад ад горада [[Каменец]], за 59 км ад [[Брэст]]а, за 17 км ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)|Высока-Літоўск]]<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref>. == Насельніцтва == * [[1997]] год — 504 жыхары, 193 двары<ref name="БЭ7" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Кале́нкавічы||461}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вярховіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Вярховіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] 25x0y43uuqulihlkmfqm8xnujhrfbad 0 294333 5167574 5142287 2026-07-19T11:00:47Z Siliyiw 169172 5167574 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Каменюкі |выява = Kamieniuki village.jpg |подпіс = Стары дом у Каменюках |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Камянюцкі }} '''Каменюкі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kamieniuki}}, {{lang-ru|Каменюки}}, сустракаецца назва '''Камяню́кі'''<ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7к}}</ref>) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034763&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 54 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Камянюцкі сельсавет|Камянюцкага сельсавета]]. З 14 красавіка 1964 г. з’яўляецца цэнтрам Камянюцкага сельсавета. Тут знаходзіцца адміністрацыя нацыянальнага парка «[[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|Белавежская пушча]]». == Назва == З аднаго боку, безумоўна напрошваецца сувязь з блр. ''камень'' (і экспрэсіўнае ''камянюка''). З іншага боку, фіксаваліся патранімічныя прозвішчы Камэноўскі ([[Відзы]]), Каменовіч ([[Скідзель]]), Каменіч ([[Восава (Лідскі раён)|Восава)]]<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63DT-B?mode=g</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-89G3-1917-9?i=807</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-G3KV-X?cat=1056124&i=481&lang=pl</ref>. Было старое літоўскае Камэніс<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9B8-99J2-T?i=278&cat=2317996&lang=pl</ref>. З-пад Вільні ([[Лаварышкі]]) ў канцы 18 ст. было Каменка<ref>https://www.epaveldas.lt/preview?id=1401%2F1%2F37</ref>. Ёсць латышскія ''Kamens, Kamenis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/788859 https://uzvardi.lv/surname/735418</ref>, літоўскі тапонім ''[[:lt:Kameniškiai|Kameniškiai]]'' («Каменішкі»). Было старажытнае балцка-літоўскае двухасноўнае імя ''Ka-menas''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 99.</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Leśna_Prawa_near_Kamenyuki.jpg|left|thumb|[[Правая Лясная]] каля Каменюкаў.]] Знаходзіцца за 21 км у напрамку на поўнач ад горада [[Каменец]], за 60 км ад [[Брэст]]а, за 47 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка (станцыя)|Жабінка]], на рацэ [[Правая Лясная]]<ref name="БЭ7" />. == Насельніцтва == * 2019 год — 896 жыхароў. * 2010 год — 1119 жыхароў. * 1997 год — 1248 жыхароў, 500 двароў<ref name="БЭ7" />. * 1921 год — 138 жыхароў<ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.'', t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 8.</ref>. == Славутасці == [[Файл:Orthodox church in Kamenyuki.jpg|міні|злева|[[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|Свята-Георгіеўская царква]]]] * Брацкая магіла ([[1941]]) — {{ГККРБ 4|113Д000348}} * [[Свята-Георгіеўская царква (Каменюкі)|Свята-Георгіеўская царква]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Камяню́кі}} — С. 557. == Спасылкі == {{Commons|Category:Kamieniuki}} {{Камянюцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Камянюцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] dao57mwc250xwsde9d8p5hax40sv8a5 0 294345 5167588 4243755 2026-07-19T11:30:36Z Siliyiw 169172 5167588 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Навіцкавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 26|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 50|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Навіцкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242980018 }} '''Наві́цкавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Navickavičy}}, {{lang-ru|Новицковичи}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034765&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2010 года № 161 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Навіцкавіцкі сельсавет|Навіцкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1954—1958 гадах вёска ўваходзіла ў склад [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітровіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 чэрвеня 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 6.</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 8 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Каменец]], за 47 км ад [[Брэст]]а, за 36 км ад чыгуначнай станцыі [[Жабінка (станцыя)|Жабінка]]<ref name="БЭ11">{{крыніцы/БелЭн|11к}}</ref>. На паўднёвы ўсход ад аграгарадка працякае рака [[Лясная (рака)|Лясная]]. == Насельніцтва == * [[1999]] год — 391 жыхар, 160 двароў<ref name="БЭ11" />. == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]<ref name="БЭ11" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навіцкавічы}} — С. 106. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навіцкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Навіцкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] pqmzgh3w218ep2urjte6cjo76ctywk6 0 294357 5167567 4379409 2026-07-19T10:33:20Z Siliyiw 169172 5167567 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Пелішча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 19|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 55|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Пелішчанскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242981017 }} '''Пе́лішча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пе́лішчы, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Pielišča}}, {{lang-ru|Пелище}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034763&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 54 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пелішчанскі сельсавет|Пелішчанскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 12 км у напрамку на паўднёвы ўсход ад горада [[Каменец]], за 41 км ад [[Брэст]]а, за 16 км ад чыгуначанай станцыі [[Жабінка (станцыя)|Жабінка]]<ref name="БЭ12">{{крыніцы/БелЭн|12к}}</ref>. == Насельніцтва == * [[2000]] год — 2299 жыхароў, 983 двары<ref name="БЭ12" />. == Славутасці == [[Файл:Пелішча. Касцёл 01.jpg|міні|злева|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] * [[Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса (Пелішча)|Касцёл Найсвяцейшага Сэрца Ісуса]] 1934 г. {{ГККРБ 4|113Г000361}} * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў. {{ГККРБ 4|113Д000717}} * Поснік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Пелішча}} — С. 263. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пелішчанскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Пелішчанскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Пелішча| ]] mmg6lq1j3vgsg30i1mkwwp4hmoxgoki 0 294365 5167559 5105713 2026-07-19T10:18:09Z Siliyiw 169172 5167559 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Абяроўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 24|lat_sec = 08 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 23|lon_sec = 09 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Раснянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Abiaroŭščyna |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242979245 }} '''Абяро́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Abiaroŭščyna}}, {{lang-ru|Оберовщина}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскага сельсавета]]. Да 2013 цэнтр [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|сельсавета]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058177&p1=1&p5=0|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 26 апреля 2013 года № 189 "О переносе административного центра Ряснянского сельсовета в агрогородок Рясна"|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. == Гісторыя == 5 чэрвеня 2013 года адміністрацыйны цэнтр [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|сельсавета]] перанесены з вёскі Абяроўшчына ў аграгарадок [[Расна (Камянецкі раён)|Расна]]<ref name=":0" />. 18 студзеня 2014 года Расненскі сельсавет Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці перайменаваны ў [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскі сельсавет]] з адміністрацыйным цэнтрам у аграгарадку Расна Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d914b0062246&q_id=6385163|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 20 декабря 2013 года № 331 "О переименовании Рясненского сельсовета Каменецкого района Брестской области"}}</ref>. == Назва == Фіксавалася прозвішча Абэровіч ([[Відзы]]), горадзенскае Абэрка.<ref>https://familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9S-63DY-W?mode=g</ref><ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-N3F1-5?i=326&cat=1046002</ref> Былі старыя літоўскія Абэрэйка ([[Упнікі]]), Абэр<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM9-X4SC-Y?i=813&cat=1691555 https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9M-T9KX-3?i=598&cat=1651975</ref>. Ёсць латышскія ''Abers, Āberis''<ref>https://uzvardi.lv/surname/732437 https://uzvardi.lv/surname/819137</ref>''.'' {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Abiaroŭščyna}} {{Раснянскі сельсавет, Камянецкі раён}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Абяроўшчына| ]] cuaxz7az83zx95q56e64calrcpsawx7 0 294373 5167600 4570645 2026-07-19T11:51:28Z Siliyiw 169172 5167600 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Пагранічная |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 27|lat_sec = 11 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 22|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Раснянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242979242 }} '''Паграні́чная''', мясцовае '''Пагранэ́чна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Пагранэ́чна'''</ref> ({{lang-be-trans|Pahraničnaja}}, {{lang-ru|Пограничная}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911b0038778&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 28 января 2011 года № 48 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскага сельсавета]]. Вёска Пагранічная ўтворана 30 ліпеня 1964 года зліццём вёсак '''Старая Голя''' і '''Новая Голя'''<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. У 1940—1945 гадах вёска Голя была цэнтрам [[Гольскі сельсавет|Гольскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 38 км на захад ад [[Каменец|Камянца]], за 62 км ад [[Брэст]]а, за 7 км ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)|Высока-Літоўск]]{{sfn|БелЭн|2000}}. == Насельніцтва == * 2000 год — 446 жыхароў, 166 двароў{{sfn|БелЭн|2000}}. == Вядомыя асобы == * [[Міхась Белямук]] (1924—2014) — беларускі грамадскі дзеяч, [[гісторык]]. == Помнікі == * Землякам, загінулым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|Пагранічная||480}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Пагранічная| ]] acxwxvjad8tkoq4aarbwinghia4zsns 0 294375 5167562 5142813 2026-07-19T10:24:14Z Siliyiw 169172 5167562 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Расна}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Расна |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 23|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 24|lon_sec = 39 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет2 = Раснянскі |першае згадванне =[[1466]] }} '''Ра́сна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rasna}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034763&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 18 марта 2008 года № 54 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"}}</ref> у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскага сельсавета]], цэнтр сельсавета з 2013 года<ref name=":1">[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058177&p1=1&p5=0 Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 26 апреля 2013 г. № 189 О переносе административного центра Ряснянского сельсовета в агрогородок Рясна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200607192822/http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058177&p1=1&p5=0 |date=7 чэрвеня 2020 }} {{ref-ru}}</ref>. == Назва == Назва вёскі паходзіць ад слова «ря(а)сно», што значыць багата, шчодра, прыгожа. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === ==== Да Люблінскай Уніі ==== Расна ўпершыню згадваецца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыцы Вялікага Княства Літоўскага]] за [[1440]]—[[1498]] гады, як вёска ("''Рясная''") адпісаная ў [[1466|1466 годзе]] вялікім князем Літоўскім "''Евлашку да Юшку Тречевичомъ''"<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 3 (1440 - 1498). Vilnius, 1998. С. 64.</ref>. З [[1507|1507 года]] маёнткам валодаў Ігнат Нікіцініч. У [[1511|1511 годзе]] Вялікі князь Літоўскі [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт I]] пацвердзіў пажыццёвае права валодання Івану Багданавічу Храптовічу-Літавору. Пазней ім валодалі шляхецкія роды: Ёдкі, Хлевіцкія і Войны. Пасля [[Адміністратыўная рэформа Вялікага Княства Літоўскага (1565-1566)|адміністратыўнай рэформы Вялікага Княства Літоўскага 1565—1566 гадоў]] Расна ўвайшла ў склад [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. ==== Рэч Паспалітая ==== У сярэдзіне [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] бяздзетны Станіслаў Хлявіцкі прадаў маёнтак [[Лаўрын Война|Лаўрыну Войне]], у гэты час у Расне ўжо была [[Царква Святога Прарока Іллі (Расна)|царква Святога Прарока Іллі]]. Лаўрын Война, новы ўладальнік Расны, падскарбі дворны ВКЛ, выстаўляў у войска 35 коннікаў. Пасля яго смерці (каля [[1580|1580 года]]) правы валодання перайшлі да яго сына Андрэя, а ў [[1637|1637 годзе]] Расна адыходзіць да яго сына Пятра Войны. У [[1647|1647 годзе]] ў Лукаша Войны (яшчэ адзін сын Андрэя Войны) маёнтак выкупіў ваявода Віцебскі (пазней гетман ВКЛ) [[Павел Ян Сапега|Павел Сапега]]. Затым маёнтак перайшоў па спадчыне яго сыну Бенедыкту, а затым унуку — Міхаілу. Да [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] Расна ўжо мела статус мястэчка. Пры [[Міхал Антоні Сапега|Міхаіле Сапегу]] ў маёнтку была пабудавана драўляная сядзібная хата, разбіты парк і пачалі праводзіцца вялікія кірмашы. Таксама тады быў моцна развіты гандаль коньмі. Развіццё гандлю прывяло да засялення Расны [[яўрэі|яўрэямі]], якія мелі тут сінагогу, піцейны дом і крамы і праз пэўны час захапілі практычна ўсю эканоміку мястэчка. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Вялікай паўночнай вайны (1700—1721)]] Расна і ваколіцы моцна пацярпелі. У [[1718|1718 годзе]] Міхал Сапега вымушаны быў аддаць Расну і Высокае пад заклад у 45000 тынфаў Аўгусту Касцюшку-Сяхновіцкаму. У [[1722|1722 годзе]] Расну ад Міхаіла Сапегі атрымаў Юзаф Матушэвіч у якасці кампенсацыі за даўгі Сапегаў. Юзаф Матушэвіч быў бацькам вядомага паэта, перакладчыка і мемуарыста і дзяржаўнага дзеяча ВКЛ [[Марцін Матушэвіч|Марціна Матушэвіча]], аўтара «Дыярыюша майго жыцця…». З сярэдзіны XVI стагоддзя сяло адміністрацыйна ўваходзіла ў склад Берасцейскага павета Берасцейскага ваяводства Вялікага Княства Літоўскага. У [[1744|1744 годзе]] Юзаф запрасіў у Расну рыма-каталіцкіх манахаў [[Марыяне|айцоў-марыян]], якія пабудавалі на беразе ракі Пульвы ў кіламетры на поўдзень ад сучаснай вёскі Расна свой манастыр і [[Касцёл Святога Казіміра (Расна)|царкву Святога Казьмы]] пры ім. Пасля Юзэфа маёнткам валодаў яго сын Марцін Матушэвіч, дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, паэт і пісьменнік. У [[1747|1747 годзе]] ў [[Мястэчка|мястэчку]] засноўваецца [[Езуіты|езуіцкая]] місія (дзейнічала да [[1773|1773 года]]), якая падпарадкоўвалася [[Мсціслаўскі езуіцкі калегіум|Мсціслаўскаму калегіуму]]. Марцін Матушэвіч таксама дапамог заснаваць у Расне грэка-каталіцкую царкву Святога Арханёла Міхаіла, якая належала да [[Камянецкі дэканат (Грэка-Каталіцкая Царква)|Камянецкага дэканата]]. У [[1765|1765 годзе]] ў маёнтку нарадзіўся сын Марціна [[Тадэвуш Матушэвіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага і [[Царства Польскае|Царства Польскага]], пасол [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага Сойму]] ад Берасцейскага павета, міністр фінансаў Царства Польскага і міністр [[Герцагства Варшаўскае|Герцагства Варшаўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1794 года|Паўстання 1794 года]], літаратар. З [[Восень|восені]] [[1760|1760 года]] ў Расне ў Марціна Матушэвіча пасяліўся паэт і перакладчык [[Ануфры Карытынскі]]. === Расійская імперыя === Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|Трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] Расна была акупавана Расійскай імперыяй і апынулася ў складзе [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Берасцейскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. На пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ў Расне быў узведзены невялікі [[Кальвінізм|кальвінскі]] збор, у якім знаходзілася ўсыпальніца роду Грабоўскіх. Збор быў збудаваны ў стылі [[класіцызм]]у. Унутры збора размяшчаліся, падвешаныя на ланцугах, саркафагі роду Грабоўскіх, частка пахаванняў таксама ў крыпце. У камуністычныя часы збор выкарыстоўваўся ў якасці склада. У 1804 годзе рыма-каталіцкую царкву Святога Казьмы спаліў пажар. Праз восем гадоў на яе месцы пачалося ўзвядзенне новай мураванай царквы, якое вялося за кошт ахвяраванняў айцоў-езуітаў і Лявона Парчэўскага. [[Набажэнства|Набажэнствы]] ў гэты перыяд адбываліся ў часовым памяшканні. У [[1818|1818 годзе]] будаўніцтва было амаль скончана, а ў наступным годзе завершаную царкву асвяцілі ў гонар [[Казімір Казіміравіч|Святога Казіміра]]. Перад [[Полацкі царкоўны сабор|забаронай Грэка-Каталіцкай Царквы]] грэка-каталіцкі прыход у Расне налічваў у [[1837|1837 годзе]] 2030 вернікаў, што сведчыць пра тое, што большая частка насельніцтва Расны былі каталікамі візантыйскага абраду, бо ў 1885 годзе насельніцтва Расны складала 331 жыхара; то бок, хутчэй за ўсё, прыход налічваў больш людзей, чым насельніцтва самога маёнтка (таксама на службы прыходзілі вернікі, якія жылі па-за межамі Расны). Прыход меў 4 валокі зямлі, меў 3-х фундушовых сялян, а гадавы даход складаў 70 рублей срэбрам<ref>Marian Radwan. Carat wobec Kościoła Greckokatolickiego w zaborze rosyjskim 1796—1839. — Polski Instytut Kultury Chrześcijańskiej, Roma-Lublin, 2001. S. 228.</ref>. У [[1839|1839 годзе]] прайшоў сход у Полацку, пасля якога [[Грэка-каталікі|каталіцтва візантыйскага абраду]] было забаронена на тэрыторыі [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]. Тады грэка-каталіцкую царкву захапілі і перадалі [[Руская Праваслаўная Царква|РПЦ]]. Царкву перабудавалі, у [[1842|1842 годзе]] яе пераасвяцілі. Перад пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] Расна мела адзін з трох кальвінскіх збораў у Гродзенскай губерні (яшчэ былі [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]] пад [[Ваўкавыск]]ам, якім валодалі Грабоўскія, і [[Непакойчыцы]] каля [[Жабінка|Жабінкі]]). Кальвінскі збор у Расне ўваходзіў у склад [[Віленскі кальвінскі дыстрыкт|Віленскага дыстрыкту]] ў межах акругі Віленскага Евангельска-Рэфармацкага Сіноду Расійскай імперыі, дзе ўсяго налічваўся 41 збор. У апошняй чвэрці XIX стагоддзя ў Расну і Непакойчыцы з Ізабеліна перыядычна прыязджаў да сваіх вернікаў-кальвіністаў пастар Юзаф Мандзялоўскі. З 2-й паловы XIX стагоддзя сядзіба ў Расне належала кальвіністам [[Грабоўскія|Грабоўскім]]. У [[1849|1849 годзе]] яе выкупіў за 10 711 рублёў срэбрам граф [[Ян Грабоўскі]]. Грабоўскія збудавалі новую мураваную аднапавярховую сядзібу на месцы старой. Сядзібна-паркавы комплекс на беразе некалькіх прудоў уключаў таксама альтанку, млын і шэраг гаспадарчых пабудоваў. Да сёння захаваліся фрагменты гаспадарчага двара. Гэта рэшткі двух вялікіх будынкаў XIX стагоддзяў, якія стаяць без даху. Абодва будынкі былі вымураваны з вялікіх камянёў з уключэннямі цэглы, яны змацаваныя вапнай, якая дэкараваная чырвоным і чорным друзам. [[Файл:Rasna, Jezuicki. Расна, Езуіцкі (1913).jpg|300px|thumb|Рыма-каталіцкая царква Святога Казіміра ў 1913 годзе]] Пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863 года]] манастыр марыян у Расне быў зачынены распараджэннем генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] [[4 верасня]] [[1864|1864 года]] за ўдзел марыян у паўстанні. Каталіцкую царкву царскія ўлады тады ж перадалі РПЦ. === Польская рэспубліка (1918—1939) === [[Файл:Рясна. Главный фасад костела. Фото 1950-х гг..jpg|350px|thumb|left|Рыма-каталіцкая царква Святога Казіміра ў 1950-я гады]] У [[1918|1918 годзе]], пры [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспубліцы]], царкву Святога Казіміра вярнулі рыма-каталікам, і яна была асвечана ў гонар Ганны, Маці Найсвяцейшай Дзевы Марыі. [[9 кастрычніка]] [[1919|1919 года]] падчас візітацыі дыяцэзіі Расну наведаў [[Біскупы віленскія|Віленскі біскуп]] [[Юрый Матулевіч|Юры Матулевіч]] (сёння — блажэнны [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай Царквы]]), які на пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] аднавіў дзейнасць ордэна марыян. Ён прыняў рашэнне вярнуць у Расну марыян, якія пасяліліся там у [[Чэрвень|чэрвені]] [[1920|1920 года]]. Генерал ордэна марыян Юры Матулевіч, як біскуп Віленскі, вярнуў марыянам іх даўні манастыр пры царкве Святой Ганны сваім загадам ад [[9 лістапада]] 1920 года. Гэта быў першы манастыр, які вярнуў сабе адноўлены ордэн марыян у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]. Паводле задумы генерала марыян Юрыя Матулевіча, у Расне павінен быў размясціцца навіцыят марыян. Апрача царквы і закінутага манастыра, у Расне марыянам належала 108 га зямлі. Аднак польскія дзяржаўныя ўлады не жадалі яе вяртаць, і марыяне шмат гадоў вялі судовыя спрэчкі за сваю ўласнасць. Навіцыят марыян фактычна быў перанесены ў Расну з [[Бяляны (Гродзенскі раён)|Бялянаў]] яшчэ [[лета]]м [[1920|1920 года]]. [[28 снежня]] 1920 года біскуп Юры Матулевіч як генерал ордэна марыян накіраваў [[Нунцый|Апостальскаму нунцыю]] ў Польшчы Рацці ліст з просьбай аб зацвярджэнні [[Святы Прастол|Апостальскім Пасадам]] у [[Рым]]е пераносу навіцыяту марыянаў з Бялянаў у Расну, якая належала да прыхода ў Высокім-Літоўскім Берасцейскага дэканата Віленскай дыяцэзіі. Абгрунтаванне біскупа Матулевіча было наступным: «Дом законны ў Расне цалкам адпаведны для размяшчэння ў ім навіцыяту, больш таго, дзеля свайго размяшчэння прыдатны для засяроджання розуму і практыкавання ўнутранага жыцця, сад і маёнтак з’яўляюцца дастатковымі для ўтрымання навіцыяў». [[Ватыкан]] даў свой афіцыйны дазвол праз нунцыя [[2 студзеня]] [[1921|1921 года]]. Аднак у [[1922|1922 годзе]] навіцыят быў перанесены ў Скурац (Польшча), што на [[Падляшша|Падляшшы]], дзе ён знаходзіўся да [[5 студзеня]] [[1926|1926 года]], пасля чаго ўлады марыян зноў вярнулі навіцыят у Расну. У 1921—1926 гадах у Расне размяшчалася малая семінарыя ордэна марыян — ювенат, у якой атрымлівалі адукацыю на ўзроўні 4-х класаў, па заканчэнні якой кандыдаты для манаскага жыцця і святарства прымаліся ў навіцыят. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]], у 1921 годзе Расна ўвайшла ў склад [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Берасцейскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. У [[1938]]—[[1939]] гадах настаяцелям і старэйшым дома марыян у Расне служыў айцец [[Юрый Кашыра|Юры Кашыра]] ([[1904]]—[[1943]]), які пазней прыняў пакутніцкаю смерць ([[Росіцкая трагедыя|спалены жыўцом разам з вернікамі ў Росіцы]]) і вызнаны блажэнным Каталіцкай Царквы. У чэрвені 1938 года разам з іншымі беларускімі марыянамі айцец Юры Кашыра як «нядобранадзейны» быў дэпартаваны польскімі ўладамі з манастыра марыян у Друі і апынуўся ў Расне. У верасні 1939 года, пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], айцец Юры Кашыра і ўсе марыяне вымушаны былі пакінуць Расну, бо новая [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|камуністычная атэістычная ўлада]] забрала будынак манастыра. Сам манастыр марыян у Расне згарэў у [[1944|1944 годзе]]. У 1923 годзе царква Святога Казіміра ўжо значылася ў спісе рыма-каталіцкіх прыходаў без адказнага [[святар]]а, а ў [[1930-я|1930-я гады]] сам храм быў зачынены і пераўтвораны спачатку ў клуб, пасля — у склад. Падчас Другой сусветнай вайны царква моцна пацярпела ад абстрэлу і больш не аднаўлялася. У міжваенны час таксама ў Расне працавалі рыма-каталіцкія манашкі з [[Кангрэгацыя сясцёр служак Ісуса ў Еўхарыстыі|Кангрэгацыі сясцёр служак Ісуса ў Еўхарыстыі]] (Сёстры-Еўхарысткі), якія мелі тут свой манаскі дом. На 1939 год у Расне знаходзілася 7 манашак. Перад пачаткам вайны ў 1939 годзе старэйшай у манаскім доме ў Расне была сястра Моніка Скурат. === БССР і Рэспубліка Беларусь === Пасля [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|акупацыі камуністамі Заходняй Беларусі]] Расна апынулася ў складзе [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Згодна з рашэннем Савета па справах РПЦ пры [[Савет Міністраў БССР|Саўміне]] СССР ад [[28 лістапада]] [[1962|1962 года]] былая грэка-каталіцкая царква (у гэты момант ужо адносілася да РПЦ) была зачынена з рэкамендацыяй перадаць яе пад клуб. Аднак мясцовыя атэістычныя ўлады з сельсавета і [[калгас]]а «Савецкая Беларусь» у [[1964|1964 годзе]] старую драўляную царкву разбурылі цалкам. [[4 верасня]] [[1972|1972 года]] вёска [[Старое Расна]] злілася з вёскай [[Новае Расна]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. [[Файл:Расна. Царква.jpg|250px|thumb|Свята-Міхайлаўская царква РПЦ сёння]] Новая мураваная царква Святога Міхаіла ў Расне была закладзена [[9 красавіка]] [[1991|1991 года]]. Фундатарам будаўніцтва царквы выступіў мясцовы калгас «Савецкая Беларусь». Храм (архітэктар — А. М. Гуляка) будавалі 8 гадоў, яшчэ 3 гады рабілі роспіс у храме. Паводле слоў старшыні калгаса Уладзіміра Бядулі, які з [[1956|1956 года]] больш за паўстагоддзя працаваў старшынёй калгаса «Савецкая Беларусь», гаспадарка выдала 500 тыс. долараў на будаўніцтва храма ў Расне. У 2007 годзе будынак былой рыма-каталіцкай царквы Святога Казіміра быў унесены ў [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Дрыбінскага раёна|Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей]]<ref>{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/byly-kalvinski-zbor|title=Былы кальвінскі збор - Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|website=heritage.gov.by|access-date=2025-03-21|archive-date=21 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321212810/https://heritage.gov.by/catalog/byly-kalvinski-zbor|url-status=dead}}</ref>. На цяперашні момант у Расне існуе адроджаны рыма-каталіцкі прыход Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Святога Казіміра, дзейнічае часовая [[капліца]]. 5 чэрвеня 2013 года адміністрацыйны цэнтр [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|сельсавета]] перанесены з вёскі [[Абяроўшчына]] ў аграгарадок Расна<ref name=":1" />. 18 студзеня 2014 года Расненскі сельсавет Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці перайменаваны ў [[Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)|Раснянскі сельсавет]] з адміністрацыйным цэнтрам у аграгарадку Расна Камянецкага раёна Брэсцкай вобласці<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d914b0062246&q_id=6385163|title=Решение Брестского областного Совета депутатов от 20 декабря 2013 года № 331 "О переименовании Рясненского сельсовета Каменецкого района Брестской области"}}</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 33 км у напрамку на захад ад горада [[Каменец]], 54 км ад [[Брэст]]а, за 2,5 км ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)]]{{sfn|БелЭн|2001}}. Расна знаходзіцца ў 4 км на паўночны-ўсход ад горада [[Высокае]]. З захаду прымыкае вёска [[Абяроўшчына]], у 7 км на захад праходзіць мяжа з [[Польшча]]й. Аграгарадок стаіць на левым беразе ракі [[Пульва]]. Праз аграгарадок праходзіць аўтадарога Абяроўшчына—[[Войская (Камянецкі раён)|Войская]]—[[Каменец]], яшчэ адна дарога вядзе ў Высокае. Бліжэйшая чыгуначная станцыя Высока-Літоўск на лініі [[Брэст]]—[[Беласток]] размешчана ў суседняй Абяроўшчыне. Раней адрознівалі населеныя пункты Расна і Новая Расна, аднак у канцы [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] яны афіцыйна былі зліты ў адзін, у [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісе насельніцтва 2009 года]] Новая Расна ўжо не была згаданая. == Насельніцтва == * [[1885|1885 год]] — 331 жыхар; * [[1921|1921 год]] — 460 жыхароў; * [[1999|1999 год]] — 860 жыхароў; * [[2001|2001 год]] — 836 жыхароў, 295 двароў{{sfn|БелЭн|2001}}; * [[2005|2005 год]] — 853 жыхары; * [[2009|2009 год]] — 848 жыхароў. == Інфраструктура == * 12 вуліц * Пральня (XIX стагоддзя) * Сярэдняя школа * Дзіцячы садок == Славутасці == [[Файл:Расна Rasna (2021) 04.jpg|міні|Пліта Грабоўскіх]] [[Файл:Расна Rasna (2021) 03.jpg|міні|Пліта Грабоўскіх]] * Былы кальвінскі збор (усыпальніца Грабоўскіх, сёння выкарыстоўваецца ў якасці склада) {{ГККРБ 4|113Г000723}} * Рэшткі былой сядзібы Грабоўскіх. Сядзібны дом не захаваўся, ад сядзібы засталіся некалькі закінутых гаспадарчых пабудоў. * [[Свята-Міхайлаўская царква (Расна)|Свята-Міхайлаўская царква]] (1997) * Месца былога манастыра марыян. Будынкі манастыра і манастырскай царквы моцна пацярпелі ў вайну і былі разабраны. Захаваліся толькі фрагменты падмурка. == Вядомыя асобы == * [[Тадэвуш Матушэвіч]] (1765—1819) — дзяржаўны дзеяч [[ВКЛ]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Расна||357}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)}} [[Катэгорыя:Раснянскі сельсавет (Камянецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] [[Катэгорыя:Расна (Камянецкі раён)| ]] nyglhl8id2dldtxdp6evobxdtnq69vb 0 294630 5167421 5167240 2026-07-18T17:46:32Z M.L.Bot 261 5167421 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{фарматаванне|агульны стыль, структура раздзелаў, вікіфікацыя}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Агульныя звесткі == === Паходжанне назвы вёскі === Ва ўсіх старажытных друкаваных крыніцах прасочваецца назва Дзяцёлавічы. Верагодна, яна ўтворана ад слова «дзяцелавіна» (дзяцеліна) — дзікая белая канюшына, якая і цяпер тут расце паўсюдна. Назва з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> Размешчана ў 12 км на поўнач ад горада Лунінец на рацэ Цна. Вёска складаецца больш чым з 50 вуліц, галоўная з якіх — вуліца Савецкая. Яе працягласць 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. У вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. За перыяд з 1997 па 2018 год 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны ордэнам Маці за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна ўзводзяцца новыя дамы. Па стане на пачатак 2018 года пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ў выніку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы Дзятлавічы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей. Сярод іх — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і інш. == Карысныя выкапні == Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. У цяперашні час здабыча гліны на такой глыбіні з’яўляецца нерэнтабельнай. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: "У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку) — герб «Памер». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванасць Дзятлавіч раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі лабеліі Дортмана — сімвала Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне намаляваны на блакітным полі — Лунін і Дзятлавічы, што падкрэслівае гістарычную агульнасць гэтых вёсак з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == Упершыню вёска Дзятлавічы згадваецца пры наступных абставінах: у 1566 г. Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло Дзяцёлавічы. У 1567 г. гэты ўладальнік павінен быў накіраваць у войска ВКЛ 2 конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першае шляхецкае маёнтак на Лунінеччыне, якое ўжо не было прыдаткам да буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. === У складзе Польшчы === Згодна з Рыжскім мірным дагаворам вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === Вялікая Айчынная вайна пакінула глыбокі след у гісторыі вёскі Дзятлавічы. У чэрвені 1942 года нямецка-фашысцкія захопнікі ўчынілі расстрэл мірных жыхароў вёскі. Прычынай паслужыла забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Было расстраляна 19 жыхароў. Пахаваны яны былі каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе была ўстаноўлена стэла. У 600 м на захад ад вёскі за ўчасткам чыгункі былі расстраляны і спалены 17 кастрычніка 1943 года 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць астанкі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Донскага казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова праводзіліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, шляхоў, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовае насельніцтва супрацоўнічала з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушыла немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы былі вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай вайны ў Афганістане 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ Беларусбанк», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 Лунінец — Сіняўка — Клецк. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — Баранавічы. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф Я. Ф. Карскі. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457. * Магіла ахвяр фашызму. == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] inju1lvuhbewpsa9b0ib9wmnq78bzmw 5167572 5167421 2026-07-19T11:00:25Z Go6pb1u 171301 Выпраўленне па {{фарматаванне}}: агульны стыль (двукоссі ў Гербе), структура раздзелаў (Карысныя выкапні → падраздзел; удакладненне Славутасці/Страчаная спадчына), вікіфікацыя (дадаткова спасылкі) 5167572 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{фарматаванне|агульны стыль, структура раздзелаў, вікіфікацыя}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Агульныя звесткі == === Паходжанне назвы вёскі === Ва ўсіх старажытных друкаваных крыніцах прасочваецца назва Дзяцёлавічы. Верагодна, яна ўтворана ад слова «дзяцелавіна» (дзяцеліна) — дзікая белая канюшына, якая і цяпер тут расце паўсюдна. Назва з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> Размешчана ў 12 км на поўнач ад горада [[Лунінец]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]]. Вёска складаецца больш чым з 50 вуліц, галоўная з якіх — вуліца Савецкая. Яе працягласць 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. У вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. За перыяд з 1997 па 2018 год 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна ўзводзяцца новыя дамы. Па стане на пачатак 2018 года пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы Дзятлавічы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей. Сярод іх — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і інш. === Карысныя выкапні === Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. У цяперашні час здабыча гліны на такой глыбіні з’яўляецца нерэнтабельнай. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку) , — герб „Памер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванасць Дзятлавіч раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі лабеліі Дортмана — сімвала Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне намаляваны на блакітным полі — Лунін і Дзятлавічы, што падкрэслівае гістарычную агульнасць гэтых вёсак з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> == Гісторыя == Упершыню вёска Дзятлавічы згадваецца пры наступных абставінах: у 1566 г. Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло Дзяцёлавічы. У 1567 г. гэты ўладальнік павінен быў накіраваць у войска ВКЛ 2 конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першае шляхецкае маёнтак на Лунінеччыне, якое ўжо не было прыдаткам да буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. === У складзе Польшчы === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === [[Вялікая Айчынная вайна]] пакінула глыбокі след у гісторыі вёскі Дзятлавічы. У чэрвені 1942 года нямецка-фашысцкія захопнікі ўчынілі расстрэл мірных жыхароў вёскі. Прычынай паслужыла забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Было расстраляна 19 жыхароў. Пахаваны яны былі каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе была ўстаноўлена стэла. У 600 м на захад ад вёскі за ўчасткам чыгункі былі расстраляны і спалены 17 кастрычніка 1943 года 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць астанкі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Донскага казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова праводзіліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, шляхоў, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовае насельніцтва супрацоўнічала з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушыла немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы былі вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»). * Магіла ахвяр фашызму. == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] qa0ubyfwopzsy312hmr67wqig6wye8z 0 303292 5167432 5167124 2026-07-18T18:20:29Z M.L.Bot 261 афармленне 5167432 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Ракаўская крыніца | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = III |lat_dir = |lat_deg =53.968252|lat_min = |lat_sec = |long_dir = |long_deg =27.079605|long_min = |long_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = а. [[Ракаў]], [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Мінская вобласць Валожынскі раён |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = Беларусь Ракаў |Шырыня карты 2 = }} '''Ракаўская крыніца''' — [[гідралагічны помнік прыроды]] мясцовага значэння ў [[Беларусь|Беларусі]], размешчаны на ўсходняй ускраіне вёскі [[Ракаў]], каля шашы Ракаў — [[Кучкуны (Валожынскі раён)|Кучкуны]], што злучае населены пункт з аўтамагістраллю [[Мінск]]—[[Гродна]], у месцы, якое мясцовыя жыхары называюць «У Крыжы»<ref name="rctkum">[http://www.rctkum.by/data_!/Marshruty/Kraev/Minsk_obl/Prawoslawnye_Marshruty_Minskoj_Oblasti.pdf Туристско-краеведческий маршрут. «Ракава сівыя камяні»]</ref>. Ахоўны статус нададзены 16 кастрычніка 2008 года<ref name="pravoby">[http://www.pravoby.info/mestn09/part04/akt04467/page2.htm Рашэнне Валожынскага раённага выканаўчага камітэта ад 16.10.2008 N 1287 «Аб абвяшчэнні гідралагічных, геалагічных і батанічных помнікаў прыроды мясцовага значэння»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == Паводле падання, запісанага ад ракаўскіх старажылаў у пачатку 1840-х гадоў, у XV стагоддзі адзін з мясцовых жыхароў, хворы і сляпы, пачуў у сне голас [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]], якая загадвала яму ісці на ўсход, спыніцца каля высокага дрэва і капаць зямлю. Некалькі разоў усадзіў чалавек у зямлю рыдлёўку, і забілася крыніца. Стары абмыў у ёй твар і стаў відушчым: перад сабой ён убачыў абраз Божай Маці, ад якога ішло дзіўнае святло. Над крыніцай пабудавалі царкву, дзе і змясцілі цудатворны абраз<ref name="rctkum"/>. У «[[Мінскія епархіяльныя ведамасці|Мінскіх епархіяльных ведамасцях]]» (1886, неафіцыйная частка) у артыкуле «Становішча праваслаўя ў Мінскай Епархіі» таксама ёсць паданне, як мясцовы жыхар, ад прыроды сляпы і пастаянна хворы, у XV стагоддзі заблудзіўся ў лесе. Пасля малітвы сляпы знайшоў крынічку, дзе наталіў смагу, умыўся і раптам зрабіўся відушчым. Ён убачыў на дрэве каля крыніцы лік Божай Маці з прадвечным дзіцём. На памяць пра гэтае здарэнне ён першы ўзвёў тут царкву і змясціў у ёй абраз Божай Маці<ref name="pawet"/>. Уніяцкі мітрапаліт [[Афанасій Шаптыцкі]] стварыў нават камісію па даследаванні сапраўднасці цудаў гэтага абраза і дазволіў пабудаваць у 1737 годзе на месцы яго з’яўлення новую [[Крыжаўзвіжанская царква (Ракаў)|Крыжаўзвіжанскую царкву]], да якой улетку на маладзік ладзілі хросныя хады з Ракаўскай [[Спаса-Праабражэнская царква (Ракаў)|Свята-Праабражэнскай царквы]]<ref name="pawet">[http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/29/'%D0%90%D0%B4_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%B2%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0...'.html Дучыц Людміла, Клімковіч Ірына. «Ад прадзедаў спакон вякоў нам засталася спадчына…» Маладосць № 10 за 2004 год.]</ref>. У час [[хрушчоўская антырэлігійная кампанія|хрушчоўскай антырэлігійнай кампаніі]] царква і мураваная каплічка над крыніцай, узведзеная ў 1906 годзе, былі знішчаны<ref name="pawet"/>. Крыніцу засыпалі [[хлорка]]й і аб’явілі, што піць ваду з яе нельга<ref name="tv.sb">[http://tv.sb.by/sem-tsuda-belarus/article/tsudadzeynaya-vada.html ЦУДадзейная вада.]</ref>. У наш час крыніца адноўлена, усярэдзіне пастаўлены [[крыж]]. Сама крынічка выбіваецца з-пад вярбы за некалькі метраў ад [[Крыжаўзвіжанская капліца (Ракаў)|капліцы]]<ref name="pawet"/>. == Апісанне == Крыніца Ракаўская адносіцца да крыніц тыпу [[геларэакрэн]]. Выхады падземных вод у ніжнай частцы марэннага ўзвышша ўяўляюць сабой групу крыніц рознага тыпу. У натуральным стане захаваліся крыніцы тыпу [[гелакрэн]], якія ўтвараюць [[крэнаполе]] — [[балота|забалочаную]] мясцовасць, пакрытую [[дрэва]]ва-[[хмызняк]]овай расліннасцю. Яны знаходзяцца на адлегласці 40 метраў на поўнач ад асноўнага выхаду падземных вод. Асноўны выхад тыпу рэакрэн у натуральным стане не захаваўся — каптаваны. Паводле кірунку руху [[Падземныя воды|падземных вод]] да іх выхаду на паверхню зямлі крыніца з’яўляецца сыходнай. Паводле характару рэжыму ён адносіцца да пастаянна дзеючых крыніц. Агульны аб’ём падземных вод крыніцы, што паступаюць на дзённую паверхню, досыць высокі, складае 0,03 [[л/с]]<ref name="pravoby"/>. Паводле [[Хімічны састаў|хімічнага саставу]] [[вада]] крыніцы адносіцца да [[гідракарбанат]]нага класа [[кальцый|кальцыевай]] групы. [[Агульная мінералізацыя]] вады ў крыніцы складае 442,1 мг/куб.дм. Актыўная рэакцыя вады паводле [[вадародны паказчык|вадароднага паказчыка]] слабашчолачная, бліжэй да нейтральнай [[pH]] 8,07. [[Тэмпература]] вады крыніцы ў каптаванай частцы — 10,8 [[°C]]. Колькасць забруджвальных мікраэлементаў ([[нітрыт]]аў і [[нітрат]]аў) у вадзе крыніцы ніжэй за [[гранічна дапушчальная канцэнтрацыя|гранічна дапушчальную канцэнтрацыю (ГДК)]] для [[пітная вода|пітной вады]]<ref name="pravoby"/>. [[Расліннае покрыва]] на тэрыторыі помніка прыроды «Крыніца Ракаўская» прадстаўлена [[луг]]авой, каляводнай, [[лес|лясной]] і [[Сінантропныя арганізмы|сінантропнай]] расліннасцю<ref name="pravoby"/>. {{Бібліяінфармацыя}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.pravoby.info/mestn09/part04/akt04467/page2.htm Рашэнне Валожынскага раённага выканаўчага камітэта ад 16.10.2008 N 1287 «Аб абвяшчэнні гідралагічных, геалагічных і батанічных помнікаў прыроды мясцовага значэння»]{{Недаступная спасылка}} * [http://istochnik.by/minsk/rakov# Святые источники Беларуси. Раков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160521183915/http://istochnik.by/minsk/rakov |date=21 мая 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідралагічныя помнікі прыроды мясцовага значэння Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Геалогія Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Ракаў]] [[Катэгорыя:Славутасці Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Крыніцы Беларусі]] 2da9ymzeskdx4pprpv21ck1ysmsk04a 5167433 5167432 2026-07-18T18:20:51Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5167433 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Ракаўская крыніца | Нацыянальная назва = | Выява = | Подпіс = | Катэгорыя МСАП = III |lat_dir = |lat_deg =53.968252|lat_min = |lat_sec = |long_dir = |long_deg =27.079605|long_min = |long_sec = |region = |CoordScale = | Размяшчэнне = а. [[Ракаў]], [[Валожынскі раён]], [[Мінская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = | Плошча = | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Мінская вобласць Валожынскі раён |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = Беларусь Ракаў |Шырыня карты 2 = }} '''Ракаўская крыніца''' — [[гідралагічны помнік прыроды]] мясцовага значэння ў [[Беларусь|Беларусі]], размешчаны на ўсходняй ускраіне вёскі [[Ракаў]], каля шашы Ракаў — [[Кучкуны (Валожынскі раён)|Кучкуны]], што злучае населены пункт з аўтамагістраллю [[Мінск]]—[[Гродна]], у месцы, якое мясцовыя жыхары называюць «У Крыжы»<ref name="rctkum">[http://www.rctkum.by/data_!/Marshruty/Kraev/Minsk_obl/Prawoslawnye_Marshruty_Minskoj_Oblasti.pdf Туристско-краеведческий маршрут. «Ракава сівыя камяні»]</ref>. Ахоўны статус нададзены 16 кастрычніка 2008 года<ref name="pravoby">[http://www.pravoby.info/mestn09/part04/akt04467/page2.htm Рашэнне Валожынскага раённага выканаўчага камітэта ад 16.10.2008 N 1287 «Аб абвяшчэнні гідралагічных, геалагічных і батанічных помнікаў прыроды мясцовага значэння»]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == Паводле падання, запісанага ад ракаўскіх старажылаў у пачатку 1840-х гадоў, у XV стагоддзі адзін з мясцовых жыхароў, хворы і сляпы, пачуў у сне голас [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]], якая загадвала яму ісці на ўсход, спыніцца каля высокага дрэва і капаць зямлю. Некалькі разоў усадзіў чалавек у зямлю рыдлёўку, і забілася крыніца. Стары абмыў у ёй твар і стаў відушчым: перад сабой ён убачыў абраз Божай Маці, ад якога ішло дзіўнае святло. Над крыніцай пабудавалі царкву, дзе і змясцілі цудатворны абраз<ref name="rctkum"/>. У «[[Мінскія епархіяльныя ведамасці|Мінскіх епархіяльных ведамасцях]]» (1886, неафіцыйная частка) у артыкуле «Становішча праваслаўя ў Мінскай Епархіі» таксама ёсць паданне, як мясцовы жыхар, ад прыроды сляпы і пастаянна хворы, у XV стагоддзі заблудзіўся ў лесе. Пасля малітвы сляпы знайшоў крынічку, дзе наталіў смагу, умыўся і раптам зрабіўся відушчым. Ён убачыў на дрэве каля крыніцы лік Божай Маці з прадвечным дзіцём. На памяць пра гэтае здарэнне ён першы ўзвёў тут царкву і змясціў у ёй абраз Божай Маці<ref name="pawet"/>. Уніяцкі мітрапаліт [[Афанасій Шаптыцкі]] стварыў нават камісію па даследаванні сапраўднасці цудаў гэтага абраза і дазволіў пабудаваць у 1737 годзе на месцы яго з’яўлення новую [[Крыжаўзвіжанская царква (Ракаў)|Крыжаўзвіжанскую царкву]], да якой улетку на маладзік ладзілі хросныя хады з Ракаўскай [[Спаса-Праабражэнская царква (Ракаў)|Свята-Праабражэнскай царквы]]<ref name="pawet">[http://pawet.net/library/history/bel_history/dk/29/'%D0%90%D0%B4_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%9E_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD_%D0%B2%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D1%9E_%D0%BD%D0%B0%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8F_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D0%B0...'.html Дучыц Людміла, Клімковіч Ірына. «Ад прадзедаў спакон вякоў нам засталася спадчына…» Маладосць № 10 за 2004 год.]</ref>. У час [[хрушчоўская антырэлігійная кампанія|хрушчоўскай антырэлігійнай кампаніі]] царква і мураваная каплічка над крыніцай, узведзеная ў 1906 годзе, былі знішчаны<ref name="pawet"/>. Крыніцу засыпалі [[хлорка]]й і аб’явілі, што піць ваду з яе нельга<ref name="tv.sb">[http://tv.sb.by/sem-tsuda-belarus/article/tsudadzeynaya-vada.html ЦУДадзейная вада.]</ref>. У наш час крыніца адноўлена, усярэдзіне пастаўлены [[крыж]]. Сама крынічка выбіваецца з-пад вярбы за некалькі метраў ад [[Крыжаўзвіжанская капліца (Ракаў)|капліцы]]<ref name="pawet"/>. == Апісанне == Крыніца Ракаўская адносіцца да крыніц тыпу [[геларэакрэн]]. Выхады падземных вод у ніжнай частцы марэннага ўзвышша ўяўляюць сабой групу крыніц рознага тыпу. У натуральным стане захаваліся крыніцы тыпу [[гелакрэн]], якія ўтвараюць [[крэнаполе]] — [[балота|забалочаную]] мясцовасць, пакрытую [[дрэва]]ва-[[хмызняк]]овай расліннасцю. Яны знаходзяцца на адлегласці 40 метраў на поўнач ад асноўнага выхаду падземных вод. Асноўны выхад тыпу рэакрэн у натуральным стане не захаваўся — каптаваны. Паводле кірунку руху [[Падземныя воды|падземных вод]] да іх выхаду на паверхню зямлі крыніца з’яўляецца сыходнай. Паводле характару рэжыму ён адносіцца да пастаянна дзеючых крыніц. Агульны аб’ём падземных вод крыніцы, што паступаюць на дзённую паверхню, досыць высокі, складае 0,03 [[л/с]]<ref name="pravoby"/>. Паводле [[Хімічны састаў|хімічнага саставу]] [[вада]] крыніцы адносіцца да [[гідракарбанат]]нага класа [[кальцый|кальцыевай]] групы. [[Агульная мінералізацыя]] вады ў крыніцы складае 442,1 мг/куб.дм. Актыўная рэакцыя вады паводле [[вадародны паказчык|вадароднага паказчыка]] слабашчолачная, бліжэй да нейтральнай [[pH]] 8,07. [[Тэмпература]] вады крыніцы ў каптаванай частцы — 10,8 [[°C]]. Колькасць забруджвальных мікраэлементаў ([[нітрыт]]аў і [[нітрат]]аў) у вадзе крыніцы ніжэй за [[гранічна дапушчальная канцэнтрацыя|гранічна дапушчальную канцэнтрацыю (ГДК)]] для [[пітная вода|пітной вады]]<ref name="pravoby"/>. [[Расліннае покрыва]] на тэрыторыі помніка прыроды «Крыніца Ракаўская» прадстаўлена [[луг]]авой, каляводнай, [[лес|лясной]] і [[Сінантропныя арганізмы|сінантропнай]] расліннасцю<ref name="pravoby"/>. {{Бібліяінфармацыя}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.pravoby.info/mestn09/part04/akt04467/page2.htm Рашэнне Валожынскага раённага выканаўчага камітэта ад 16.10.2008 N 1287 «Аб абвяшчэнні гідралагічных, геалагічных і батанічных помнікаў прыроды мясцовага значэння»]{{Недаступная спасылка}} * [http://istochnik.by/minsk/rakov# Святые источники Беларуси. Раков] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160521183915/http://istochnik.by/minsk/rakov |date=21 мая 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гідралагічныя помнікі прыроды мясцовага значэння Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Геалогія Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Ракаў]] [[Катэгорыя:Славутасці Валожынскага раёна]] [[Катэгорыя:Крыніцы Беларусі]] ot5jujqtg9riicak9jltjsmeqkk7c5m 0 312823 5167307 4815997 2026-07-18T12:45:33Z DenisBorum 139498 /* Беларусь */ 5167307 wikitext text/x-wiki '''Пе́нсія''' ({{lang-la|pensio}} — плацёж) — гарантаваная штомесячная [[Грошы|грашовая]] выплата для грамадзян, якія дасягнулі вызначанага законам узросту, у выпадку страты працаздольнасці, страты карміцеля, а таксама ў сувязі з працяглай прафесійнай дзейнасцю<ref>[https://bigenc.ru/c/pensiia-39481b БРЭ. Пенсия]{{ref-ru}}</ref>. Віды: працоўная (за выслугу гадоў і заслугі) і сацыяльная (пры дасягненні сталага ўзросту, [[Інваліднасць|інваліднасці]], страце кармільца)<ref>{{кніга|аўтар=[[Генадзь Маслыка]].|частка=Пенсія|загаловак=[[Беларуская энцыклапедыя]] ў 18 тамах|арыгінал=|спасылка=http://files.knihi.com/Slounik/02/enc/Bielaruskaja_encyklapedyja.torrent|адказны=гал.рэд. [[Генадзь Пашкоў]]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=[[Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]|год=2001|том=12|старонкі=268|старонак=560|серыя=|isbn=985-11-0198-2|тыраж=10 000|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151210125846/http://files.knihi.com/Slounik/02/enc/Bielaruskaja_encyklapedyja.torrent|archivedate=10 снежня 2015}}</ref>. == Беларусь == У Беларусі ёсць некалькі відаў пенсій, што рэгулююць асобныя законы і прававыя акты: * Закон «Аб пенсіённым забеспячэнні» ад 17 красавіка 1992 г. № 1596-XII * Закон «Аб пенсіённым забеспячэнні ваеннаслужачых...» ад 17 снежня 1992 г. № 2050-XII * Закон «Аб сацыяльнай абароне грамадзян, якія пацярпелі ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]], іншых радыяцыйных аварый» ад 6 студзеня 2009 г. № 9-З * Закон «Аб [[Дзяржаўная служба|дзяржаўнай службе]]» ад 1 чэрвеня 2022 года № 175-З * Закон «Аб прафесійным [[Пенсійнае страхаванне|пенсійным страхаванні]]» ад 5 студзеня 2008 г. № 322-З * Пастанова [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў]] ад 11 снежня 2023 г. № 865 «Аб пенсіях за асаблівыя заслугі перад Рэспублікай Беларусь» У Беларусі выплата пенсій ажыццяўлялася праз пазабюджэтны Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва (ФСАН) [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь]]. Выплата сацыяльных пенсій, прадугледжаных Законам, ажыццяўляецца за кошт сродкаў рэспубліканскага бюджэту. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://ssf.gov.by/ Фонд сацыяльнай абароны насельніцтва Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160110013933/http://ssf.gov.by/ |date=10 студзеня 2016 }}{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Пенсійнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Страхаванне]] [[Катэгорыя:Фінансавыя паслугі]] [[Катэгорыя:Асабістыя фінансы]] [[Катэгорыя:Фінансавыя рынкі]] [[Катэгорыя:Даход]] [[Катэгорыя:Размеркаванне прыбыткаў]] [[Катэгорыя:Эканамічная статыстыка]] [[Катэгорыя:Старасць]] [[Катэгорыя:Сацыяльная ахова]] 58bnb86c72hd49jv10ladrzth39ob89 0 343391 5167377 5070514 2026-07-18T14:47:24Z Siliyiw 169172 5167377 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Светач}} {{Чыгуначная станцыя | Тып = раз'езд | Назва = Светач | Лінія = Гомель-Жлобін | Чыгунка = Беларуская чыгунка | Аддзяленне = [[Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Гомельскае аддзяленне]] | Краіна = Беларусь | Выява = | Шырыня выявы = | Подпіс = | lat_dir = | lat_deg = 52.4928 | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = 30.9681 | lon_min = | lon_sec = | region = | CoordScale = | Станцыя = | Дата адкрыцця = | Дата зачынення = | Праектная назва = | Ранейшыя назвы = Раз'езд 204 км (да 1965 года) | Праекты пераназвання = | Ужыванне = | Класнасць = | Архітэктары = | Інжынеры канструктары = | Поўная колькасць платформаў = 3 | Поўная колькасць шляхоў = 4 | Тып платформы = | Форма платформы = | Даўжыня платформы = | Шырыня платформы = | Год электрыфікацыі = | Род току = | Будаўнічая арганізацыя = | Выхад да = | Размяшчэнне = | Перасадка на станцыі = | Перасадка на = | Адлегласць = | Адлегласць2 = | Адлегласць да = | Адлегласць2 да = | Тарыфная зона = | Сотавая сувязь = | Код станцыі = | Код Экспрэс-3 = | Наменклатура = N-36-122 | Катэгорыя на Вікісховішчы = | Для раскладу = }} '''Све́тач''' ({{lang-be-trans|Svietač}}, {{lang-ru|Светоч}})<ref>{{maps.by|viewrw/766}}</ref> — [[раз'езд]] [[Гомельскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Гомельскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Размешчаны ў паўночнай частцы горада [[Гомель|Гомеля]] недалёка ад паўднёва-усходняй мяжы аграгарадка [[Яроміна (Гомельскі раён)|Яроміна]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Гомель - Жлобін}}{{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/766}} {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} [[Катэгорыя:Станцыі Гомельскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Гомеля]] {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Гомель (станцыя)|Гомель]] — [[Жлобін]]|before=[[Гомель-Няцотны]]|after=[[Яроміна (прыпыначны пункт)|Яроміна]]}} {{end box}} mqixibjl41n9qd50c5o6dktqafwfiw2 0 356742 5167520 2823311 2026-07-19T08:37:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Ганна Юр’еўна Васільева]] 5167520 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Ганна Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Ганна Васільеўна Васільева|Ганна Васільеўна Васільева|ru|Ганзен, Анна Васильевна}} (Ганзен; 1869—1942) — руская савецкая перакладчыца. * {{нп5|Ганна Гардзееўна Васільева|Ганна Гардзееўна Васільева|ru|Васильева, Анна Гордеевна}} (1874—1913) — руская артыстка балета. * {{нп5|Ганна Міхайлаўна Васільева|Ганна Міхайлаўна Васільева|ru|Васильева, Анна Михайловна}} (1916—1992) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Ганна Анатолеўна Васільева-Абрамовіч|Ганна Анатолеўна Васільева-Абрамовіч|ru|Васильева-Абрамович, Анна Анатольевна}} (нар. 1991) — расійская актрыса і каскадзёр. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} dymbfv46xwmfgc2lg01rktnvy0h9oaq 0 357167 5167360 2449394 2026-07-18T14:01:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Мікалай Мікалаевіч Васільеў]] 5167360 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Мікалай Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Мікалай Аляксандравіч Васільеў|Мікалай Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Николай Александрович (философ)}} (1880—1940) — рускі філосаф і псіхолаг. * {{нп5|Мікалай Васільевіч Васільеў (архітэктар)|Мікалай Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Николай Васильевич (архитектор)}} (1875—1958) — рускі архітэктар. * {{нп5|Мікалай Іванавіч Васільеў (мастак)|Мікалай Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Николай Иванович (художник)}} (1887—1970) — рускі і амерыканскі мастак. * {{нп5|Мікалай Міхайлавіч Васільеў (Vacío)|Мікалай Міхайлавіч Васільеў|ru|Vacio}} (Vacío; нар. 1998) — расійскі рэпер. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} f8x8zdfgm0fgmox61m04msmbh9niu65 10 359372 5167493 5095983 2026-07-19T08:06:17Z Monarchist1636 103323 Дадаў у спіс сінагогу ў Ізабеліне 5167493 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Сінагогі Беларусі |navbar = |state = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Сінагогі Беларусі |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |стыль_няцотных = |стыль_цотных = |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Дзеючыя сінагогі |спіс1 = * [[Бабруйская сінагога]] * [[Сінагога ў Задзвінні (Віцебск)|Сінагога на Задзвінні ў Віцебску]] * [[Сінагога «Рош-Піна» (Гомель)|Сінагога «Рош-Піна» ў Гомелі]] * [[Вялікая харальная сінагога (Гродна)|Вялікая харальная сінагога ў Гродне]] * [[Сінагога Бэйс Ісраэль|Галоўная Сінагога ў Мінску]] * [[Сінагога Хаббад-Любавіч (Мінск)|Сінагога Хабад-Любавіч у Мінску]] * [[Пінская сінагога]] |загаловак2 = Гістарычныя сінагогі |спіс2 = * [[Астрынская сінагога]] * [[Ашмянская сінагога]] * [[Быхаўская сінагога]] * [[Івянецкая сінагога]] * [[Ізабелінская сінагога]] * [[Індурская сінагога]] * [[Харальная сінагога (Мінск)|Харальная сінагога ў Мінску]] * [[Кітаеўская сінагога|Кітаеўская сінагога ў Мінску]] * [[Сінагога Зальцмана|Сінагога Зальцмана ў Мінску]] * [[Поразаўская сінагога]] * [[Ружанская сінагога]] * [[Ражанкаўская сінагога]] * [[Слонімская сінагога]] * [[Кобрынская сінагога]] * [[Галоўная сінагога (Столін)|Галоўная сінагога ў Століне]] |загаловак3 = Страчаныя сінагогі |спіс3 = * [[Харальная сінагога (Віцебск)|Харальная сінагога ў Віцебску]] * [[Воўпаўская сінагога]] * [[Сінагога (Гродна)|Цёплая сінагога ў Гродне]] * [[Мінская галоўная сінагога|Мінская галоўная сінагога («халодная»)]] * [[Нараўлянская сінагога]] * [[Вялікая сінагога (Нясвіж)|Вялікая сінагога ў Нясвіжы]] * [[Сінагога 1893 года (Ліда)|Лідская сінагога (1893)]] * [[Вялікая сінагога (Ліда)|Лідская вялікая сінагога]] * [[Вялікая сінагога (Клецк)|Вялікая сінагога ў Клецку]] * [[Харальная сінагога (Брэст)|Харальная сінагога ў Брэсце]] * [[Харальная сінагога (Слуцк)|Харальная сінагога ў Слуцку]] * [[Слуцкая халодная сінагога]] * [[Сінагога (Узляны)|Сінагога ва Узлянах]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Іўдаізм]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> mqzylmu4u3e2wbaqipm1stq5tmfrosw 0 522636 5167551 4833561 2026-07-19T09:35:35Z ~2026-40434-64 171335 не знаю белоруского 5167551 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Тарнагскі Гарадок'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|3}} — карта Валагодскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Та́рногский Городо́к}}) — сяло, адміністрацыйны цэнтр [[Тарнагскі раён|Тарнагскага раёна]] [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласці]] і Тарнагскага сельскага паселішча. Назва вёскі паходзіць ад назвы ракі Тарнага, пры ўпадзенні якой у Кокшэньгу і знаходзіцца сяло. Знаходзіцца за 340 км ад [[Волагда|Волагды]]. Агульная плошча сяла — 452,75 га. Насельніцтва — 5365 чалавек (2010). Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, па нарыхтоўцы і перапрацоўцы драўніны. Газета <ref>{{Cite web|url=https://kokshenga.ucoz.org/forum/33-1-1|title=Форум|website=kokshenga.ucoz.org|access-date=2026-07-19}}</ref> {{зноскі}} {{Валагодская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валагодскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1453 годзе]] 0ttotar6cmoe6gmlmuvcldy9d8nnreb 5167554 5167551 2026-07-19T09:40:15Z DzBar 156353 удакладненне 5167554 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія}} '''Тарнагскі Гарадок'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|3}} — карта Валагодскай вобласці</ref> ({{lang-ru|Та́рногский Городо́к}}) — сяло, адміністрацыйны цэнтр [[Тарнагскі раён|Тарнагскага раёна]] [[Валагодская вобласць|Валагодскай вобласці]] і Тарнагскага сельскага паселішча. Назва вёскі паходзіць ад назвы ракі Тарнага, пры ўпадзенні якой у Кокшэньгу і знаходзіцца сяло. Знаходзіцца за 340 км ад [[Волагда|Волагды]]. Агульная плошча сяла — 452,75 га. Насельніцтва — 5365 чалавек (2010). Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, па нарыхтоўцы і перапрацоўцы драўніны. Выдаецца раённая газета «Кокшеньга»<ref>{{Cite web|url=https://kokshenga.ucoz.org/forum/33-1-1|title=Форум|website=kokshenga.ucoz.org|access-date=2026-07-19}}</ref>. {{зноскі}} {{Валагодская вобласць}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валагодскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1453 годзе]] cff0fwremy5o7tffhp20naagnkkdrxj 0 536746 5167480 5016688 2026-07-19T05:10:51Z DzBar 156353 шаблон, катэгорыі 5167480 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Беларуская назва = Архірэйскі дом |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Архиерейский дом}} |Краіна = Расія |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Таганрог]] |Заснавальнік = Х. П. Кірсанав |Заснаванне = 1824 год |Стан = здавальняльны }}{{Арфаграфія}} '''Архірэйскі дом''' — полутораэтажное будынак на вуліцы Чэхава, 129 у [[Таганрог]]е [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласці]]. Аб'ект культурнай спадчыны рэгіянальнага значэння з 18 лістапада 1992 года<ref name="Русский классицизм">[http://rostov-region.ru/books/item/f00/s00/z0000009/st010.shtml Русский классицизм]</ref>. == Гісторыя == [[File:Таганрог, дом Кирсанова 2.jpg|thumb|Архірэйскі дом, фасад]] Дом быў пабудаваны ў 1824 годзе і з'яўляўся ўласнасцю генерала Х. П. Кірсанава. У 1860 годзе домаўладанне перайшло ва ўласнасць генералу Аляксандраўскай, які зладзіў каля дома сад з прывезенымі з Італіі беломраморными скульптурамі. У 1890 годзе будынак было прададзена гораду і ў ім размясцілася артылерыйская брыгада і лазарэт. З 1911 года ў доме размяшчалася кватэра архірэя і яго канцылярыя, тут была дамавая царква. Царква дзейнічала да 1950-х гг., затым была зачыненая, а асабняку сталі размяшчацца камунальныя кватэры<ref>Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской. — Таганрог: БАННЭРплюс, 2000. — 436 с.</ref>. == Архітэктура == Першы паверх асабняка рустован. Калоны злучаюцца з балюстрадай на ўзроўні другога паверха. [[Карніз]] будынка упрыгожаны цэлым шэрагам невялікіх выступаў — дентикулов, якія прымаюць прастакутную форму. Бельэтаж вылучаюць высокія вокны паўцыркульнай формы, з ліштвой, якія прымаюць выгляд рустаў. Каля дома ёсць крытая галерэя, перакрыцце якой ўпіраецца на чатыры калоны карынфскага ордэна, іх ўпрыгожваюць каннелюры на высокіх цокаля, сваімі падмуркамі яны абапіраюцца на зямлю. Над фрызам размяшчаецца [[атык]] з 4 нішамі: 2 з іх размяшчаюцца на галоўным фасадзе, і па 1 на бакавых сценах. Дом Кірсанава — адзін з прыкладаў пабудоў таганрогских будынкаў у стылі класіцызму {{Зноскі}} == Літаратура == * Гаврюшкин О. П. Из прошлого старого Таганрога. — Таганрог: БАННЭРплюс, 2003. — 408 с. * Энциклопедия Таганрога. — Ростов-н/Д: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0 [[Катэгорыя:Таганрог]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1824 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі]] h3mr3yx3j826f6cqfy7wxfxuiu0etey 0 550840 5167350 5051035 2026-07-18T13:57:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167350 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Аляксандр Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Васільеў (1869)|Аляксандр Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Александрович}} (?—1869) — рускі ваенна-марскі дзеяч. * {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Васільеў (арабіст)|Аляксандр Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Александрович (арабист)}} (1867—1953) — рускі арабіст і візантыніст. * {{нп5|Аляксандр Аляксандравіч Васільеў (гісторык моды)|Аляксандр Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Александрович (искусствовед)}} (нар. 1958) — расійскі і французскі гісторык моды. * {{нп5|Аляксандр Аляксеевіч Васільеў|Аляксандр Аляксеевіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Алексеевич}} (1882—1918) — рускі авіятар. * {{нп5|Аляксандр Васільевіч Васільеў (матэматык)|Аляксандр Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Васильевич (математик)}} (1853—1929) — рускі і савецкі матэматык. * {{нп5|Аляксандр Георгіевіч Васільеў (музыкант)|Аляксандр Георгіевіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Георгиевич (музыкант)}} (нар. 1969) — расійскі музыкант, лідар гурта «Сплин». * {{нп5|Аляксандр Іванавіч Васільеў|Аляксандр Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Иванович}} (1910—1987) — савецкі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Аляксандр Мікалаевіч Васільеў (серыйны забойца)|Аляксандр Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Николаевич (серийный убийца)}} (1958—2020) — расійскі серыйны забойца. * {{нп5|Аляксандр Паўлавіч Васільеў|Аляксандр Паўлавіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Павлович}} (1911—1990) — савецкі мастак. * {{нп5|Аляксандр Фёдаравіч Васільеў (Герой Савецкага Саюза)|Аляксандр Фёдаравіч Васільеў|ru|Васильев, Александр Фёдорович (Герой Советского Союза)}} (1911—1999) — Герой Савецкага Саюза. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} k00cuy1qpdghlne2bo9uam86dhrek58 0 553466 5167353 3116537 2026-07-18T13:58:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Андрэй Дзмітрыевіч Васільеў]] 5167353 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Андрэй Васільеў''': <onlyinclude> * [[Андрэй Дзмітрыевіч Васільеў]] (нар. 1992) — расійскі футбаліст. * {{нп5|Андрэй Аляксандравіч Васільеў (епіскап)|Андрэй Аляксандравіч Васільеў|ru|Антоний (Васильев)}} (у манастве Антоній; 1869—1953) — епіскап РПЦ. * {{нп5|Андрэй Аляксандравіч Васільеў (Герой Савецкага Саюза)|Андрэй Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Андрей Александрович (Герой Советского Союза)}} (1898—1945) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Андрэй Віталевіч Васільеў|Андрэй Віталевіч Васільеў|ru|Васильев, Андрей Витальевич}} (нар. 1957) — савецкі і расійскі журналіст. * {{нп5|Андрэй Юр'евіч Васільеў (музыкант)|Андрэй Юр'евіч Васільеў|ru|Васильев, Андрей Юрьевич (гитарист)}} (мянушка «Худы»; нар. 1959) — савецкі і расійскі рок-гітарыст. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} n0yd9p5bfstist4aa1gbic0k0nduipy 0 561975 5167409 5090522 2026-07-18T17:14:39Z Emilia Noah 155537 /* Падзеі */ 5167409 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі музыкі|2018}} '''[[2018]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Музыка|музычных]] падзей. == Падзеі == * [[1 чэрвеня|1]] і [[2 чэрвеня]] — [[XII Рэспубліканскі фестываль нацыянальных культур]] у [[Гродна|Гродне]]. * [[23 чэрвеня|23]] і [[24 чэрвеня]] — планаваўся фестываль «[[Grodno Jazz 2018]]» у Гродне. * [[30 чэрвеня]] — першы рок-фестываль «[[Наш дзень]]». * [[30 чэрвеня]] — [[2 ліпеня]] — другі фестываль «[[Магутны Фэст]]». * [[3 жніўня|3]] і [[4 жніўня]] — фестываль «[[Viva Braslav]] openair 2018». *? — прэзентаваны рэйтынг [[Шэсцьдзясят беларускамоўных хітоў сучаснасці]]. == Альбомы == {{Асноўная катэгорыя|Альбомы 2018 года}} * «[[Drezden (альбом)|Drezden]]» — альбом гурта «[[Drezden]]». * «[[Equinoxe Infinity]]» — альбом [[Жан-Мішэль Жар|Жана-Мішэля Жара]]. * «[[Lito]]» — альбом гурта «[[Vuraj]]». * «[[Беларускія народныя танцы для забавы і навучання]]» — музычны альбом капэлы «На таку». * «[[Даліна ценяў (саўндтрэк)|Даліна ценяў]]» — саўндтрэк [[Збігнеў Прайснер|Збігнева Прайснера]]. * «[[Зялён явар, дуброва. Музыка Полаччыны]]» — дэбютны студыйны альбом ансамбля «[[варган (музычны калектыў)|Варган]]». * «[[Карняплоды любві]]» — альбом гурта «[[Разбітае сэрца пацана]]». * «[[Цар-агонь]]» — альбом гурта «[[Троіца (гурт)|Троіца]]». == Узнагароды == == Гурты == === Створаны === * [[Drezden]] === Распаліся === == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[9 лютага]] — [[Ёхан Ёхансан]], ісландскі кампазітар, аўтар музыкі для тэатра, танцаў, тэлебачання і кіно (нар. [[1969]]). * [[6 чэрвеня]] — [[Эдуард Зарыцкі]], кампазітар, народны артыст Рэспублікі Беларусь (нар. [[1946]]). * [[4 жніўня]] — [[Аляксандр Міхайлавіч Кулінковіч|Аляксандр Кулінковіч]], беларускі рок-музыкант, журналіст, паэт, заснавальнік і вакаліст гурта Neuro Dubel (нар. [[1972]]). * [[1 кастрычніка]] — [[Шарль Азнавур]], французскі спявак, кампазітар, паэт, пісьменнік, акцёр (нар. [[1924]])<ref>[https://www.svaboda.org/a/29519296.html Памёр Шарль Азнавур — адзін з найпапулярнейшых спевакоў ХХ стагоддзя]</ref>. * [[6 кастрычніка]] — [[Мантсерат Кабалье]], іспанская оперная спявачка (нар. [[1933]]). * [[12 лістапада]] — [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], беларускі кампазітар і педагог (нар. [[1938]]). * [[19 снежня]] — [[Кім Цесакоў]], беларускі кампазітар і педагог (нар. [[19]]). {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2018 год у музыцы| ]] [[Катэгорыя:Гады ў музыцы]] t3vy95l6yvrnv3mgd0dvr1g4so1xhnj 0 562404 5167435 3155387 2026-07-18T18:23:14Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 5167435 wikitext text/x-wiki '''Зялёны марш''' ({{lang-ar|المسيرة الخضراء}} — ''аль-Масірат уль-хадра́'') — палітычная акцыя на тэрыторыі [[Заходняя Сахара|Заходняй Сахары]], мірная інтэрвенцыя, ініянаваная ўладамі [[Марока]] ў 1975, мэтаю якой было далучэнне Заходняй Сахары да Марока. Акцыя скончылася паспяхова, але негатыўна паўплывала на імідж Марока і мела далёкія палітычныя наступствы. == Перадгісторыя == Доўгі час Заходняя Сахара была іспанскай калоніяй. У кастрычніку 1975 года каланіяльныя ўлады, не здольныя болей супрацьстаяць фронту ПОЛІСАРЫО, што ўзначальваў нацыянальна-вызваленчую барацьбу, вырашылі перадаць кіраванне тэрыторыі паўстанцам. З гэтым не згадзіліся Марока і Маўрытанія, што здаўна лічылі землі Заходняй Сахары сваімі. Рашэнне міжнароднага суда па гэтай праблеме было няпэўным: у Гаазе заявілі, што адносіны паміж сахарцамі і султанамі Марока заўжды былі лаяльнымі. Кароль Марока Хасан ІІ трактаваў гэтыя словы як дазвол на вяртанне Заходняй Сахары ў склад Марока. == Марш == [[File:100 dirham back.jpg|thumb|100 дырхамаў, выпушчаныя ў памяць аб Зялёным маршы]] 16 кастрычніка 1975 года кароль Хасан ІІ заклікаў усіх неабыякавых мараканцаў без зброі прыйсці на зямлю «Паўднёвых правінцый каралеўства» — так у Марока называюць Заходнюю Сахару. 6 лістапада 1975 года 350 000 бяззбройных мараканцаў, сярод якіх былі жанчыны і дзеці, па закліку караля сабраліся ў паўднёвым горадзе Тарфая і, размахваючы мараканскім сцягамі і сцягамі, фотаздымкамі караля і Каранам, з крыкамі: «Вярніце нам мараканскую Сахару!», Перайшлі па яго камандзе ўяўную мяжу, не сустракаючы супраціву, паколькі іспанскім войскам было загадана не страляць каб пазбегнуць кровапраліцця. Затым мяжу перайшлі часці мараканскіх ўзброеных сіл. Дзень 6 лістапада, які лічыцца пачаткам акупацыі Заходняй Сахары, кароль Хасан абвясціў нацыянальным святам Марока. == Наступствы == [[File:Western Sahara conflict map.svg|thumb|Падзел Заходняй Сахары]] Акцыя скончылася для Марока паспяхова: [[Іспанія]] пакінула Заходнюю Сахару, а яе тэрыторыя была падзелена паміж Марока і [[Маўрытанія]]й. У 1979 Марока авалодала краінай цалкам. Аднак мясцовае насельніцтва не пажадала падпарадкоўвацца Рабату і народ узняўся на барацьбу з акупантамі, стварыўшы фронт ПОЛІСАРЫО, падтрыманы міжнароднай супольнасцю. Ваенны канфлікт з фронтам ПОЛІСАРЫО ў [[1976]] — [[1989]] гг. негатыўна паўплываў на эканамічнае становішча Марока. У 1984 Марока пакінула [[Афрыканскі Саюз|Афрыканскі саюз]] у знак пратэсту па пазіцыі арганізацыі ў адносінах да канфлікту ў Заходняй Сахары. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Марока]] 07k4piz33rhnd7g61l3eda01cop4a4w 0 564015 5167450 5165641 2026-07-18T20:09:52Z Bk1949 50943 /* Нарадзіліся */ 5167450 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1936}} '''[[1936]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1936 года}} * «На этапах»: вершы / [[Максім Танк]]. — Вільня : выданне В. Труцькі. — 127 с. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Юджын Гладстан О’Ніл]]. == Нарадзіліся == * [[1 студзеня]] — [[Анатоль Кудравец]], беларускі празаік і [[перакладчык]], галоўны рэдактар часопіса «[[Нёман (часопіс) |Нёман]]» (пам. [[2014]]) * [[18 студзеня]] — [[Васіль Сёмуха]], беларускі [[перакладчык]] (пам. [[2019]]) * [[14 студзеня]] — [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (пам. [[2016]]) * [[15 студзеня]] — [[Янка Сіпакоў]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2011]]) * [[1 сакавіка]] — [[Лідзія Савік]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[культуролаг]] (пам. [[2024]]) * [[4 красавіка]] — [[Раман Тармола-Мірскі]], беларускі [[паэт]], [[сцэнарыст]] (пам. [[2011]]) * [[6 красавіка]] — [[Генадзь Шупенька]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], перакладчык (пам. [[2010]]) * [[17 красавіка]] — [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (пам. [[1991]]) * [[24 красавіка]] — [[Вера Рыч]], англійская паэтэса і перакладчыца літаратурных твораў беларускіх аўтараў, артыкулаў пра беларускую літаратуру (пам. [[2009]]) * [[5 траўня]] — [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], беларускі празаік і [[публіцыст]], [[грамадскі дзеяч]] (пам. [[2018]]) * [[15 траўня]] — [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[1995]]) * [[3 чэрвеня]] — [[Алесь Дзятлаў]], беларускі [[пісьменнік]] (пам. [[2022]]) * [[15 чэрвеня]] — [[Мікола Гіль]], беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[перакладчык]] (пам. [[2022]]) * [[22 ліпеня]] — [[Вячаслаў Чамярыцкі]], беларускі літаратуразнавец, крытык, [[тэкстолаг]], перакладчык * [[9 жніўня]] — [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2010]]) * [[28 жніўня]] — [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]], дзяржаўны дзеяч (пам. [[2014]]) * [[4 верасня]] — [[Сакрат Яновіч]], польскі і беларускі пісьменнік, [[публіцыст]] (пам. [[2013]]) * [[9 верасня]] — [[Арнольд Міхневіч]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2020]]) * [[17 кастрычніка]] — [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (пам. [[2011]]) * [[30 кастрычніка]] — [[Генадзь Цыхун]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2024]]) * [[19 лістапада]] — [[Эрнест Ялугін]], беларускі празаік і [[публіцыст]] (пам. [[2022]]) * [[13 снежня]] — [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (пам. [[2005]]) == Памерлі == {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1936 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 7tk4ywm907dxpdd5a6hbjusa1hsnhaj 5167470 5167450 2026-07-18T22:02:36Z Bk1949 50943 /* Нарадзіліся */ 5167470 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1936}} '''[[1936]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1936 года}} * «На этапах»: вершы / [[Максім Танк]]. — Вільня : выданне В. Труцькі. — 127 с. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Юджын Гладстан О’Ніл]]. == Нарадзіліся == * [[14 студзеня]] — [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (пам. [[2016]]) * [[15 студзеня]] — [[Янка Сіпакоў]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2011]]) * [[18 студзеня]] — [[Васіль Сёмуха]], беларускі [[перакладчык]] (пам. [[2019]]) * [[1 сакавіка]] — [[Лідзія Савік]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[культуролаг]] (пам. [[2024]]) * [[4 красавіка]] — [[Раман Тармола-Мірскі]], беларускі [[паэт]], [[сцэнарыст]] (пам. [[2011]]) * [[6 красавіка]] — [[Генадзь Шупенька]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], перакладчык (пам. [[2010]]) * [[17 красавіка]] — [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (пам. [[1991]]) * [[24 красавіка]] — [[Вера Рыч]], англійская паэтэса і перакладчыца літаратурных твораў беларускіх аўтараў, артыкулаў пра беларускую літаратуру (пам. [[2009]]) * [[5 траўня]] — [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], беларускі празаік і [[публіцыст]], [[грамадскі дзеяч]] (пам. [[2018]]) * [[15 траўня]] — [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[1995]]) * [[3 чэрвеня]] — [[Алесь Дзятлаў]], беларускі [[пісьменнік]] (пам. [[2022]]) * [[15 чэрвеня]] — [[Мікола Гіль]], беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[перакладчык]] (пам. [[2022]]) * [[22 ліпеня]] — [[Вячаслаў Чамярыцкі]], беларускі літаратуразнавец, крытык, [[тэкстолаг]], перакладчык * [[9 жніўня]] — [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2010]]) * [[28 жніўня]] — [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]], дзяржаўны дзеяч (пам. [[2014]]) * [[1 верасня]] — [[Анатоль Кудравец]], беларускі празаік і [[перакладчык]], галоўны рэдактар часопіса «[[Нёман (часопіс) |Нёман]]» (пам. [[2014]]) * [[4 верасня]] — [[Сакрат Яновіч]], польскі і беларускі пісьменнік, [[публіцыст]] (пам. [[2013]]) * [[9 верасня]] — [[Арнольд Міхневіч]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2020]]) * [[17 кастрычніка]] — [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (пам. [[2011]]) * [[30 кастрычніка]] — [[Генадзь Цыхун]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2024]]) * [[19 лістапада]] — [[Эрнест Ялугін]], беларускі празаік і [[публіцыст]] (пам. [[2022]]) * [[13 снежня]] — [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (пам. [[2005]]) == Памерлі == {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1936 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] r6wwks1k114w3z8xmrtl58vvo3kon4a 5167471 5167470 2026-07-18T22:03:00Z Bk1949 50943 /* Нарадзіліся */ 5167471 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|1936}} '''[[1936]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1936 года}} * «На этапах»: вершы / [[Максім Танк]]. — Вільня : выданне В. Труцькі. — 127 с. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Юджын Гладстан О’Ніл]]. == Нарадзіліся == * [[14 студзеня]] — [[Антон Іванавіч Гурскі|Антон Гурскі]], беларускі [[фалькларыст]] (пам. [[2016]]) * [[15 студзеня]] — [[Янка Сіпакоў]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2011]]) * [[18 студзеня]] — [[Васіль Сёмуха]], беларускі [[перакладчык]] (пам. [[2019]]) * [[1 сакавіка]] — [[Лідзія Савік]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[культуролаг]] (пам. [[2024]]) * [[4 красавіка]] — [[Раман Тармола-Мірскі]], беларускі [[паэт]], [[сцэнарыст]] (пам. [[2011]]) * [[6 красавіка]] — [[Генадзь Шупенька]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], перакладчык (пам. [[2010]]) * [[17 красавіка]] — [[Міхась Рудкоўскі]], беларускі паэт і перакладчык (пам. [[1991]]) * [[24 красавіка]] — [[Вера Рыч]], англійская паэтэса і перакладчыца літаратурных твораў беларускіх аўтараў, артыкулаў пра беларускую літаратуру (пам. [[2009]]) * [[5 траўня]] — [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], беларускі празаік і [[публіцыст]], [[грамадскі дзеяч]] (пам. [[2018]]) * [[15 траўня]] — [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[1995]]) * [[3 чэрвеня]] — [[Алесь Дзятлаў]], беларускі [[пісьменнік]] (пам. [[2022]]) * [[15 чэрвеня]] — [[Мікола Гіль]], беларускі [[пісьменнік]], [[журналіст]], [[перакладчык]] (пам. [[2022]]) * [[22 ліпеня]] — [[Вячаслаў Чамярыцкі]], беларускі літаратуразнавец, крытык, [[тэкстолаг]], перакладчык * [[9 жніўня]] — [[Яўген Міклашэўскі]], беларускі пісьменнік і перакладчык (пам. [[2010]]) * [[28 жніўня]] — [[Генадзь Бураўкін]], беларускі [[паэт]], дзяржаўны дзеяч (пам. [[2014]]) * [[1 верасня]] — [[Анатоль Кудравец]], беларускі празаік і [[перакладчык]], галоўны рэдактар часопіса «[[Нёман (часопіс) |Нёман]]» (пам. [[2014]]) * [[4 верасня]] — [[Сакрат Яновіч]], польскі і беларускі пісьменнік, [[публіцыст]] (пам. [[2013]]) * [[9 верасня]] — [[Арнольд Міхневіч]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2020]]) * [[17 кастрычніка]] — [[Аляксандр Станюта]], беларускі [[літаратуразнавец]] і [[літаратурны крытык|крытык]], [[пісьменнік]] (пам. [[2011]]) * [[30 кастрычніка]] — [[Генадзь Цыхун]], беларускі [[мовазнавец]] (пам. [[2024]]) * [[19 лістапада]] — [[Эрнест Ялугін]], беларускі празаік і [[публіцыст]] (пам. [[2022]]) * [[13 снежня]] — [[Мікола Воранаў]], беларускі [[празаік]] (пам. [[2005]]) == Памерлі == {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1936 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] ftuio1abqgcr4vcqn08r8imj5jkjwll 0 564777 5167552 4481113 2026-07-19T09:35:41Z DzBar 156353 /* Нарадзіліся */ дапаўненне 5167552 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі тэлебачання|1968}} '''[[1968]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у [[Тэлебачанне|тэлебачанні]]. == Падзеі == * [[24 снежня]] — члены экіпажа «''[[Апалон-8|Апалона-8]]''» пры знаходжанні карабля на арбіце [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] [[Чытанне кнігі Быццё на Апалоне-8|прачыталі ў тэлеэфіры вершы з Кнігі Быццё]]. Телевізійная трансляцыя гэтага чытання сабрала найбольшую тэлеаўдыторыю для таго часу<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/press/press-releases/2007/nr07-22.html|title=The National Archives Features Special Christmas Eve Message from APOLLO 8|date=2007-01-01|publisher=U.S. National Archives|accessdate=2020-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114140045/http://www.archives.gov/press/press-releases/2007/nr07-22.html|archivedate=2009-01-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/moon/peopleevents/e_telecasts.html|title=Race to the Moon – Telecasts from Apollo 8|date=2005-09-22|work=American Experience|publisher=PBS|lang=en|accessdate=2020-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081225170255/http://www.pbs.org/wgbh/amex/moon/peopleevents/e_telecasts.html|archivedate=2008-12-25}}</ref>. == Узнагароды == == З’явіліся == === Тэлевізійныя праграмы === === Тэлевізійныя каналы === * [[26 снежня]] — ўпершыню ўбачылі свет тэлепраграмы [[Гродна (тэлерадыёкампанія)|Гродзенскай абласной студыі тэлебачання]]. === Серыялы === == Нарадзіліся == [[:Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня|28 верасня]] — [[Раман Львовіч Трахтэнберг]] — расійскі шоўмэн, тэле- і радыёвядучы, пісьменнік === БССР === == Памерлі == === БССР === {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1968 год у культуры і мастацтве|Тэлебачанне]] [[Катэгорыя:Гады ў тэлебачанні]] lsff2txkph768snqf4e4t616ahp6z1m 5167553 5167552 2026-07-19T09:35:53Z DzBar 156353 /* Нарадзіліся */ 5167553 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі тэлебачання|1968}} '''[[1968]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у [[Тэлебачанне|тэлебачанні]]. == Падзеі == * [[24 снежня]] — члены экіпажа «''[[Апалон-8|Апалона-8]]''» пры знаходжанні карабля на арбіце [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] [[Чытанне кнігі Быццё на Апалоне-8|прачыталі ў тэлеэфіры вершы з Кнігі Быццё]]. Телевізійная трансляцыя гэтага чытання сабрала найбольшую тэлеаўдыторыю для таго часу<ref>{{cite web|url=https://www.archives.gov/press/press-releases/2007/nr07-22.html|title=The National Archives Features Special Christmas Eve Message from APOLLO 8|date=2007-01-01|publisher=U.S. National Archives|accessdate=2020-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114140045/http://www.archives.gov/press/press-releases/2007/nr07-22.html|archivedate=2009-01-14}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/amex/moon/peopleevents/e_telecasts.html|title=Race to the Moon – Telecasts from Apollo 8|date=2005-09-22|work=American Experience|publisher=PBS|lang=en|accessdate=2020-03-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081225170255/http://www.pbs.org/wgbh/amex/moon/peopleevents/e_telecasts.html|archivedate=2008-12-25}}</ref>. == Узнагароды == == З’явіліся == === Тэлевізійныя праграмы === === Тэлевізійныя каналы === * [[26 снежня]] — ўпершыню ўбачылі свет тэлепраграмы [[Гродна (тэлерадыёкампанія)|Гродзенскай абласной студыі тэлебачання]]. === Серыялы === == Нарадзіліся == * [[:Катэгорыя:Нарадзіліся 28 верасня|28 верасня]] — [[Раман Львовіч Трахтэнберг]] — расійскі шоўмэн, тэле- і радыёвядучы, пісьменнік === БССР === == Памерлі == === БССР === {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1968 год у культуры і мастацтве|Тэлебачанне]] [[Катэгорыя:Гады ў тэлебачанні]] g5hgorhyumgcsg20zz0zbgwvpm7n8wp 0 577048 5167467 5165475 2026-07-18T21:43:19Z Bk1949 50943 /* Памерлі */ 5167467 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2020''' — [[высакосны год]], пачаўся ў [[Серада|сераду]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Opening Ceremony YOG 2020 (Martin Rulsch) 23.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця [[Зімовыя Юнацкія Алімпійскія гульні 2020|III Зімовых юнацкіх Алімпійскіх гульняў]].]] * [[3 студзеня]]: Нанесены [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|авіяўдар ВПС ЗША па міжнародным аэрапорце Багдада]]. * [[5 студзеня]]: [[Луіс Пара]] заняў пасаду спікера парламента [[Венесуэла|Венесуэлы]]. * [[7 студзеня]]: [[Себасцьян Курц]] паўторна заняў пасаду Федэральнага канцлера [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. * [[8 студзеня]]: ** У рамках [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|аперацыі «Пакутнік Сулеймані»]] [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|КВІР]] [[Іран]]а здзейсніў ракетныя атакі амерыканскіх баз на тэрыторыі [[Ірак]]а. У [[Катастрофа Boeing 737 пад Тэгеранам|катастрофе Boeing 737]] пад [[Тэгеран]]ам загінулі 176 чалавек. ** У [[Пекін]]е адкрыты помнік [[Янка Купала|Янку Купалу]] працы скульптара [[У Вэйшань|У Вэйшаня]]. * [[9 студзеня]]: У [[Лазана|Лазане]] адбылася цырымонія адкрыцця [[Зімовыя Юнацкія Алімпійскія гульні 2020|III Зімовых юнацкіх Алімпійскіх гульняў]]<ref>[https://www.olympic.org/news/lausanne-2020-kicks-off-with-unforgettable-opening-ceremony Lausanne 2020 kicks off with unforgettable Opening Ceremony!]</ref>. * [[11 студзеня]]: У сувязі са смерцю султана [[Кабус бен Саід|Кабуса]] новым манархам [[Аман]]а абвешчаны яго стрыечны брат [[Хайтэм бен Тарык Аль Саід]]. * [[15 студзеня]]: [[Урад Расійскай Федэрацыі|Урад Расіі]] на чале з [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыем Мядзведзевым]] падаў у адстаўку. * [[19 студзеня]]: [[Саміт па Лівіі ў Берліне|Міжнародная канферэнцыя]] для мірнага ўрэгулявання [[Лівійскі крызіс|лівійскага канфлікту]] склікана ў [[Берлін]]е. * [[20 студзеня]]: Прызначаныя новыя [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|міністр абароны]], [[Аляксандр Рыгоравіч Вальфовіч|начальнік Генштаба]] і [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|дзяржсакратар Савета бяспекі]] Беларусі. * [[22 студзеня]]: Прэзідэнтам [[Грэцыя|Грэчаскай Рэспублікі]], упершыню прызначана жанчына [[Катэрына Сакеларапулу]]. * [[28 студзеня]]: Апублікаваны [[План ЗША па блізкаўсходнім урэгуляванні]]. * [[31 студзеня]]: [[Вялікабрытанія]] афіцыйна і канчаткова [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|выйшла з Еўрапейскага Саюза]]. === Люты === [[Файл:PC2193crash.jpg|thumb|Катастрофа Boeing 737 у Стамбуле.]] * [[2 лютага]]: Серб [[Новак Джокавіч]] у восьмы раз выйграў [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе]]. * [[5 лютага]]: Здарылася [[катастрофа Boeing 737 у Стамбуле]]. * [[6 лютага]]: Завяршыўся [[Імпічмент Дональда Трампа|працэс імпічмэнту]] [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]: ён быў апраўданы па ўсіх абвінавачваннях падчас галасавання ў [[Кангрэс ЗША|Кангрэсе ЗША]]. * [[8 лютага]]: ** Падчас [[Стральба ў Накханратчасіме|стральбы ў Накханратчасіме]] ([[Тайланд]]) загінулі 26 чалавек. ** Партыя [[Шын Фейн]] перамагла на парламенцкіх выбарах у [[Ірландыя|Ірландыі]]. * [[9 лютага]]: у [[Лос-Анджэлес]]е ўручылі кінапрэмію «[[Оскар (кінапрэмія, 2020)|Оскар]]». Упершыню [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|галоўную ўзнагароду]] атрымаў неангламоўны фільм — паўднёвакарэйская стужка «[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]]» рэжысёра [[Пон Джун Хо]].  * [[18 лютага]]: Пераможцам прэзідэнцкіх выбараў, якія адбыліся ў [[Афганістан]]е ў канцы верасня 2019 года, афіцыйна аб’яўлены [[Ашраф Гані]]. * [[19 лютага]]: У нямецкім горадзе [[Ганау]] ў двух кальянных кафэ [[Масавае забойства ў Ганау (2020)|былі расстраляныя]] 9 чалавек. * [[22 лютага]]: «[[Мова Фэст]]» у [[Мінск]]у прымеркаваны да [[міжнародны дзень роднай мовы|Міжнароднага дня роднай мовы]]. * [[23 лютага]]: На чэмпіянаце свету па [[біятлон]]е ў [[Антхольц]]ы ([[Італія]]) нарвежка [[Мартэ Олсбю-Ройселан]] стала 5-разовай чэмпіёнкай. * [[25 лютага]]: [[Смітсанаўскі інстытут]] ([[ЗША]]) перадаў звыш двух мільёнаў выяў прадметаў з музейных калекцый у [[грамадскі набытак]]. * [[29 лютага]]: ** ЗША і афганскі рух «[[Талібан]]» у [[Доха|Досе]] ([[Катар]]) падпісалі мірнае пагадненне, якое прадугледжвала вывад замежных войскаў з [[Афганістан]]а і заключэнне перамір’я. ** [[Грамадскі транспарт]] у [[Люксембург]]у стаў бясплатным. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Турцыя]] афіцыйна абвясціла пра пачатак [[Аперацыя «Вясновы шчыт»|аперацыі «Вясновы шчыт»]] на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыі]]. * [[4 красавіка]]: [[Вярхоўная Рада Украіны]] адправіла ў адстаўку прэм’ер-міністра [[Аляксей Валер’евіч Ганчарук|Аляксея Ганчарука]] і яго ўрад. * [[9 сакавіка]]: У [[Нідэрланды|Нідэрландах]] пачаўся суд па справе аб [[Катастрофа Boeing 777 пад Данецкам|катастрофе Boeing-777]] Малайзійскіх авіяліній у 2014 годзе. * [[11 сакавіка]]: Амерыканскага кінапрадзюсара [[Харві Вайнштэйн]]а прысудзілі да 23 гадоў турмы па абвінавачванні ў сексуальным гвалце. * [[13 сакавіка]]: Завяршыўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі, арганізатарамі якога выступілі [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] і [[Беларускі фонд культуры]]. * [[24 сакавіка]]: [[Летнія Алімпійскія гульні 2020]] у [[Токіа]] былі перанесены на [[2021]] год. * [[25 сакавіка]]: Беларускі пісьменнік з [[Польшча|Польшчы]] [[Міхал Андрасюк]] абвешчаны лаўрэатам літаратурнай прэміі «[[Гліняны Вялес]]». * [[27 сакавіка]]: [[Паўночная Македонія]] ўступіла ў [[НАТА]]. === Красавік === * [[4 красавіка]]: У [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|Чарнобыльскай зоне адчужэння]] пачаліся [[Лясныя пажары ў Чарнобыльскай зоне адчужэння (2020)|буйныя лясныя пажары]]. * [[7 красавіка]]: Ад палу сухой травы згарэла большая частка вёскі [[Нарчы]] ([[Шчучынскі раён]]). * [[18 красавіка]]: У [[Новая Шатландыя|Новай Шатландыі]] пачаўся [[Забойства ў Новай Шатландыі|шэраг забойстваў і нападаў]], падчас якіх загінулі па меншай меры 23 чалавекі. * [[24 красавіка]]: Вярхоўны суд [[Саудаўская Аравія|Саудаўскай Аравіі]] прыняў рашэнне адмяніць пакаранне [[бізун]]амі, якое прадугледжвала заканадаўства. * [[26 красавіка]]: Затушаны лясныя пажары ў [[Бебжанскі нацыянальны парк|Бебжанскім нацыянальным парку]] ([[Польшча]]), што трывалі амаль тыдзень. * [[27 красавіка]]: На фоне двоеўладдзя і [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (з 2014)|грамадзянскай вайны]] фельдмаршал [[Халіфа Хафтар]] абвясціў аб пераходзе ўлады ў [[Лівія|Лівіі]] ад [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]] да [[Узброеныя сілы Лівіі|арміі]]. * [[29 красавіка]]: Набліжэнне [[астэроід]]а [[(52768) 1998 OR2]] да [[Зямля (планета)|Зямлі]]. === Май === [[Файл:Protest_against_police_violence_-_Justice_for_George_Floyd,_May_26,_2020_11.jpg|thumb|Акцыя пратэсту ў Мінеапалісе, ЗША, 26 мая.]] * [[2 мая]]: Указам Прэзідэнта [[Казахстан]]а [[Касым-Жамарт Такаеў|Касым-Жамарта Такаева]] спынены паўнамоцтвы спікера Сената [[Дарыга Нурсултанаўна Назарбаева|Дарыгі Назарбаевай]]. * [[3 мая]]: Супрацоўнікі [[ЗША|амерыканскай]] прыватнай ваеннай кампаніі ажыцявілі [[Уварванне ў Венесуэлу|няўдалую спробу захопа ўлады]] ў [[Венесуэла|Венесуэле]]. * [[5 мая]]: Сутычка на мяжы справакавала [[Інда-кітайскі памежны канфлікт (2020)|інда-кітайскі памежны канфлікт]]. * [[7 мая]]: Былы прэзідэнт [[Грузія|Грузіі]] [[Міхаіл Саакашвілі]] стаў кіраўніком Выканаўчага камітэта рэформ ва [[Украіна|Украіне]]. * [[15 мая]]: [[Славенія]] стала першай краінай у [[Еўропа|Еўропе]], якая аб’явіла аб афіцыйным спыненні [[Пандэмія COVID-19|эпідэміі COVID-19]] на сваёй тэрыторыі. * [[16 мая]]: У [[Францыя|Францыі]] арыштаваны [[Фелісьен Кабуга]], адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]]. * [[22 мая]]: 97 чалавек загінулі ў [[Катастрофа Airbus A320 пад Карачы|авіяцыйнай катастрофе]] самалёта Airbus A320 пад [[Карачы]] ([[Пакістан]]). * [[24 мая]]: Фінальны матч за [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020]] адбыўся ў [[Мінск]]у на [[Дынама (стадыён, Мінск)|стадыёне «Дынама»]]. [[ФК БАТЭ]] атрымаў перамогу над [[ФК Дынама-Брэст|Дынама-Брэст]]. * [[25 мая]]: [[Смерць Джорджа Флойда|Забойства паліцэйскім афраамерыканца]] ў штаце [[Мінесота]] справакавала [[Пратэсты ў ЗША (2020)|масавыя пагромы і беспарадкі]]. * [[29 мая]]: [[Уцечка дызельнага паліва ў Нарыльску]] прывяла да забруджвання наваколля. * [[30 мая]]: Кампанія [[SpaceX]] у супрацоўніцтве з [[NASA]] адправіла на [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнародную касмічную станцыю]] двух амерыканскіх астранаўтаў. === Чэрвень === [[Файл:Solar_eclipse_of_21_June_2020_in_Taiwan_(cropped).jpg|thumb|Кольцападобнае зацьменне на [[Тайвань|Тайвані]] 21 чэрвеня 2020 года]] * [[4 чэрвеня]]: [[Прэм’ер-міністр Беларусі|Прэм’ер-міністрам Беларусі]] прызначаны [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]], напярэдадні ўрад на чале з [[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргеем Румасам]] адпраўлены ў адстаўку. * [[8 чэрвеня]]: [[Пратэсты ў ЗША (2020)|пратэстоўцы]] амерыканскага [[Сіэтл]]а захапілі частку горада і абвясцілі аб стварэнні [[Аўтаномная зона Капіталійскага ўзгорка|аўтаномнай зоны]]. * [[12 чэрвеня]]: У [[Атланта|Атланце]] ([[ЗША]]) пры аказанні супраціву паліцыі [[Забойства Рэйшарда Брукса|забіты Рэйшард Брукс]]. * [[15 чэрвеня]]: Праўленнем [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] без ведама акцыянераў прызначана новае кіраўніцтва «[[Белгазпрамбанк]]а» на чале з [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзеяй Ермаковай]]. * [[20 чэрвеня]]: У в. [[Боркі (Кіраўскі раён)]] адкрыты [[Мемарыяльны комплекс памяці спаленых вёсак (Боркі)|мемарыяльны комплекс]] памяці спаленых вёсак [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. * [[21 чэрвеня]]: Кольцападобнае [[Сонечнае зацьменне 21 чэрвеня 2020 года|сонечнае зацьменне]] назіралася ў [[Афрыка|Афрыцы]], [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай]] і [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]]. * [[23 чэрвеня]]: Былога прэзідэнта [[Кыргызстан]]а [[Алмазбек Атамбаеў|Алмазбека Атамбаева]] прысудзілі да 11 гадоў і 2 месяцаў пазбаўлення волі за [[Карупцыя|карупцыю]]. * [[24 чэрвеня]]: Здарыўся [[Крызіс у сістэме водазабеспячэння Мінска (2020)|крызіс у сістэме водазабеспячэння]] [[Мінск]]а. * [[25 чэрвеня]]: Пачалося [[агульнарасійскае галасаванне па папраўках да Канстытуцыі Расіі]]. * [[30 чэрвеня]]: Пад [[Ржэў|Ржэвам]] урачыста адкрыты [[Ржэўскі мемарыял Савецкаму салдату|мемарыял Савецкаму салдату]]. === Ліпень === [[Файл:2020-07-13_02-3x-xx-smx_30x30s_300mm_f4_2048px.jpg|міні|Камета C/2020 F3 (NEOWISE) бачная 13 ліпеня 2020]] [[Файл:Rally in support of Tsikhanouskaya in Minsk (30 July 2020) - 41.jpg|міні|Мітынг у падтрымку [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]], кандыдата на [[Прэзідэнцкія выбары ў Польшчы (2020)|прэзідэнцкіх выбарах у Беларусі]], [[Мінск]], 30 ліпеня]] * [[3 ліпеня]]: ** Камета [[C/2020 F3 (NEOWISE)]] прайшла свой [[перыгелій]], яна была адным з самых яркіх аб’ектаў на небасхіле ў Паўночным паўшар’і Зямлі ў ліпені 2020 года. ** [[Жан Кастэкс]] прызначаны новым прэм’ер-міністрам [[Францыя|Францыі]]. * [[12 ліпеня]]: ** Другі тур [[Прэзідэнцкія выбары ў Польшчы (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] у [[Польшча|Польшчы]]: дзеючы лідар дзяржавы [[Анджэй Дуда]] перамог. ** На мяжы [[Арменія|Арменіі]] і [[Азербайджан]]а адбылося [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|ўзброенае сутыкненне]]. * [[15 ліпеня]]: У выніку кібератакі [[Кібератака на Twitter (2020)|былі ўзламаныя шэраг топ-акаўнтаў]] на [[Twitter]]. * [[19 ліпеня]]: ** [[ААЭ]] адправілі свой міжпланетны зонд «[[Аль-Амаль]]» да [[Марс]]а. ** У [[Сірыя|Сірыі]] прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Сірыі (2020)|парламенцкія выбары]]. * [[21 ліпеня]]: тэрарыст здзейсніў [[захоп закладнікаў у Луцку]]. * [[23 ліпеня]]: Кітайская аўтаматычная міжпланетная станцыя «[[Цяньвэнь-1]]» запушчана да [[планета Марс|Марса]]. * [[27 ліпеня]]: [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]] прысудзіў былога кіраўніка Службы бяспекі Прэзідэнта [[Андрэй Аляксандравіч Уцюрын|Андрэя Уцюрына]] да 12 гадоў пазбаўлення волі за [[хабар]]. === Жнівень === [[Файл:2020 Belarusian protests — Minsk, 16 August p0029.jpg|thumb|Мітынг ля стэлы «Мінск — горад-герой» 16 жніўня 2020]] * [[2 жніўня]]: ** Будынак [[Дом губернатара (Мінск)|Дома губернатара]] ў [[Мінск]]у адкрыўся пасля рэстаўрацыі. ** [[Махамед Ірфаан Алі]] заступіў на пасаду прэзідэнта [[Гаяна|Гаяны]]. * [[4 жніўня]]: [[Выбухі ў порце Бейрута|Два моцныя выбухі]] адбыліся ў порце [[Бейрут]]а ([[Ліван]]). * [[7 жніўня]]: Крушэнне самалёта [[Boeing 737]]-8NG авіакампаніі [[Air India]] пры пасадцы ў індыйскім горадзе [[Кажыкодэ]]. Загінулі 20 чалавек. * [[8 жніўня]]: Раскалоўся апошні некрануты [[Канада|канадскі]] [[шэльфавы ледавік]] Мілн, страціўшы 43 % свайго аб’ёму (каля 80 км²). * [[9 жніўня]]: У Беларусі адбыліся [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкія выбары]], пасля абвяшчэння перамогі на іх [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] пачынаюцца [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|масавыя пратэсты]]. * [[16 жніўня]]: ** Самы масавы пратэст у [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]] «[[Марш за свабоду]]» на якім было каля 300 000 чалавек. ** [[Роні О’Саліван]] стаў шасціразовым чэмпіёнам свету па [[снукер]]ы. * [[19 жніўня]]: На фоне [[Пратэсты ў Малі (2020)|пратэстаў]] і [[Мяцеж у Малі (2020)|ўзброенага паўстання]] прэзідэнт [[Малі]] [[Ібрагім Бубакар Кейта]] сышоў у адстаўку. * [[20 жніўня]]: [[Аляксей Навальны|Аляксея Навальнага]], расійскага апазіцыйнага лідара, шпіталізавалі з атручваннем у [[Омск]]ую бальніцу. * [[28 жніўня]]: [[Сіндза Абэ]], прэм’ер-міністр Японіі, абвясціў пра адстаўку з прычыны кепскага здароўя. * [[29 жніўня]]: У Мінску адбыўся «Жаночы марш свабоды». * [[31 жніўня]]: ** На пасаду прэм’ер-міністра [[Ліван]]а прызначаны [[Мустафа Адзіб]]. ** У сталіцы [[ААЭ]] [[Абу-Дабі]] адбыўся выбух у кавярні, загінулі 2 чалавекі. ** [[Краіны Балтыі]] ўвялі санкцыі супраць прадстаўнікоў беларускіх уладаў, у тым ліку [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. === Верасень === [[Файл:Suga First Press Conference as PM.jpg|thumb|150px|Прэм’ер-міністр Японіі [[Ёсіхідэ Суга]] дае прэс-канферэнцыю, 16&nbsp;верасня.]] * [[3 верасня]]: У [[Судан]]е адбылася [[Паводкі ў Судане (2020)|найбуйнейшая паводка]] ў гісторыі краіны. * [[4 верасня]]: ** [[Святлана Ціханоўская]] выступіла перад [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]]. ** [[Прэзідэнт Сербіі]] [[Аляксандр Вучыч]] наведаў [[ЗША]], дзе пры пасярэдніцтве [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] заключыў пагадненне аб эканамічным супрацоўніцтве з [[Рэспубліка Косава|Рэспублікай Косава]]. * [[6 верасня]]: «[[Цмокі-Мінск]]» сталі чэмпіёнамі Беларусі па [[баскетбол]]е ў дванаццаты раз. * [[7 верасня]]: Зняволена член [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]] [[Марыя Калеснікава]], наступнай раніцай яе няўдала спрабавалі вывезці з Беларусі. * [[13 верасня]]: [[Адзіны дзень галасавання 13 верасня 2020 года (Расія)|Адзіны дзень галасавання]] ў Расіі. * [[15 верасня]]: ** Былі заключаны [[Ізраільска-эмірацкі мірны дагавор|ізраільска-эмірацкі]] і [[Бахрэйнска-ізраільскі мірны дагавор|бахрэйнска-ізраільскі]] мірныя дагаворы. ** Адбываюцца пажары у [[ЗША]]. * [[16 верасня]]: У сувязі з адстаўкай [[Сіндза Абэ]] пост [[Прэм’ер-міністр Японіі|прэм’ер-міністра Японіі]] заняў [[Ёсіхідэ Суга]]. * [[21 верасня]]: Прызначаны новыя рэктары [[Вячаслаў Віктаравіч Даніловіч|Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Беларусі]], [[Сяргей Пятровіч Рубніковіч|БДМУ]], [[Ігар Алегавіч Стома|ГДМУ]], [[Алена Мікалаеўна Краткова|ГрДМУ]]. * [[23 верасня]]: [[Інаўгурацыя Аляксандра Лукашэнкі (2020)|Інаўгурацыя]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] адзначыла пачатак яго новага тэрміну на пасадзе кіраўніка краіны. * [[25 верасня]]: [[Авіакатастрофа Ан-26 пад Чугуівам|Крушэнне]] самалёта [[Ан-26]] [[ВПС Украіны]] пад горадам [[Чугуіў|Чугуівам]], загінула 26 чалавек. * [[26 верасня]]: Прэм’ер-міністр [[Ліван]]а [[Мустафа Адзіб]] сышоў у адстаўку. * [[27 верасня]]: Пачаліся [[Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2020)|ўзброеныя сутыкненні]] ў [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорным Карабаху]]. * [[30 верасня]]: ** Ва Украіне была забітая Санвер Нікаэло, супрацоўніца пасольства ЗША ў Кіеве. ** Паміж [[Дональд Трамп|Трампам]] і [[Джозеф Рабінет Байдэн|Байдэнам]] прайшлі перадвыбарчыя дэбаты. === Кастрычнік === [[Файл:02020 0691 Protest against abortion restriction in Kraków, October 2020.jpg|thumb|Пратэст супраць забароны абортаў у Польшчы, [[Кракаў]], 25&nbsp;кастрычніка.]] * [[1 кастрычніка]]: ** Самы папулярны беларускі партал навінаў [[TUT.BY]] быў пазбаўлены акрэдытацыі. ** [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] пачынае судовы працэс супраць Вялікабрытаніі, абвінавачваючы яе ў парушэнні міжнароднага права шляхам адмены раздзелаў пагаднення аб выхадзе з [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|Brexit]]. * [[2 кастрычніка]]: У [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]] журналістка [[Ірына Вячаславаўна Славіна|Ірына Славіна]] падпаліла сябе каля будынка МУС РФ. * [[3 кастрычніка]]: У [[Германія|Германіі]] 30-годдзе [[Аб’яднанне Германіі (1990)|ўз’яднання]]. * [[4 кастрычніка]]: ** [[Рэферэндум аб незалежнасці Новай Каледоніі (2020)|Рэферэндум аб незалежнасці Новай Каледоніі]]. ** У Кыргызстане прайшлі [[Парламенцкія выбары ў Кыргызстане (2020)|парламенцкія выбары]]. * [[6 кастрычніка]]: У [[Кыргызстан]]е ЦВК адмяніў вынікі парламенцкіх выбараў пасля масавых пратэстаў. * [[10 кастрычніка]]: [[Арменія]] і [[Азербайджан]] ўзгаднілі спыненне [[Узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2020)|канфлікту]] ў [[Нагорны Карабах|Нагорным Карабаху]]. * [[11 кастрычніка]]: ** Іспанец [[Рафаэль Надаль]] выйграў 13-ы тытул [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|адкрытага чэмпіянату Францыі]] па [[тэніс]]е. ** Прэзідэнт [[Таджыкістан]]а [[Эмамалі Рахмон]], які кіруе краінай з 1992 года, пераабраны на пяты тэрмін. ** «[[Лос-Анджэлес Лэйкерс]]» сталі чэмпіёнамі [[Нацыянальная баскетбольная асацыяцыя|НБА]] [[НБА ў сезоне 2019-20|ў сезоне 2019—2020]]. У фінале яны перамаглі «[[Маямі Хіт]]». * [[13 кастрычніка]]: У ходзе прэзентацыі кампанія [[Apple]] прадставіла смартфоны серыі [[iPhone|iPhone 12]] * [[15 кастрычніка]]: ** Прэзідэнт [[Кыргызстан]]а [[Сааранбай Шарыпавіч Жаэнбекаў|Сааранбай Жээнбекаў]] абвясціў аб адстаўцы. ** Галоўны прыз [[Прэмія імя Ежы Гедройца|літаратурнай прэміі імя Ежы Гедройца]] атрымаў [[Сяргей Дубавец]] за кнігу «Тантамарэскі». * [[18 кастрычніка]]: ** На прэзідэнцкіх выбарах у [[Балівія|Балівіі]] перамагае [[Луіс Арсе]], які атрымаў 52,4 % галасоў. ** Скончаны тэрмін дзеяння зброевае эмбарга [[ААН]] на пастаўку ўзбраенняў [[Іран]]у<ref>[https://ria.ru/20201017/iran-1580316965.html МИД Ирана сообщил о снятии оружейного эмбарго со страны]</ref>. * [[20 кастрычніка]]: Суд Цэнтральнага раёна [[Мінск]]а прызнаў інфармацыйны канал NEXTA-Live і лагатып [[NEXTA]] экстрэмісцкімі матэрыяламі. * [[21 кастрычніка]]: [[Папства|Папа Рымскі]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] стаў першым пантыфікам, які падтрымаў [[ЛГБТ|аднаполыя саюзы]]. Гэтую заяву ён зрабіў газеце Il Corriere della Sera. * [[22 кастрычніка]]: ** [[Прэмія імя Сахарава|Прэмію імя Сахарава]] за 2020 год атрымала [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада Беларусі]]. ** Канстытуцыйны суд [[Польшча|Польшчы]] ўвёў [[Правы чалавека|забарону]] на [[аборт]]ы. Забаронена перарываць [[Цяжарнасць чалавека|цяжарнасць]] нават па медыцынскіх паказчыках. Пачаліся [[Пратэсты ў Польшчы (2020)|пратэсты]]. * [[25 кастрычніка]]: [[Мясцовыя выбары ва Украіне (2020)|Мясцовыя выбары]] ва [[Украіна|Украіне]]. * [[23 кастрычніка]]: ** Бакі [[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2014—2020)|лівійскага канфлікту]] дасягнулі мірнага ўрэгулявання. ** Прэм’ера амерыканскага тэлесерыяла «[[Ход каралевы (міні-серыял)|Ход каралевы]]» пра шлях дзяўчынкі-сіраты да шахматнай славы. * [[26 кастрычніка]]: З-за заканчэння тэрміну выканання «[[Пратэсты ў Беларусі (2020)|Народнага ўльтыматуму]]» ў розных частках Беларусі пачаліся [[страйк]]і на [[прадпрыемства]]х і [[Універсітэт|ўніверсітэтах]]. * [[27 кастрычніка]]: Нанесены [[Ракетныя ўдары па Бардзе (2020)|ракетны ўдар]] па [[Барда (Азербайджан)|Бардзе]] ([[Азербайджан]]). * [[29 кастрычніка]]: У [[Ніца|Ніцы]] здзейснены [[Тэракт у Ніцы (2020)|тэракт]] у рымска-каталіцкім саборы Нотр-Дам-дэ-Ніца. * [[30 кастрычніка]]: На захадзе [[Турцыя|Турцыі]] адбылася землетрасенне магнітудай ад 6,6 да 6,9 балаў. Эпіцэнтр знаходзіўся ў [[Эгейскае мора|Эгейскім моры]] за 17 км ад раёна Сэферіхісар у [[Ізмір]]ы. * [[31 кастрычніка]]: [[Прэзідэнцкія выбары ў Кот-д’Івуары (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў Кот-д’Івуары]], на якіх дзеючых кіраўнік дзяржавы [[Аласан Уатара]] набраў 100 % галасоў. [[BBC News Africa]] паведамляе што, на выбарчых участках знаходзіліся ваенныя якія ўжывалі стрэльбы для ціску на людзей. === Лістапад === [[Файл:Царква Уваскрасення Хрыстова. Развітанне з Раманам Бандарэнкам.jpg|міні|[[Царква Уваскрасення Хрыстова (Мінск)]]. Развітанне з [[Раман Бандарэнка|Раманам Бандарэнкам]], 20 лістапада.]] * [[1 лістапада]]: Першы тур [[Прэзідэнцкія выбары ў Малдове (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] у [[Малдова|Малдове]]. * [[2 лістапада]]: Падчас [[Напад на сінагогу ў Вене|тэракта ў сінагозе]] ў [[Вена|Вене]] ([[Аўстрыя]]) гінуць 6 чалавек. * [[3 лістапада]]: ** [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|Прэзідэнцкія выбары ў ЗША]], прамогу атрымаў [[Джо Байдэн]]. ** Першы энергаблок [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]] уключаны ў энергасістэму краіны. ** Прах [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] перапахавалі на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]] [[Мінск]]а. * [[5 лістапада]]: ** [[Міністэрства культуры Беларусі]] адмяніла [[27-ы Мінскі міжнародны кінафестываль «Лістапад»]]. ** Прэзідэнт [[Рэспубліка Косава|Косава]] [[Хашым Тачы]] сышоў у адстаўку на фоне абвінавачанняў у ваенных злачынствах. Яго затрымалі ў [[Гаага|Гаазе]]. ** Пачынаецца [[Тыграйскі канфлікт]] у [[Эфіопія|Эфіопіі]]. * [[6 лістапада]]: У Мінску ўрачыста адкрыліся першыя 4 станцыі [[Зеленалужская лінія|трэцяй лініі]] [[Мінскі метрапалітэн|метро]]. * [[8 лістапада]]: Скончаны падлік галасоў на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|выбарах у ЗША]]. Прэзідэнтам стаў [[Джо Байдэн]] ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|партыі дэмакратаў]]<ref>{{Cite web|title=Biden defeats Trump in an election he made about character of the nation and the President|url=https://www.cnn.com/2020/11/07/politics/joe-biden-wins-us-presidential-election/index.html/website=CNN/accessdate=2020-11-08/first=Stephen Collinson and Maeve Reston|last=CNN}}</ref><ref>{{Cite news|title=US election results: Biden has won election. What happens now?|url=https://www.bbc.com/news/election-us-2020-54845063|work=BBC News|date=2020-11-07|accessdate=2020-11-08|language=en-gb}}</ref>. * [[10 лістапада]]: [[Арменія]] і [[Азербайджан]], пры пасрэдніцтве [[Расія|Расіі]], падпісалі [[Пагадненне аб спыненні агню ў Нагорным Карабаху (2020)|пагадненне аб спыненні ваенных дзеянняў у Нагорным Карабаху]]. * [[12 лістапада]]: У [[Мінск]]у памёр збіты, верагодна супрацоўнікамі беларускіх дзяржаўных структур, [[Раман Бандарэнка]] з [[Плошча Перамен|плошчы Перамен]]. * [[14 лістапада]]: Паведамлена аб выяўленні на тэрыторыі [[Сакара|Сакары]] ў [[Егіпет|Егіпце]] шматлікіх старажытных саркафагаў з [[мумія]]мі і пазалочаных статуй. * [[15 лістапада]]: Адбыўся другі тур [[Прэзідэнцкія выбары ў Малдове (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у Малдове]]. Перамогу атрымала [[Мая Санду]] з 57 % галасоў. * [[18 лістапада]]: [[Pfizer]] і [[BioNTech]] завяршаюць выпрабаванні сваёй вакцыны ад COVID-19 агульнай эфектыўнасцю 95 % без пабочных эфектаў. * [[22 лістапада]]: [[Біскупы пінскія|Біскуп Пінскі]] [[Антоній Дзям’янка]] асвяціў адбудаваны [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Воўчын)|касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ў [[Воўчын]]е. * [[23 лістапада]]: Вакцына AZD1222 кампаніі [[AstraZeneca]], распрацаваная ў супрацоўніцтве з [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэтам]], даказала сваю эфектыўнасць у абароне ад COVID-19 на 70 %. * [[24 лістапада]]: ** Шэсць краін далучыліся да другога пакету санкцый [[Еўрасаюз]]а супраць беларускіх чыноўнікаў, сярод якіх [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Лукашэнка]]. ** [[Кітай]] запусціў на месяц зонд «[[Чан’э-5]]». * [[25 лістапада]]: Пасля трох месяцаў улады разблакавалі сайт «[[Наша Ніва (1991)|Нашай нівы]]», першы з сотні забароненых рэсурсаў. * [[27 лістапада]]: Паблізу [[Тэгеран]]а забіты вядучы іранскі навуковец-ядзершчык [[Махсен Фахрызадэ]]. * [[29 лістапада]]: [[Дзіцячы конкурс песні Еўрабачанне — 2020|Дзіцячае Еўрабачанне — 2020]] у [[Польшча|Польшчы]]. === Снежань === [[Файл:Inauguration of President Maia Sandu, Moldova, December 24, 2020 (00h06m30s) - honoring national anthem.jpg|thumb|Інаўгурацыя Прэзідэнта Малдовы [[Мая Санду|Маі Санду]].]] * [[1 снежня]]: У [[Швейцарыя|Швейцарыі]] легалізаваныя [[аднаполы шлюб|аднаполыя шлюбы]], тым самым стаўшы 30 краінай у свеце, дзе яны складаюцца. * [[2 снежня]]: Вялікабрытанія сцвярджае вакцыну [[Pfizer]] [[BNT162b2]], стаўшы першай краінай у свеце, якая зрабіла гэта. * [[7 снежня]]: [[Міжнародны алімпійскі камітэт]] часова забараніў для ўсіх членаў выканаўчага камітэта [[НАК Беларусі]] на чале з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]] удзел у сваіх мерапрыемствах. * [[10 снежня]]: ** Абраны [[прэзідэнт ЗША]] [[Джозеф Байдэн]] і яго напарніца па перадвыбарнай гонцы [[Камала Харыс]] названы ўладальнікамі звання «Чалавек года» па версіі часопіса «[[Time]]». ** Лаўрэаткай прэміі «Людзі Свабоды — 2020» стала [[Ніна Багінская]]. ** [[10 снежня]]-[[22 снежня]]: Чэмпіянат свету па спартыўнай барацьбе ў [[Сербія|Сербіі]]. * [[12 снежня]]: Аабылася [[Еўрапейская кінапрэмія 2020|33-я цырымонія]] прысуджэння [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]. [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшым еўрапейскім фільмам]] прызнана карціна [[Томас Вінтэрберг|Томаса Вінтэрберга]] «[[Запой (фільм)|Запой]]». * [[14 снежня]]: [[Сонечнае зацьменне 14 снежня 2020 года|Поўнае сонечнае зацьменне]] назіралася ў [[Чылі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]]. * [[16 снежня]]: Курс [[Bitcoin]] упершыню перавысіў 20&nbsp;000 [[долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. * [[17 снежня]]: Найлепшым футбалістам года па версіі [[ФІФА]] названы [[Роберт Левандоўскі]]. * [[21 снежня]]: [[Вялікае злучэнне|Злучэнне]] на небе [[Сатурн (планета)|Сатурна]] і [[Юпітэр (планета)|Юпітэра]]. * [[22 снежня]]: Форвард «[[ФК Барселона|Барселоны]]» [[Ліянель Месі]] стаў найлепшым бамбардзірам у гісторыі [[футбол]]а па галах за адзін клуб. * [[24 снежня]]: [[Мая Санду]] заступіла на пасаду [[Прэзідэнт Малдовы|Прэзідэнта Малдовы]]. * [[24 снежня]]: Мітрапаліт [[Тадэвуш Кандрусевіч]] пасля трох месяцаў выгнання вяртаецца ў Беларусь. * [[29 снежня]]: [[Землятрасенне ў Пятрыне|землятрасенне]] ў [[Пятрыне]] ([[Харватыя]]). * [[30 снежня]]: У аэрапорце [[Адэн]]а тэрарысты [[Тэракт у Адэне (2020)|ажыццявілі няўдалую атаку]] на членаў кабінета міністраў [[Емен]]а. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2020 годзе}} == Памерлі == {{Main|Спіс памерлых у 2020 годзе}} * [[3 студзеня]]: [[Касем Сулеймані]], камандуючы атрадам «[[Кодс]]» [[іран]]скага [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]]. * [[10 студзеня]]: [[Кабус бен Саід]], султан [[Аман]]а. * [[25 лютага]]: [[Хосні Мубарак]], егіпецкі дзяржаўны дзеяч, прэзідэнт Егіпта (1981—2011). * [[31 сакавіка]]: [[Віктар Мікалаевіч Дашкевіч]], беларускі акцёр. * [[23 траўня]]: [[Арнольд Міхневіч]], беларускі [[мовазнавец]] (нар. [[1936]]) * [[10 жніўня]]: [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі]], удзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі]]. * [[15 кастрычніка]]: [[Валерый Кірылавіч Іваноў|Валерый Іваноў]], беларускі кампазітар, педагог, народны артыст Рэспублікі Беларусь * [[20 лістапада]]: [[Алег Залётнеў]], беларускі кампазітар. * [[20 лістапада]]: [[Віктар Сцяфанавіч Цітоў]], беларускі этнограф. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2020| ]] 87y0wa8j8jx6kl1ledt45amum07to8l 0 625073 5167445 5051618 2026-07-18T19:44:25Z Rotondus 11765 катэгорыі, вычытка 5167445 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Насфера́ту: Сімфо́нія жа́ху»''' ({{lang-de|Nosferatu, eine Symphonie des Grauens}}) — нямы [[фільм]] [[Германія|нямецкага]] кінарэжысёра [[Фрыдрых Вільгельм Мурнаў|Фрыдрыха Вільгельма Мурнаў]], зняты ў [[1921 год у гісторыі кіно|1921]] годзе і выпушчаны на экраны ў [[1922 год у гісторыі кіно|1922]] годзе. Мурнаў хацеў экранізаваць «[[Дракула (раман)|Дракулу]]» [[Брэм Стокер|Брэма Стокера]], аднак кінастудыя «{{iw|Prana Film||fr}}» не здолела набыць правы на выкарыстанне рамана. Для таго, каб працягнуць працу над фільмам, Мурнаў палічыў дастатковым змяніць імёны сваіх персанажаў і злёгку перайначыць тэкст. Фільм стаў трэцяй па ліку экранізацыяй Брэма Стокера, але першай, якая захавалася. [[Файл:Nosferatu (1922).webm|міні|''Насферату (1922)'']] Ролю графа Орлака выканаў [[Макс Шрэк]], стварыўшы адзін з найвядомейшых экранных вобразаў [[вампір]]аў, які і праславіў акцёра. Астатнія ролі выканалі [[Аляксандр Гранах]], [[Грэта Шродэр]] і [[Густаў фон Вангенхайм]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0013442|Насферату: Сімфонія жаху}} {{^}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы 1922 года]] [[Катэгорыя:Нямыя фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра вампіраў]] [[Катэгорыя:Экранізацыі раманаў]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]] [[Катэгорыя:Ватыканскі спіс фільмаў]] noxahpqffxkr2u9emmeqeq7mi4iy5iw 0 626234 5167584 4882124 2026-07-19T11:24:27Z ~2026-40643-02 171339 абнаўленне звестак, дапаўненне, удакладненне 5167584 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = [[2009 год у музыцы|2009]] — нашы дні | Краіна = Беларусь | Мова = [[беларуская мова]], [[руская мова]] | Жанры = [[рок]] | Склад = [[Ігар Палынскі]]<br />Яўген Елісеенка<br /> }} '''«Sumarok»''' — беларускі рок-гурт. Заснаваны ў 2009 г. Выконвае пераважна аўтарскія песні на беларускай мове. == Гісторыя == Гурт быў створаны ў 2009 годзе ў Полацку музыкантамі [[Ігар Палынскі|Ігарам Палынскім]] і Антонам Івановым. Першапачаткова меў назву «Silence». Пасля першага выступлення, які адбыўся на вечары памяці [[Віктар Робертавіч Цой|Віктара Цоя]] 15 жніўня, памяняў назву на «Горад N», з якой існаваў да пачатку 2014 года. У 2012 годзе стаў пераможцам інтэрнэт-адбору на фестываль «[[Бардаўская восень]]» і выступіў у Польшчы<ref>https://ultra-music.com/news/9151</ref>. У першыя гады існавання курсаў беларускай мовы «[[Мова нанова]]» гурт выступіў у большасці гарадоў, дзе ладзілі заняткі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/igar-palynski-zavershyu-tur-mova-nanov/ |title=Архіўная копія |access-date=31 снежня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191231174822/https://www.racyja.com/kultura/igar-palynski-zavershyu-tur-mova-nanov/ |archivedate=31 снежня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Дэбютны альбом пад назвай «Мінор» выйшаў у 2015 годзе<ref>{{Cite web |url=https://tuzinfm.by/zhamerun/1911/sumarok-arkusam-upadabanyja-arbieninaj-pachryscanyja.html |title=Архіўная копія |access-date=31 снежня 2019 |archive-date=31 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231174823/https://tuzinfm.by/zhamerun/1911/sumarok-arkusam-upadabanyja-arbieninaj-pachryscanyja.html |url-status=dead }}</ref>. З 2021 года лідар гурта Ігар Палынскі знаходзіцца ў вымушанай эміграцыі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gazetaby.com/post/igar-palynski-adchuvacz-unutranuyu-nyazgodu-i-ne-m/183517/|title=Ігар Палынскі: «Адчуваць унутраную нязгоду і не мець магчымасці яе выказаць — гэта страшна» - Салiдарнасць|website=Салідарнасць|date=2022-02-23|access-date=2026-07-19}}</ref>, сольна выступае з канцэртамі ў гарадах Еўропы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/ihar-palynski-vystupiu-z-solnym-kancertam-u-vilni/|title=Ігар Палынскі выступіў з сольным канцэртам у Вільні|last=Ina|website=Рацыя|date=2025-10-12|access-date=2026-07-19}}</ref>. == Творчасць == Журналістка [[Кацярына Захарэвіч]] так адгукаецца пра творчасць гурта Sumarok:<blockquote>«Як адначасова песні могуць быць і сумнымі, і пазітыўнымі?.. Яны нібы прызнаюць існаванне ўсіх хібаў свету, усіх недахопаў, але не спыняюцца на гэтым, а з прызнаннем разбураюць іх і настройваюць на жыццё на нейкім новым узроўні...»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://repa.by/sumarok|title=Sumarok {{!}} REPA.BY|website=repa.by|access-date=2026-07-19}}</ref></blockquote>Музыкант [[Стась Сілка]] лічыць, што пэўныя вершы Ігара Палынскага павінны аднойчы ўвайсці ў залатую скарбонку беларускай паэзіі<ref name=":0" />. == Назва == У 2013 годзе лідар гурта Ігар Палынскі прайшоў адбор і патрапіў у «Снайперскі хор» [[Дыяна Сяргееўна Арбеніна|Дыяны Арбенінай]], дзякуючы чаму выступіў на юбілейным канцэрце гурта «[[Начныя Снайперы]]», які адбыўся ў Маскве (Расія)<ref>https://news.tut.by/culture/378702.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191231174822/https://news.tut.by/culture/378702.html |date=31 снежня 2019 }}</ref>. Пасля знаёмства з Арбенінай Ігар анансаваў новую назву гурта — Sumarok. Гэта назва адной з яе песень, якая спяваецца на прыдуманай мове<ref>https://rh.by/2019/10/10/sumarok-igar-palynski/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191231174824/https://rh.by/2019/10/10/sumarok-igar-palynski/ |date=31 снежня 2019 }}</ref>. == Дыскаграфія == === Альбомы === * Мінор (2015) * Як ёсць (2016) === Сінглы === * Зоркі былі супраць нас (2018) * Жніво (2019) * Калі ты дыхаеш мне ў патыліцу (2020) * Чэрці (2020) * 2020 (2020) * Караблі (2021) * Я цябе люблю (2022) * Што засталося (2022) == Удзельнікі == * [[Ігар Палынскі]]: вакал, гітара * Яўген Елісеенка: гітара == Былыя ўдзельнікі == * Антон Іваноў: гітара, бас-гітара * Арцём Вылягжанін: гітара * Ціхан Зінкевіч: гітара * Павел Малюжанец: гітара, бас-гітара * Андрэй Абраменка: бас-гітара * Алесь Гуркоў: ударныя *Ігар Шыдлоўскі: ударныя * Юлія Ільіна: клавішныя, вакал * Канстанцін Шалуткевіч: бас-гітара * Сяргей Арлоўскі: ударныя {{Зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Рок-гурты Беларусі]] 4cwds3w7zekj8d8g835zdsm11e6efez 0 626247 5167571 5017146 2026-07-19T10:59:14Z ~2026-40643-02 171339 дапаўненне, абнаўленне звестак, удакладненне 5167571 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Ігар Палынскі | Подпіс = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Ігар Аляксандравіч Палынскі | Дата нараджэння = 20.6.1993 | Мейсца_нараджэння = [[Полацк]], [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]] | Гады = [[2009]] — цяперашні час | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = журналіст | Інструменты = [[гітара]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]] | Псеўданімы = Вожык | Гурты = [[Sumarok]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Ігар Аляксандравіч Палынскі''' (нар. 20 чэрвеня 1993, Полацк) — беларускі музыкант, журналіст, паэт. == Біяграфія == [[File:Ihar Palynski.jpg|thumb|Ігар Палынскі выступае падчас сумеснага беларуска-украінскага мерапрыемства ў Беластоку, 17 сакавіка 2022 года.]] Нарадзіўся ў сям’і журналістаў. У 2010 годзе скончыў Полацкую дзяржаўную гімназію № 1 імя Францыска Скарыны. У 2017 годзе скончыў [[Інстытут журналістыкі БДУ]]. Працаваў у газеце «Полацкі веснік» (2011—2015), на тэлеканале «Саміт+ТБ» (2015—2018), тэхнічным рэдактарам «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» (Маладзечна). У 2021 годзе пакінуў Беларусь праз палітычны пераслед<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31852703.html|title=Журналіст і музыка Ігар Палынскі: «Імкнуся рабіць усё магчымае, каб наблізіць перамогу здаровага сэнсу ў Беларусі»|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2022-05-23|access-date=2026-07-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2022/07/16/ihar-palynski-gadavina-adjezdu/|title=«Я абавязкова вярнуся — нам з Беларуссю шмат яшчэ што трэба разруліць». Рэдактар MOST Ігар Палынскі — з нагоды гадавіны ад’езду з радзімы|last=MOST|website=MOST Media|date=2022-07-16|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gazetaby.com/post/igar-palynski-adchuvacz-unutranuyu-nyazgodu-i-ne-m/183517/|title=Ігар Палынскі: «Адчуваць унутраную нязгоду і не мець магчымасці яе выказаць — гэта страшна» - Салiдарнасць|website=Салідарнасць|date=2022-02-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Ад 2021 да 2022 года быў шэф-рэдактарам MOST Media<ref>https://mostmedia.io/</ref> (Беласток), з’яўляецца сузаснавальнікам медыя PALATNO<ref name=":0" />. З 2022 года арганізуе і праводзіць курсы беларускай мовы [[Мова нанова|«Мова Нанова»]] ў Беластоку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/mova-nanova-vjartaecca-u-belastok/|title=«Мова Нанова» вяртаецца ў Беласток|last=Ina|website=Рацыя|date=2026-04-10|access-date=2026-07-19}}</ref>. На працягу 2017 года выступаў як калумніст у часопісе «Маладосць»<ref>http://www.zviazda.by/be/news/20170520/1495259245-mayskaya-maladosc</ref>. Адзін з галасоў праекта «[[Гарошак.by]]». Голасам Ігара Палынскага агучаны прыпынкі шэрагу цягнікоў [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]<ref>https://soundcloud.com/sumarok/tsyagnk-maladzechna-polatsk</ref>. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (2017). == Творчасць == У 2009 годзе разам з Антонам Івановым заснаваў гурт [[Sumarok]]. Пасля пераезду ў Польшчу У 2013 годзе выступіў у «Снайперскім хоры» Дзіяны Арбенінай<ref>https://news.tut.by/culture/378702.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191231174822/https://news.tut.by/culture/378702.html |date=31 снежня 2019 }}</ref>. У 2014 годзе стаў адным з аўтараў літаратурнага зборніка «Час бліскавіц», які выдала аб’яднанне «Літаратурны каўчэг»<ref>{{Cite web |url=http://www.skorina-lib.by/old/2014-03.html |title=Архіўная копія |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=1 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101101020/http://www.skorina-lib.by/old/2014-03.html |url-status=dead }}</ref><ref>https://budzma.by/news/polacki-hurt-sumarok-vydaw-pyershy-sinhl-z-buduchaha-albomu-minor.html</ref>. У цяперашні час з’яўляецца гітарыстам гурта [[Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава|Кацярыны Ваданосавай]]<ref>{{Cite web|url=https://freebelarus.museum/news/kacyaryna-vadanosava-adkryvae-u-varshave-vystavu-i-ryhtue-kancert|title=Free Belarus Museum|website=freebelarus.museum|access-date=2026-07-19}}</ref>, а таксама выступае сольна<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/ihar-palynski-vystupiu-z-solnym-kancertam-u-vilni/|title=Ігар Палынскі выступіў з сольным канцэртам у Вільні|last=Ina|website=Рацыя|date=2025-10-12|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-belastoku-prajsou-kancert-ihara-palynskaha-vozyka/|title=У Беластоку прайшоў канцэрт Ігара Палынскага «Вожыка»|last=Ales|website=Рацыя|date=2025-08-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. {{зноскі}} 6t06yw2d9urjrnzrxwszb5q5s52lvaa 5167575 5167571 2026-07-19T11:01:49Z ~2026-40643-02 171339 вычытка 5167575 wikitext text/x-wiki {{музыкант | Імя = Ігар Палынскі | Подпіс = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Ігар Аляксандравіч Палынскі | Дата нараджэння = 20.6.1993 | Мейсца_нараджэння = [[Полацк]], [[Рэспубліка Беларусь|Беларусь]] | Гады = [[2009]] — цяперашні час | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Прафесіі = журналіст | Інструменты = [[гітара]] | Жанр = [[рок-музыка|рок]] | Псеўданімы = Вожык | Гурты = [[Sumarok]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = | Бацька = Алесь Палынскі | Месца працы = PALATNO }} '''Ігар Аляксандравіч Палынскі''' (нар. 20 чэрвеня 1993, Полацк) — беларускі музыкант, журналіст, паэт. == Біяграфія == [[File:Ihar Palynski.jpg|thumb|Ігар Палынскі выступае падчас сумеснага беларуска-украінскага мерапрыемства ў Беластоку, 17 сакавіка 2022 года.]] Нарадзіўся ў сям’і журналістаў. У 2010 годзе скончыў Полацкую дзяржаўную гімназію № 1 імя Францыска Скарыны. У 2017 годзе скончыў [[Інстытут журналістыкі БДУ]]. Працаваў у газеце «Полацкі веснік» (2011—2015), на тэлеканале «Саміт+ТБ» (2015—2018), тэхнічным рэдактарам «[[Рэгіянальная газета|Рэгіянальнай газеты]]» (Маладзечна). У 2021 годзе пакінуў Беларусь праз палітычны пераслед<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/31852703.html|title=Журналіст і музыка Ігар Палынскі: «Імкнуся рабіць усё магчымае, каб наблізіць перамогу здаровага сэнсу ў Беларусі»|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2022-05-23|access-date=2026-07-19}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://mostmedia.io/2022/07/16/ihar-palynski-gadavina-adjezdu/|title=«Я абавязкова вярнуся — нам з Беларуссю шмат яшчэ што трэба разруліць». Рэдактар MOST Ігар Палынскі — з нагоды гадавіны ад’езду з радзімы|last=MOST|website=MOST Media|date=2022-07-16|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gazetaby.com/post/igar-palynski-adchuvacz-unutranuyu-nyazgodu-i-ne-m/183517/|title=Ігар Палынскі: «Адчуваць унутраную нязгоду і не мець магчымасці яе выказаць — гэта страшна» - Салiдарнасць|website=Салідарнасць|date=2022-02-23|access-date=2026-07-19}}</ref>. Ад 2021 да 2022 года быў шэф-рэдактарам MOST Media<ref>https://mostmedia.io/</ref> (Беласток), з’яўляецца сузаснавальнікам медыя PALATNO<ref name=":0" />. З 2022 года арганізуе і праводзіць курсы беларускай мовы [[Мова нанова|«Мова Нанова»]] ў Беластоку<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/mova-nanova-vjartaecca-u-belastok/|title=«Мова Нанова» вяртаецца ў Беласток|last=Ina|website=Рацыя|date=2026-04-10|access-date=2026-07-19}}</ref>. На працягу 2017 года выступаў як калумніст у часопісе «Маладосць»<ref>http://www.zviazda.by/be/news/20170520/1495259245-mayskaya-maladosc</ref>. Адзін з галасоў праекта «[[Гарошак.by]]». Голасам Ігара Палынскага агучаны прыпынкі шэрагу цягнікоў [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]<ref>https://soundcloud.com/sumarok/tsyagnk-maladzechna-polatsk</ref>. Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (2017). == Творчасць == У 2009 годзе разам з Антонам Івановым заснаваў гурт [[Sumarok]]. У 2013 годзе выступіў у «Снайперскім хоры» Дзіяны Арбенінай<ref>https://news.tut.by/culture/378702.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191231174822/https://news.tut.by/culture/378702.html |date=31 снежня 2019 }}</ref>. У 2014 годзе стаў адным з аўтараў літаратурнага зборніка «Час бліскавіц», які выдала аб’яднанне «Літаратурны каўчэг»<ref>{{Cite web |url=http://www.skorina-lib.by/old/2014-03.html |title=Архіўная копія |access-date=1 студзеня 2020 |archive-date=1 студзеня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200101101020/http://www.skorina-lib.by/old/2014-03.html |url-status=dead }}</ref><ref>https://budzma.by/news/polacki-hurt-sumarok-vydaw-pyershy-sinhl-z-buduchaha-albomu-minor.html</ref>. У цяперашні час з’яўляецца гітарыстам гурта [[Кацярына Эдуардаўна Каланчук-Ваданосава|Кацярыны Ваданосавай]]<ref>{{Cite web|url=https://freebelarus.museum/news/kacyaryna-vadanosava-adkryvae-u-varshave-vystavu-i-ryhtue-kancert|title=Free Belarus Museum|website=freebelarus.museum|access-date=2026-07-19}}</ref>, а таксама выступае сольна<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/ihar-palynski-vystupiu-z-solnym-kancertam-u-vilni/|title=Ігар Палынскі выступіў з сольным канцэртам у Вільні|last=Ina|website=Рацыя|date=2025-10-12|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/u-belastoku-prajsou-kancert-ihara-palynskaha-vozyka/|title=У Беластоку прайшоў канцэрт Ігара Палынскага «Вожыка»|last=Ales|website=Рацыя|date=2025-08-29|access-date=2026-07-19}}</ref>. {{зноскі}} df9wjblzy3aew85ast4o2si9bj1foge 0 638665 5167441 5167024 2026-07-18T18:37:30Z M.L.Bot 261 5167441 wikitext text/x-wiki '''Авечкагадоўля Беларусі''' — галіна [[жывёлагадоўля ў Беларусі|жывёлагадоўлі]], якая займаецца гадоўляй авечак. == Гісторыя == [[Файл:Aŭciuki, Haj. Аўцюкі, Гай (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|250px|міні|[[Ісак Абрамавіч Сербаў|І. Сербаў]]. Гай, статак авечак у в. [[Вялікія Аўцюкі|Аўцюкі]], цяпер [[Калінкавіцкі раён]]. 1912 год.]] Авечкагадоўля ў Беларусі здаўна мела шырокае распаўсюджанне. У 1429 годзе пры падрыхтоўцы да каранавання вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а за тыдзень з'елі 500 бараноў. З 1700-х гадоў у Беларусі сталі займацца авечкагадоўляй грубашэрсных пародаў. На 1856 год у 5 беларускіх губернях [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] налічвалася 1465,7 тысяч авечак. Да 1911 году іх лік вырас да 2563,1 тысячы<ref>{{Кніга|аўтар=Н.К. Гагохія, Г.А. Коцел.|частка=[http://elib.bspu.by/bitstream/doc/26322/1/10%20Гогохия%20Котел.pdf Дваранска-памешчыцкая авечкагадоўля на тэрыторыі Беларусі ў другой палове XIX ст.]|загаловак=Беларуская дзяржаўнасьць: вытокі, станаўленьне, разьвіцьцё (IX - XXI стст.)|арыгінал=|спасылка=|адказны=рэд. [[А.В. Касовіч]]|выданне=|месца=Менск|выдавецтва=[[РІВШ]]|год=2017|том=|старонкі=29-33|старонак=|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. У 1913 годзе тонкарунныя авечкі (мерыносы) складалі 6% пагалоўя. У міжваенны час племянныя і прадукцыйныя якасці авечак палепшылі за кошт увядзення планавых парод (прэкас, латвійская цёмнагаловая і раманаўская). У 1939 годзе ў [[Беларуская ССР|Беларускай ССР]] налічвалася 2,5 млн авечак, з іх 1,7 млн (68%) у падсобных сялянскіх гаспадарках. У 1985 годзе 382 тысяч авечак налічвалася ў [[калгас]]ах і [[саўгас]]ах. Яшчэ 247 тысяч (39%) было ў свойскіх гаспадарках. Агулам настрыглі звыш 1000 тон воўны. У Беларускай ССР існавала 120 адмысловых авечкагадоўчых гаспадарак, дзе пераважала мяса-воўнавая авечкагадоўля. Паступовае змяншэнне пагалоўя авечак адзначалася ў сувязі з [[Наступствы Чарнобыльскай катастрофы|наступствамі Чарнобыльскай катастофы]] ў Гомельскай і Магілёўскай абласцях, бо воўна назапашвае радыёнукліды: 1985 год — 640,2 тыс., 1990 год — 475,5 тыс., 1994 год — 271,3 тысячы авечак. На 2012 год найбольшай авечкагадоўчай гаспадаркай Беларусі быў сельскагаспадарчы вытворчы каапэратыў (СВК) «[[Канюхі (Ляхавіцкі раён)|Канюхі]]» ў [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (Брэсцкая вобласць). Агулам налічвалася звыш 10 авечкагадоўчых гаспадарак, з якіх толькі адна была дзяржаўнай. Найбольш пашыранай была раманаўская парода авечак. Таксама для вывядзення ўласных парод і паляпшэньня якасці воўны завозілі пароды тэксель, іль-дэ-франс і суфальк. Найбольш спрыяльныя ўмовы для авечкагадоўлі былі ў Гомельскай вобласьці. Буйныя таварныя гаспадаркі мелі статкі па 5000 авечак, з якіх звыш 60% складалі маткі. Догляд авечак вымагаў сезоннай працы пастухоў на сенажацях і стрыгаляў, якія могуць за тры хвіліны пастрыгчы авечку. Жывёламесца авечкі каштавала ўдвая менш за такое месца для каровы. Харчаванне авечкі на 70% складалася з грубага корму, рэшта — канцэнтрат. Гадаванне 10 авечак каштавала столькі, колькі ўтрыманне адной каровы. [[Аршанскі мясакамбінат]] закупаў маладняк (ягнятаў) па 33 000 [[Беларускі рубель|рублёў]] ($3,94) за кілаграм. Тым часам у Мінску 1 кг бараніны каштаваў 120 000 рублёў ($14,34). Звыш 90% выручкі авечкаводы атрымлівалі ад продажу мяса. Рэшту — ад продажу воўны на [[Смілавічы|Смілавіцкую]] валюшна-лямцавую фабрыку (Чэрвеньскі раён, Мінская вобласць), дзе выраблялі [[валёнкі]]. Таксама цанілася [[сукно]] з авечай воўны, бо яно захоўвала цяпло пры намаканні ў адрозненьне ад таннага хімічнага валакна<ref>{{Артыкул|аўтар=Тарас Шчыры.|загаловак=Авечкагадоўля ў Беларусі: пачынаць трэба фермерам|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=97979|выданне=[[Зьвязда]]|тып=газета|год=2 чэрвеня 2012|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2012-06-02 104 (27219)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/97953/2cher-3.indd.pdf 3]|issn=1990-763x}}</ref>. Пагатоў пры нараджэнні ягнятаў вагой 2-3 кг, бараны ў Беларусі дасягалі жывой вагі да 100 кг, з якіх настрыгалі да 4,5 кг поўсці з адной галавы. Стрыжка ажыццяўлялася двойчы на год<ref>{{Навіна|аўтар=Ніна Надэ|загаловак=Авечкагадоўля — ніша для прадпрымальных людзей|спасылка=http://www.beresta.by/?p=36352|выдавец=«Бераставіцкая газета»|дата публікацыі=22 студзеня 2016|копія=http://news.21.by/regional-news/2016/01/22/1157540.html|дата копіі=22 студзеня 2016|дата доступу=15 кастрычніка 2017}}</ref>. == Пагалоўе == Гістарычна вытворчасць воўны была важнай галіной сельскай гаспадаркі, аднак з сярэдзіны XX стагоддзя пагалоўе авечак пачало хутка скарачацца. Пра шырокую распаўсюджанасць авечак у пачатку XX стагоддзя сведчыць той факт, што толькі ваўкамі ў 1924 — 25 гадах у Беларусі было знішчана 22100 авечак<ref name="ЭПБ">{{Крыніцы/ЭПБ|1|Воўк}}. — С. 492</ref>. [[Файл:Belagro-2019 (Belarusian breeding enterprise) 008.jpg|250px|міні|Авечкі з выстаўкі «Белагра-2019»]] У 2010-я гады пагалоўе авечак пачало расці — з мінімуму ў 51,8 тысяч у 2011 годзе да 89,8 тысяч У 2017 годзе. Удвая вырасла пагалоўе авечак у буйных сельскагаспадарчых арганізацыях (з 6 да 12 тысяч), у чатыры разы — у фермерскіх гаспадарках (з 4,1 да 16,3 тысяч), амаль на 50 % у асабістых гаспадарках насельніцтва (з 42 да 62 тысяч). Змянілася і доля гаспадарак розных катэгорый: з 10,8 % да 13,3 % вырасла доля буйных сельскагаспадарчых арганізацый, з 7,9 % да 18,1 % — доля фермерскіх гаспадарак, у той час як доля асабістых гаспадарак насельніцтва скарацілася з 81, 3 % да 68,6 %{{sfn|СХРБ|2017|с=127—129}}. Дасягнуўшы лакальнага піка у 2018 годзе (89,9 тысяч), пагалоўе авечак пачало скарачацца (да 87,6 тысяч на 1 студзеня 2019 года){{sfn|СХРБ|2019|с=135}}. <timeline> ImageSize = width:800 height:200 PlotArea = left:40 right:20 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.9,0.2,0.2) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:500 PlotData = color:cobar width:22 align:left bar:1941 from:0 till:500 bar:1961 from:0 till:500 bar:1971 from:0 till:500 bar:1981 from:0 till:500 bar:1991 from:0 till:403 bar:1996 from:0 till:204 bar:2001 from:0 till:89 bar:2005 from:0 till:59 bar:2010 from:0 till:52 bar:2011 from:0 till:52 bar:2012 from:0 till:53 bar:2013 from:0 till:60 bar:2014 from:0 till:63 bar:2015 from:0 till:73 bar:2016 from:0 till:84 bar:2017 from:0 till:90 bar:2018 from:0 till:90 bar:2019 from:0 till:88 bar:2020 from:0 till:85 bar:2021 from:0 till:87 bar:2022 from:0 till:83 bar:2023 from:0 till:79 bar:2024 from:0 till:76 bar:2025 from:0 till:74 PlotData= textcolor:black fontsize:S bar:1941 at: 10 text: 2539 shift:(-10) bar:1961 at: 10 text: 1151 shift:(-10) bar:1971 at: 10 text: 663 shift:(-10) bar:1981 at: 10 text: 546 shift:(-10) bar:1991 at: 10 text: 403 shift:(-10) bar:1996 at: 10 text: 204 shift:(-10) bar:2001 at: 10 text: 89 shift:(-5) bar:2005 at: 10 text: 53 shift:(-5) bar:2010 at: 10 text: 52 shift:(-5) bar:2011 at: 10 text: 51,8 shift:(-10) bar:2012 at: 10 text: 52,5 shift:(-10) bar:2013 at: 10 text: 59,9 shift:(-10) bar:2014 at: 10 text: 62,5 shift:(-10) bar:2015 at: 10 text: 72,5 shift:(-10) bar:2016 at: 10 text: 84,1 shift:(-10) bar:2017 at: 10 text: 89,8 shift:(-10) bar:2018 at: 10 text: 89,9 shift:(-10) bar:2019 at: 10 text: 87,6 shift:(-10) bar:2020 at: 10 text: 85,2 shift:(-10) bar:2021 at: 10 text: 87,4 shift:(-10) bar:2022 at: 10 text: 82,7 shift:(-10) bar:2023 at: 10 text: 78,7 shift:(-10) bar:2024 at: 10 text: 75,7 shift:(-10) bar:2025 at: 10 text: 74 shift:(-10) </timeline> == Эканамічныя паказчыкі == Беларуская авечкагадоўля надзвычай стратная. У 2018 годзе сярэдняя рэнтабельнасць бараніны, рэалізаванай сельскагаспадарчымі прадпрыемствамі (без уліку фермераў і асабістых гаспадарак насельніцтва), склала −69,8 %, прычым за 2012—2018 гады гэты паказчык упаў амаль у 7 разоў, з −10,8 % у 2012 годзе{{sfn|СХРБ|2019|с=182}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/СХРБ 2017}} * {{Крыніцы/СХРБ 2019}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўропа паводле тэм 3|Авечкагадоўля}} {{Сельская гаспадарка Беларусі}} [[Катэгорыя:Жывёлагадоўля ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Авечкагадоўля|Беларусь]] 3tduitc8vrroj0xnks702lapqrwn19n 0 642553 5167348 3611727 2026-07-18T13:56:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Альберт Арсеньевіч Васільеў]] 5167348 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Альберт Васільеў''': <onlyinclude> * [[Альберт Арсеньевіч Васільеў]] (1931—2017) — беларускі архітэктар. * {{нп5|Альберт Васільевіч Васільеў|Альберт Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Альберт Васильевич}} (1934—2005) — савецкі інжынер-хімік. * {{нп5|Альберт Віктаравіч Васільеў|Альберт Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Альберт Викторович}} (Kyivstoner; нар. 1991) — украінскі відэаблогер і рэпер. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 215jy3groz0l4jb0rblep383o3yi6bx 0 646543 5167521 3647715 2026-07-19T08:38:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Галіна Сцяпанаўна Васільева]] 5167521 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Галіна Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Галіна Васільеўна Васільева|Галіна Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Галина Васильевна}} (у дзявоцтве Ермалаева; нар. 1937) — савецкая велагоншчыца. * {{нп5|Галіна Давыдаўна Васільева|Галіна Давыдаўна Васільева|ru|Васильева, Галина Давыдовна}} (у дзявоцтве Беспакоева; 1933—2012) — савецкая велагоншчыца і трэнер. * {{нп5|Галіна Іванаўна Васільева|Галіна Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Галина Ивановна}} (у дзявоцтве Булыга; нар. 1941) — украінскі палітык. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 3ff44ssk7gcdbwddhslavkxc7szjjt8 0 646856 5167339 3648032 2026-07-18T13:44:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Мэта перасылкі зменена з [[Васіль Іванавіч Васільеў]] на [[Васільеў]] 5167339 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Васільеў]] ej4mbfpa1zeg3fr8k77neh29gvfbvu8 0 651669 5167436 5167069 2026-07-18T18:23:28Z M.L.Bot 261 афармленне 5167436 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Саянкова}} '''Людміла Пятроўна Саянкова''' (нар. {{ДН|6|8|1957}}, в. [[Цянюкаўшчына]], [[Іўеўскі раён]]) — беларускі [[журналіст]], кіназнавец, [[кандыдат філалагічных навук]] (1990), [[дацэнт]] (1994), доктар філалагічных навук (2025), прафесар (2025) == Біяграфія == У 1979 годзе скончыла [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт імя У. І. Леніна|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна]], у 1985 годзе — кіназнаўчы факультэт [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі|Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі]] ([[Масква]]). Праходзіла стажыроўку ў [[Масачусецкі інстытут тэхналогій|Масачусецкім інстытуце тэхналогій]] і [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскім універсітэце]]. З 1982 года працуе выкладчыкам кафедры тэорыі і практыкі сучаснай журналістыкі [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэта журналістыкі БДУ]]. У 1998 годзе прызначана загадчыкам кафедры літаратурна-мастацкай крытыкі факультэта. Член [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]] з 1991 года. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: метадалагічныя праблемы прадстаўлення твораў мастацтва ў сродках масавай камунікацыі; медыякрытыка. Аўтар вучэбных дапаможнікаў па мастацтве, культуралогіі, шматлікіх навуковых і кіназнаўчых артыкулаў, 4 манаграфій. Агульная колькасць навуковых публікацый — больш за 150, больш за 500 публікацый у сродках масавай інфармацыі. == Публікацыі == * Виды литературно-художественной критики: опыт историко-теоретического обзора: сборник научных статей / под общей редакцией Л. П. Саенковой. — Минск : Белорусский государственный университет, 2005. — 136, [2] с. * История искусств. Конец XIX — первая половина XX века: конспект лекций / Л. П. Саенкова. — Минск : Белорусский государственный университет, 2004. — 86, [1] с., [6] л. цв. ил. * Культурология: учебно-методический комплекс для студентов факультета журналистики / Л. П. Саенкова. — Минск : Белорусский государственный университет, 2007. — 146, [1] с. * Массовая культура: Эволюция зрелищных форм / Л. П. Саенкова. — Минск : Белорусский государственный университет, 2003. — 121, [2] с. * Массовая культура и журналистика: сборник научных трудов / под редакцией Л. П. Саенковой. — Минск : Белорусский государственный университет, 2012. — 156, [3] с. — (СМИ и художественная культура; вып. 3). * Минский международный кинофестиваль «Лістапад»: 20 лет спустя / Людмила Саенкова. — Минск : Звязда, 2013. — 318, [1] с., [8] л. ил. * Трансформация жанров в литературно-художественной критике: сборник научных трудов / под редакцией Л. П. Саенковой. — Минск : Белорусский государственный университет, 2013. — 159 с. — (СМИ и художественная культура; вып. 4). == Узнагароды == Лаўрэат прэміі Саюза журналістаў, Беларускага Саюза кінематаграфістаў. Узнагароджана нагруднымі знакамі Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь «[[Выдатнік адукацыі Беларусі]]» (2004), Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь «[[Выдатнік друку Беларусі]]» (2006). == Літаратура == * ''Ладуцька, К.'' Журналісты ў мастацтве / Кастусь Ладуцька // [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 2014 * Людмила Саенкова. Территория любви // [[На экранах]]. — 2017. ― № 7. ― С. 6 * Людмила Саенкова: [публикации автора]. — Режим доступа: https://www.sb.by/author/153018-lyudmila-saenkova/ * ''Саенкова, Л.'' Жизнь как экзистенциальная драма / Людмила Саенкова // [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]]. — 2012. — № 12. — C. 81—88. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саянкова Людміла Пятроўна}} [[Катэгорыя:Кіназнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] 39liw032qg8t0ldnuplu35jgmva8at1 100 658977 5167388 5164641 2026-07-18T15:51:21Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5167388 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Star Control II|2026-07-14T19:51:29Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Адам Ламберт|2026-07-11T14:21:40Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Інэсэ Лайзанэ|2026-07-10T06:46:48Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзіна Купле|2026-07-10T06:39:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Улдыс Жагата|2026-07-10T06:31:29Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Віктар Рыгоравіч Салагуб|2026-07-09T21:41:47Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Зінаіда Міхайлаўна Гурбо|2026-07-07T12:46:36Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Яніс Стрэйчс|2026-07-07T12:34:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Іза Бінэ|2026-07-07T12:22:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Яніс Рэйніс|2026-07-07T12:07:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тоні Рычардсан|2026-07-07T09:28:27Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Yes (гурт)|2026-07-06T22:20:59Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4s93s90pvke49pprptw9jrv0ji40hap 0 660055 5167462 5164376 2026-07-18T21:25:11Z Siliyiw 169172 5167462 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Падліпка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шаркаўшчынскі |сельсавет2 = Лужкоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = |ранейшыя назвы=Падліпкі}} '''Падлі́пка'''<ref>{{maps.by|viewate/9297}}</ref><ref name=":0" /> ({{lang-be-trans|Padlipka}}, {{lang-ru|Подлипка}}<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0038153|title=Решение Шарковщинского районного Совета депутатов от 31 декабря 2010 года № 46 "О переименовании деревни Подлипки Лужковского сельсовета Шарковщинского района"|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Шаркаўшчынскі раён|Шаркаўшчынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)|Лужкоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Язна (гміна)|гміны Язна]], пазней у складзе гміны Лужкі [[Дзісенскі павет (1921—1940)|Дзісенскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938">Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 19</ref>. Да 2010 года вёска мела назву Падліпкі<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — [[Мінск]]: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref><ref name=":0" />. == Насельніцтва == * 1921 год — 97 жыхароў, 17 двароў<ref name="skorowidz2">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 50.</ref>. * 1931 год — 106 жыхароў, 21 двор<ref name="Rzeczypospolitej Polskiej 1938"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{SgKP|VIII|428|Podlipki, wieś, powiat dzisieński, gmina Łużki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лужкоўскі сельсавет (Шаркаўшчынскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шаркаўшчынскага раёна]] j73mjoulpcxef24avm2d12nnx10llzg 0 667168 5167394 3769027 2026-07-18T16:12:42Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Эліэзэр Бэн-Егуда]] 5167394 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эліэзэр Бэн-Егуда]] hxhq72ta8k82di3cbmum7wuofvvorzq 0 668620 5167576 5163766 2026-07-19T11:03:25Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Файтынгі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5167576 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«Mortal Kombat 11»''' ([[Абрэвіятура|скар.]] «MK11»; {{tr-en|Смяротная бітва 11}}) — [[камп’ютарная гульня]] ў жанры [[файтынг]], распрацаваная амерыканскай студыяй «[[NetherRealm Studios]]» пад выдавецтвам «[[Warner Bros. Interactive Entertainment|WB Games]]» для гульнявых платформаў [[PlayStation 4]], [[Xbox One]], [[Nintendo Switch]] і [[Microsoft Windows]]. «Mortal Kombat 11» з’яўляецца працягам «[[Mortal Kombat X]]» і адзінаццатай па ліку гульнёй у асноўны серыі «[[Mortal Kombat]]». Анонс гульнявога трэйлера ўпершыню быў прадстаўлены на «[[The Game Awards 2018]]». Выхад гульні адбыўся 23 красавіка 2019 года. У канцы студзеня 2019 года было абвешчана, што дата выхаду фізічных копій гульні на [[Nintendo Switch]] у Еўропе была перанесена на 10 траўня 2019 года<ref name="Gamingbolt">{{cite web|url=https://gamingbolt.com/mortal-kombat-11s-switch-version-delayed-to-may-10-in-europe|title=Mortal Kombat 11’s Switch Version Delayed To May 10 in Europe|author=Pramath|work=Gaming Bolt|date=2019-01-29|accessdate=2019-03-10|lang=en}}</ref>. 17 лістапада 2020 гульня выйшла на платформах [[PlayStation 5]] і [[Xbox Series X]]<ref>{{cite web|author=Шевкун, Михаил|title=В Mortal Kombat 11 добавят Рэмбо, Милину и Рэйна, а также обновят для PS5 и Xbox Series|url=https://www.igromania.ru/news/98656/V_Mortal_Kombat_11_dobavyat_Ryembo_Milinu_i_Ryeyna_a_takzhe_obnovyat_dlya_PS5_i_Xbox_Series.html|publisher=[[Игромания]]|date=2020-10-08|accessdate=2020-10-10|lang=ru}}</ref>. ==Зноскі== {{Reflist}} == Спасылкі == *{{Афіцыйны сайт|mortalkombat.com}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Працягі відэагульняў]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2019 года]] [[Катэгорыя:Файтынгі]] 7qndps5wysuoytdmz0v45dx4mrt39gm 0 679466 5167459 5112266 2026-07-18T20:37:45Z Rotondus 11765 афармленне 5167459 wikitext text/x-wiki {{Фільм|Выява=Nosferatu Phantom der Nacht movie horizontal black logo.png}} «'''Насферату: Прывід ночы'''» ({{lang-de|Nosferatu: Phantom der Nacht}}) — заходнегерманскі фільм жахаў [[1979 год у гісторыі кіно|1979]] года, зняты рэжысёрам [[Вернер Херцаг|Вернерам Херцагам]] па ўласным сцэнарыі<ref name="IMDb" />. == Сюжэт == [[XIX стагоддзе|Дзевятнаццатае стагоддзе]]. Джонатан Харкер — малады агент па нерухомасці, якога начальства адпраўляе ў далёкую [[Трансільванія|Трансільванію]]. Таямнічы румынскі [[граф Дракула]] вырашыў набыць асабняк у Германіі, і гэтая здзелка з’яўляецца вельмі прыбытковай для Харкера. Прыбыўшы на месца, Джонатан сутыкаецца з незвычайнымі паводзінамі мясцовых жыхароў, але больш за ўсё яго здзіўляе сам граф і яго змрочны замак. Дракула, які мае жахлівы выгляд і дзіўныя манеры, прапануе госцю застацца на начлег, пасля падпісання ўсіх неабходных папер. Джонатан дае сваю згоду, што становіцца самай вялікай памылкай у яго жыцці… == Акцёрскі склад == * [[Клаус Кінскі]] — ''граф Дракула'' * [[Ізабель Аджані]] — ''Люсі Харкер'' * [[Бруна Ганц]] — ''Джонатан Харкер'' * [[Ралан Тапор]] — ''Рэнфілд'' * [[Вальтэр Ладэнгаст]] — ''доктар Ван Хельсінг'' == Крытыка == Вядомы амерыканскі кінакрытык [[Роджэр Эберт]] адзначыў фільм чатырма зоркамі з чатырох магчымых і занёс у свой спіс «''[[Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)|Выдатных фільмаў]]''»<ref name="Roger Ebert" />. == Узнагароды == Паводле інфармацыі сайта «''[[Internet Movie Database]]''» фільм быў адзначаны 5 кінаўзнагародамі і яшчэ 8 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0079641/|title=Nosferatu: Phantom der Nacht (1979) — IMDb|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-06-01}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0079641/awards|title=Nosferatu: Phantom der Nacht — Awards|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-06-01}}</ref> <ref name="Roger Ebert">{{cite web|url=https://www.rogerebert.com/reviews/great-movie-nosferatu-the-vampyre-1979|title=Herzog's vampire movie, haunted by Murnau's|author=[[Роджэр Эберт|Roger Ebert]].|date=2011-10-24|publisher=Сайт [[Роджэр Эберт|Роджэра Эберта]]|lang=en|accessdate=2021-06-01}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Imdb title|0079641|Насферату: Прывід ночы}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 1979 года]] [[Катэгорыя:Фільмы жахаў 1979 года]] [[Катэгорыя:Фільмы жахаў ФРГ]] [[Катэгорыя:Фільмы жахаў Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы на нямецкай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на румынскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Вернера Херцага]] [[Катэгорыя:Выдатныя фільмы (Роджэр Эберт)]] [[Катэгорыя:Фільмы пра вампіраў]] mxgy0adlikugyelzm2cucmip7mteowu 0 685396 5167372 5167201 2026-07-18T14:41:51Z Цімур 27525 5167372 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Doctor Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме «[[Yesterday and Today]]». Адначасова з кружэлкай «Revolver» у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said, She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Doctor Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I'm Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Інфармацыя пра альбом == {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Гэта проста назва пласцінкі, і ў ёй няма асаблівага сэнсу. Чаму кожнаму хочацца ва ўсім бачыць нейкую прычыну? «Revolver» азначае ўсё, што можа азначаць «revolver», бо гэта менавіта тое, што мы ўкладвалі ў назву<ref name="revolver-4" />.{{oq|en|It’s just a name for an LP, and there’s no meaning to it. Why does everyone want a reason every time you move? It means Revolver. It’s all the things that Revolver means, because that’s what it means to us.}} | Подпіс = [[Джон Ленан]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} Як адзначае Бары Майлс у кнізе ''Many Years From Now'', «''Revolver'' азначае не зброю, а нешта, што круціцца, як пласцінка» ({{lang-en|Revolver did not mean a gun, but something that revolves, like a record}}). Першапачаткова планавалася даць новаму запісу назву ''Abracadabra''. У той жа кнізе апавядаецца, што 24 чэрвеня 1966 года, падчас абмеркавання назвы новага альбома, выказваліся прапановы азагаловіць пласцінку ''Pendulums'', ''Fat Man'' або ''Bobby''. Стар прапаноўваў назву ''After Geography'', Ленан — ''Beatles on Safari'', а Мак-Картні — ''Magic Circle''. Нягледзячы на ўсе прапановы, у выніку альбом быў названы ''Revolver''<ref name="revolver-4" />. === Афармленне вокладкі === ''Revolver'' быў другім альбомам пасля ''[[Rubber Soul]]'', на вокладцы якога адсутнічала назва гурта. Афармленне даверылі Клаўсу Форману — мастаку, удзельніку гурта «[[Manfred Mann]]», з якім удзельнікі «[[The Beatles]]» пазнаёміліся яшчэ ў пачатку сваёй кар'еры, падчас выступаў у [[Гамбург]]у<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |title=Полвека назад Revolver превратил рок-музыку в искусство |access-date=2022-01-13 |archive-date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113091651/https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |url-status=live }}</ref>. Вокладка ўяўляе сабой кампазіцыю з намаляваных ручкай партрэтаў Пола Мак-Картні, Джона Ленана, Джорджа Харысана і Рынга Стара. Паміж выявамі іх твараў знаходзіцца [[калаж]], створаны з выразак фатаграфій «The Beatles», адзнятых раней Робертам Фрыманам і Робертам Уітакерам, які таксама працаваў у якасці фатографа пры стварэнні вокладак для ранніх запісаў гурта. За працу Форману заплацілі 40 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="revolver-4">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 4|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sN2vca?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У 1967 годзе вокладка была ўганаравана прэміяй «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая вокладка альбома, графічная работа» (Best Album Cover, Graphic Arts)<ref name="revolver-4" />. У 2011 годзе вокладка альбома заняла 31-е месца ў спісе лепшых вокладак альбомаў усіх часоў паводле чытачоў інтэрнет-выдання ''[[Music Radar]]''<ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|title=The 50 greatest album covers of all time|publisher=Music Radar|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6127GBNps?url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|archive-date=2011-08-18|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Музычны жанр === Як сказаў Джон Робертсан у сваёй кнізе «Поўны давденік па музыцы "The Beatles"», «''Revolver'' паказаў, што "The Beatles" могуць брацца сапраўды за любы [[музычны жанр]]»<ref name="beatles.ru" />. Падобнае выказванне звязана з эксперыментальным характарам некаторых кампазіцый. Ва ўсіх песнях, напісаных пераважна Джонам Ленанам, крытыкамі адзначаецца наркатычная падаплёка. Напрыклад, Рычы Унтэрбергер у сваёй публікацыі на сайце «[[Allmusic]]» назваў «Tomorrow Never Knows» «самым эксперыментальным і [[псіхадэлічны рок|псіхадэлічным]] трэкам альбома ''Revolver''» ({{lang-en|the most experimental and psychedelic track on ''Revolver''}})<ref>{{cite web|author=Рычы Унтэрбергер|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:w9fwxq8dld0e|title=Tomorrow Never Knows. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127HUCJt?url=http://www.allmusic.com/song/t819429|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Музычныя жанры «[[псіхадэлічны рок]]» і «[[брытанская псіхадэлія]]» ўказаны сярод іншых на старонцы, прысвечанай альбому на тым жа сайце «[[Allmusic]]». Пол Мак-Картні працягнуў жанравыя эксперыменты і запісаў «[[Got to Get You into My Life]]» у стылі псеўда[[соўл]]<ref>{{cite web|author=Томас Уорд|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:a9fwxq8dld0e|title=Got to Get You into My Life. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127IIeUo?url=http://www.allmusic.com/song/t819428|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Джон Робертсан піша, што «выразіўшы ў назве альбома ''[[Rubber Soul]]'' жаданне белых музыкантаў граць негрыцянскую музыку, Пол Мак-Картні ўсё ж не прамінуў прайсціся па папулярным у 1966 годзе кірунку соўл, напісаўшы гэтую выдатную кампазіцыю ў стылі "псеўдастакс" і дадаўшы фінальныя штрыхі ў выглядзе меднага гурта з пяці музыкантаў»<ref name="beatles.ru" />. Свой унёсак у стылявую разнастайнасць альбома ўнёс і Джордж Харысан. Запісаная ім «[[Love You To]]» лічыцца адной з першых кампазіцый, выкананых у жанры [[рага-рок]], які зараджаўся ў сярэдзіне 1960-х гадоў<ref name="progarchives">{{cite web|author=Філіп Блэч|url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|title=Indo-Prog/Raga Rock definition|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sXQRcY?url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Амаль праз пяць месяцаў пасля таго, як «The Beatles» запісалі фінальныя вакалы для чароўнай «I’m Looking Through You», музыканты вярнуліся ў студыю, каб стварыць троххвілінную кампазіцыю, якая апавядала пра смерць індывідуальнай свядомасці і трыумф сусветнага духу за мяжой быцця. Што ж здарылася ў перыяд паміж лістападам 65-га і красавіком 66-га?<ref name="beatles.ru" /> | Подпіс = Джон Робертсан | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} === Тэматыка песень === Эксперыментуючы са стылямі, «The Beatles» надавалі ўвагу не толькі гучанню. Стала істотна разнастайнай і тэматыка песень. Джордж Харысан выступіў з сацыяльна-палітычнай сатырай у кампазіцыі «[[Taxman]]». У іншай сваёй песні «[[Love You To]]» Харысан выкарыстаў пераклады будыйскіх духоўных трактатаў, якія чытаў у тую пару<ref name="beatles.ru" />. У альбоме ''Revolver'' адзначаецца росквіт сачыніцельскай творчасці Пола Мак-Картні. У адной са сваіх лепшых песень «[[Eleanor Rigby]]» ён закранае тэму адзіноты. Джон Ленан напісаў тэкст «Tomorrow Never Knows» паводле кнігі «Псіхадэлічны эксперымент» [[Тымаці Ліры]], Рычарда Олперта і Ральфа Мецнера, заснаванай у сваю чаргу на тэксце «[[Тыбецкая Кніга мёртвых|Тыбецкай кнігі мёртвых]]». А вядомая песня «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» апавядае пра жыццё ўнутры жоўтай [[падводная лодка|падводнай лодкі]]. == Скандальная заява Джона Ленана == У сакавіку 1966 года Ленан у інтэрв'ю лонданскай газеце ''Evening Standard'' абраніў неасцярожную фразу, сказаўшы наступнае: <div style="width:65%">{{пачатак цытаты}}[[Хрысціянства]] сыдзе. Яно знікне і ўсохне. Не трэба спрачацца; я маю рацыю, і будучыня гэта дакажа. Цяпер мы папулярнейшыя за [[Ісус Хрыстос|Ісуса]]; я не ведаю, што знікне раней — рок-н-рол ці хрысціянства. Ісус быў нішто сабе, але яго паслядоўнікі неразумныя і пасрэдныя. І менавіта іх скажэнні, на мой погляд, губяць хрысціянства.{{oq|en|Christianity will go. It will vanish and shrink. I needn’t argue about that; I’m right and I will be proved right. We’re more popular than Jesus now; I don’t know which will go first — rock ’n’ roll or Christianity. Jesus was all right but his disciples were thick and ordinary. It’s them twisting it that ruins it for me.}}{{канец цытаты}}</div> У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на гэтую фразу не звярнулі ўвагі, але калі праз пяць месяцаў словы Ленана пра тое, што «The Beatles» папулярнейшыя за Ісуса, былі змешчаны на вокладку амерыканскага часопіса ''Datebook'', у ЗША разгарэўся скандал. На поўдні краіны, дзе жыхары вядомыя сваёй рэлігійнасцю, публічна спальвалі пласцінкі «The Beatles», радыёстанцыі перасталі трансляваць іх песні<ref name="datebook">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/07/29/datebook-republishes-john-lennons-jesus-comments/|title=Datebook republishes John Lennon's 'Jesus' comments. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t1Zkm7?url=http://www.beatlesbible.com/1966/07/29/datebook-republishes-john-lennons-jesus-comments/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Нават у [[Ватыкан]]е асудзілі заяву Ленана (у 2008 годзе Ватыкан дараваў музыканту, заявіўшы, што яго фразу можна расцэньваць як «востры жарт»<ref>{{cite web|url=http://www.lenta.ru/news/2008/11/22/quip/|title=Ватикан простил Леннона за сравнение The Beatles с Иисусом|publisher=Сайт Lenta.ru|access-date=2009|lang=ru|archive-date=2010-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503005012/http://lenta.ru/news/2008/11/22/quip/|url-status=live}}</ref>). Пасля выхаду альбома ''Revolver'' гурту трэба было адправіцца ў канцэртны тур па Амерыцы. У сувязі з гэтым [[Браян Эпстайн]] намагаўся патлумачыць прэсе, што Ленан толькі выразіў здзіўленне наконт папулярнасці «The Beatles». Як бы то ні было, размах скандалу набываў пагрозныя памеры. Пачалі паступаць пагрозы ў адрас музыкантаў і іх сем'яў. У выніку Ленан пад ціскам з боку рэпарцёраў быў вымушаны папрасіць прабачэння за свае словы на [[прэс-канферэнцыя|прэс-канферэнцыі]] ў [[Чыкага]] 11 жніўня<ref name="datebook" />. <div style="width:65%">{{пачатак цытаты}}Я не казаў усяго таго, пра што кажуць так, быццам гэта казаў я. Мне сапраўды шкада, што я тады сказаў гэтую фразу. Я ніколі не меў на ўвазе нешта антырэлігійнае. Прашу прабачэння, калі гэта вас усцешыць. Мне дагэтуль не зразумела, што я такога зрабіў. Я намагаўся патлумачыць вам тое, пра што сапраўды казаў, але калі вы хочаце, каб я проста папрасіў прабачэння, і калі гэта зробіць вас шчаслівымі, тады добра, мне вельмі шкада<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/people/john-lennon/2/|title=John Lennon biography. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t5H5lS?url=http://www.beatlesbible.com/people/john-lennon/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>.{{oq|en|I was not saying whatever they’re saying I was saying. I’m sorry I said it really. I never meant it to be a lousy anti-religious thing. I apologise if that will make you happy. I still do not know quite what I've done. I've tried to tell you what I did do, but if you want me to apologise, if that will make you happy, then OK, I’m sorry.}}{{канец цытаты}}</div> Афіцыйнае выбачэнне Ленана ў многім паўплывала на прыглушэнне варожасці ў адносінах да гурта, а таксама на адмену запланаваных мерапрыемстваў па спальванні пласцінак «The Beatles» у Амерыцы<ref name="datebook" />. Але ў выніку так і не ўдалося згладзіць усе наступствы. На працягу амерыканскага турнэ захоўвалася напружанасць, а канцэрты недалічваліся гледачоў. Напрыклад, на апошні выступ у [[Сан-Францыска]] было прададзена каля 25 000 квіткоў з 42 500 магчымых<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/29/candlestick-park-san-francisco-final-concert/|title=Live: Candlestick Park, San Francisco: The Beatles' final concert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t6dX8u?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/29/candlestick-park-san-francisco-final-concert/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Скандал, акрамя таго, паўплываў на зніжэнне продажаў пласцінак гурта ў ЗША. Так, сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]», які выйшаў адначасова з альбомам ''Revolver'', дасягнуў толькі другой пазіцыі ў амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]]<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine" />. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Doctor Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом «[[Yesterday and Today]]», выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 931vrp22a6x3k6ri9iar4qrft1f3kt8 5167374 5167372 2026-07-18T14:42:27Z Цімур 27525 5167374 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Doctor Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме «[[Yesterday and Today]]». Адначасова з кружэлкай «Revolver» у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома ''Revolver'' была створана «[[She Said She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах The Beatles, быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Doctor Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I'm Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Інфармацыя пра альбом == {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Гэта проста назва пласцінкі, і ў ёй няма асаблівага сэнсу. Чаму кожнаму хочацца ва ўсім бачыць нейкую прычыну? «Revolver» азначае ўсё, што можа азначаць «revolver», бо гэта менавіта тое, што мы ўкладвалі ў назву<ref name="revolver-4" />.{{oq|en|It’s just a name for an LP, and there’s no meaning to it. Why does everyone want a reason every time you move? It means Revolver. It’s all the things that Revolver means, because that’s what it means to us.}} | Подпіс = [[Джон Ленан]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} Як адзначае Бары Майлс у кнізе ''Many Years From Now'', «''Revolver'' азначае не зброю, а нешта, што круціцца, як пласцінка» ({{lang-en|Revolver did not mean a gun, but something that revolves, like a record}}). Першапачаткова планавалася даць новаму запісу назву ''Abracadabra''. У той жа кнізе апавядаецца, што 24 чэрвеня 1966 года, падчас абмеркавання назвы новага альбома, выказваліся прапановы азагаловіць пласцінку ''Pendulums'', ''Fat Man'' або ''Bobby''. Стар прапаноўваў назву ''After Geography'', Ленан — ''Beatles on Safari'', а Мак-Картні — ''Magic Circle''. Нягледзячы на ўсе прапановы, у выніку альбом быў названы ''Revolver''<ref name="revolver-4" />. === Афармленне вокладкі === ''Revolver'' быў другім альбомам пасля ''[[Rubber Soul]]'', на вокладцы якога адсутнічала назва гурта. Афармленне даверылі Клаўсу Форману — мастаку, удзельніку гурта «[[Manfred Mann]]», з якім удзельнікі «[[The Beatles]]» пазнаёміліся яшчэ ў пачатку сваёй кар'еры, падчас выступаў у [[Гамбург]]у<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |title=Полвека назад Revolver превратил рок-музыку в искусство |access-date=2022-01-13 |archive-date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113091651/https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |url-status=live }}</ref>. Вокладка ўяўляе сабой кампазіцыю з намаляваных ручкай партрэтаў Пола Мак-Картні, Джона Ленана, Джорджа Харысана і Рынга Стара. Паміж выявамі іх твараў знаходзіцца [[калаж]], створаны з выразак фатаграфій «The Beatles», адзнятых раней Робертам Фрыманам і Робертам Уітакерам, які таксама працаваў у якасці фатографа пры стварэнні вокладак для ранніх запісаў гурта. За працу Форману заплацілі 40 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="revolver-4">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 4|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sN2vca?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У 1967 годзе вокладка была ўганаравана прэміяй «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая вокладка альбома, графічная работа» (Best Album Cover, Graphic Arts)<ref name="revolver-4" />. У 2011 годзе вокладка альбома заняла 31-е месца ў спісе лепшых вокладак альбомаў усіх часоў паводле чытачоў інтэрнет-выдання ''[[Music Radar]]''<ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|title=The 50 greatest album covers of all time|publisher=Music Radar|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6127GBNps?url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|archive-date=2011-08-18|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Музычны жанр === Як сказаў Джон Робертсан у сваёй кнізе «Поўны давденік па музыцы "The Beatles"», «''Revolver'' паказаў, што "The Beatles" могуць брацца сапраўды за любы [[музычны жанр]]»<ref name="beatles.ru" />. Падобнае выказванне звязана з эксперыментальным характарам некаторых кампазіцый. Ва ўсіх песнях, напісаных пераважна Джонам Ленанам, крытыкамі адзначаецца наркатычная падаплёка. Напрыклад, Рычы Унтэрбергер у сваёй публікацыі на сайце «[[Allmusic]]» назваў «Tomorrow Never Knows» «самым эксперыментальным і [[псіхадэлічны рок|псіхадэлічным]] трэкам альбома ''Revolver''» ({{lang-en|the most experimental and psychedelic track on ''Revolver''}})<ref>{{cite web|author=Рычы Унтэрбергер|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:w9fwxq8dld0e|title=Tomorrow Never Knows. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127HUCJt?url=http://www.allmusic.com/song/t819429|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Музычныя жанры «[[псіхадэлічны рок]]» і «[[брытанская псіхадэлія]]» ўказаны сярод іншых на старонцы, прысвечанай альбому на тым жа сайце «[[Allmusic]]». Пол Мак-Картні працягнуў жанравыя эксперыменты і запісаў «[[Got to Get You into My Life]]» у стылі псеўда[[соўл]]<ref>{{cite web|author=Томас Уорд|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:a9fwxq8dld0e|title=Got to Get You into My Life. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127IIeUo?url=http://www.allmusic.com/song/t819428|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Джон Робертсан піша, што «выразіўшы ў назве альбома ''[[Rubber Soul]]'' жаданне белых музыкантаў граць негрыцянскую музыку, Пол Мак-Картні ўсё ж не прамінуў прайсціся па папулярным у 1966 годзе кірунку соўл, напісаўшы гэтую выдатную кампазіцыю ў стылі "псеўдастакс" і дадаўшы фінальныя штрыхі ў выглядзе меднага гурта з пяці музыкантаў»<ref name="beatles.ru" />. Свой унёсак у стылявую разнастайнасць альбома ўнёс і Джордж Харысан. Запісаная ім «[[Love You To]]» лічыцца адной з першых кампазіцый, выкананых у жанры [[рага-рок]], які зараджаўся ў сярэдзіне 1960-х гадоў<ref name="progarchives">{{cite web|author=Філіп Блэч|url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|title=Indo-Prog/Raga Rock definition|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sXQRcY?url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Амаль праз пяць месяцаў пасля таго, як «The Beatles» запісалі фінальныя вакалы для чароўнай «I’m Looking Through You», музыканты вярнуліся ў студыю, каб стварыць троххвілінную кампазіцыю, якая апавядала пра смерць індывідуальнай свядомасці і трыумф сусветнага духу за мяжой быцця. Што ж здарылася ў перыяд паміж лістападам 65-га і красавіком 66-га?<ref name="beatles.ru" /> | Подпіс = Джон Робертсан | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} === Тэматыка песень === Эксперыментуючы са стылямі, «The Beatles» надавалі ўвагу не толькі гучанню. Стала істотна разнастайнай і тэматыка песень. Джордж Харысан выступіў з сацыяльна-палітычнай сатырай у кампазіцыі «[[Taxman]]». У іншай сваёй песні «[[Love You To]]» Харысан выкарыстаў пераклады будыйскіх духоўных трактатаў, якія чытаў у тую пару<ref name="beatles.ru" />. У альбоме ''Revolver'' адзначаецца росквіт сачыніцельскай творчасці Пола Мак-Картні. У адной са сваіх лепшых песень «[[Eleanor Rigby]]» ён закранае тэму адзіноты. Джон Ленан напісаў тэкст «Tomorrow Never Knows» паводле кнігі «Псіхадэлічны эксперымент» [[Тымаці Ліры]], Рычарда Олперта і Ральфа Мецнера, заснаванай у сваю чаргу на тэксце «[[Тыбецкая Кніга мёртвых|Тыбецкай кнігі мёртвых]]». А вядомая песня «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» апавядае пра жыццё ўнутры жоўтай [[падводная лодка|падводнай лодкі]]. == Скандальная заява Джона Ленана == У сакавіку 1966 года Ленан у інтэрв'ю лонданскай газеце ''Evening Standard'' абраніў неасцярожную фразу, сказаўшы наступнае: <div style="width:65%">{{пачатак цытаты}}[[Хрысціянства]] сыдзе. Яно знікне і ўсохне. Не трэба спрачацца; я маю рацыю, і будучыня гэта дакажа. Цяпер мы папулярнейшыя за [[Ісус Хрыстос|Ісуса]]; я не ведаю, што знікне раней — рок-н-рол ці хрысціянства. Ісус быў нішто сабе, але яго паслядоўнікі неразумныя і пасрэдныя. І менавіта іх скажэнні, на мой погляд, губяць хрысціянства.{{oq|en|Christianity will go. It will vanish and shrink. I needn’t argue about that; I’m right and I will be proved right. We’re more popular than Jesus now; I don’t know which will go first — rock ’n’ roll or Christianity. Jesus was all right but his disciples were thick and ordinary. It’s them twisting it that ruins it for me.}}{{канец цытаты}}</div> У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на гэтую фразу не звярнулі ўвагі, але калі праз пяць месяцаў словы Ленана пра тое, што «The Beatles» папулярнейшыя за Ісуса, былі змешчаны на вокладку амерыканскага часопіса ''Datebook'', у ЗША разгарэўся скандал. На поўдні краіны, дзе жыхары вядомыя сваёй рэлігійнасцю, публічна спальвалі пласцінкі «The Beatles», радыёстанцыі перасталі трансляваць іх песні<ref name="datebook">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/07/29/datebook-republishes-john-lennons-jesus-comments/|title=Datebook republishes John Lennon's 'Jesus' comments. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t1Zkm7?url=http://www.beatlesbible.com/1966/07/29/datebook-republishes-john-lennons-jesus-comments/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Нават у [[Ватыкан]]е асудзілі заяву Ленана (у 2008 годзе Ватыкан дараваў музыканту, заявіўшы, што яго фразу можна расцэньваць як «востры жарт»<ref>{{cite web|url=http://www.lenta.ru/news/2008/11/22/quip/|title=Ватикан простил Леннона за сравнение The Beatles с Иисусом|publisher=Сайт Lenta.ru|access-date=2009|lang=ru|archive-date=2010-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503005012/http://lenta.ru/news/2008/11/22/quip/|url-status=live}}</ref>). Пасля выхаду альбома ''Revolver'' гурту трэба было адправіцца ў канцэртны тур па Амерыцы. У сувязі з гэтым [[Браян Эпстайн]] намагаўся патлумачыць прэсе, што Ленан толькі выразіў здзіўленне наконт папулярнасці «The Beatles». Як бы то ні было, размах скандалу набываў пагрозныя памеры. Пачалі паступаць пагрозы ў адрас музыкантаў і іх сем'яў. У выніку Ленан пад ціскам з боку рэпарцёраў быў вымушаны папрасіць прабачэння за свае словы на [[прэс-канферэнцыя|прэс-канферэнцыі]] ў [[Чыкага]] 11 жніўня<ref name="datebook" />. <div style="width:65%">{{пачатак цытаты}}Я не казаў усяго таго, пра што кажуць так, быццам гэта казаў я. Мне сапраўды шкада, што я тады сказаў гэтую фразу. Я ніколі не меў на ўвазе нешта антырэлігійнае. Прашу прабачэння, калі гэта вас усцешыць. Мне дагэтуль не зразумела, што я такога зрабіў. Я намагаўся патлумачыць вам тое, пра што сапраўды казаў, але калі вы хочаце, каб я проста папрасіў прабачэння, і калі гэта зробіць вас шчаслівымі, тады добра, мне вельмі шкада<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/people/john-lennon/2/|title=John Lennon biography. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t5H5lS?url=http://www.beatlesbible.com/people/john-lennon/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>.{{oq|en|I was not saying whatever they’re saying I was saying. I’m sorry I said it really. I never meant it to be a lousy anti-religious thing. I apologise if that will make you happy. I still do not know quite what I've done. I've tried to tell you what I did do, but if you want me to apologise, if that will make you happy, then OK, I’m sorry.}}{{канец цытаты}}</div> Афіцыйнае выбачэнне Ленана ў многім паўплывала на прыглушэнне варожасці ў адносінах да гурта, а таксама на адмену запланаваных мерапрыемстваў па спальванні пласцінак «The Beatles» у Амерыцы<ref name="datebook" />. Але ў выніку так і не ўдалося згладзіць усе наступствы. На працягу амерыканскага турнэ захоўвалася напружанасць, а канцэрты недалічваліся гледачоў. Напрыклад, на апошні выступ у [[Сан-Францыска]] было прададзена каля 25 000 квіткоў з 42 500 магчымых<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/29/candlestick-park-san-francisco-final-concert/|title=Live: Candlestick Park, San Francisco: The Beatles' final concert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t6dX8u?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/29/candlestick-park-san-francisco-final-concert/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Скандал, акрамя таго, паўплываў на зніжэнне продажаў пласцінак гурта ў ЗША. Так, сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]», які выйшаў адначасова з альбомам ''Revolver'', дасягнуў толькі другой пазіцыі ў амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]]<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine" />. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Doctor Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом «[[Yesterday and Today]]», выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] nv1k9nm2s775k9uqj06eadbocrw83zq 5167375 5167374 2026-07-18T14:43:32Z Цімур 27525 5167375 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Doctor Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме «[[Yesterday and Today]]». Адначасова з кружэлкай «Revolver» у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома «Revolver» была створана «[[She Said She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах «The Beatles», быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства The Beatles: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Doctor Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I'm Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Інфармацыя пра альбом == {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Гэта проста назва пласцінкі, і ў ёй няма асаблівага сэнсу. Чаму кожнаму хочацца ва ўсім бачыць нейкую прычыну? «Revolver» азначае ўсё, што можа азначаць «revolver», бо гэта менавіта тое, што мы ўкладвалі ў назву<ref name="revolver-4" />.{{oq|en|It’s just a name for an LP, and there’s no meaning to it. Why does everyone want a reason every time you move? It means Revolver. It’s all the things that Revolver means, because that’s what it means to us.}} | Подпіс = [[Джон Ленан]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} Як адзначае Бары Майлс у кнізе ''Many Years From Now'', «''Revolver'' азначае не зброю, а нешта, што круціцца, як пласцінка» ({{lang-en|Revolver did not mean a gun, but something that revolves, like a record}}). Першапачаткова планавалася даць новаму запісу назву ''Abracadabra''. У той жа кнізе апавядаецца, што 24 чэрвеня 1966 года, падчас абмеркавання назвы новага альбома, выказваліся прапановы азагаловіць пласцінку ''Pendulums'', ''Fat Man'' або ''Bobby''. Стар прапаноўваў назву ''After Geography'', Ленан — ''Beatles on Safari'', а Мак-Картні — ''Magic Circle''. Нягледзячы на ўсе прапановы, у выніку альбом быў названы ''Revolver''<ref name="revolver-4" />. === Афармленне вокладкі === ''Revolver'' быў другім альбомам пасля ''[[Rubber Soul]]'', на вокладцы якога адсутнічала назва гурта. Афармленне даверылі Клаўсу Форману — мастаку, удзельніку гурта «[[Manfred Mann]]», з якім удзельнікі «[[The Beatles]]» пазнаёміліся яшчэ ў пачатку сваёй кар'еры, падчас выступаў у [[Гамбург]]у<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |title=Полвека назад Revolver превратил рок-музыку в искусство |access-date=2022-01-13 |archive-date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113091651/https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |url-status=live }}</ref>. Вокладка ўяўляе сабой кампазіцыю з намаляваных ручкай партрэтаў Пола Мак-Картні, Джона Ленана, Джорджа Харысана і Рынга Стара. Паміж выявамі іх твараў знаходзіцца [[калаж]], створаны з выразак фатаграфій «The Beatles», адзнятых раней Робертам Фрыманам і Робертам Уітакерам, які таксама працаваў у якасці фатографа пры стварэнні вокладак для ранніх запісаў гурта. За працу Форману заплацілі 40 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="revolver-4">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 4|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sN2vca?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У 1967 годзе вокладка была ўганаравана прэміяй «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая вокладка альбома, графічная работа» (Best Album Cover, Graphic Arts)<ref name="revolver-4" />. У 2011 годзе вокладка альбома заняла 31-е месца ў спісе лепшых вокладак альбомаў усіх часоў паводле чытачоў інтэрнет-выдання ''[[Music Radar]]''<ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|title=The 50 greatest album covers of all time|publisher=Music Radar|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6127GBNps?url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|archive-date=2011-08-18|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Музычны жанр === Як сказаў Джон Робертсан у сваёй кнізе «Поўны давденік па музыцы "The Beatles"», «''Revolver'' паказаў, што "The Beatles" могуць брацца сапраўды за любы [[музычны жанр]]»<ref name="beatles.ru" />. Падобнае выказванне звязана з эксперыментальным характарам некаторых кампазіцый. Ва ўсіх песнях, напісаных пераважна Джонам Ленанам, крытыкамі адзначаецца наркатычная падаплёка. Напрыклад, Рычы Унтэрбергер у сваёй публікацыі на сайце «[[Allmusic]]» назваў «Tomorrow Never Knows» «самым эксперыментальным і [[псіхадэлічны рок|псіхадэлічным]] трэкам альбома ''Revolver''» ({{lang-en|the most experimental and psychedelic track on ''Revolver''}})<ref>{{cite web|author=Рычы Унтэрбергер|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:w9fwxq8dld0e|title=Tomorrow Never Knows. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127HUCJt?url=http://www.allmusic.com/song/t819429|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Музычныя жанры «[[псіхадэлічны рок]]» і «[[брытанская псіхадэлія]]» ўказаны сярод іншых на старонцы, прысвечанай альбому на тым жа сайце «[[Allmusic]]». Пол Мак-Картні працягнуў жанравыя эксперыменты і запісаў «[[Got to Get You into My Life]]» у стылі псеўда[[соўл]]<ref>{{cite web|author=Томас Уорд|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:a9fwxq8dld0e|title=Got to Get You into My Life. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127IIeUo?url=http://www.allmusic.com/song/t819428|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Джон Робертсан піша, што «выразіўшы ў назве альбома ''[[Rubber Soul]]'' жаданне белых музыкантаў граць негрыцянскую музыку, Пол Мак-Картні ўсё ж не прамінуў прайсціся па папулярным у 1966 годзе кірунку соўл, напісаўшы гэтую выдатную кампазіцыю ў стылі "псеўдастакс" і дадаўшы фінальныя штрыхі ў выглядзе меднага гурта з пяці музыкантаў»<ref name="beatles.ru" />. Свой унёсак у стылявую разнастайнасць альбома ўнёс і Джордж Харысан. Запісаная ім «[[Love You To]]» лічыцца адной з першых кампазіцый, выкананых у жанры [[рага-рок]], які зараджаўся ў сярэдзіне 1960-х гадоў<ref name="progarchives">{{cite web|author=Філіп Блэч|url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|title=Indo-Prog/Raga Rock definition|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sXQRcY?url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Амаль праз пяць месяцаў пасля таго, як «The Beatles» запісалі фінальныя вакалы для чароўнай «I’m Looking Through You», музыканты вярнуліся ў студыю, каб стварыць троххвілінную кампазіцыю, якая апавядала пра смерць індывідуальнай свядомасці і трыумф сусветнага духу за мяжой быцця. Што ж здарылася ў перыяд паміж лістападам 65-га і красавіком 66-га?<ref name="beatles.ru" /> | Подпіс = Джон Робертсан | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} === Тэматыка песень === Эксперыментуючы са стылямі, «The Beatles» надавалі ўвагу не толькі гучанню. Стала істотна разнастайнай і тэматыка песень. Джордж Харысан выступіў з сацыяльна-палітычнай сатырай у кампазіцыі «[[Taxman]]». У іншай сваёй песні «[[Love You To]]» Харысан выкарыстаў пераклады будыйскіх духоўных трактатаў, якія чытаў у тую пару<ref name="beatles.ru" />. У альбоме ''Revolver'' адзначаецца росквіт сачыніцельскай творчасці Пола Мак-Картні. У адной са сваіх лепшых песень «[[Eleanor Rigby]]» ён закранае тэму адзіноты. Джон Ленан напісаў тэкст «Tomorrow Never Knows» паводле кнігі «Псіхадэлічны эксперымент» [[Тымаці Ліры]], Рычарда Олперта і Ральфа Мецнера, заснаванай у сваю чаргу на тэксце «[[Тыбецкая Кніга мёртвых|Тыбецкай кнігі мёртвых]]». А вядомая песня «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» апавядае пра жыццё ўнутры жоўтай [[падводная лодка|падводнай лодкі]]. == Скандальная заява Джона Ленана == У сакавіку 1966 года Ленан у інтэрв'ю лонданскай газеце ''Evening Standard'' абраніў неасцярожную фразу, сказаўшы наступнае: <div style="width:65%">{{пачатак цытаты}}[[Хрысціянства]] сыдзе. Яно знікне і ўсохне. Не трэба спрачацца; я маю рацыю, і будучыня гэта дакажа. Цяпер мы папулярнейшыя за [[Ісус Хрыстос|Ісуса]]; я не ведаю, што знікне раней — рок-н-рол ці хрысціянства. Ісус быў нішто сабе, але яго паслядоўнікі неразумныя і пасрэдныя. І менавіта іх скажэнні, на мой погляд, губяць хрысціянства.{{oq|en|Christianity will go. It will vanish and shrink. I needn’t argue about that; I’m right and I will be proved right. We’re more popular than Jesus now; I don’t know which will go first — rock ’n’ roll or Christianity. Jesus was all right but his disciples were thick and ordinary. It’s them twisting it that ruins it for me.}}{{канец цытаты}}</div> У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на гэтую фразу не звярнулі ўвагі, але калі праз пяць месяцаў словы Ленана пра тое, што «The Beatles» папулярнейшыя за Ісуса, былі змешчаны на вокладку амерыканскага часопіса ''Datebook'', у ЗША разгарэўся скандал. На поўдні краіны, дзе жыхары вядомыя сваёй рэлігійнасцю, публічна спальвалі пласцінкі «The Beatles», радыёстанцыі перасталі трансляваць іх песні<ref name="datebook">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/07/29/datebook-republishes-john-lennons-jesus-comments/|title=Datebook republishes John Lennon's 'Jesus' comments. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t1Zkm7?url=http://www.beatlesbible.com/1966/07/29/datebook-republishes-john-lennons-jesus-comments/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Нават у [[Ватыкан]]е асудзілі заяву Ленана (у 2008 годзе Ватыкан дараваў музыканту, заявіўшы, што яго фразу можна расцэньваць як «востры жарт»<ref>{{cite web|url=http://www.lenta.ru/news/2008/11/22/quip/|title=Ватикан простил Леннона за сравнение The Beatles с Иисусом|publisher=Сайт Lenta.ru|access-date=2009|lang=ru|archive-date=2010-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503005012/http://lenta.ru/news/2008/11/22/quip/|url-status=live}}</ref>). Пасля выхаду альбома ''Revolver'' гурту трэба было адправіцца ў канцэртны тур па Амерыцы. У сувязі з гэтым [[Браян Эпстайн]] намагаўся патлумачыць прэсе, што Ленан толькі выразіў здзіўленне наконт папулярнасці «The Beatles». Як бы то ні было, размах скандалу набываў пагрозныя памеры. Пачалі паступаць пагрозы ў адрас музыкантаў і іх сем'яў. У выніку Ленан пад ціскам з боку рэпарцёраў быў вымушаны папрасіць прабачэння за свае словы на [[прэс-канферэнцыя|прэс-канферэнцыі]] ў [[Чыкага]] 11 жніўня<ref name="datebook" />. <div style="width:65%">{{пачатак цытаты}}Я не казаў усяго таго, пра што кажуць так, быццам гэта казаў я. Мне сапраўды шкада, што я тады сказаў гэтую фразу. Я ніколі не меў на ўвазе нешта антырэлігійнае. Прашу прабачэння, калі гэта вас усцешыць. Мне дагэтуль не зразумела, што я такога зрабіў. Я намагаўся патлумачыць вам тое, пра што сапраўды казаў, але калі вы хочаце, каб я проста папрасіў прабачэння, і калі гэта зробіць вас шчаслівымі, тады добра, мне вельмі шкада<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/people/john-lennon/2/|title=John Lennon biography. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t5H5lS?url=http://www.beatlesbible.com/people/john-lennon/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>.{{oq|en|I was not saying whatever they’re saying I was saying. I’m sorry I said it really. I never meant it to be a lousy anti-religious thing. I apologise if that will make you happy. I still do not know quite what I've done. I've tried to tell you what I did do, but if you want me to apologise, if that will make you happy, then OK, I’m sorry.}}{{канец цытаты}}</div> Афіцыйнае выбачэнне Ленана ў многім паўплывала на прыглушэнне варожасці ў адносінах да гурта, а таксама на адмену запланаваных мерапрыемстваў па спальванні пласцінак «The Beatles» у Амерыцы<ref name="datebook" />. Але ў выніку так і не ўдалося згладзіць усе наступствы. На працягу амерыканскага турнэ захоўвалася напружанасць, а канцэрты недалічваліся гледачоў. Напрыклад, на апошні выступ у [[Сан-Францыска]] было прададзена каля 25 000 квіткоў з 42 500 магчымых<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/29/candlestick-park-san-francisco-final-concert/|title=Live: Candlestick Park, San Francisco: The Beatles' final concert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t6dX8u?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/29/candlestick-park-san-francisco-final-concert/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Скандал, акрамя таго, паўплываў на зніжэнне продажаў пласцінак гурта ў ЗША. Так, сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]», які выйшаў адначасова з альбомам ''Revolver'', дасягнуў толькі другой пазіцыі ў амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]]<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine" />. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Doctor Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом «[[Yesterday and Today]]», выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] 32ilb3mq1sx1r2xvoqqku1nicn8usbr 5167376 5167375 2026-07-18T14:43:58Z Цімур 27525 5167376 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом |Вокладка=The Beatles, Revolver (Logo).png }} '''«Revolver»''' — сёмы [[студыйны альбом]] рок-гурта «[[The Beatles]]», выпушчаны [[5 жніўня]] [[1966]] года. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай кружэлкай гурта, выдадзенай у ЗША 8 жніўня 1966 года. У амерыканскае выданне не ўвайшлі песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Doctor Robert]]», ужо выпушчаныя 20 чэрвеня 1966 года ў альбоме «[[Yesterday and Today]]». Адначасова з кружэлкай «Revolver» у продаж паступіў [[сінгл]] «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Гурт распачаў студыйную працу 6 красавіка, пачаўшы з запісу песні «[[Tomorrow Never Knows]]». Апошняй для альбома «Revolver» была створана «[[She Said She Said]]». Усе кампазіцыі запісваліся ў студыі [[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]] у [[Лондан]]е. [[Музычны прадзюсар|Музычным прадзюсарам]] і гукарэжысёрам, як і ў папярэдніх работах «The Beatles», быў [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], а новым гукааператарам стаў [[Джэф Эмерык]]. Да запісу некалькіх песень былі прыцягнуты пабочныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[Валторна|валтарніст]] Алан Сівіл, які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[Труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[Духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Неўзабаве пасля жнівеньскага рэлізу ў 1966 годзе альбом узначаліў [[хіт-парад]]ы і ўтрымліваў першую пазіцыю на працягу сямі тыдняў у Вялікабрытаніі і на працягу шасці тыдняў у ЗША. Крытыкамі было адзначана наватарства «The Beatles»: новыя метады гуказапісу, эксперыменты з музычнымі стылямі, пашырэнне тэматыкі тэкстаў песень. ''Revolver'' з прыкметным пастаянствам залічваўся ў розныя спісы лепшых запісаў [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], зазнаў мноства перавыданняў, на песні з гэтага альбома створана больш за 270 [[Кавер-версія|кавер-версій]]. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы. == Запіс == [[Файл:Guitarras de McCartney y Harrison.jpg|thumb|Бас-гітара [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] (злева) і гітара [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] (справа).]] Згодна з усталяванай практыкай «турнэ — фільм — запіс — турнэ» ўдзельнікам калектыва належала ў пачатку 1966 года пачаць працу над новым фільмам, але яны ніяк не прыходзілі да згоды наконт сюжэту і нават тэмы карціны<ref name="beatles.ru">''Джон Робертсон''. Полный путеводитель по музыке The Beatles, часть 7, ''Revolver''. (31 октября 2003 года).</ref>. У выніку было вырашана парушыць усталяваны графік, праца над меркаваным фільмам так і не была пачата. Завяршыўшы сваё брытанскае турнэ, гурт з красавіка 1966 года паглыбіўся ў студыйную працу над новым альбомам. Запіс матэрыялу доўжыўся амаль тры месяцы — з 6 красавіка па 22 чэрвеня<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 1|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і раней, музыканты працавалі ў студыі «[[Эбі-Роўд (студыя)|Эбі-Роўд]]» у Лондане — хаця, паводле Пола Мак-Картні, альбом спачатку збіраліся запісваць у Амерыцы, але прапанаваныя цэны за арэнду і абсталяванне былі «фантастычнымі», да таго ж тэрмін іх кантракта з гуказапіснай кампаніяй [[EMI]] мінаў толькі ў чэрвені 1966 года<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музыканты === Акрамя песень, напісаных у сааўтарстве Ленанам і Мак-Картні, у альбоме прадстаўлены тры новыя кампазіцыі Джорджа Харысана, а Рынга Стару было даверана заспяваць песню «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», напісаную адмыслова для яго. За гуказапіс адказвалі прадзюсар Джордж Марцін і гукааператар Джэф Эмерык. Таксама для запісу асобных кампазіцый былі запрошаны прафесійныя музыканты: струнны ансамбль для музычнага суправаджэння «[[Eleanor Rigby]]»; Аніл Бхагват, які сыграў на барабанах [[табла]] для песні «[[Love You To]]»; [[валторна|валтарніст]] [[Алан Сівіл]], які прыняў удзел у запісе «[[For No One]]»; трое [[труба|трубачоў]] і двое [[саксафон|саксафаністаў]] для выканання партыі [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] у песні «[[Got to Get You into My Life]]». Акрамя таго, у запісе прыпева «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» прынялі ўдзел: канцэртны менеджар гурта [[Ніл Аспінал]], яго памочнік [[Мэл Эванс]], прадзюсар Джордж Марцін, [[Донаван (музыкант)|Донаван]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], гукааператар [[Джэф Эмерык]], [[Браян Джонс]], [[Марыяна Фейтфул]] і шафёр Альф Бікнел<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4snDNXP?url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. === Музычныя інструменты === [[Файл:Sitar3.jpg|thumb|Сітар]] Акрамя асноўных для гурта [[гітара|гітары]], [[бас-гітара|бас-гітары]] і [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўкі]], таксама выкарыстоўваліся [[струнныя музычныя інструменты|струнныя]], [[медныя духавыя музычныя інструменты|духавыя]] і іншыя інструменты. З [[ударныя музычныя інструменты|перкусіі]] не раз прымяняліся ў запісе некалькіх кампазіцый [[бубен]] і [[маракас]]ы. У песні «[[Taxman]]» можна пачуць [[каўбел|сенсера]]. У запісе «[[Love You To]]» Джордж Харысан грае на [[сітар]]ы, які быў ім упершыню выкарыстаны яшчэ ў працы над «[[Norwegian Wood (This Bird Has Flown)|Norwegian Wood]]» для альбома ''[[Rubber Soul]]''. Апрача сітара, у запісе гучаць індыйскія барабаны [[табла]]<ref>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:aifqxql5ldae~T2|title=Revolver. Credits|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127FjBg5?url=http://www.allmusic.com/album/r1518|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Найбольшая інструментальная разнастайнасць характэрна для песень Пола Мак-Картні. Для «[[Got to Get You into My Life]]» ён пажадаў запісаць партыю [[духавыя музычныя інструменты|духавых музычных інструментаў]], і прадзюсар запрасіў траіх [[труба|трубачоў]] і дваіх [[саксафон|саксафаністаў]]. У той жа песні «Got to Get You into My Life» гучыць [[арган Хаманда]], на якім сыграў Джордж Марцін. Для запісу «[[Eleanor Rigby]]» давялося наняць струнны ансамбль. А ў песні «For No One» Полу хацелася, каб гучала [[валторна]], што і было ажыццёўлена. Акрамя валторны, была запісана партыя фартэпіяна, на якім граў сам Мак-Картні. Для «[[Good Day Sunshine]]» на фартэпіяна граў Джордж Марцін. === Інавацыі гуказапісу === Падчас працы над альбомам былі прыменены чатыры асноўныя інавацыі ў галіне гуказапісу<ref name="revolver-1">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sGRatI?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>: * Упершыню пры запісе быў ужыты метад «штучнага накладання» голасу ({{lang-en|ADT — artificial double tracking}}), вынайдзены гукаінжэнерам кампаніі [[EMI]] Кенам Таўнсендам у красавіку 1966 года. Сутнасць прыёму заключалася ў тым, каб накладваць дзве дарожкі з адной і той жа вакальнай партыяй, не запісваючы яе двойчы. Апісаны метад, напрыклад, быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў першай палавіне песні «[[Tomorrow Never Knows]]». * Другім ключавым момантам было ўжыванне працэса запісу гука ў адваротным кірунку. Гэты прыём упершыню быў ужыты пры запісе песні «Rain» 14 красавіка 1966 года, якая была выдадзена ў якасці двухбаковага сінгла «Paperback Writer» / «Rain». У працы над альбомам ''Revolver'' гэты прыём быў ужыты ў кампазіцыях «[[I'm Only Sleeping]]» і «Tomorrow Never Knows». * Трэцяй інавацыяй стала выкарыстанне склееных у кольцы магнітафонных стужак ({{lang-en|Tape loop}}) з запісанымі гукамі. Ідэя была прапанавана Полам Мак-Картні, які ўзяў яе з твораў нямецкага кампазітара [[Карлхайнц Штокхаўзен|Карлхайнца Штокхаўзена]]. У працы над «Tomorrow Never Knows» прымянялася пяць падобных кольцаў: першае з запісам крыкаў і смеху Пола Мак-Картні; другое з аркестравым акордам [[сі-бемоль мажор]]; трэцяе з гукамі [[флейта|флейты]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; чацвёртае з гукамі [[скрыпка|скрыпак]], атрыманымі пры дапамозе [[мелатрон]]а; пятае са скажоным гукам [[сітар]]а. Падобным метадам пазней дадалі гітарнае сола Пола Мак-Картні, запісанае для песні «Taxman». Сола было перавернута ў адваротным кірунку і запаволена. * Чацвёртай асаблівасцю была тэхналогія запісу вакала пры дапамозе [[Леслі-спікер]]а падчас вярчэння дынамікаў. Падобны прыём забяспечваў пульсаванне гучання. Гэты метад быў ужыты для запісу вакала Джона Ленана ў другой палавіне песні «Tomorrow Never Knows». === Храналогія === '''Красавік''' [[Файл:Magtape1.jpg|thumb|7-цалёвая шпуля {{nowrap|с ¼-цалёвай стужкай,}} выкарыстаная Полам Мак-Картні для стварэння гукавых эфектаў і лупаў у песні «Tomorrow Never Knows»]] * 6 красавіка — запіс трох дубляў рытм-трэка для песні «[[Tomorrow Never Knows]]» пад рабочай назвай «Mark I». Першы дубль быў пазней выдадзены ў 1996 годзе ў зборніку ''[[Anthology 2]]''. Другі дубль быў няпоўным, а трэці лёг у аснову афіцыйнай версіі<ref name="tomorrow-never-knows-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|title=Tomorrow Never Knows. The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sJsDZy?url=http://www.beatlesbible.com/songs/tomorrow-never-knows/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. * 7 красавіка — у ходзе пяцігадзіннай студыйнай сесіі музыканты дадавалі гукавыя эфекты і лупы да выбранага ў якасці асноўнага трэцяга дубля песні «Tomorrow Never Knows»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 красавіка — завершана праца над рытм-трэкам песні «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 11 красавіка — накладанне гітарнай партыі на рытм-трэк «Got to Get You into My Life»<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Таго ж дня пачаўся запіс «[[Got to Get You into My Life]]»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Пачатак працы над песняй «[[Love You To]]». Падчас запісу першага дубля Джордж Харысан спяваў [[акампанемент|акампануючы]] сабе на [[акустычная гітара|акустычнай гітары]], а Пол Мак-Картні выконваў партыю бэк-вакала. Трэцім дублем запісалі [[сітар]], які таксама быў выкарыстаны ў шостым дублі, калі запісвалі барабаны [[табла]], бас-гітару і [[фуз (эфект)|фуз-гітару]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 13 красавіка — завяршэнне працы над «Love You To». Харысан дадаў вакал, Стар запісаў партыю бубна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/love-you-to/|title=Love You To. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 красавіка — пачатак працы над песняй «[[Doctor Robert]]». Запісана 7 дубляў рытм-трэка, партыі [[маракас]]аў, [[фісгармонія|фісгармоніі]] і [[фартэпіяна]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 красавіка — заканчэнне запісу «Dr. Robert». Накладанне вакальнай партыі Джона Ленана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/doctor-robert/|title=Doctor Robert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 20 красавіка — пачатак працы над песняй «[[And Your Bird Can Sing]]». Запісаны два дублі рытм-трэка. Затым былі дададзены вакал Джона Ленана, бэк-вакал Мак-Картні і Харысана, запісы бубна і партыя бас-гітары. Запісаная версія была адрынута, яе можна пачуць на зборніку ''[[Anthology 2]]''<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Таго ж дня пачалася праца над песняй Джорджа Харысана «[[Taxman]]». Запісаны чатыры пробныя дублі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 красавіка — працягу працы над «Taxman». Запісана 11 дубляў, 10 з якіх — рытм-трэк<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 22 красавіка — завяршэнне працы над «Tomorrow Never Knows». Накладанне партыі [[сітар]]а, запісанай Джорджам Харысанам, і накладанне вакалу Джона Ленана, запісанага з выкарыстаннем [[Леслі-спікер]]а<ref name="tomorrow-never-knows-2" />. Для песні «Taxman» Рынга Стар запісаў партыю [[каўбел|сенсера]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 красавіка — паўторны запіс рытм-трэка песні «And Your Bird Can Sing». З трынаццаці дубляў быў выбраны дзясяты. На яго наклалі ўжо запісаныя партыі вакалу і астатніх інструментаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/and-your-bird-can-sing/|title=And Your Bird Can Sing. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 27 красавіка — пачатак працы над «[[I'm Only Sleeping]]». Запісана 11 дубляў рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 28 красавіка — пачатак працы над «[[Eleanor Rigby]]». Запісана 14 дублей ў выкананні запрошанага струннага ансамбля. Затым быў запісаны вакал Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 29 красавіка — запіс вакалу Джона Ленана для песні «I’m Only Sleeping»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Запіс вакалу Пола Мак-Картні і бэк-вакалу ў выкананні Ленана і Харысана для песні «Eleanor Rigby»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Май''' [[Файл:Leslie Speaker.jpg|thumb|Леслі-спікер, які выкарыстоўваўся ў запісе «Tomorrow Never Knows»]] * 5 мая — на працягу пяцігадзіннай начной сесіі Джордж Харысан запісаў гітарнае сола для песні «I’m Only Sleeping», якое гучыць у песні ў адваротным кірунку паводле задумы музыкантаў. Адзін з двух дубляў быў запісаны з прымяненнем [[фуз (эфект)|фуз-эфекта]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 мая — завяршэнне працы над «I'm Only Sleeping». Запіс бэк-вакалу Ленана, Мак-Картні і Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/im-only-sleeping/|title=I'm Only Sleeping. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 мая — пачатак працы над песняй «[[For No One]]». Запісана дзесяць дубляў рытм-трэка: Пол Мак-Картні граў на фартэпіяна, а Рынга Стар на [[ударная ўстаноўка|ўдарнай устаноўцы]]. У апошнюю чаргу запісалі [[клавікорд]] і [[ударныя музычныя інструменты|перкусію]]<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 мая — працяг працы над «For No One». Дадаванне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзены адлік у пачатку песні «Taxman» і трэк [[звядзенне (музыка)|зведзены]] ў [[манафонія|мона]]версію<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 18 мая — праца над песняй «Got to Get You into My Life». Дадаванне партыі [[медныя духавыя музычныя інструменты|медных духавых музычных інструментаў]], вакалу, бэк-вакалу і гітарнага сола<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 19 мая — запіс партыі [[валторна|валторны]] пры ўдзеле [[Алан Сівіл|Алана Сівіла]] для песні «For No One»<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/for-no-one/|title=For No One. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 26 мая — пачатак працы над «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]». «The Beatles» патрацілі амаль тры гадзіны, рэпетуючы песню, а затым запісалі чатыры дублі. Затым былі запісаны вакал Рынга Стара і бэк-вакал<ref name="yellow-submarine-2">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/yellow-submarine/2/|title=Yellow Submarine — The Beatles Bible. Page 2|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. '''Чэрвень''' * 1 чэрвеня — працяг працы над «Yellow Submarine». Накладанне гукавых эфектаў<ref name="yellow-submarine-2" />. * 2 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[I Want to Tell You]]». Запісана пяць дубляў рытм-трэка, уключна з фартэпіяна, ударнымі і гітарамі. Трэці дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Джорджа Харысана, бэк-вакал Ленана і Мак-Картні, запісы [[бубен|бубна]], маракасаў, воплескі і яшчэ фартэпіяна<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 3 чэрвеня — працяг запісу «I Want to Tell You». Накладанне партыі бас-гітары, бо Пол граў на фартэпіяна падчас запісу рытм-трэка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/i-want-to-tell-you/|title=I Want to Tell You. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 6 чэрвеня — завяршэнне працы над «Eleanor Rigby». Пол Мак-Картні запісаў яшчэ адну вакальную партыю для песні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/eleanor-rigby/3/|title=Eleanor Rigby. The Beatles Bible. Page 3|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 8 чэрвеня — пачатак працы над «[[Good Day Sunshine]]». «The Beatles» шмат разоў рэпетавалі, перш чым запісаць рытм-трэк — бас-гітару, фартэпіяна і ўдарныя — у тры дублі. Першы дубль аказаўся лепшым, і на яго наклалі вакал Пола і бэк-вакал Джона і Джорджа<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 9 чэрвеня — працяг працы над «Good Day Sunshine». Стар запісаў яшчэ ўдарных, Джордж Марцін сыграў сваё сола на фартэпіяна, затым дадалі яшчэ бэк-вакалу і воплескі ў далоні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/good-day-sunshine/|title=Good Day Sunshine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 14 чэрвеня — пачатак працы над песняй «[[Here, There and Everywhere]]». Запісаны чатыры дублі, з якіх толькі апошні быў завершаны. Таго ж дня былі запісаны партыі гарманічнага вакалу пры ўдзеле Пола Мак-Картні, Джона Ленана і Джорджа Харысана<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 16 чэрвеня — працяг працы над «Here, There and Everywhere». Запіс рытм-трэка. Агульная колькасць дубляў даведзена да трынаццаці. Апошні дубль прызнаны найлепшым, і на яго наклалі партыі гарманічнага вакалу, асноўны вакал Пола і запіс бас-гітары<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 17 чэрвеня — завяршэнне працы над «Got to Get You into My Life». Фінальнае накладанне гітарнай партыі<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/got-to-get-you-into-my-life/|title=Got to Get You into My Life. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Завяршэнне працы над «Here, There And Everywhere»: праведзена двайное накладанне вакалу Пола Мак-Картні<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/here-there-and-everywhere/|title=Here There and Everywhere. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. * 21 чэрвеня — праца над песняй «[[She Said She Said]]». На працягу дзевяцігадзіннай сесіі музыканты адрэпетавалі песню больш за 25 разоў, а затым запісалі тры дублі рытм-трэка. З іх быў выбраны трэці, да якога дадалі вакал Джона Ленана, бэк-вакал Ленана і Харысана, дадатковую партыю гітары і запіс [[арган Хаманда|аргана Хаманда]], на якім сыграў Ленан. Пол Мак-Картні ў запісе не ўдзельнічаў<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/she-said-she-said/|title=She Said She Said. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. Дададзена гітарнае сола Пола Мак-Картні ў песню «Taxman», запісанае яшчэ 21 красавіка<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/songs/taxman/|title=Taxman. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|url-status=live}}</ref>. == Інфармацыя пра альбом == {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Гэта проста назва пласцінкі, і ў ёй няма асаблівага сэнсу. Чаму кожнаму хочацца ва ўсім бачыць нейкую прычыну? «Revolver» азначае ўсё, што можа азначаць «revolver», бо гэта менавіта тое, што мы ўкладвалі ў назву<ref name="revolver-4" />.{{oq|en|It’s just a name for an LP, and there’s no meaning to it. Why does everyone want a reason every time you move? It means Revolver. It’s all the things that Revolver means, because that’s what it means to us.}} | Подпіс = [[Джон Ленан]] | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} Як адзначае Бары Майлс у кнізе ''Many Years From Now'', «''Revolver'' азначае не зброю, а нешта, што круціцца, як пласцінка» ({{lang-en|Revolver did not mean a gun, but something that revolves, like a record}}). Першапачаткова планавалася даць новаму запісу назву ''Abracadabra''. У той жа кнізе апавядаецца, што 24 чэрвеня 1966 года, падчас абмеркавання назвы новага альбома, выказваліся прапановы азагаловіць пласцінку ''Pendulums'', ''Fat Man'' або ''Bobby''. Стар прапаноўваў назву ''After Geography'', Ленан — ''Beatles on Safari'', а Мак-Картні — ''Magic Circle''. Нягледзячы на ўсе прапановы, у выніку альбом быў названы ''Revolver''<ref name="revolver-4" />. === Афармленне вокладкі === ''Revolver'' быў другім альбомам пасля ''[[Rubber Soul]]'', на вокладцы якога адсутнічала назва гурта. Афармленне даверылі Клаўсу Форману — мастаку, удзельніку гурта «[[Manfred Mann]]», з якім удзельнікі «[[The Beatles]]» пазнаёміліся яшчэ ў пачатку сваёй кар'еры, падчас выступаў у [[Гамбург]]у<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |title=Полвека назад Revolver превратил рок-музыку в искусство |access-date=2022-01-13 |archive-date=2022-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220113091651/https://www.bbc.com/russian/features-36989243 |url-status=live }}</ref>. Вокладка ўяўляе сабой кампазіцыю з намаляваных ручкай партрэтаў Пола Мак-Картні, Джона Ленана, Джорджа Харысана і Рынга Стара. Паміж выявамі іх твараў знаходзіцца [[калаж]], створаны з выразак фатаграфій «The Beatles», адзнятых раней Робертам Фрыманам і Робертам Уітакерам, які таксама працаваў у якасці фатографа пры стварэнні вокладак для ранніх запісаў гурта. За працу Форману заплацілі 40 [[фунт стэрлінгаў|фунтаў стэрлінгаў]]<ref name="revolver-4">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|title=Revolver. The Beatles Bible. Page 4|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sN2vca?url=http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/4/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У 1967 годзе вокладка была ўганаравана прэміяй «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая вокладка альбома, графічная работа» (Best Album Cover, Graphic Arts)<ref name="revolver-4" />. У 2011 годзе вокладка альбома заняла 31-е месца ў спісе лепшых вокладак альбомаў усіх часоў паводле чытачоў інтэрнет-выдання ''[[Music Radar]]''<ref>{{cite web|url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|title=The 50 greatest album covers of all time|publisher=Music Radar|access-date=2011-05-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6127GBNps?url=http://www.musicradar.com/news/guitars/the-50-greatest-album-covers-of-all-time-444093|archive-date=2011-08-18|url-status=live|lang=en}}</ref>. === Музычны жанр === Як сказаў Джон Робертсан у сваёй кнізе «Поўны давденік па музыцы "The Beatles"», «''Revolver'' паказаў, што "The Beatles" могуць брацца сапраўды за любы [[музычны жанр]]»<ref name="beatles.ru" />. Падобнае выказванне звязана з эксперыментальным характарам некаторых кампазіцый. Ва ўсіх песнях, напісаных пераважна Джонам Ленанам, крытыкамі адзначаецца наркатычная падаплёка. Напрыклад, Рычы Унтэрбергер у сваёй публікацыі на сайце «[[Allmusic]]» назваў «Tomorrow Never Knows» «самым эксперыментальным і [[псіхадэлічны рок|псіхадэлічным]] трэкам альбома ''Revolver''» ({{lang-en|the most experimental and psychedelic track on ''Revolver''}})<ref>{{cite web|author=Рычы Унтэрбергер|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:w9fwxq8dld0e|title=Tomorrow Never Knows. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127HUCJt?url=http://www.allmusic.com/song/t819429|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Музычныя жанры «[[псіхадэлічны рок]]» і «[[брытанская псіхадэлія]]» ўказаны сярод іншых на старонцы, прысвечанай альбому на тым жа сайце «[[Allmusic]]». Пол Мак-Картні працягнуў жанравыя эксперыменты і запісаў «[[Got to Get You into My Life]]» у стылі псеўда[[соўл]]<ref>{{cite web|author=Томас Уорд|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=33:a9fwxq8dld0e|title=Got to Get You into My Life. Song Review|publisher=Сайт [[Allmusic]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/6127IIeUo?url=http://www.allmusic.com/song/t819428|archive-date=2011-08-18|url-status=live}}</ref>. Джон Робертсан піша, што «выразіўшы ў назве альбома ''[[Rubber Soul]]'' жаданне белых музыкантаў граць негрыцянскую музыку, Пол Мак-Картні ўсё ж не прамінуў прайсціся па папулярным у 1966 годзе кірунку соўл, напісаўшы гэтую выдатную кампазіцыю ў стылі "псеўдастакс" і дадаўшы фінальныя штрыхі ў выглядзе меднага гурта з пяці музыкантаў»<ref name="beatles.ru" />. Свой унёсак у стылявую разнастайнасць альбома ўнёс і Джордж Харысан. Запісаная ім «[[Love You To]]» лічыцца адной з першых кампазіцый, выкананых у жанры [[рага-рок]], які зараджаўся ў сярэдзіне 1960-х гадоў<ref name="progarchives">{{cite web|author=Філіп Блэч|url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|title=Indo-Prog/Raga Rock definition|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4sXQRcY?url=http://www.progarchives.com/subgenre.asp?style=35|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. {{Урэзка | Загаловак = | Загаловак знізу = | Змест = Амаль праз пяць месяцаў пасля таго, як «The Beatles» запісалі фінальныя вакалы для чароўнай «I’m Looking Through You», музыканты вярнуліся ў студыю, каб стварыць троххвілінную кампазіцыю, якая апавядала пра смерць індывідуальнай свядомасці і трыумф сусветнага духу за мяжой быцця. Што ж здарылася ў перыяд паміж лістападам 65-га і красавіком 66-га?<ref name="beatles.ru" /> | Подпіс = Джон Робертсан | Выраўноўванне = right | Шырыня = | Вышыня = | Памер шрыфта = | Фон = | Колер рамкі = | Без разрываў = }} === Тэматыка песень === Эксперыментуючы са стылямі, «The Beatles» надавалі ўвагу не толькі гучанню. Стала істотна разнастайнай і тэматыка песень. Джордж Харысан выступіў з сацыяльна-палітычнай сатырай у кампазіцыі «[[Taxman]]». У іншай сваёй песні «[[Love You To]]» Харысан выкарыстаў пераклады будыйскіх духоўных трактатаў, якія чытаў у тую пару<ref name="beatles.ru" />. У альбоме ''Revolver'' адзначаецца росквіт сачыніцельскай творчасці Пола Мак-Картні. У адной са сваіх лепшых песень «[[Eleanor Rigby]]» ён закранае тэму адзіноты. Джон Ленан напісаў тэкст «Tomorrow Never Knows» паводле кнігі «Псіхадэлічны эксперымент» [[Тымаці Ліры]], Рычарда Олперта і Ральфа Мецнера, заснаванай у сваю чаргу на тэксце «[[Тыбецкая Кніга мёртвых|Тыбецкай кнігі мёртвых]]». А вядомая песня «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» апавядае пра жыццё ўнутры жоўтай [[падводная лодка|падводнай лодкі]]. == Скандальная заява Джона Ленана == У сакавіку 1966 года Ленан у інтэрв'ю лонданскай газеце ''Evening Standard'' абраніў неасцярожную фразу, сказаўшы наступнае: <div style="width:65%">{{пачатак цытаты}}[[Хрысціянства]] сыдзе. Яно знікне і ўсохне. Не трэба спрачацца; я маю рацыю, і будучыня гэта дакажа. Цяпер мы папулярнейшыя за [[Ісус Хрыстос|Ісуса]]; я не ведаю, што знікне раней — рок-н-рол ці хрысціянства. Ісус быў нішто сабе, але яго паслядоўнікі неразумныя і пасрэдныя. І менавіта іх скажэнні, на мой погляд, губяць хрысціянства.{{oq|en|Christianity will go. It will vanish and shrink. I needn’t argue about that; I’m right and I will be proved right. We’re more popular than Jesus now; I don’t know which will go first — rock ’n’ roll or Christianity. Jesus was all right but his disciples were thick and ordinary. It’s them twisting it that ruins it for me.}}{{канец цытаты}}</div> У [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на гэтую фразу не звярнулі ўвагі, але калі праз пяць месяцаў словы Ленана пра тое, што «The Beatles» папулярнейшыя за Ісуса, былі змешчаны на вокладку амерыканскага часопіса ''Datebook'', у ЗША разгарэўся скандал. На поўдні краіны, дзе жыхары вядомыя сваёй рэлігійнасцю, публічна спальвалі пласцінкі «The Beatles», радыёстанцыі перасталі трансляваць іх песні<ref name="datebook">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/07/29/datebook-republishes-john-lennons-jesus-comments/|title=Datebook republishes John Lennon's 'Jesus' comments. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t1Zkm7?url=http://www.beatlesbible.com/1966/07/29/datebook-republishes-john-lennons-jesus-comments/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Нават у [[Ватыкан]]е асудзілі заяву Ленана (у 2008 годзе Ватыкан дараваў музыканту, заявіўшы, што яго фразу можна расцэньваць як «востры жарт»<ref>{{cite web|url=http://www.lenta.ru/news/2008/11/22/quip/|title=Ватикан простил Леннона за сравнение The Beatles с Иисусом|publisher=Сайт Lenta.ru|access-date=2009|lang=ru|archive-date=2010-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100503005012/http://lenta.ru/news/2008/11/22/quip/|url-status=live}}</ref>). Пасля выхаду альбома ''Revolver'' гурту трэба было адправіцца ў канцэртны тур па Амерыцы. У сувязі з гэтым [[Браян Эпстайн]] намагаўся патлумачыць прэсе, што Ленан толькі выразіў здзіўленне наконт папулярнасці «The Beatles». Як бы то ні было, размах скандалу набываў пагрозныя памеры. Пачалі паступаць пагрозы ў адрас музыкантаў і іх сем'яў. У выніку Ленан пад ціскам з боку рэпарцёраў быў вымушаны папрасіць прабачэння за свае словы на [[прэс-канферэнцыя|прэс-канферэнцыі]] ў [[Чыкага]] 11 жніўня<ref name="datebook" />. <div style="width:65%">{{пачатак цытаты}}Я не казаў усяго таго, пра што кажуць так, быццам гэта казаў я. Мне сапраўды шкада, што я тады сказаў гэтую фразу. Я ніколі не меў на ўвазе нешта антырэлігійнае. Прашу прабачэння, калі гэта вас усцешыць. Мне дагэтуль не зразумела, што я такога зрабіў. Я намагаўся патлумачыць вам тое, пра што сапраўды казаў, але калі вы хочаце, каб я проста папрасіў прабачэння, і калі гэта зробіць вас шчаслівымі, тады добра, мне вельмі шкада<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/people/john-lennon/2/|title=John Lennon biography. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t5H5lS?url=http://www.beatlesbible.com/people/john-lennon/2/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>.{{oq|en|I was not saying whatever they’re saying I was saying. I’m sorry I said it really. I never meant it to be a lousy anti-religious thing. I apologise if that will make you happy. I still do not know quite what I've done. I've tried to tell you what I did do, but if you want me to apologise, if that will make you happy, then OK, I’m sorry.}}{{канец цытаты}}</div> Афіцыйнае выбачэнне Ленана ў многім паўплывала на прыглушэнне варожасці ў адносінах да гурта, а таксама на адмену запланаваных мерапрыемстваў па спальванні пласцінак «The Beatles» у Амерыцы<ref name="datebook" />. Але ў выніку так і не ўдалося згладзіць усе наступствы. На працягу амерыканскага турнэ захоўвалася напружанасць, а канцэрты недалічваліся гледачоў. Напрыклад, на апошні выступ у [[Сан-Францыска]] было прададзена каля 25 000 квіткоў з 42 500 магчымых<ref>{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/29/candlestick-park-san-francisco-final-concert/|title=Live: Candlestick Park, San Francisco: The Beatles' final concert. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4t6dX8u?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/29/candlestick-park-san-francisco-final-concert/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Скандал, акрамя таго, паўплываў на зніжэнне продажаў пласцінак гурта ў ЗША. Так, сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]», які выйшаў адначасова з альбомам ''Revolver'', дасягнуў толькі другой пазіцыі ў амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]]<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine" />. == Продажы і пазіцыі ў хіт-парадах == Брытанскі рэліз альбома адбыўся 5 жніўня 1966 года. Праз тыдзень было распрададзена каля 300 000 копій і ''Revolver'' дасягнуў першай пазіцыі ў брытанскім хіт-парадзе, дзе заставаўся на працягу сямі тыдняў. Агульны тэрмін знаходжання ў хіт-парадзе склаў 34 тыдні<ref name="uk-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|title=UK LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tBHFQm?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Распаўсюджванне дыска ў Англіі ажыццяўлялася лэйблам [[Parlophone|Parlophone Records]]. Адначасова з альбомам у продаж паступіў двухбаковы сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». У хіт-парады ён трапіў 11 жніўня і праз сем дзён дасягнуў першага месца<ref name="uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=UK single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tCdWw8?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/05/uk-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. У храналогіі амерыканскіх выданняў, якія рыхтуюцца кампаніяй [[Capitol Records]], ''Revolver'' быў адзінаццатай пласцінкай гурта, выдадзенай у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] 8 жніўня 1966 года. Альбом узначальваў амерыканскія хіт-парады на працягу шасці тыдняў. Песні «[[I'm Only Sleeping]]», «[[And Your Bird Can Sing]]» і «[[Doctor Robert]]», якія не ўвайшлі ў амерыканскае выданне, трапілі ў альбом «[[Yesterday and Today]]», выпушчаны ў ЗША 20 чэрвеня 1966 года<ref name="us-lp-revolver">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|title=US LP: Revolver. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tDqTge?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-lp-revolver/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Як і ў выпадку з брытанскім выданнем, адначасова з альбомам у продаж паступіў сінгл «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]» / «[[Eleanor Rigby]]». Аднак у амерыканскім хіт-парадзе [[Billboard|Billboard Hot 100]] ён дасягнуў толькі другога радка, што было звязана са скандаламі, якія ўзняліся ў Амерыцы ў сувязі з першапачатковай «мясніцкай» вокладкай ({{lang-en|'Butcher' cover}}) пласцінкі ''Yesterday and Today'' і фразай Джона Ленана аб тым, што «The Beatles» «папулярнейшыя за Ісуса» ({{lang-en|We’re more popular than Jesus now}})<ref name="us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine">{{cite web|url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|title=US single: Eleanor Rigby/Yellow Submarine. The Beatles Bible|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tGTIEx?url=http://www.beatlesbible.com/1966/08/08/us-single-eleanor-rigby-yellow-submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Паводле [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] альбом ''Revolver'' неаднаразова [[Сертыфікацыя RIAA|сертыфікаваны]] як мультыплацінавы<ref name="RIAA">{{cite web|url=https://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|title=RIAA — Gold & Platinum|publisher=Сайт [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|RIAA]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tHgCvJ?url=http://www.riaa.com/goldandplatinumdata.php?table=SEARCH|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Альбом дагэтуль займае высокую пазіцыю ў хіт-парадзе ''[[Billboard 200|Billboard Hot 200]]''<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|title=''Billboard'' Hot 200. Chart.|publisher=[[Billboard Hot 200]]|access-date=2022-11-22|archive-date=2021-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211213225258/https://www.billboard.com/charts/billboard-200/|url-status=live}}</ref>. == Уплыў на папулярную культуру == На ўсе кампазіцыі з альбома ''Revolver'' было створана каля 270 [[кавер-версія|кавер-версій]]<ref name="covertogether">{{cite web|url=http://covertogether.com/album/revolver|title=Revolver на сайце covertogether.com|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tW9hbh?url=http://covertogether.com/album/revolver|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref><ref name="covers">{{cite web|url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|title=Beatles Covers List|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tWweRn?url=http://www2.wmin.ac.uk/clemenr/covers/coversfull.html|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Акрамя таго, песні альбома неаднаразова выкарыстоўваліся ў [[саўндтрэк]]ах да многіх фільмаў і тэлесерыялаў<ref name="IMDb">{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|title=Soundtrack|publisher=Сайт [[Internet Movie Database|IMDb]]|lang=en|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tXrRik?url=http://www.imdb.com/name/nm1397313/|archive-date=2011-01-28|url-status=live}}</ref>. Упершыню кампазіцыі «[[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]]», «[[Eleanor Rigby]]» і «[[Love You To]]» прагучалі ў мультфільме «[[Жоўтая субмарына (мультфільм)|Жоўтая субмарына]]». У папулярным тэлевізійным серыяле «[[Сябры (тэлесерыял)|Сябры]]» песня «[[Here, There and Everywhere]]» граецца на [[стальны барабан|стальных барабанах]], калі адна з гераінь серыяла [[Фібі Буфе]] праходзіць паміж радамі царквы падчас яе вясельнай цырымоніі. [[Файл:Eleanor Rigby Statue Liverpool.JPG|thumb|Помнік Элінар Рыгбі ў Ліверпулі]] У гонар лірычнага персанажа песні «Eleanor Rigby» на вуліцы Стэнлі Стрыт у [[Ліверпуль|Ліверпулі]] ў 1982 годзе быў усталяваны помнік. На шыльдзе побач са статуяй быў змешчаны надпіс: «Eleanor Rigby. "All the lonely people"» ({{tr-en|Элінар Рыгбі. "Усім адзінокім людзям"}})<!-- beatles.ru/books/articles.asp?article_id=1346-->. [[Джэф Эмерык]], гукааператар «The Beatles», азагаловіў свае мемуары пра перыяд працы з гуртом — «Тут, там і паўсюль: мая студыйная праца з "The Beatles"» ({{lang-en|Here, There, and Everywhere: My Life Recording the Music of The Beatles}})<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|title=Here, There, and Everywhere — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tb1VyL?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Here_There_and_Everywhere/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Кніга названа ў гонар аднайменнай песні «[[Here, There and Everywhere]]». У 1960-х гадах будучы нобелеўскі лаўрэат [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіф Бродскі]] пераклаў песню «Yellow Submarine» для піянерскага часопіса «Костёр». У адным са сваіх інтэрв'ю, апублікаваным пазней у кнізе Саламона Волкава «Диалоги с Иосифом Бродским», Бродскі казаў, што «тэксты, напісаныя Джонам Ленанам і Полам Мак-Картні, абсалютна выдатныя»<ref>{{cite web|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|title=Yellow Submarine — Факты о песне|access-date=2009|archive-url=https://www.webcitation.org/5w4tcBg6f?url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Yellow_Submarine/|archive-date=2011-01-28|url-status=live|lang=ru}}</ref>. Песні з альбома ''Revolver'' неаднаразова выкарыстоўваліся ў радыёперадачы «Аэростат». Першай песняй, якую [[Барыс Барысавіч Грабеншчыкоў|Барыс Грабеншчыкоў]] уключыў у дэбютным выпуску радыёпраграмы 22 мая 2005 года, была «I’m Only Sleeping»<ref name="aerostat01">{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192542/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index01.html|url-status=live}}</ref>. У кастрычніцкай перадачы 2005 года, прысвечанай Джону Ленану, выкарыстоўвалася кампазіцыя «Tomorrow Never Knows»<ref name="aerostat01"/>. У радыёпраграме, прымеркаванай да дня нараджэння Джорджа Харысана, гучала песня «Love You To»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index13.html|url-status=live}}</ref>. У 57-м выпуску, прымеркаваным да дня нараджэння Пола Мак-Картні, былі выкарыстаны аўдыёзапісы «Eleanor Rigby» і «For No One»<ref>{{cite web|url=http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|title=«АЭРОСТАТ» – цикл передач для Радио России|access-date=2021-05-20|archive-date=2021-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520192540/http://old.aquarium.ru/misc/aerostat/index03.html|url-status=live}}</ref>. == Спіс кампазіцый == === Брытанскае выданне === {{Track listing | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | note1 = * | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:36 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:11 | title3 = [[I'm Only Sleeping]] | extra3 = [[Джон Ленан]] | length3 = 2:58 | title4 = [[Love You To]] | note4 = * | extra4 = [[Джордж Харысан]] | length4 = 3:00 | title5 = [[Here, There and Everywhere]] | extra5 = [[Пол Мак-Картні]] | length5 = 2:29 | title6 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | extra6 = [[Рынга Стар]] | length6 = 2:40 | title7 = [[She Said She Said]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 2:39 | total_length = 18:33 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} {{Track listing | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:08 | title2 = [[And Your Bird Can Sing]] | extra2 = [[Джон Ленан]] | length2 = 2:02 | title3 = [[For No One]] | extra3 = [[Пол Мак-Картні]] | length3 = 2:03 | title4 = [[Doctor Robert]] | extra4 = [[Джон Ленан]] | length4 = 2:14 | title5 = [[I Want to Tell You]] | note5 = * | extra5 = [[Джордж Харысан]] | length5 = 2:30 | title6 = [[Got to Get You into My Life]] | extra6 = [[Пол Мак-Картні]] | length6 = 2:31 | title7 = [[Tomorrow Never Knows]] | extra7 = [[Джон Ленан]] | length7 = 3:00 | total_length = 16:28 | all_writing = | title8 = | length8 = | title9 = | length9 = | title10 = | length10 = }} === Амерыканскае выданне === {{tracklist | headline = Бок А | extra_column = Вакал | title1 = [[Taxman]] | lyrics1 = [[Джордж Харысан]] | extra1 = [[Джордж Харысан]] | length1 = 2:39 | title2 = [[Eleanor Rigby]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:07 | title3 = [[Love You To]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 3:01 | title4 = [[Here, There and Everywhere]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:25 | title5 = [[Yellow Submarine (песня)|Yellow Submarine]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Рынга Стар]] | length5 = 2:40 | title6 = [[She Said She Said]] | lyrics6 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra6 = [[Джон Ленан]] | length6 = 2:37 }} {{tracklist | headline = Бок В | extra_column = Вакал | title1 = [[Good Day Sunshine]] | lyrics1 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra1 = [[Пол Мак-Картні]] | length1 = 2:09 | title2 = [[For No One]] | lyrics2 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra2 = [[Пол Мак-Картні]] | length2 = 2:01 | title3 = [[I Want to Tell You]] | lyrics3 = [[Джордж Харысан]] | extra3 = [[Джордж Харысан]] | length3 = 2:29 | title4 = [[Got to Get You into My Life]] | lyrics4 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra4 = [[Пол Мак-Картні]] | length4 = 2:30 | title5 = [[Tomorrow Never Knows]] | lyrics5 = [[Ленан — Мак-Картні]] | extra5 = [[Джон Ленан]] | length5 = 2:57 }} == Удзельнікі == {{слупкі}} {{Col-2}} * '''[[The Beatles]]''': ** [[Джон Ленан]] — [[гітара]], [[рытм-гітара]], [[арган]], [[фісгармонія]], [[бубен]], [[вакал]], гукавыя эфекты ** [[Пол Мак-Картні]] — гітара, [[фартэпіяна]], [[бас-гітара]], вакал ** [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], [[сітар]], бубен, вакал, гукавыя эфекты ** [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|ударныя]], бубен, [[каўбел|сенсера]], вакал * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[музычны прадзюсар|прадзюсар]], [[гукарэжысёр]], фартэпіяна («Good Day Sunshine», «Tomorrow Never Knows»), [[арган Хаманда]] («Got to Get You into My Life»), [[бэк-вакал]] * [[Джэф Эмерык]] — гукааператар, бэк-вакал {{Col-2}} * [[Ніл Аспінал]], [[Мэл Эванс]], [[Паці Бойд|Паці Харысан]], [[Донаван (музыкант)|Донаван]] — бэк-вакал («Yellow Submarine») * Тоні Гілберт, Юрген Хес, Сідні Сакс, Джон Шарп — [[скрыпка]] («Eleanor Rigby») * Стэфен Шынглс, Джон Андэрвуд — [[альт (струнны інструмент)|альт]] («Eleanor Rigby») * Дэрэк Сімпсан, Норман Джонс — [[віяланчэль]] («Eleanor Rigby») * Лес Конлан, Ян Хамер, Эдзі «Tan Tan» Торнтан — [[труба]] («Got to Get You into My Life») * Алан Брэнскамб, Пітэр Коў — [[саксафон]] («Got to Get You into My Life») * Аніл Бхагват — [[табла]] («Love You To») * [[Алан Сівіл]] — [[валторна]] («For No One») * Аарон Брэмнер — фотамантаж * [[Клаўс Форман]] — афармленне і дызайн вокладкі * [[Роберт Уітакер]] — [[фатограф]] {{слупкі/канец}} == Выданні альбома == Даныя прыведзены паводле матэрыялаў сайта [[Discogs]]<ref name="discogs">{{cite web|url=http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|title=Revolver at Discogs|publisher=Сайт [[Discogs]]|access-date=2009|lang=en|archive-date=2010-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220101510/http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284|url-status=live}}</ref>. {| class="wikitable" ! Краіна ! Дата ! Лэйбл ! Фармат ! Каталог |- |rowspan=2| {{Вялікабрытанія}} [[Вялікабрытанія]] |rowspan=2| 5 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[LP]] ([[манафонія|мона]]) | PMC 7009 |- | [[LP]] ([[стэрэа]]) | PCS 7009 |- |rowspan=2| {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] |rowspan=2| 8 жніўня 1966 |rowspan=2| [[Capitol Records]] | [[LP]] (мона) | T 2576 |- | [[LP]] (стэрэа) | ST 2576 |- | {{Грэцыя}} [[Грэцыя]] | 1966 | [[EMI]] | [[LP]] | 14C 062-04097 <br>YEX 605 |- | {{Германія}} [[Германія]] | 1966 | Odeon Records <br>HÖR ZU | [[LP]] | SHZE 186 |- | {{Італія}} [[Італія]] | 1966 | EMI ITALIANA S.p.A. | [[LP]] | 3C 062-04097 <br>3C 064-04097 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1966 | Odeon EMI France <br>Odeon Records | [[LP]] | 2C 062 04097 |- | {{Югаславія}} [[Югаславія]] | 1966 | Jugoton Records | [[LP]] | LSPAR-70760 |- | {{Венесуэла}} [[Венесуэла]] | 1966 | Odeon Records | [[LP]] (мона) | MT-1021 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1971 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | ST-2576 |- | {{Новая Зеландыя}} [[Новая Зеландыя]] | 1973 | [[Apple Records]] <br>World Record Club | [[LP]] | PCSM 7009 <br>WRC E.3114 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1973 | [[Apple Records]] | [[LP]] | AP-8443 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1976 | [[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[LP]] | EAS-80556 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Канада}} [[Канада]] | 1978 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | SW 2576 |- | {{Францыя}} [[Францыя]] | 1978 | Odeon EMI France <br>Pathé Marconi EMI | [[LP]] | 2C 066 — 04.097 <br>2C 066-04097 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[LP]] | CLJ-46441 |- | {{Канада}} [[Канада]] | 1987 | [[Capitol Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | C2 0777 7 46441 2 9 |- | [[Еўропа]] | 1987 | [[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | CDP 7 46441 2 |- | {{Японія}} [[Японія]] | 1998 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] <br>[[EMI Music Japan|Toshiba EMI]] | [[кампакт-дыск|CD]] | TOCP-51117 |- | {{ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] <br>{{Сцяг|Еўропа}} [[Еўропа]] | 2009 | [[Apple Records]] <br>[[Parlophone|Parlophone Records]] | [[кампакт-дыск|CD]] | 0946 3 82417 2 0 |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.lastfm.ru/music/The+Beatles/Revolver Revolver] на сайце [[Last.fm]] * [http://www.discogs.com/Beatles-Revolver/master/45284 Revolver] на сайце [[Discogs]]{{ref|en}} * ''[http://www.beatlesbible.com/albums/revolver/ Revolver]''{{ref|en}} — інфармацыя пра альбом у "Бібліі The Beatles" * [http://www.lib.ru/SONGS/BEAT/beat13.txt Тэксты песень альбома ''Revolver'']{{-}}{{-}} * [https://vz.ru/opinions/2021/8/5/1112271.html Как «Револьвер» вышиб мозги американской молодежи]<!-- 55 лет назад, 5 августа 1966 года, вышел культовый альбом группы The Beatles «Revolver», который сами музыканты называли одним из лучших в своей дискографии. --> // Взгляд, 5 жніўня 2021 {{навігацыя}} {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{The Beatles}} [[Катэгорыя:Альбомы 1966 года]] [[Катэгорыя:Альбомы The Beatles]] tvr7o8vytr8v57qggmrvz8mhk3544s8 0 688617 5167408 4854674 2026-07-18T17:11:26Z Siliyiw 169172 5167408 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бельскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бельскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Крычаўскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бель 1]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[12 верасня]] [[2024]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1365 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бе́льскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крычаўскі раён|Крычаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Бель 1]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Крычаўскага раёна [[Калінінская акруга|Калінінскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Бель 1. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Крычаўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 17 снежня 1931 года вёскі Глушкава і [[Зуі (Крычаўскі раён)|Зуі]] аднесены да Бельскага сельскага Савета<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c23100002&q_id=6385163|title=Постановление Центрального исполнительного комитета и Совета народных комиссаров Белорусской ССР от 17 декабря 1931 года "О переименовании местечка Кричева Кричевского района в город Кричев"}}</ref>. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Лабковіцкі сельсавет|Лабковіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 12 верасня 2024 года [[Лабковіцкі сельсавет]] перайменаваны ў Бельскі<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D924m0133978 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 12 сентября 2024 г. № 7-12 О переименовании Лобковичского сельсовета Кричевского района Могилевской области]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)}} {{Крычаўскі раён}} [[Катэгорыя:Бельскі сельсавет (Крычаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2024 годзе]] 2w5gpebotrea33xnngkxco2ysms5ruc 0 697550 5167429 4740224 2026-07-18T18:16:52Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5167429 wikitext text/x-wiki {{Востраў}} '''Муаен''' (ад {{Lang-fr|moyenne}}, «сярэдні») — невялікі востраў у [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіян]], адносіцца да [[Сейшэльскія Астравы|Сейшэльскіх астравоў]]. З’яўляецца часткай Нацыянальнага марскога парка Сент-Ан. == Геаграфія == [[Файл:Moyenne_Island.jpg|злева|міні|Расліннасць вострава Муаен]] [[Файл:Ile_Moyenne.jpg|злева|міні]] Востраў Муаен размешчаны за 4,5 км на поўнач ад вострава [[Маэ]]. Адміністрацыйна адносіцца да акругі Мон-Флеры. Востраў адносіцца да так званых Унутраных Сейшэльскіх вастравоў і з’яўляецца гранітным. Даўжыня вострава складае 480 м, шырыня — 300 м. == Гісторыя == З 1915 года да 1970-х гадоў востраў быў закінуты<ref>{{Cite web|url=http://www.seychelles.travel/en/about_seychelles/island.php?rc=1&aid=23|title=Moyenne|publisher=The Seychelles Islands. Another World|accessdate=2017-12-19|lang=en|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140807222918/http://www.seychelles.travel/en/about_seychelles/island.php?rc=1&aid=23|archivedate=2014-08-07}}</ref>. У 1962 годзе яго за £8,000 набыў англійскі бізнэсмэн Брэндан Грымшоў. Да сваёй смерці ў ліпені 2012 года ён быў адзіным жыхаром вострава. Брэндан Грымшоў разам з мясцовым памочнікам Рэнэ Антуанам Лафартунам прыклаў велізарныя намаганні, каб зрабіць востраў прыдатным да пражывання. У першую чаргу, востраў быў абвешчаны прыродным запаведнікам і з [[Турызм|турыстаў]], якія наведвалі Муаен, спаганялася плата ў памеры 12 Еўра (у кошт наведвання ўваходзіла экскурсія па востраву, адпачынак на пляжы і абед у рэстаране «Вясёлы Роджэр»). Грымшоў з партнёрам высадзілі 16 тысяч дрэў, праклалі 4,8 км сцежак<ref>{{Cite web|accessdate=2015-12-26|title=Welcome to the Official Destination Website for the Seychelles Islands - Quintessential islander Brendon Grimshaw dies at 87|url=http://www.seychelles.travel/newsletter/519-e-newsletter-issue-64-64/announcements-64-4/3893-quintessential-islander-brendon-grimshaw-dies-at-87-quintessential-islander-brendon-grimshaw-dies-at-87|publisher=www.seychelles.travel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170723050747/http://www.seychelles.travel/newsletter/519-e-newsletter-issue-64-64/announcements-64-4/3893-quintessential-islander-brendon-grimshaw-dies-at-87-quintessential-islander-brendon-grimshaw-dies-at-87|archivedate=23 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>, завезлі і выгадавалі гіганцкіх чарапах, [[папуляцыя]] якіх цяпер складае 120 асобін<ref name=":0">{{Cite web|accessdate=2015-12-26|title=By 'eck! It's Yorkshire's Robinson Crusoe: Brit who bought a cut-price island in the Seychelles 50 years ago... and still lives in blissful solitude with 120 giant tortoises|url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-2135299/Brit-bought-cut-price-island-Seychelles-50-years-ago--lives-blissful-solitude.html|publisher=Mail Online}}</ref>. На востраве, акрамя рэстарана, ёсць невялікі музей, капліца, дзе на дошцы выбітыя імёны ўсіх уладальнікаў вострава з 1850 года, і невялікія могілкі на 3 магілы, дзе пахаваны бацька Грымшоў і двое невядомых [[Пірацтва|піратаў]], па сцвярджэнні Грымшоў. Брэндан Грымшоў памёр у ліпені 2012 года. Яго прыёмны сын Рэнэ Антуан Лафартун памёр ад раку ў 2007 годзе. У 2008 годзе востраву афіцыйна быў нададзены статус запаведніка. Па стане на лістапад 2012 года востраў з’яўляецца часткай нацыянальнага парку. == Цікавыя факты == Хадзілі чуткі аб закапаных на востраве скарбах коштам £30 млн<ref name=":0"/>. Брэндан Грымшоў на працягу свайго пражывання на востраве дарэмна шукаў іх. {{Зноскі}} == Літаратура == * A Grain of Sand: The Story of One Man and an Island. Camerapix, 1997, ISBN 1874041334. == Спасылкі == * {{Cite web|title=Пятьдесят лет на необитаемом острове|url=http://maindoor.ru/articles/17850.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120505211642/http://maindoor.ru/articles/17850.html|archivedate=2012-05-05|url-status=dead}} * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1133/ Ураганы проходят стороной &#x7C; Публикации &#x7C; Вокруг Света] * [http://lady.obozrevatel.com/life/62913-britanets-kupil-ostrov-na-sejshelah-i-prevratil-ego-v-raj.-foto.-video.htm Британец купил остров на Сейшелах и превратил его в «рай». Фото. Видео] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120604010028/http://lady.obozrevatel.com/life/62913-britanets-kupil-ostrov-na-sejshelah-i-prevratil-ego-v-raj.-foto.-video.htm |date=4 чэрвеня 2012 }} * {{Cite web|title=The Seychelles Islands. Another World|url=http://www.seychelles.travel/en/about_seychelles/island.php?rc=1&aid=23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140807222918/http://www.seychelles.travel/en/about_seychelles/island.php?rc=1&aid=23|archivedate=2014-08-07|url-status=dead}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-01-03}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сейшэльскія астравы]] bafhbkhzpqqgx90kiv204n9i5d5vguv 0 706992 5167499 5142835 2026-07-19T08:30:34Z DzBar 156353 −[[Катэгорыя:Раманы 1924 года]]; ±[[Катэгорыя:Кнігі 1978 года]]→[[Катэгорыя:Раманы 1978 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5167499 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Жанр=Раман }} '''«Цяжкі пясок»''' — раман {{нп3|Анатоль Навумавіч Рыбакоў|Анатоля Рыбакова|uk|Рыбаков, Анатолий Наумович}}, які быў першапачаткова надрукаваны ў часопісе «Октябрь» (1978), а затым выйшаў асобнай кнігай (1979). У аснове сюжэту рамана — каханне Якава і Рахілі Іваноўскіх і гісторыя іх сям’і, якая працягваецца больш трох дзесяткаў гадоў (1909—1942). Разам з сям’ёй Іваноўскіх чытач праходзіць абедзве сусветныя вайны, рэвалюцыю ў Расіі, шматлікія сямейныя змены, каханне, нараджэнне спадчыннікаў, а фіналам становіцца смерць … раман апавядае пра трагедыю [[Халакост]]у і мужнасці супраціву. Раман у свой час адмовіліся друкаваць і «{{нп3|Новый мир||ru|Новый мир}}», і «[[Дружба народов]]». Нягледзячы на вялікія цяжкасці (з-за нязвыкласці тэматыкі), пасля таго як раман прабіўся ў савецкі друк, ён адразу прынёс Рыбакову велізарную папулярнасць<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/RIBAKOV_ANATOLI_NAUMOVICH.html |title=РЫБАКОВ, АНАТОЛИЙ НАУМОВИЧ. Энциклопедия Кругосвет |access-date=28 красавіка 2022 |archive-date=4 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304112632/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/RIBAKOV_ANATOLI_NAUMOVICH.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=jRopBQAAQBAJ&pg=PA167&lpg=PA167&dq=Роман+А.+Рыбакова+%22Тяжелый+песок%22+(1978)&source=bl&ots=cR8FCmMt0n&sig=4LClYFiyuRL1M-KWOcM3R2vDyOA&hl=en&sa=X&ved=0CFkQ6AEwB2oVChMI3u2D_eDlxwIVDJmACh1Txw0s#v=onepage&q=%22Тяжелый%20песок%22%20(1978)&f=false История русской литературы XX века (советский период): Учебное пособие]</ref>. Выхад рамана для савецкага чытача стаў літаратурнай сенсацыяй, бо ўпершыню ў рускай літаратуры пасля 1930-х гг. з’явіўся раман, прысвечаны амаль выключна яўрэйскаму жыццю<ref>{{ЭЯЭ|13630|Рыбаков Анатолий}}</ref>. Раман быў пераведзены на ідыш і апублікаваны ў часопісе «{{нп3|Советиш геймланд||ru|Советиш геймланд}}». Пасля (ужо пасля распаду [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) па ім быў створаны {{нп3|Цяжкі пясок (тэлесерыял)|шматсерыйны фільм|ru|Тяжёлый песок (телесериал)}}. == Сюжэт == У гарадок [[Сноўск]] са [[Швейцарыя|Швейцарыі]] прыязджае вядомы базельскі лекар Леон Іваноўскі разам з сынам Якавам. Леон хоча паказаць сыну горад, дзе нарадзіўся і правёў сваё дзяцінства. У Сноўску Якаў знаёміцца з Рахіллю Рахленка, і маладыя людзі ўлюбляюцца адзін у аднаго. Бацька Якава не падтрымлівае рашэнне сына ажаніцца з Рахіллю, паколькі жаніцьба з дзяўчынай з небагатай сям’і маленькага гарадка можа перашкодзіць жаданню бацькі зрабіць з сына вядомага лекара<ref name="briefly">[http://briefly.ru/rybakov/tjazhelyj_pesok/ Тяжёлый песок]</ref>. Якаў з’язджае назад дадому ў [[Базель]], але абяцае перапісвацца амаль кожны дзень, і, праз год вярнуўшыся ў Сноўск, робіць Рахіль прапанову шлюбу. Пасля вяселля маладыя з’язджаюць у Швейцарыю, дзе Рахіль нараджае сына, якога называюць Леў. Аднак Рахіль у Базелі сумуе па радзіме і праз невялікі час разам з сынам вяртаецца ў Сноўск. Якаў моцна сумуе па сваёй жонцы і, апраўдваючы страхі бацькі, ахвяруе кар’ерай і едзе да жонкі назад ва [[Украіна|Украіну]]. Тут маладая сям’я перажывае цяжкія часы, але, нягледзячы на ўсе складанасці, сужэнцы захоўваюць сваё каханне<ref name="briefly"/>. Сямейнае шчасце руйнуецца раптоўна, калі Украіну акупуюць нямецка-фашысцкія войскі, якія пачалі знішчаць яе яўрэйскае насельніцтва. == Аб рамане == У «Цяжкім пяску» большасць галоўных персанажаў носяць імёны вядомых біблейскіх герояў: галава сям’і Рахленкаў — Аўраам (сын Ісаака), яго дзеці — Іосіф і Лазар, Дачка — Рахіль, зяць — Якаб (Якаў), унукі — Дзіна, Яфім<ref>{{Cite web|url=http://old.kpfu.ru/science/news/lingv_97/n202.htm|title=Семантика библейских образов и сюжетов в романе А.Рыбакова «Тяжелый песок»|access-date=28 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224103924/http://old.kpfu.ru/science/news/lingv_97/n202.htm|archive-date=24 лютага 2020|url-status=dead}}</ref>. == Экранізацыя == У 2003 году пачалі снимать {{нп3|Цяжкі пясок (тэлесерыял)|аднайменны серыял|ru|Тяжёлый песок (телесериал)}} рэжысёраў Антона і Дзмітрыя Баршчэўскіх па сцэнарыю Наталлі Віёлінай і Леаніда Зорына. Пасля пачатку здымак у 2003 годзе праца над фільмам перапынілася і была адноўлена толькі ў 2006 годзе. Прэм’ера ў Расіі адбылася на Першым канале праз 5 гадоў пасля пачатку здымак — у кастрычніку 2008 года. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Все шедевры мировой литературы в кратком изложении. Сюжеты и характеры. Русская литература XX века / Ред. и сост. В. И. Новиков. — М. : Олимп : ACT, 1997. — 896 с. {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-04-28}} [[Катэгорыя:Руская літаратура XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Раманы 1978 года]] [[Катэгорыя:Халакост ва Украіне]] h9at49kxmq4p8b7zwse2s332c40q4r5 0 707517 5167393 4114159 2026-07-18T16:11:22Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Эліэзэр Бэн-Егуда]] 5167393 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эліэзэр Бэн-Егуда]] hxhq72ta8k82di3cbmum7wuofvvorzq 0 707714 5167517 4115947 2026-07-19T08:37:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Зінаіда Анатолеўна Васільева]] 5167517 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Зінаіда Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Зінаіда Анатолеўна Васільева|Зінаіда Анатолеўна Васільева|ru|Васильева, Зинаида Анатольевна}} (1913—1999) — савецкая артыстка балета і балетмайстар. * {{нп5|Зінаіда Іванаўна Васільева|Зінаіда Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Зинаида Ивановна}} (1924—2013) — савецкі і расійскі педагог. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 4n4gto9uurawkrtqc2olltz4alb4zgt 5167518 5167517 2026-07-19T08:37:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167518 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Зінаіда Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Зінаіда Анатолеўна Васільева|Зінаіда Анатолеўна Васільева|ru|Васильева, Зинаида Анатольевна}} (1913—1999) — беларуская артыстка балета і балетмайстар. * {{нп5|Зінаіда Іванаўна Васільева|Зінаіда Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Зинаида Ивановна}} (1924—2013) — савецкі і расійскі педагог. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} djxtxcaohozqom6bnz8edz7iwh0jwtg 0 709477 5167358 4131800 2026-07-18T14:00:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167358 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Віктар Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Віктар Андрэевіч Васільеў (акцёр)|Віктар Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Виктор Андреевич (актёр)}} (нар. 1975) — расійскі акцёр і тэлевядучы. * {{нп5|Віктар Мікалаевіч Васільеў (этнограф)|Віктар Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Виктор Николаевич (этнограф)}} (1877—1931) — рускі савецкі этнограф. * {{нп5|Віктар Платонавіч Васільеў (Андэрс)|Віктар Платонавіч Васільеў|ru|Андерс, Виктор Платонович}} (Андэрс; 1885—1940) — рускі савецкі мастак. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 3ovfin1qxs20gi17oo22pr9fvrvo5qu 0 709479 5167363 4131804 2026-07-18T14:02:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167363 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Уладзімір Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Уладзімір Абдуаліевіч Васільеў|Уладзімір Абдуаліевіч Васільеў|ru|Васильев, Владимир Абдуалиевич}} (нар. 1949) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч. * {{нп5|Уладзімір Віктаравіч Васільеў (балетмайстар)|Уладзімір Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Владимир Викторович (балетмейстер)}} (нар. 1940) — савецкі і расійскі артыст балета і балетмайстар. * {{нп5|Уладзімір Мікалаевіч Васільеў (пісьменнік)|Уладзімір Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Владимир Николаевич (писатель)}} (Воха; нар. 1967) — расійскі пісьменнік і музыкант. * {{нп5|Уладзімір Ільіч Васільеў|Уладзімір Ільіч Васільеў|ru|Васильев, Владимир Ильич}} (1944—2015) — савецкі і расійскі оперны спявак. * {{нп5|Уладзімір Фёдаравіч Васільеў|Уладзімір Фёдаравіч Васільеў|ru|Васильев, Владимир Фёдорович (государственный деятель)}} (1782—1839) — рускі дзяржаўны дзеяч. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} gbzec7z4p1s7swkr93rbyact67ido8o 0 709605 5167361 4132747 2026-07-18T14:01:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Мікіта Валер’евіч Васільеў]] 5167361 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Мікіта Васільеў''': <onlyinclude> * [[Мікіта Васільеў]] (нар. 1992) — расійскі футбаліст. * {{нп5|Мікіта Аляксандравіч Васільеў|Мікіта Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Никита Александрович}} (нар. 1990) — украінскі хакеіст. * {{нп5|Мікіта Васільеў (эстонскі футбаліст)|Мікіта Васільеў|ru|Васильев, Никита (футболист)}} (нар. 2003) — эстонскі футбаліст. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} azdd4kifcibxhpix3qgr4h055xs7gnn 0 711571 5167573 4587563 2026-07-19T11:00:45Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5167573 wikitext text/x-wiki {{Палітык | Імя = Алі Кельмендзі | Арыгінал імя ={{lang-sq|Ali Kelmendi}} | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці =[[Парыж]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыя]] | Грамадзянства ={{Сцяг|Югаславія|1918}} [[Каралеўства Югаславія]] <br>{{Сцяг|Албанія}} [[Албанскае каралеўства]]/[[Албанская рэспубліка]] | Адукацыя = | Навуковая ступень = | Нацыянальнасць = | Веравызнанне = [[атэізм]] | Партыя = | Асноўныя ідэі = [[марксізм]] | Род дзейнасці = [[палітык]] | Бацька = | Маці = | Муж = | Жонка = | Дзеці = | Узнагароды = | Роспіс = | Сайт = | Commons = | Rodovid = }} '''Алі Кельмендзі''' ({{lang-sq|Ali Kelmendi}}; [[3 лістапада]] [[1900]], [[Печ (горад, Косава)|Печ]], [[Асманская імперыя]] — [[11 лютага]] [[1939]], [[Парыж]], [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыя]]) — дзеяч [[камунізм|камуністычнага руху]] [[Албанія|Албаніі]] і [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косава]], [[Народны герой (Албанія)|Герой Албаніі]], удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. == Біяграфія == Алі Кельмендзі нарадзіўся [[3 лістапада]] [[1900]] года ў беднай сялянскай сям’і ў [[Косава (геаграфічны рэгіён)|Косаве]]. Бацька — Сулейман Кельмендзі. У юнацтве зацікавіўся ідэямі [[камунізм]]у. У [[1920]] годзе, пасля таго, як дзейнасць камуністычных арганізацый у [[Каралеўства Югаславія|Югаславіі]] была забаронена, збег у Албанію. Там Кельмендзі далучыўся да [[левыя (палітыка)|левага]] палітычнага руху «Bashkimi» ({{lang-be|Саюз}}), дзе складаліся такія вядомыя албанскія марксісты, як [[Авні Рустэмі]], [[Лазар Фунда]] і Фуат Аслані<ref name="Elsie">Robert Elsie. A Biographical Dictionary of Albanian History. — I. B. Tauris, 2012. — P. 235—236. — ISBN 978-1780764313.</ref>. У чэрвені [[1924]] года Кельмендзі прыняў удзел у [[Албанская рэспубліка|рэвалюцыі]] [[Феафан Нолі|Фана Нолі]], пасля чаго той прыйшоў да ўлады. З падзеннем урада Нолі ў снежні таго ж года эміграваў у [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італію]], а затым у [[Першая Аўстрыйская Рэспубліка|Аўстрыю]]. Кельмендзі далучыўся да антыфашысцкай групы KONARE, заснаванай Нолі. [[8 кастрычніка]] [[1925]] года Кельмендзі, разам з іншымі 13 албанцамі, прыехаў у [[СССР|Савецкі Саюз]] па запрашэнні [[камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]]. Наступны год ён вучыўся ў Дзяржынскай Акадэміі ў [[Ленінград]]зе, а пасля гэтага пераехаў у [[Адэса|Адэсу]], дзе працаваў на мытні. Там далучыўся да албанскай камуністычнай групы, якая ўваходзіла ў [[Балканская Федэрацыя|Балканскую канфедэрацыю камуністычных партый]], што належала Камуністычнаму Інтэрнацыяналу<ref name="Elsie"/>. У [[1930]] годзе Камуністычны Інтэрнацыянал адправіў Кельмендзі ў Албанію ў якасці арганізатара камуністычнага руху. Аднак яго дзейнасць не прынесла значных вынікаў, паколькі [[марксізм]] не знайшоў у краіне спрыяльнай глебы. У Албаніі Кельмендзі быў арыштаваны некалькі разоў, а ў [[1936]] годзе ён быў высланы ў суседнюю [[Каралеўства Грэцыя|Грэцыю]]. У сакавіку [[1932]] года ён вярнуўся ў СССР. Тут Кельмендзі выступаў у якасці пасярэдніка паміж Камінтэрнам і албанскімі камуністычнымі групамі<ref name="Elsie"/>. Крыху пазней прыняў удзел у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне ў Іспаніі]]<ref name="Vickers">Miranda Vickers. The Albanians: A Modern History. — I. B. Tauris, 2001. — С. 145. — ISBN 978-1860645419.</ref>. У [[1939]] годзе Кельмендзі перабраўся ў [[Трэцяя французская рэспубліка|Францыю]], дзе быў рэдактарам адной з пракамуністычных газет. [[11 лютага]] таго ж года, з-за ускладненняў пасля аперацыі на страўніку, Кельмендзі сканаў. {{Зноскі}} == Літаратура == * Ali Kelmendi, Krsta Aleksić, Rilindja, Prishtina 1970, OCLC 8991273 {{DEFAULTSORT:Кельмендзі Алі}} [[Катэгорыя:Байцы інтэрбрыгад]] [[Катэгорыя:Палітыкі Албаніі]] [[Катэгорыя:Дзеячы Камінтэрна]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Косаве]] 21x0aicda6b9rsf7j6iiy64u2akiou2 0 739337 5167366 5085086 2026-07-18T14:04:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Наталля Васільева]] у [[Наталля Васільева (футбалістка)]] не пакінуўшы перасылкі 5085086 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васільева}} {{футбаліст}} '''Наталля Васільева''' (нар. {{ДН|5|5|1997}}) — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. Лепшая футбалістка Рэспублікі Беларусь па міні-футболе па выніках 2020 года<ref>{{Cite web |url=https://www.vitbichi.by/fotonews/post46555.html |title=Как женская футбольная команда «Витебск» готовится к сезону: тренировки, набор и финты |access-date=18 мая 2023 |archive-date=23 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423053439/https://www.vitbichi.by/fotonews/post46555.html |url-status=dead }}</ref>. == Клубная кар’ера == Выступала ў [[Жаночая зборная Беларусі па футболе U-17|WU-17]] (2013—2014), [[Жаночая зборная Беларусі па футболе U-19|WU-19]] (2014—2016). У 2019 годзе дэбютавала за зборную Беларусі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://fcminsk.by/player/natalja-vasileva/ Наталья Васильева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230518095416/https://fcminsk.by/player/natalja-vasileva/ |date=18 мая 2023 }} * [https://mini-football.by/player/2307239 Васильева Наталья Владимировна] * [https://vitvesti.by/index.php/sport/kapitan-zhenskoi-komandy-fk-vitebsk-natalia-vasileva-inogda-mne-kazhetsia-chto-ia-rodilas-s-futbolnym-miachom.html Капитан женской футбольной команды ФК «Витебск» Наталья Васильева: «Иногда мне кажется, что я родилась с футбольным мячом»] * [https://www.vitbichi.by/fotonews/post46555.html Как женская футбольная команда «Витебск» готовится к сезону: тренировки, набор и финты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423053439/https://www.vitbichi.by/fotonews/post46555.html |date=23 красавіка 2021 }} * [https://vitvesti.by/sport/studentka-vgtu-luchshaia-mini-futbolistka-belarusi.html Студентка ВГТУ — лучшая мини-футболистка Беларуси] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільева Наталля}} [[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Іслач-РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Універсітэт Віцебск]] [[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Бабруйчанка]] 63vk3tfsonj138j5e2t341kofaz8bro 0 742496 5167323 5150310 2026-07-18T13:26:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167323 wikitext text/x-wiki {{Кніга |Назва = Паганскія гаворкі з Нарава |Арыгінал назвы = {{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}} |Аўтар = невядомы |Мова = [[яцвяжская мова|яцвяжская]], [[польская мова|польская]] |Дата напісання = невядомая |Дата першай публікацыі = 1984 }} '''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]]. Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]]. == Гісторыя знаходкі і публікацыі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]] Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]). Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]]. Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.</ref> і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»<ref>Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.</ref>. == Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]] Гісторыя знаходкі і сам змест слоўніка выклікалі ў навуковых колах шматлікія дыскусіі і падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала. Як адзначаў французскі лінгвіст Даніэль Пеці, парадокс гэтага ўнікальнага дакумента заключаецца ў тым, што ён спарадзіў адносна мала даследаванняў, нібыта навукоўцы неахвотна браліся за яго вывучэнне з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле яго слоў, каб канчаткова развеяць падазрэнні ў тым, што слоўнік з’яўляецца сучаснай падробкай, неабходна было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць самога копіумта, а таксама сабраць максімум дадзеных пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцей і скажэнняў у тэксце. Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмалсціг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці: балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, пасля чаго магла быць скажоная памылкамі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло прывесці да значных дэфармацый зыходных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З.&nbsp;Зінкявічус гэтаксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе наогул незразумелыя або цяжка паддаюцца тлумачэнню. Акрамя таго, здзіўленне даследчыкаў выклікаў той факт, што ў тэксце прысутнічаюць толькі тры відавочныя паланізмы, але пры гэтым налічваецца каля васямнаццаці германізмаў. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст Вольфганг Шмід выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» насамрэч з’яўляюцца элементамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць яўрэй. З.&nbsp;Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку адсутнічаюць гебраізмы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З-за фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&nbsp;Зінкявічус не адважыўся безумоўна аднесці мову слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка: па-першае, гэта магла быць мясцовая яцвяжская гаворка, якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы; па-другое, гэта магла быць літоўская мова, што развілася на надзвычай моцным яцвяжскім субстраце; па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскія і літоўскія словы, фіксуючы сумесь дзвюх моў, якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}. Нягледзячы на ўсе сумненні, існуюць важкія аргументы супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі. Польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]] адзначаў, што [[Калька (лінгвістыка)|лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «Windobała» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца дадзенымі слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў цалкам невядомы. Акрамя таго, некаторыя [[тапонім]]ы (як возера [[Койле (возера)|Койле]] каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «ціхае возера») можна карэктна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе прысутнічае слова «kajłi» (ціха). Яшчэ адным доказам аўтэнтычнасці з’яўляецца адлюстраваная ў тэксце [[дэпалаталізацыя]] палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі (напрыклад, «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi»). Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была абсалютна невядомая лінгвістам да публікацый З.&nbsp;Зінкявічуса. Паводле Вітчака, гіпатэтычны фальсіфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, што робіць імавернасць падробкі мізэрнай{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}. == Лексічныя паралелі і асаблівасці == У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў з’яўляецца супольнай адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама дзіўна вялікая колькасць прамых паралеляў выключна з латышскай мовай, што ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым. Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі». Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws». У лексіцы слоўнічка прысутнічае і значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя). Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці). Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра). Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}. Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]]. Гэты перагук лічыцца вельмі каштоўным з-за наяўнасці на Ніжнім Павоччы згушчэння [[гідранімія|гідранімічных]] [[балтызмы|балтызмаў]], сярод якіх рака [[Сезельда]], што пераклікаецца з назвай ракі [[Ясельда]] (утрымлівае яцвяжскі элемент «-da» ад «*udā»&nbsp;— вада, рака{{sfn|Būga|1923|с=100}}). == Тэонімы == У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс. Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-». Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў [[фальклор]]ыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}. Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я [[Пякул|«Pa-tals»]], у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}). Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі. == Фанетыка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]] У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы. Напрыклад, існуе перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&nbsp;— піць). Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай. Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. == Водгукі == Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»: {{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}} * {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}} * {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}} * {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}} * {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}} * {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}} * {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}} * {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яцвягі]] [[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] cl4sgay86wbonkrmwnynartustj7v7d 5167324 5167323 2026-07-18T13:27:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167324 wikitext text/x-wiki {{Выданне |Назва = Паганскія гаворкі з Нарава |Арыгінал назвы = {{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}} |Аўтар = невядомы |Мова = [[яцвяжская мова|яцвяжская]], [[польская мова|польская]] |Дата напісання = невядомая |Дата першай публікацыі = 1984 }} '''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]]. Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]]. == Гісторыя знаходкі і публікацыі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]] Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]). Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]]. Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.</ref> і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»<ref>Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.</ref>. == Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]] Гісторыя знаходкі і сам змест слоўніка выклікалі ў навуковых колах шматлікія дыскусіі і падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала. Як адзначаў французскі лінгвіст Даніэль Пеці, парадокс гэтага ўнікальнага дакумента заключаецца ў тым, што ён спарадзіў адносна мала даследаванняў, нібыта навукоўцы неахвотна браліся за яго вывучэнне з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле яго слоў, каб канчаткова развеяць падазрэнні ў тым, што слоўнік з’яўляецца сучаснай падробкай, неабходна было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць самога копіумта, а таксама сабраць максімум дадзеных пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцей і скажэнняў у тэксце. Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмалсціг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці: балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, пасля чаго магла быць скажоная памылкамі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло прывесці да значных дэфармацый зыходных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З.&nbsp;Зінкявічус гэтаксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе наогул незразумелыя або цяжка паддаюцца тлумачэнню. Акрамя таго, здзіўленне даследчыкаў выклікаў той факт, што ў тэксце прысутнічаюць толькі тры відавочныя паланізмы, але пры гэтым налічваецца каля васямнаццаці германізмаў. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст Вольфганг Шмід выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» насамрэч з’яўляюцца элементамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць яўрэй. З.&nbsp;Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку адсутнічаюць гебраізмы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З-за фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&nbsp;Зінкявічус не адважыўся безумоўна аднесці мову слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка: па-першае, гэта магла быць мясцовая яцвяжская гаворка, якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы; па-другое, гэта магла быць літоўская мова, што развілася на надзвычай моцным яцвяжскім субстраце; па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскія і літоўскія словы, фіксуючы сумесь дзвюх моў, якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}. Нягледзячы на ўсе сумненні, існуюць важкія аргументы супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі. Польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]] адзначаў, што [[Калька (лінгвістыка)|лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «Windobała» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца дадзенымі слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў цалкам невядомы. Акрамя таго, некаторыя [[тапонім]]ы (як возера [[Койле (возера)|Койле]] каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «ціхае возера») можна карэктна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе прысутнічае слова «kajłi» (ціха). Яшчэ адным доказам аўтэнтычнасці з’яўляецца адлюстраваная ў тэксце [[дэпалаталізацыя]] палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі (напрыклад, «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi»). Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была абсалютна невядомая лінгвістам да публікацый З.&nbsp;Зінкявічуса. Паводле Вітчака, гіпатэтычны фальсіфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, што робіць імавернасць падробкі мізэрнай{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}. == Лексічныя паралелі і асаблівасці == У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў з’яўляецца супольнай адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама дзіўна вялікая колькасць прамых паралеляў выключна з латышскай мовай, што ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым. Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі». Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws». У лексіцы слоўнічка прысутнічае і значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя). Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці). Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра). Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}. Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]]. Гэты перагук лічыцца вельмі каштоўным з-за наяўнасці на Ніжнім Павоччы згушчэння [[гідранімія|гідранімічных]] [[балтызмы|балтызмаў]], сярод якіх рака [[Сезельда]], што пераклікаецца з назвай ракі [[Ясельда]] (утрымлівае яцвяжскі элемент «-da» ад «*udā»&nbsp;— вада, рака{{sfn|Būga|1923|с=100}}). == Тэонімы == У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс. Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-». Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў [[фальклор]]ыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}. Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я [[Пякул|«Pa-tals»]], у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}). Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі. == Фанетыка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]] У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы. Напрыклад, існуе перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&nbsp;— піць). Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай. Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. == Водгукі == Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»: {{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}} * {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}} * {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}} * {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}} * {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}} * {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}} * {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}} * {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яцвягі]] [[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] i4345lwd9vg5qevbn1k2mutl1a0f5kk 5167325 5167324 2026-07-18T13:27:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167325 wikitext text/x-wiki '''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]]. Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]]. == Гісторыя знаходкі і публікацыі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]] Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]). Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]]. Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.</ref> і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»<ref>Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.</ref>. == Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]] Гісторыя знаходкі і сам змест слоўніка выклікалі ў навуковых колах шматлікія дыскусіі і падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала. Як адзначаў французскі лінгвіст Даніэль Пеці, парадокс гэтага ўнікальнага дакумента заключаецца ў тым, што ён спарадзіў адносна мала даследаванняў, нібыта навукоўцы неахвотна браліся за яго вывучэнне з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле яго слоў, каб канчаткова развеяць падазрэнні ў тым, што слоўнік з’яўляецца сучаснай падробкай, неабходна было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць самога копіумта, а таксама сабраць максімум дадзеных пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцей і скажэнняў у тэксце. Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмалсціг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці: балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, пасля чаго магла быць скажоная памылкамі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло прывесці да значных дэфармацый зыходных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З.&nbsp;Зінкявічус гэтаксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе наогул незразумелыя або цяжка паддаюцца тлумачэнню. Акрамя таго, здзіўленне даследчыкаў выклікаў той факт, што ў тэксце прысутнічаюць толькі тры відавочныя паланізмы, але пры гэтым налічваецца каля васямнаццаці германізмаў. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст Вольфганг Шмід выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» насамрэч з’яўляюцца элементамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць яўрэй. З.&nbsp;Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку адсутнічаюць гебраізмы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З-за фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&nbsp;Зінкявічус не адважыўся безумоўна аднесці мову слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка: па-першае, гэта магла быць мясцовая яцвяжская гаворка, якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы; па-другое, гэта магла быць літоўская мова, што развілася на надзвычай моцным яцвяжскім субстраце; па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскія і літоўскія словы, фіксуючы сумесь дзвюх моў, якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}. Нягледзячы на ўсе сумненні, існуюць важкія аргументы супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі. Польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]] адзначаў, што [[Калька (лінгвістыка)|лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «Windobała» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца дадзенымі слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў цалкам невядомы. Акрамя таго, некаторыя [[тапонім]]ы (як возера [[Койле (возера)|Койле]] каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «ціхае возера») можна карэктна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе прысутнічае слова «kajłi» (ціха). Яшчэ адным доказам аўтэнтычнасці з’яўляецца адлюстраваная ў тэксце [[дэпалаталізацыя]] палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі (напрыклад, «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi»). Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была абсалютна невядомая лінгвістам да публікацый З.&nbsp;Зінкявічуса. Паводле Вітчака, гіпатэтычны фальсіфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, што робіць імавернасць падробкі мізэрнай{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}. == Лексічныя паралелі і асаблівасці == У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў з’яўляецца супольнай адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама дзіўна вялікая колькасць прамых паралеляў выключна з латышскай мовай, што ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым. Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі». Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws». У лексіцы слоўнічка прысутнічае і значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя). Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці). Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра). Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}. Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]]. Гэты перагук лічыцца вельмі каштоўным з-за наяўнасці на Ніжнім Павоччы згушчэння [[гідранімія|гідранімічных]] [[балтызмы|балтызмаў]], сярод якіх рака [[Сезельда]], што пераклікаецца з назвай ракі [[Ясельда]] (утрымлівае яцвяжскі элемент «-da» ад «*udā»&nbsp;— вада, рака{{sfn|Būga|1923|с=100}}). == Тэонімы == У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс. Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-». Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў [[фальклор]]ыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}. Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я [[Пякул|«Pa-tals»]], у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}). Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі. == Фанетыка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]] У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы. Напрыклад, існуе перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&nbsp;— піць). Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай. Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. == Водгукі == Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»: {{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}} * {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}} * {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}} * {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}} * {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}} * {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}} * {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}} * {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яцвягі]] [[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] 5uv9hwm0mzizpyntg448gskqubzox8r 5167326 5167325 2026-07-18T13:29:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці */ 5167326 wikitext text/x-wiki '''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]]. Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]]. == Гісторыя знаходкі і публікацыі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]] Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]). Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]]. Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.</ref> і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»<ref>Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.</ref>. == Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]] Гісторыя знаходкі і сам змест слоўніка выклікалі ў навуковых колах шматлікія дыскусіі і падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала. Як адзначаў французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]], парадокс гэтага ўнікальнага дакумента заключаецца ў тым, што ён спарадзіў адносна мала даследаванняў, нібыта навукоўцы неахвотна браліся за яго вывучэнне з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле яго слоў, каб канчаткова развеяць падазрэнні ў тым, што слоўнік з’яўляецца сучаснай падробкай, неабходна было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць самога копіумта, а таксама сабраць максімум дадзеных пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцей і скажэнняў у тэксце. Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці: балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, пасля чаго магла быць скажоная памылкамі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло прывесці да значных дэфармацый зыходных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З.&nbsp;Зінкявічус гэтаксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе наогул незразумелыя або цяжка паддаюцца тлумачэнню. Акрамя таго, здзіўленне даследчыкаў выклікаў той факт, што ў тэксце прысутнічаюць толькі тры відавочныя паланізмы, але пры гэтым налічваецца каля васямнаццаці германізмаў. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» насамрэч з’яўляюцца элементамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць яўрэй. З.&nbsp;Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку адсутнічаюць гебраізмы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З-за фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&nbsp;Зінкявічус не адважыўся безумоўна аднесці мову слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка: па-першае, гэта магла быць мясцовая яцвяжская гаворка, якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы; па-другое, гэта магла быць літоўская мова, што развілася на надзвычай моцным яцвяжскім субстраце; па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскія і літоўскія словы, фіксуючы сумесь дзвюх моў, якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}. Нягледзячы на ўсе сумненні, існуюць важкія аргументы супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі. Польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]] адзначаў, што [[Калька (лінгвістыка)|лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «Windobała» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца дадзенымі слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў цалкам невядомы. Акрамя таго, некаторыя [[тапонім]]ы (як возера [[Койле (возера)|Койле]] каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «ціхае возера») можна карэктна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе прысутнічае слова «kajłi» (ціха). Яшчэ адным доказам аўтэнтычнасці з’яўляецца адлюстраваная ў тэксце [[дэпалаталізацыя]] палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі (напрыклад, «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi»). Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была абсалютна невядомая лінгвістам да публікацый З.&nbsp;Зінкявічуса. Паводле Вітчака, гіпатэтычны фальсіфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, што робіць імавернасць падробкі мізэрнай{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}. == Лексічныя паралелі і асаблівасці == У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў з’яўляецца супольнай адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама дзіўна вялікая колькасць прамых паралеляў выключна з латышскай мовай, што ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым. Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі». Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws». У лексіцы слоўнічка прысутнічае і значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя). Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці). Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра). Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}. Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]]. Гэты перагук лічыцца вельмі каштоўным з-за наяўнасці на Ніжнім Павоччы згушчэння [[гідранімія|гідранімічных]] [[балтызмы|балтызмаў]], сярод якіх рака [[Сезельда]], што пераклікаецца з назвай ракі [[Ясельда]] (утрымлівае яцвяжскі элемент «-da» ад «*udā»&nbsp;— вада, рака{{sfn|Būga|1923|с=100}}). == Тэонімы == У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс. Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-». Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў [[фальклор]]ыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}. Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}). Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі. == Фанетыка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]] У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы. Напрыклад, існуе перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&nbsp;— піць). Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай. Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. == Водгукі == Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»: {{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}} * {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}} * {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}} * {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}} * {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}} * {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}} * {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}} * {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яцвягі]] [[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] q355otp9mlmizfdbxqgqij1jeh16j1c 5167336 5167326 2026-07-18T13:43:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Тэонімы */ 5167336 wikitext text/x-wiki '''Пага́нскія гаво́ркі з На́рава''' ({{lang-pl|Pogańskie gwary z Narewu}}) або '''Яцвя́жскі сло́ўнічак'''&nbsp;— рукапісны пералік слоў [[Балтыйскія мовы|балцкага]] паходжання з перакладам на [[польская мова|польскую мову]]. Доўгі час [[яцвяжская мова]] вывучалася выключна на аснове абмежаванага [[Анамастыка|анамастычнага]] матэрыялу, пакуль не быў знойдзены і апублікаваны гэты слоўнік, які стаў важнай крыніцай для даследаванняў [[Заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]] [[лінгвістыка|лінгвістыкі]]. == Гісторыя знаходкі і публікацыі == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік]] Матэрыял быў знойдзены ўлетку 1978 года (паводле іншых звестак, у 1985 годзе{{sfn|Petit|2015|с=267}}) ў беларускай частцы [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]], на хутары на захадзе ад паселішчаў [[Роўбіцк]] і [[Крыніца (Пружанскі раён)|Крыніца]] (цяпер [[Пружанскі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Аматар і збіральнік даўніны [[Вячаслаў Зінаў]] набыў у мясцовага хутараніна кнігу&nbsp;— зборнік малітваў на [[лацінская мова|лацінскай мове]], у канцы якога было прыплецена некалькі рукапісных аркушаў. На пачатку гэтых старонак утрымліваўся загаловак «''Pogańskie gwary z Narewu''» («Паганскія гаворкі з [[Нараў|Нарава]]»). На хутар у Белавежскай пушчы кнігу прывезлі ў перыяд паміж [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнымі войнамі]] з мястэчка [[Белавежа]] (цяпер у [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]] [[Польшча|Польшчы]]). Вячаслаў Зінаў перапісаў гэты слоўнічак у асобны сшытак. Неўзабаве ён пайшоў у войска, і за гэты час яго бацькі выкінулі арыгінальную кнігу. Захавалася толькі копія слоўнічка, якую Зінаў даслаў на кафедру [[літоўская мова|літоўскай мовы]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]. Там гэтым матэрыялам зацікавіўся вядомы літоўскі мовазнавец [[Зігмас Зінкявічус]]. Матэрыял слоўнічка, які налічвае 215 слоў, быў упершыню апублікаваны З.&nbsp;Зінкявічусам у 1984 годзе ў акадэмічным выданні «[[Балто-славянские исследования]]»{{sfn|Зинкявичюс|1984|с=3—29}}. Фотакопія рукапісу Зінава з’явілася ў літоўскім мовазнаўчым часопісе «[[Baltistica]]» у 1985 годзе{{sfn|Zinkevičius|1985|с=61—81}}. У 1987 годзе былі апублікаваныя шматлікія водгукі іншых мовазнаўцаў на гэтую знаходку{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. У жніўні 2018 года, да 40-годдзя знаходкі слоўнічка, выйшлі тэматычныя публікацыі ў газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]»<ref>Наша слова. № 34 (1393), 22 жніўня 2018 г. С. 2.</ref> і ў пружанскай раённай газеце «[[Раённыя будні]]»<ref>Раённыя будні. № 59 (10111), 8 жніўня 2018 г. С. 8.</ref>. == Крытыка і пытанне аўтэнтычнасці == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._2.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 2]] Гісторыя знаходкі і сам змест слоўніка выклікалі ў навуковых колах шматлікія дыскусіі і падазрэнні ў фальсіфікацыі. Асноўнай прычынай скепсісу стала фізічная страта арыгінала. Як адзначаў французскі лінгвіст [[Даніэль Пеці]], парадокс гэтага ўнікальнага дакумента заключаецца ў тым, што ён спарадзіў адносна мала даследаванняў, нібыта навукоўцы неахвотна браліся за яго вывучэнне з-за «праблемнай гісторыі рукапісу»{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Паводле яго слоў, каб канчаткова развеяць падазрэнні ў тым, што слоўнік з’яўляецца сучаснай падробкай, неабходна было б атрымаць доступ да арыгінальнага сшытка Зінава, знайсці і апытаць самога копіумта, а таксама сабраць максімум дадзеных пра матэрыяльную перадачу тэксту{{sfn|Petit|2015|с=267}}. Крытыка лінгвістаў таксама тычыцца шматлікіх незразумеласцей і скажэнняў у тэксце. Амерыканскі даследчык [[Уільям Шмальстыг]] звяртаў увагу на наяўнасць адразу некалькіх узроўняў нявызначанасці: балцкая мова (з дамешкам германізмаў) першапачаткова ўспрымалася і запісвалася на польскі слых, пасля чаго магла быць скажоная памылкамі самога перапісчыка Зінава. Неразуменне чужой фанематычнай сістэмы магло прывесці да значных дэфармацый зыходных слоў{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З.&nbsp;Зінкявічус гэтаксама адзначаў, што некаторыя словы ў рукапісе наогул незразумелыя або цяжка паддаюцца тлумачэнню. Акрамя таго, здзіўленне даследчыкаў выклікаў той факт, што ў тэксце прысутнічаюць толькі тры відавочныя паланізмы, але пры гэтым налічваецца каля васямнаццаці германізмаў. На падставе гэтага нямецкі лінгвіст [[Вольфганг Шмід]] выказаў гіпотэзу, што гэтыя «германізмы» насамрэч з’яўляюцца элементамі паўночна-ўсходняга [[ідыш]]а, а інфарматарам мог быць яўрэй. З.&nbsp;Зінкявічус, аднак, палічыў гэтую ідэю цікавай, але малаверагоднай, бо ў слоўніку адсутнічаюць гебраізмы, ды і цяжка ўявіць такога інфарматара ў кампаніі каталіцкага святара{{sfn|Schmalstieg|2003|с=41—56}}. З-за фрагментарнасці запісаў і магчымых скажэнняў З.&nbsp;Зінкявічус не адважыўся безумоўна аднесці мову слоўніка ні да яцвяжскай, ні да літоўскай. Ён прапанаваў тры магчымыя гіпотэзы паходжання помніка: па-першае, гэта магла быць мясцовая яцвяжская гаворка, якая зведала моцны ўплыў літоўскай мовы; па-другое, гэта магла быць літоўская мова, што развілася на надзвычай моцным яцвяжскім субстраце; па-трэцяе, складальнік слоўніка мог проста не адрозніваць яцвяжскія і літоўскія словы, фіксуючы сумесь дзвюх моў, якія на той час у гэтым рэгіёне былі шмат у чым падобныя{{sfn|Zinkevičius|1985|с=193—194}}. Нягледзячы на ўсе сумненні, існуюць важкія аргументы супраць версіі аб свядомай фальсіфікацыі. Польскі лінгвіст [[Кшыштаф Томаш Вітчак]] адзначаў, што [[Калька (лінгвістыка)|лінгвістычная калька]], засведчаная ў пост-яцвяжскім [[тапаніміка|тапанімічным]] арэале (напрыклад, пераклад назвы «Windobała» як «Wiatrołuża»), дакладна пацвярджаецца дадзенымі слоўніка Зінава, хоць у навуцы 1980-х гадоў гэты факт быў цалкам невядомы. Акрамя таго, некаторыя [[тапонім]]ы (як возера [[Койле (возера)|Койле]] каля [[Сувалкі|Сувалак]], што азначала «ціхае возера») можна карэктна растлумачыць толькі дзякуючы гэтаму слоўніку, дзе прысутнічае слова «kajłi» (ціха). Яшчэ адным доказам аўтэнтычнасці з’яўляецца адлюстраваная ў тэксце [[дэпалаталізацыя]] палаталізаваных [[складовы санорны|складовых санорных]] пасля балцкага зычнага «*v» на ранняй стадыі (напрыклад, «wułk∫» ад «*wilkas» і «wułd» ад «*wiltēi»). Гэтая ўнікальная фанетычная з’ява была абсалютна невядомая лінгвістам да публікацый З.&nbsp;Зінкявічуса. Паводле Вітчака, гіпатэтычны фальсіфікатар мусіў быць геніяльным балта-славянскім дыялектолагам, які пераўзыходзіў бы ўсіх тагачасных спецыялістаў, што робіць імавернасць падробкі мізэрнай{{sfn|Witczak|2015|с=43—44}}. == Лексічныя паралелі і асаблівасці == У слоўнічку меркаванай яцвяжскай мовы чакалася б мноства паралеляў з [[пруская мова|прускай мовай]], але аказалася вельмі мала лексікі, якую можна назваць выключна [[заходнебалтыйскія мовы|заходнебалцкай]]. Значная частка слоў з’яўляецца супольнай адначасова з прускай і з [[літоўская мова|літоўскай]] (а нярэдка і з [[латышская мова|латышскай]]) мовамі. Адзначаецца таксама дзіўна вялікая колькасць прамых паралеляў выключна з латышскай мовай, што ставіць перад даследчыкамі пытанне пра магчымасць прамых тэрытарыяльных кантактаў у мінулым. Сярод выключных паралеляў паміж мовай слоўнічка і прускай мовай сустракаюцца такія адзінкавыя прыклады, як слова «kajli» (ціха), якое перагукаецца з прускім «kails» (здаровы), дзе мяркуецца [[семантыка|семантычная эвалюцыя]] ад «здаровы» да «ціхі». Таксама прысутнічае слова «tarmi» (гарачыня), якое паўтарае прускае «gorme» ў асаблівым вымаўленні з пераходам пачатковага «g» у «t», і слова «nau» (новы), што адпавядае прускаму «naws». У лексіцы слоўнічка прысутнічае і значная доля [[запазычанне|запазычанняў]] з [[германскія мовы|германскіх моў]]. Вылучаюцца і пэўныя [[паўднёваславянскія мовы|паўднёваславянскія]] паралелі: напрыклад, яцвяжскае «radid» (працаваць) звязана з [[сербахарвацкая мова|сербска-харвацкім]] «радити», што працягвае шэраг вядомых перагукаў прускіх слоў з паўднёваславянскай лексікай. [[Лацінская мова|Лацінскае]] «serpens» адлюстравана ў яцвяжскім «serpine» (змяя). Уласна «яцвяжскае» развіццё ў рамках балцкага лексічнага матэрыялу дэманструюць такія словы, як «weda» (дарога), якое паходзіць ад прускага «weddа» і літоўскага «vesti» (весці). Слова «dumo» (цемра) паходзіць ад прускага «dumis» і літоўскага «dūmas» (дым), пры гэтым месца паняцця «дым» у слоўніку заняло слова «ars», роднаснае літоўскаму «oras» (паветра). Назоўнік «wir(i)ba» (жанчына) утвораны ад кораня са значэннем «мужчына» (прускае «wirs», літоўскае «vyras») з дапамогай [[суфікс]]а «-(i)ba-», які ў літоўскай мове звычайна выкарыстоўваецца для ўтварэння [[аддзеяслоўны назоўнік|аддзеяслоўных назоўнікаў]]{{sfn|Skardžius|1996|с=90—98}}. Прамыя [[індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскія]] адпаведнікі маюць словы «nomas» (імя), «(а)sirga» (кроў), «kar» (што), «mard» (чалавек). Апошняе слова цесна звязанае з [[іранскія мовы|іранскім]] абазначэннем чалавека як «смяротнага» і перагукаецца з іранска-індаеўрапейскай назвай фінскамоўнага племені [[мардва]] на Ніжнім [[Ака|Павоччы]]. Гэты перагук лічыцца вельмі каштоўным з-за наяўнасці на Ніжнім Павоччы згушчэння [[гідранімія|гідранімічных]] [[балтызмы|балтызмаў]], сярод якіх рака [[Сезельда]], што пераклікаецца з назвай ракі [[Ясельда]] (утрымлівае яцвяжскі элемент «-da» ад «*udā»&nbsp;— вада, рака{{sfn|Būga|1923|с=100}}). == Тэонімы == У лексіцы слоўнічка засведчаныя тры важныя [[тэонім]]ы: Пяркус, Лаўме і Туоліс. Тэонім «Pjarkus» ([[Пярун]]) утвораны бессуфіксальным чынам, што адрознівае яго ад літоўскага «Perkūnas» і прускага «Perkuns», у якіх прысутнічае суфікс «-un-». Побач з ім у тэксце згадваецца тэонім «Laume», і абодва яны маюць пазнаку «паганскія» ({{lang-pl|pogańskie}}). Слова «лаўма» ў пазнейшым зніжаным значэнні «ведзьма» сустракаецца не толькі ў Літве, але і на [[Смаленшчына|Смаленшчыне]] (паводле запісаў фалькларыста [[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|У.&nbsp;Дабравольскага]]{{sfn|Добровольский|1891|с=141}}). Першапачаткова гэта было імя [[Балтыйская міфалогія|агульнабалцкай]] багіні-парадзіцелькі, якое ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня «*leudh-» са значэннем «расці»{{sfn|Топоров|1990|с=156—169}}. Тэонім «Tuolis», якім у слоўніку пазначаецца чорт (адпачатна&nbsp;— імя падземнага боства), мае беспрыставачны выгляд і перагукаецца з іменем прускага бога падзем’я «Pa-tals», у якім корань «tal-» пашыраны прыстаўкай «pa-» (прыставачны спосаб утварэння тэонімаў быў вельмі папулярны ў прусаў{{sfn|Топоров|1980|с=84}}). Гэты тэанімічны раздзел уяўляе велізарную каштоўнасць для балцкай міфалогіі. == Фанетыка == [[Файл:Польска-"яцвяжскі"_слоўнік,_ч._3.jpg|alt=Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3|міні|Польска-«яцвяжскі» слоўнік, ч. 3]] У мове слоўнічка фіксуецца шэраг асаблівых [[фанетыка|фанетычных змен]], якіх не ведаюць іншыя вядомыя балцкія мовы. Напрыклад, існуе перагук з індаеўрапейскай [[албанская мова|албанскай мовай]]: «яцвяжскае» пачатковае «t» сустракаецца там, дзе ў іншых балцкіх мовах стаіць «g» (як у словах «tarmi» насупраць прускага «gorme» або «terd» насупраць літоўскага «gerti»&nbsp;— піць). Пасля [[дыфтонг]]а «-au-» глухі [[зычны гук|зычны]] азванчаецца: літоўскае «pautas» ператвараецца ў яцвяжскае «paud» (яйка). Азванчэнне глухога зычнага ў лексіцы слоўнічка з’яўляецца вельмі частай з’явай. Іншай спецыфічнай рысай з’яўляецца спрашчэнне пачатковага «*pl-» да «*l-», як у слове «laugi» (валасы), што паходзіць ад літоўскага «plaukai»{{sfn|Орел, Хелимский|1987|с=121—134}}. == Водгукі == Вядомы лінгвіст і балтыст [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|Уладзімір Тапароў]] пакінуў наступны водгук на знаходку «Яцвяжскага слоўнічка»: {{цытата|Сам слоўнічак зрабіў на мяне вельмі глыбокае ўражанне бясспрэчнай сапраўднасці і арыгінальнасці. Больш за тое, ён фіксуе тую стадыю ў развіцці яцвяжскай мовы (і/або тую гаворку), пра якую паводле наяўных рэштак гэтай мовы мы не мелі ніякага ўяўлення. Таксама цікавыя і павучальныя ў слоўнічку як індаеўрапейскія [[архаізм]]ы, якіх няма ў вядомым балцкім матэрыяле, так і сляды пазнейшых кантактаў (з нямецкай мовай). Вельмі нетрывіяльныя некаторыя [[словаўтварэнне|словаўтваральна]]-[[марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічныя]] рысы. Нарэшце, асаблівую цікавасць уяўляюць асобныя факты, што кідаюць святло на пераходныя працэсы ад балцкай стадыі да [[праславянская мова|праславянскай]].}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Зинкявичюс З. |загаловак=Польско-ятвяжский словарик? |выданне=Балто-славянские исследования 1983 |тып=зборнік |год=1984 |месца=Масква |старонкі=3—29 |ref=Зинкявичюс}} * {{артыкул |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lenkų-jotvingių žodynėlis? |выданне=Baltistica |тып=часопіс |год=1985 |том=XXI |нумар=1 |старонкі=61—81 |ref=Zinkevičius}} * {{артыкул |аўтар=Орел В. Э., Хелимский Е. А. |загаловак=Наблюдения над балтийским языком польско-«ятвяжского» словарика |выданне=Балто-славянские исследования 1985 |тып=зборнік |год=1987 |месца=Масква |старонкі=121—134 |ref=Орел, Хелимский}} * {{артыкул |аўтар=Witczak K. T. |загаловак=“The Pagan dialects from Narew” in the light of Yatvingian onomastic remnants |выданне=Baltic from an Indo-European perspective |тып=зборнік |год=2015 |старонкі=43—44 |ref=Witczak}} * {{артыкул |аўтар=Petit D. |загаловак=William R. Schmalstieg. Studies in Old Prussian |выданне=Acta Linguistica Lithuanica |тып=часопіс |год=2015 |том=LXXII |старонкі=263—268 |ref=Petit}} * {{артыкул |аўтар=Schmalstieg W. R. |загаловак=A few comments on the phonology of the Jatvingian glossary |выданне=Res Balticae |тып=часопіс |год=2003 |нумар=9 |старонкі=41—56 |ref=Schmalstieg}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. L |месца=Масква |год=1990 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=Прусский язык. I-K |месца=Масква |год=1980 |старонак= |ref=Топоров}} * {{кніга |аўтар=Skardžius P. |загаловак=Rinktiniai raštai |том=1 |месца=Vilnius |год=1996 |старонак= |ref=Skardžius}} * {{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Jotvingių žemės upių vardų galūnė -da |выданне=Tauta ir žodis |тып=часопіс |год=1923 |том=1 |старонкі=100 |ref=Būga}} * {{кніга |аўтар=Добровольский В. Н. |загаловак=Смоленский этнографический сборник |месца=Санкт-Пецярбург |год=1891 |старонак= |ref=Добровольский}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Яцвягі]] [[Катэгорыя:Заходнебалтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Перакладныя слоўнікі]] pr9c7e1n2eho6zlip1dsc8bhvc4vhbc 0 748377 5167431 4598546 2026-07-18T18:20:04Z Pryhoža 169928 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 5167431 wikitext text/x-wiki '''Міжнародны фестываль народнай музыкі «Звіняць цымбалы і гармонік»''' — фестываль народнай музыкі, які праходзіць штогод у [[Паставы|Паставах]]. Першы рэспубліканскі фестываль быў праведзены ў 1987 годзе ў [[Віцебск]]у. На яго сабраліся невялікія калектывы і індывідуальныя выканаўцы, народныя майстры [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]], агулам каля 150 чалавек. Двойчы фестываль праводзіўся ў [[Магілёў|Магілёве]]. У 1992 годзе фестываль пераехаў у [[Паставы]]. Прыехалі ўдзельнікі з усіх абласцей Беларусі. У 1996 годзе фестываль набыў статус міжнароднага. Сярод удзельнікаў: аматарскія народна-інструментальныя калектывы мастацкай творчасці, індывідуальныя выканаўцы на народных інструментах, самадзейныя артысты (гарманісты, прыпевачнікі, фальклорныя гурты, выкладчыкі і навучэнцы музычных школ раёна, прафесійныя калектывы з Ізраіля, Казахстана, Кітая, Латвіі, Літвы, Малдовы, Польшчы, Расіі, Украіны, [[Чэхія|Чэхіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і інш.). == Літаратура == * Гуд, П. А. «Звіняць цымбалы і гармонік» / П. А. Гуд // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 451—452. * Гудзей-Каштальян, В. Р. «Звіняць цымбалы і гармонік» / В. Р. Гудзей-Каштальян // Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.] / рэдкал.: У. Ю. Аляксандраў [і інш.]. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 2013. — Т. 4 : З-Л. — С. 104. [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Паставаў]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1987 годзе]] [[Катэгорыя:1987 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Народная музыка]] 5pxu21pb2p1546sft9w489e9jwlc8ob 5167434 5167431 2026-07-18T18:21:45Z Pryhoža 169928 /* */ спасылкі паміж артыкуламі 5167434 wikitext text/x-wiki '''Міжнародны фестываль народнай музыкі «Звіняць цымбалы і гармонік»''' — фестываль народнай музыкі, які праходзіць штогод у [[Паставы|Паставах]]. Першы рэспубліканскі фестываль быў праведзены ў 1987 годзе ў [[Віцебск]]у. На яго сабраліся невялікія калектывы і індывідуальныя выканаўцы, народныя майстры [[Музычны інструмент|музычных інструментаў]], агулам каля 150 чалавек. Двойчы фестываль праводзіўся ў [[Магілёў|Магілёве]]. У 1992 годзе фестываль пераехаў у [[Паставы]]. Прыехалі ўдзельнікі з усіх абласцей Беларусі. У 1996 годзе фестываль набыў статус міжнароднага. Сярод удзельнікаў: аматарскія народна-інструментальныя калектывы мастацкай творчасці, індывідуальныя выканаўцы на народных інструментах, самадзейныя артысты (гарманісты, прыпевачнікі, фальклорныя гурты, выкладчыкі і навучэнцы музычных школ раёна, прафесійныя калектывы з [[Ізраіль|Ізраіля]], [[Казахстан|Казахстана]], [[Кітай|Кітая]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літвы]], [[Малдова|Малдовы]], [[Польшча|Польшчы]], [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Эстонія|Эстоніі]] і інш.). == Літаратура == * Гуд, П. А. «Звіняць цымбалы і гармонік» / П. А. Гуд // Регионы Беларуси : энциклопедия : в 7 т. / редкол.: Т. В. Белова [и др.]. — Минск : БелЭн імя П. Броўкі, 2010. — Т. 2 : Витебская область : в 2 кн. — Кн. 1. — С. 451—452. * Гудзей-Каштальян, В. Р. «Звіняць цымбалы і гармонік» / В. Р. Гудзей-Каштальян // Культура Беларусі : энцыклапедыя : [у 6 т.] / рэдкал.: У. Ю. Аляксандраў [і інш.]. — Мінск : БелЭн імя П. Броўкі, 2013. — Т. 4 : З-Л. — С. 104. [[Катэгорыя:Музычныя фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Паставаў]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1987 годзе]] [[Катэгорыя:1987 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Народная музыка]] anbqnsqywqgz9xh8pct035hc2thfz17 100 753022 5167389 5167017 2026-07-18T15:51:32Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5167389 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Валерый Леанідавіч Васільеў|2026-07-18T13:43:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уільям Рыгель Шмальстыг|2026-07-18T13:35:16Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|2026-07-18T10:40:04Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Рык Дэрксен|2026-07-18T09:32:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэй Юр’евіч Вараб’ёў|2026-07-18T04:00:35Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Юзаф Семірадскі|2026-07-17T13:31:26Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Павел Валянцінавіч Лебедзеў|2026-07-16T09:51:18Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Беларускі інстытут у Празе|2026-07-16T08:01:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Віктар Іванавіч Суслаў|2026-07-14T06:37:05Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Андрэй Валяр’янавіч Пратасевіч|2026-07-14T05:09:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Фрыдрых Крысціян Дыц|2026-07-13T21:49:57Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Вільгельм Меер-Любке|2026-07-13T21:27:46Z|Цімур}} {{Новы артыкул|Антон Данатавіч Дрозд|2026-07-13T18:51:14Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Уільям Джэймс Сайдзіс|2026-07-13T12:46:58Z|Culamar}} {{Новы артыкул|Лія Генадзеўна Кісялёва|2026-07-11T15:51:59Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Жак Ружэры|2026-07-11T09:59:28Z|Siarhei V}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 35zac3188d9jeupgslhadpu6bakykoa 100 753274 5167387 5166606 2026-07-18T15:51:11Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5167387 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Праезд Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:57:24Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:39:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:13:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Наваміхайлаўскі|2026-07-16T13:26:24Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тулгас (прыток Паўночнай Дзвіны)|2026-07-15T11:36:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мга (рака)|2026-07-15T11:20:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Луангпхабанг|2026-07-15T10:32:38Z|Ueschar}} {{Новы артыкул|2-і завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T15:08:36Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T14:43:47Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ясеніца (раён Паважска Быстрыца)|2026-07-13T21:54:42Z|Lenleg5}} {{Новы артыкул|Вуліца Несцерава (Мінск)|2026-07-12T12:56:50Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Дзьянмэнь|2026-07-12T06:29:41Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> adg4sn9ce0fj8xft5l0tuvz4ffcu3ea 100 753287 5167385 5167014 2026-07-18T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5167385 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Светлагорскі гісторыка-краязнаўчы музей|2026-07-18T10:40:04Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Праезд Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:57:24Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:39:32Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Сурыкава (Мінск)|2026-07-17T16:13:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Чырвоны сцяг. Краснаполле (газета)|2026-07-17T15:27:49Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Беларускі інстытут у Празе|2026-07-16T08:01:57Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Дарога Р58|2026-07-15T21:54:33Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|Вольга Станіславаўна Рацэвіч|2026-07-15T10:59:43Z|ZolaSukhar}} {{Новы артыкул|Міхаіл Канстанцінавіч Балвановіч|2026-07-15T10:56:38Z|Igor Viktorovich Yakhno}} {{Новы артыкул|Дарога Р43|2026-07-14T23:08:13Z|IshaBarnes}} {{Новы артыкул|2-і завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T15:08:36Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы завулак Несцерава (Мінск)|2026-07-14T14:43:47Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Андрэй Валяр’янавіч Пратасевіч|2026-07-14T05:09:18Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Помнік Мінаю Піліпавічу Шмырову (Віцебск, вуліца Шмырова)|2026-07-13T19:46:27Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Помнік Мінаю Піліпавічу Шмырову (Віцебск, вуліца Чэхава)|2026-07-13T19:33:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Антон Данатавіч Дрозд|2026-07-13T18:51:14Z|M.L.Bot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> tj9v6c3sj4u7oqhqiqw5fyc42fnsvp7 0 755958 5167446 5147082 2026-07-18T19:45:45Z Bk1949 50943 5167446 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Гурскі}} '''Антон Іванавіч Гу́рскі''' ({{ДН|14|1|1936}}, в. [[Лугавая (Капыльскі раён)|Свінка]], {{МН|Капыльскі раён|у Капыльскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|1|07|2016}}) — беларускі [[фалькларыст]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (1978)<ref name="БЭ"/>. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|14|1|1936}} года ў вёсцы [[Лугавая (Капыльскі раён)|Свінка]] [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]]<ref name="БЭ" />. Скончыў [[Мінскі педагагічны інстытут]] у [[1959]] годзе. 3 1959 года ў сектары фальклору [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору|Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору]] Нацыянальнай АН Беларусі<ref name="БЭ" />, з 1979 г. працаваў старшым навуковым супрацоўнікам. Са шматлікіх экспедыцый па ўсёй Беларусі прывозіў сшыткі з запісамі, у якіх зафіксаваны творы практычна ўсіх жанраў вуснай паэзіі (іх колькасць набліжаецца да дзесяці тысяч)<ref name=":0">{{bis.nlb.by|133940}}</ref>. Памёр {{ДС|1|07|2016}} года<ref>{{Cite web|url=https://kapyl.by/kopyl/znamenit/navukovyya-dzeyachy/%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD-%D1%96%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87|title=Гурскі Антон Іванавіч {{!}}|website=kapyl.by|access-date=2024-01-07|url-status=dead}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Даследаваў фальклорныя жанры ([[загадкі]], [[песні]], [[паданні]], [[Легенда|легенды]])<ref name="БЭ" />. Найбольш аўтарытэтны ў беларускай фалькларыстыцы даследчыкам зімовых свят. Мае больш за 200 публікацый у беларускіх энцыклапедыях і на старонках перыёдыкі<ref name=":0" />. З усяго жанравага багацця нашага фальклору Антон Іванавіч выбраў для навуковага даследавання народныя каляндарна-абрадавыя песні зімовага цыкла. Па гэтай тэме ў 1978 г. абараніў кандыдацкую дысертацыю «Беларускія зімовыя песні: Калядкі і шчадроўкі (па запісах ХІХ — пачатку ХХ ст.)». Зроблены ўпершыню ў айчыннай фалькларыстыцы навуковы аналіз каляднай абраднасці ўсходніх славян і беларускай каляднай паэзіі склаў аснову манаграфій «Зімовая паэзія беларусаў» (1980) і «Святкаванне Калядаў на Беларусі» (1998)<ref name=":0" />. Цікавіўся А. І. Гурскі і пазаабрадавай лірыкай. Вынікам гэтай дзейнасці сталі манаграфіі «Тайны народнай песні» (1994), «Семантыка і паэтыка сямейнай лірыкі» (2001), «Чаму вучыць народная песня» (2007), «Пазаабрадавая лірыка ўсходніх славян» (2008)<ref name=":0" />. Аўтар кнігі «3 любоўю да народа» ([[1989]]), раздзелаў у кнігах «Беларуская народная вусна-паэтычная творчасць» ([[1967]]), «Праблемы сучаснага беларускага фальклору» ([[1969]]), «Беларуская фалькларыстыка» (1980)<ref name="БЭ" />. Складальнік тамоў збору «Беларуская народная творчасць»; «Зімовыя песні: Калядкі і шчадроўкі» ([[1975]]), «Загадкі» (1972) і «Легенды і паданні» (1983, абедзве з [[М. Грынблат]]ам), «Земляробчы каляндар» ([[1990]]), зборнікаў фальклору «Дрэва кахання» ([[1980]]), «Сакрэт шчасця» ([[1986]]), «Бяздоннае багацце» ([[1990]]), «Самае галоўнае» ([[1992]]), «Музыка-чарадзей» ([[1995]]), «Не сілай, а розумам» (1997)<ref name="БЭ" /> «Прыстань ваўкалакаў» (2001), «У ноч на Івана Купалу» (2004), «Мудрасць жыцця : прыказкі, прымаўкі» (2007)<ref name=":0" /> і інш. А. І. Гурскі зрабіў уклад і ў гісторыю беларускай фалькларыстыкі. Ён аўтар манаграфіі «З любоўю да народа» (1989), якая прысвечана творчай дзейнасці фалькларыстаў і этнографаў [[Д. Булгакоўскі|Д. Булгакоўскага]] і [[П. Дземідовіч]]а<ref name=":0" />. Вучоны наведваў вёскі, якія пацярпелі ад чарнобыльскай катастрофы. У зборнік «Фальклор Магілёўшчыны : матэрыялы з раёнаў, пацярпелых ад аварыі на ЧАЭС» (2011, сумесна з [[А. У. Марозаў|А. У. Марозавым]] і [[Н. Г. Мазурына]]й) увайшлі матэрыялы з мясцін, якія найбольш пацярпелі ад радыяцыйнага забруджвання<ref name=":0" />. == Узнагароды == Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] ([[1986]])<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|5|Гурскі Антон Іванавіч|[[І. У. Саламевіч]]}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|5|Гурскі Антон Іванавіч|[[І. У. Саламевіч]]}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|133940}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гурскі Антон Іванавіч}} tmywwqz67l1cichxxsxpf7sni6pti5d 0 759728 5167465 5120606 2026-07-18T21:35:43Z Frnw26 171321 /* Лаўрэаты */ 5167465 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды | Назва = Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф | Арыгінальная назва = {{lang-en|Screen Actors Guild Life Achievement Award}} | Падставы = '' за выдатныя дасягненні ў прасоўванні найлепшых ідэалаў акцёрскай прафесіі'' | Кім уручаецца = [[Гільдыя кінаакцёраў ЗША|Гільдыяй кінаакцёраў ЗША]] | Краіна = {{Сцяг|ЗША}} | Дата заснавання = 1962 | Статус = ўручаецца | Сайт = [https://www.sagawards.org sagawards.org] }} '''[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] за ўклад у кінамастацтва''' — ганаровая ўзнагарода саюза кінематаграфістаў ЗША, якая прысуджаецца з 1963 года штогод за выдатныя дасягненні ў прафесійнай дзейнасці. Ніжэй прыведзены поўны спіс лаўрэатаў. У 1963, 1981 і 2021 гадах узнагарода не ўручалася. == Лаўрэаты == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" |Год ! scope="col" class="unsortable" |Выява ! scope="col" |Лаўрэат(ы) ! scope="col" |Нацыянальнасць ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- | 1962 | [[Файл:Eddie Cantor 1945.JPG|100px|alt=Эдзі Кантар у 1945]] ! scope="row" | [[Эдзі Кантар]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref name="1962 award">{{cite web|title=1st – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/1st|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822050124/https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/1st|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1963 ! scope="row" colspan="4" style="text-align:center;"| Не прысуджалася |- | 1964 | [[Файл:Stan Laurel c1920.jpg|100px|alt=Стэн Лорэл каля 1920]] ! scope="row" | [[Стэн Лорэл]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} | <ref>{{cite web|title=2nd – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/2nd|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821220858/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/2nd|archive-date=2016-08-21}}</ref> |- | 1965 | [[Файл:Bob Hope, 1978.jpg|100px|alt=Боб Хоуп у 1978]] ! scope="row" | [[Боб Хоуп]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=3rd – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/3rd|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822044050/https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/3rd|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1966 | [[Файл:Barbara Stanwyck-publicity.jpg|100px|alt=Барбара Стэнвік у 1943]] ! scope="row" | [[Барбара Стэнвік]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=4th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/4th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041340/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/4th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1967 | [[Файл:William Gargan circa 1950s.JPG|100px]] ! scope="row" | [[Уільям Гарган]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=5th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/5th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822044217/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/5th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1968 | [[Файл:Annex - Stewart, James (Call Northside 777) 01.jpg|100px|alt=Джэймс Сцюарт у 1948]] ! scope="row" | [[Джэймс Сцюарт]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=6th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/6th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041327/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/6th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1969 | [[Файл:Edward G. Robinson - still.jpg|100px|alt=Эдвард Г. Робінсан каля 1935]] ! scope="row" | [[Эдвард Г. Робінсан]] | {{Сцяг|Румынія}} | <ref>{{cite web|title=7th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/7th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041813/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/7th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1970 | [[Файл:Gregory Peck 1948.jpg|100px|alt=Грэгары Пек у 1948]] ! scope="row" | [[Грэгары Пек]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=8th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/8th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822044206/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/8th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1971 | [[Файл:Charlton Heston - 1953.jpg|100px|alt=Чарлтан Хестан (1953)]] ! scope="row" | [[Чарлтан Хестан]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=9th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/9th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822044133/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/9th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1972 | [[Файл:Frank Sinatra (1957 studio portrait close-up).jpg|100px|alt=Фрэнк Сінатра (1957)]] ! scope="row" | [[Фрэнк Сінатра]] |{{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=10th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/10th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041410/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/10th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1973 | [[Файл:Martha Raye - still.JPG|100px|alt=Марта Рэй у 1940-я гады]] ! scope="row" | [[Марта Рэй]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=11th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/11th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821222825/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/11th|archive-date=2016-08-21}}</ref> |- | 1974 | [[Файл:Walter Pidgeon-publicity.JPG|100px|alt=Уолтар Піджон у 1940-я гады]] ! scope="row" | [[Уолтар Піджон]] | {{Сцяг|Канада}} | <ref>{{cite web|title=12th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/12th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822045744/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/12th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1975 | [[Файл:Rosalind Russell 1956.JPG|100px|alt=Разалінд Расел у 1956]] ! scope="row" | [[Разалінд Расел]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=13th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/13th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822045914/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/13th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1976 | [[Файл:Pearl Bailey - publicity.jpg|100px|alt=Перл Бэйлі каля 1960]] ! scope="row" | [[Перл Бэйлі]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=14th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/14th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822044155/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/14th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1977 | [[Файл:James Cagney in Yankee Doodle Dandy trailer 2.jpg|100px|alt=Джэймс Кэгні ў 1942]] ! scope="row" | [[Джэймс Кэгні]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=15th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/15th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822044122/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/15th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1978 | [[Файл:EdgarBergenandCharlieMcCarthyStageDoorCanteen1.jpg|100px|alt=Эдгар Берген]] ! scope="row" | [[Эдгар Берген]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=16th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/16th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822050144/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/16th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1979 | [[Файл:Katharine Hepburn publicity photograph.jpg|100px|alt=Кэтрын Хепбёрн каля 1941]] ! scope="row" | [[Кэтрын Хепбёрн]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=17th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/17th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822045556/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/17th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1980 | [[Файл:Leon Ames in The Postman Always Rings Twice trailer.jpg|100px]] ! scope="row" | [[Леон Эймс]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=18th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/18th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822045945/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/18th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1981 ! scope="row" colspan="4" style="text-align:center;"| Не прысуджалася |- | 1982 | [[Файл:Kaye, Danny.jpg|100px|alt=Дэні Кей]] ! scope="row" | [[Дэні Кей]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=19th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/19th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822045644/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/19th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1983 | [[Файл:Ralph Bellamy still.jpg|100px|alt=Ральф Беламі ў 1971]] ! scope="row" | [[Ральф Беламі]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=20th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/20th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821223930/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/20th|archive-date=2016-08-21}}</ref> |- | 1984 | ! scope="row" | [[Ігі Вулфінгтан]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=21st – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/21st|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041859/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/21st|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | rowspan="2"|1985 | [[Файл:Paul Newman - 1958.jpg|100px|alt=Пол Ньюман у 1958]] ! scope="row" | {{sort|Newman|[[Пол Ньюман]]}} | {{Сцяг|ЗША}} | rowspan="2"|<ref name="1985 award">{{cite web|title=22nd – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/22nd|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821221242/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/22nd|archive-date=2016-08-21}}</ref> |- | [[Файл:Joanne Woodward 1960.JPG|100px|alt=Джаан Вудвард у 1960]] ! scope="row" | [[Джаан Вудвард]] | {{Сцяг|ЗША}} |- | 1986 | [[Файл:Nanette Fabray - 1950.jpg|100px|alt=Нанет Фабрэй у 1950]] ! scope="row" | [[Нанет Фабрэй]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=23rd – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/23rd|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112062035/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/23rd|archive-date=2016-11-12|url-status=dead}}</ref> |- | 1987 | [[Файл:Red Skelton 1960 rebalance.jpg|100px|alt=Рэд Скелтан у 1960]] ! scope="row" | [[Рэд Скелтан]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=24th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/24th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041739/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/24th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1988 | [[Файл:Gene kelly.jpg|100px|alt=Джын Келі ў 1943]] ! scope="row" | [[Джын Келі]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=25th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/25th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041841/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/25th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1989 | [[Файл:Jack Lemmon - 1968.jpg|100px|alt=Джэк Леман у 1968]] ! scope="row" | [[Джэк Леман]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=26th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/26th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041728/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/26th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1990 | [[Файл:Brock Peters 1961.JPG|100px|alt=Брок Пітэрс у 1961]] ! scope="row" | [[Брок Пітэрс]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=27th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/27th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041802/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/27th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1991 | [[Файл:Burt Lancaster - publicity 1947.JPG|100px|alt=Берт Ланкастэр у 1947]] ! scope="row" | [[Берт Ланкастэр]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=28th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/28th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041824/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/28th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1992 | [[Файл:Audrey Hepburn 1956.jpg|100px|alt=Одры Хепбёрн у 1956]] ! scope="row" | [[Одры Хепбёрн]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} | <ref>{{cite web|title=29th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/29th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822050018/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/29th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1993 | [[Файл:Fantasy Island Ricardo Montalban (cropped).jpg|100px|alt=Рыкарда Мантальбан (1977)]] ! scope="row" | [[Рыкарда Мантальбан]] | {{Сцяг|Мексіка}} | <ref>{{cite web|title=30th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/30th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041751/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/30th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1994 | [[Файл:George Burns 1961.JPG|100px|alt=Джордж Бёрнс у 1961]] ! scope="row" | [[Джордж Бёрнс]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=31st – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/31st|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041910/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/31st|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1995 | [[Файл:Tell Them Willie Boy Is Here – Robert Redford photo.jpg|100px|alt=Роберт Рэдфард у 1969]] ! scope="row" | [[Роберт Рэдфард]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=32nd – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/32nd|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822044101/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/32nd|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1996 | [[Файл:Studio publicity Angela Lansbury.jpg|100px|alt=Анджэла Лэнсберы ў 1950]] ! scope="row" | [[Анджэла Лэнсберы]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}}<br />{{Сцяг|ЗША}}<br />{{Сцяг|Ірландыя}} | <ref>{{cite web|title=33rd – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/33rd|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041355/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/33rd|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1997 | [[Файл:Elizabeth Taylor, late 1950s.jpg|100px|alt=Элізабет Тэйлар у 1956]] ! scope="row" | [[Элізабет Тэйлар]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}}<br />{{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=34th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/34th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031533/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/34th|archive-date=2017-12-01}}</ref> |- | 1998 | [[Файл:Studio publicity Kirk Douglas.jpg|100px|alt=Кірк Дуглас у 1955]] ! scope="row" | [[Кірк Дуглас]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=35th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/35th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041957/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/35th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 1999 | [[Файл:Sidney Poitier 1968.jpg|100px|alt=Сідні Пуацье ў 1968]] ! scope="row" | [[Сідні Пуацье]] | {{Сцяг|Багамы}}<br />{{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=36th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/36th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170630053347/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/36th|archive-date=2017-06-30|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2"|2000 | [[Файл:Ossiedavis.jpg|100px|alt=Осі Дэвіс у 1966]] ! scope="row" | [[Осі Дэвіс]] | {{Сцяг|ЗША}} | rowspan="2"|<ref name="2000 award">{{cite web|title=37th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/37th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822050156/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/37th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | [[Файл:Ruby Dee - 1972.jpg|100px|alt=Рубі Дзі ў 1972]] ! scope="row" | [[Рубі Дзі]] | {{Сцяг|ЗША}} |- | 2001 | [[Файл:Ed Asner - 1985.jpg|100px|alt=Эдвард Аснер у 1985]] ! scope="row" | [[Эдвард Аснер]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=38th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/38th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822041422/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/38th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 2002 | [[Файл:Clint Eastwood-Rawhide publicity.JPG|100px|alt=Клінт Іствуд у 2010]] ! scope="row" | [[Клінт Іствуд]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=39th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/39th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822045849/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/39th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 2003 | [[Файл:Karl Malden - autographed.jpg|100px|alt=Карл Молдэн у 1950-я гады]] ! scope="row" | [[Карл Молдэн]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=40th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/40th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822044144/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/40th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 2004 | [[Файл:James Garner Maverick.jpg|100px|alt=Джэймс Гарнер у 1959]] ! scope="row" | [[Джэймс Гарнер]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=41st – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/41st|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822050207/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/41st|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 2005 | [[Файл:Shirley Temple 1949.jpg|100px|alt=Шырлі Тэмпл у 1949]] ! scope="row" | [[Шырлі Тэмпл]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=Shirley Temple Black Honored with Life Achievement Award|url=https://www.sagaftra.org/content/shirley-temple-black-honored-with-life-achievement-award-0|website=SAG-AFTRA|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209023407/https://www.sagaftra.org/content/shirley-temple-black-honored-with-life-achievement-award-0|archive-date=2018-02-09|date=2005-09-12|url-status=dead}}</ref> |- | 2006 | [[Файл:Julie Andrews Park Hyatt, Sydney, Australia 2013.jpg|100px|alt=Джулі Эндрус у 2013]] ! scope="row" | [[Джулі Эндрус]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} | <ref>{{cite web|title=Julie Andrews honored with SAG's lifetime achievement award|url=https://www.nytimes.com/2007/01/29/arts/29iht-web.0130sagandrews.4384314.html|website=[[The New York Times]]|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209025900/http://www.nytimes.com/2007/01/29/arts/29iht-web.0130sagandrews.4384314.html|archive-date=2018-02-09|date=2007-01-29|url-status=dead}}</ref> |- | 2007 | [[Файл:CharlesDurningMay2008.jpg|100px|alt=Чарльз Дзёрнінг у 2008]] ! scope="row" | [[Чарльз Дзёрнінг]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=44th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/44th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160822045515/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/44th|archive-date=2016-08-22}}</ref> |- | 2008 | [[Файл:James Earl Jones (8516667383).jpg|100px|alt=Джэймс Эрл Джонс у 2013]] ! scope="row" | [[Джэймс Эрл Джонс]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=James Earl Jones Honored with 2008 SAG Life Achievement Award|url=https://www.sagaftra.org/press-releases/october-02-2008/james-earl-jones-honored-with-2008-screen-actors-guild-life-achieveme|website=SAG-AFTRA|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209030016/https://www.sagaftra.org/press-releases/october-02-2008/james-earl-jones-honored-with-2008-screen-actors-guild-life-achieveme|archive-date=2018-02-09|date=2008-10-02|url-status=dead}}</ref> |- | 2009 | [[Файл:Betty White 2010.jpg|100px|alt=Бэці Уайт у 2010]] ! scope="row" | [[Бэці Уайт]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|last1=Gaita|first1=Paul|title=Betty White to receive SAG Lifetime Achievement Award|url=http://latimesblogs.latimes.com/awards/2009/09/betty-white-to-receive-sag-lifetime-achievement-award.html|website=[[Los Angeles Times]]|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209025657/http://latimesblogs.latimes.com/awards/2009/09/betty-white-to-receive-sag-lifetime-achievement-award.html|archive-date=2018-02-09|date=2009-09-15|url-status=dead}}</ref> |- | 2010 | [[Файл:Ernest-Borgnine 2004.JPEG|100px|alt=Эрнест Баргнайн у 2004]] ! scope="row" | [[Эрнест Баргнайн]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|last1=Cina|first1=Mark|title=SAG Awards 2011: Tearful Ernest Borgnine Receives Life Achievement Award|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/sag-awards-2011-tearful-ernest-94497|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209030202/https://www.hollywoodreporter.com/news/sag-awards-2011-tearful-ernest-94497|archive-date=2018-02-09|date=2011-01-30|url-status=dead}}</ref> |- | 2011 | [[Файл:Mary Tyler Moore rework.jpg|100px|alt=Мэры Тайлер Мур у 2011]] ! scope="row" | [[Мэры Тайлер Мур]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=48th – SAG Awards|url=https://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/48th|website=[[Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]]|publisher=SAG-AFTRA|access-date=2018-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819103109/http://www.sagawards.org/awards/life-achievement-award-recipient/48th|archive-date=2017-08-19}}</ref> |- | 2012 | [[Файл:Dick Van Dyke by Gage Skidmore.jpg|100px|alt=Дзік Ван Дайк у 2007]] ! scope="row" | [[Дзік Ван Дайк]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|last1=Lang|first1=Brent|title=Dick Van Dyke to Receive SAG Lifetime Achievement Award|url=https://www.thewrap.com/dick-van-dyke-receive-sag-lifetime-achievement-award-52826/|website=TheWrap|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209030533/https://www.thewrap.com/dick-van-dyke-receive-sag-lifetime-achievement-award-52826/|archive-date=2018-02-09|date=2012-08-22|url-status=dead}}</ref> |- | 2013 | [[Файл:Rita Moreno 2014.jpg|100px|alt=Рыта Марэна in 2011]] ! scope="row" | [[Рыта Марэна]] | {{Сцяг|Пуэрта-Рыка}} | <ref>{{cite web|title=SAG Awards 2014: Rita Moreno receives lifetime award, drops F-bomb|url=https://www.cbsnews.com/news/sag-awards-2014-rita-moreno-receives-lifetime-award-drops-f-bomb/|website=CBS News|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209030909/https://www.cbsnews.com/news/sag-awards-2014-rita-moreno-receives-lifetime-award-drops-f-bomb/|archive-date=2018-02-09|date=2014-01-18|url-status=dead}}</ref> |- | 2014 | [[Файл:Debbie Reynolds.jpg|100px|alt=Дэбі Рэйнальдс ў 1987]] ! scope="row" | [[Дэбі Рэйнальдс]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|last1=McSpadden|first1=Kevin|title=Debbie Reynolds Wins the SAG Lifetime Achievement Award|url=http://time.com/3681987/debbie-reynolds-sag-lifetime-achievement-award/|website=[[Time]]|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209023708/http://time.com/3681987/debbie-reynolds-sag-lifetime-achievement-award/|archive-date=2018-02-09|date=2015-01-26|url-status=dead}}</ref> |- | 2015 | [[Файл:Carol Burnett 2014.jpg|100px|alt=Кэрал Бёрнет у 2014]] ! scope="row" | [[Кэрал Бёрнет]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|last1=Strause|first1=Jackie|title=SAG Awards: Carol Burnett Accepts Life Achievement Award From Tina Fey, Amy Poehler|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/carol-burnett-receives-sag-life-860589|website=[[The Hollywood Reporter]]|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209025022/https://www.hollywoodreporter.com/news/carol-burnett-receives-sag-life-860589|archive-date=2018-02-09|date=2016-01-30|url-status=dead}}</ref> |- | 2016 | [[Файл:Lily Tomlin 2014.jpg|100px|alt=Лілі Томлін у 2014]] ! scope="row" | [[Лілі Томлін]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|last1=McNary|first1=Dave|title=Lily Tomlin to Receive SAG Life Achievement Award|url=https://variety.com/2016/film/awards/lily-tomlin-sag-lifetime-achievement-1201830410/|website=[[Variety]]|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209023605/http://variety.com/2016/film/awards/lily-tomlin-sag-lifetime-achievement-1201830410/|archive-date=2018-02-09|date=2016-08-04|url-status=dead}}</ref> |- | 2017 | [[Файл:Morgan Freeman Deauville 2018.jpg|100px|alt=Морган Фрымэн у 2016]] ! scope="row" | [[Морган Фрымэн]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|last1=McNary|first1=Dave|title=Morgan Freeman to Receive SAG Life Achievement Award|url=https://variety.com/2017/film/awards/morgan-freeman-wins-sag-achievement-award-1202535307/|website=[[Variety]]|access-date=2018-02-09|archive-url=https://archive.today/20180209023010/http://variety.com/2017/film/awards/morgan-freeman-wins-sag-achievement-award-1202535307/|archive-date=2018-02-09|date=2017-08-22|url-status=dead}}</ref> |- | 2018 | [[Файл:Alan Alda 2015.jpg|100px|alt=Алан Алда ў 2014]] ! scope="row" | [[Алан Алда]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web |last1=McNary |first1=Dave |title=Alan Alda to Receive SAG Life Achievement Award |url=https://variety.com/2018/film/news/alan-alda-sag-life-achievement-award-1202968585/ |website=Variety |access-date=2018-10-04 |date=2018-10-04}}</ref> |- | 2019 | [[Файл:Robert De Niro Cannes 2016.jpg|100px|alt=Роберт Дэ Ніра ў 2016]] ! scope="row" | [[Роберт Дэ Ніра]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web |title=Robert De Niro to Be Honored with 2019 SAG Life Achievement Award |url=https://www.sagawards.org/media/news/releases/robert-de-niro-be-honored-2019-sag-life-achievement-award |website=SAG Awards |access-date=2019-12-29 |date=2019-11-12}}</ref> |- | 2020 ! scope="row" colspan="3" style="text-align:center;"| Не прысуджалася (з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]) |<ref>{{cite web |last1=Robb |first1=David |title=No Life Achievement Award At Upcoming SAG Awards For First Time In 40 Years |url=https://deadline.com/2021/03/sag-awards-2021-no-life-achievement-honor-first-time-in-40-years-1234720868/ |website=Deadline |publisher=Deadline Hollywood |access-date=2021-11-19| date=2021-03-24}}</ref> |- | 2021 | [[Файл:Helen Mirren-2208 (cropped).jpg|100px|alt=Хелен Мірэн у 2020]] ! scope="row" | [[Хелен Мірэн]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} | <ref>{{cite web |last1=Schneider |first1=Michael |title=Helen Mirren to Receive the 2021 SAG Life Achievement Award |url=https://variety.com/2021/film/news/helen-mirren-sag-awards-life-achievement-2021-1235114925/ |website=[[Variety]] |date=2021-11-18 |access-date=2021-11-20}}</ref> |- | 2022 | [[Файл:Sally Field (11205) (cropped).jpg|100px|alt=Салі Філд у 2018]] ! scope="row" | [[Салі Філд]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web |title=Sally Field To Receive 2023 SAG Life Achievement Award |date=2023-01-17 |website=Deadline Hollywood |archive-url=https://web.archive.org/web/20230228180734/https://deadline.com/2023/01/sally-field-2023-sag-life-achievement-award-1235224389/ |archive-date=2023-02-28 |url-status=live |url=https://deadline.com/2023/01/sally-field-2023-sag-life-achievement-award-1235224389/}}</ref> |- | 2023 | [[Файл:Barbra Streisand with Francis Collins and Anthony Fauci (27806589237) (cropped).jpg|alt=Барбра Стрэйзанд|137x137px]] ! scope="row" | [[Барбра Стрэйзанд]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web |date=2023-12-14 |title=Barbra Streisand to be honored with the 2023 SAG Life Achievement Award |url=https://www.sagaftra.org/barbra-streisand-be-honored-2023-sag-life-achievement-award |website=SAG-AFTRA}}</ref> |- | 2024 | [[Файл:Jane Fonda 1963.jpg|100px|alt=Джэйн Фонда ў 2025 годзе]] ! scope="row" | [[Джэйн Фонда]] | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/jane-fonda-sag-life-achievement-award-1236033885/ |title=Jane Fonda to Receive 2024 SAG Life Achievement Award |last=Verhoeven |first=Beatrice |work=[[The Hollywood Reporter]] |date=2024-10-17 |access-date=2024-10-18}}</ref> |- | 2025 | [[Файл:Harrison Ford - Televerse 2025-02.jpg|alt=Харысан Форд у 2025|125x125пкс]] ! scope="row" | {{sort|Ford|[[Харысан Форд]]}} | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web |url=https://variety.com/2025/film/awards/harrison-ford-sag-aftra-life-achievement-award-star-wars-indiana-jones-1236611899/ |title=Harrison Ford to Receive 2026 SAG-AFTRA Life Achievement Award |last=Lang |first=Brent |website=[[Variety (magazine)|Variety]] |date=2025-12-18 |access-date==2025-12-18}}</ref> |} == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф|*]] [[Катэгорыя:Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША]] raybsaj6sq5thwsc9n4y42aoxrcvrle 0 759780 5167453 4948350 2026-07-18T20:11:43Z IvanScrooge98 56118 img 5167453 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды | Назва = Прэмія Гільдыі кінаакцёраў ЗША за ўклад у кінематограф | Арыгінальная назва = {{lang-de|Goldener Ehrenbär}} | Кім уручаецца = [[Берлінскі кінафестываль]] | Краіна = {{Сцяг|Германія}} | Дата заснавання = 1982 | Статус = ўручаецца | Сайт = [https://www.berlinale.de berlinale.de] }} '''Ганаровы Залаты мядзведзь''' ({{lang-de|Goldener Ehrenbär}}) — ганаровая ўзнагарода [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага міжнароднага кінафестывалю]] за жыццёвыя дасягненні важным асобам у свеце кіно<ref name="goldenbear">{{cite web|title=THE HONORARY GOLDEN BEAR|url=https://www.berlinale.de/en/das_festival/preise_und_juries/goldener_ehrenb_r/index.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-10}}</ref>. Прэмія была ўпершыню ўручана ў [[1982]] годзе. Прэмія не ўручалася ў 1983, 1984, 1985, 1986, 1987, 1991, 1992 і 2021 гадах. == Лаўрэаты == {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" |Год ! scope="col" class="unsortable" |Выява ! scope="col" |Лаўрэат !Прафесія ! scope="col" |Нацыянальнасць ! scope="col" class="unsortable" |{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- ! colspan="6" |1980-я |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1982|1982]] | [[File:Annex - Stewart, James (Call Northside 777) 01.jpg|100px|alt=Джэймс Сцюарт]] | scope="row" | [[Джэймс Сцюарт]] | rowspan="3" |Акцёр | {{Сцяг|ЗША}} | <ref>{{cite web|title=32nd Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1982/03_preistr_ger_1982/03_Preistraeger_1982.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-10}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1988|1988]] | [[File:Sir Alec Guinness 3 Allan Warren 2 (cropped).jpg|100px|alt=Алек Гінес]] | scope="row" | [[Алек Гінес]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref>{{cite web|title=38th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1988/03_preistr_ger_1988/03_Preistraeger_1988.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-10}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1989|1989]] | [[File:Dustin Hoffman - 1968.jpg|100px|alt=Дасцін Хофман]] | scope="row" | [[Дасцін Хофман]] | {{Сцяг|ЗША}} |<ref>{{cite web|title=39th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1989/03_preistr_ger_1989/03_Preistraeger_1989.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-10}}</ref> |- ! colspan="6" |1990-я |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1990|1990]] | [[File:Oliver Stone by Gage Skidmore.jpg|100px|alt=Олівер Стоўн]] | scope="row" | [[Олівер Стоўн]] | rowspan="2" |Кінарэжысёр | {{Сцяг|ЗША}} |<ref>{{cite web|title=41st Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1990/03_preistr_ger_1990/03_Preistraeger_1990.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! rowspan="2" | [[Берлінскі кінафестываль 1993|1993]] | [[File:Billy Wilder.jpg|100px|alt=Білі Уайлдэр]] | scope="row" | [[Білі Уайлдэр]] | {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Аўстрыя}} | rowspan="2" |<ref>{{cite web|title=43rd Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1993/03_preistr_ger_1993/03_Preistraeger_1993.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- | [[File:Gregory Peck 1948.jpg|100px|alt=Грэгары Пек]] | scope="row" | [[Грэгары Пек]] |Акцёр | {{Сцяг|ЗША}} |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1994|1994]] | [[File:Sophia Loren - 1959.jpg|100px|alt=Сафі Ларэн]] | scope="row" | [[Сафі Ларэн]] |Актрыса | {{Сцяг|Італія}} |<ref>{{cite web|title=44th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1994/03_preistr_ger_1994/03_Preistraeger_1994.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1995|1995]] | [[File:Alain Delon 1961.jpg|100px|alt=Ален Дэлон]] | scope="row" | [[Ален Дэлон]] | rowspan="2" |Акцёр | {{Сцяг|Францыя}} |<ref>{{cite web|title=45th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1995/03_preistr_ger_1995/03_Preistraeger_1995.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! rowspan="2" | [[Берлінскі кінафестываль 1996|1996]] | [[File:Jack Lemmon - 1968.jpg|100px|alt=Джэк Леман]] | scope="row" | [[Джэк Леман]] | rowspan="3" | {{Сцяг|ЗША}} | rowspan="2" |<ref>{{cite web|title=46th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1996/03_preistr_ger_1996/03_Preistraeger_1996.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- | [[File:Elia Kazan.JPG|100px|alt=Элія Казан]] | scope="row" | [[Элія Казан]] |Кінарэжысёр |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1997|1997]] | [[File:Kim Novak - autographed.JPG|100px|alt=Кім Новак]] | scope="row" | [[Кім Новак]] | rowspan="3" |Актрыса |<ref>{{cite web|title=47th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1997/03_preistr_ger_1997/03_Preistraeger_1997.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1998|1998]] | [[File:Catherine Deneuve 1969.jpg|100px|alt=Катрын Дэнёў]] | scope="row" | [[Катрын Дэнёў]] | {{Сцяг|Францыя}} |<ref>{{cite web|title=48th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1998/03_preistr_ger_1998/03_Preistraeger_1998.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 1999|1999]] | [[File:Shirley MacLaine - 1960.jpg|100px|alt=Шырлі Мак-Лейн]] | scope="row" | [[Шырлі Мак-Лейн]] | {{Сцяг|ЗША}} |<ref>{{cite web|title=49th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1999/03_preistr_ger_1999/03_Preistraeger_1999.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! colspan="6" |2000-я |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2000|2000]] | [[File:Jeanne Moreau 1958.jpg|100px|alt=Жанна Маро]] | scope="row" | [[Жанна Маро]] |Актрыса | {{Сцяг|Францыя}} |<ref>{{cite web|title=50th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2000/03_preistr_ger_2000/03_Preistraeger_2000.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2001|2001]] | [[File:Kirk douglas photo signed.JPG|100px|alt=Кірк Дуглас]] | scope="row" | [[Кірк Дуглас]] |Акцёр і кінарэжысёр | {{Сцяг|ЗША}} |<ref>{{cite web|title=51st Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2001/03_preistr_ger_2001/03_Preistraeger_2001.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! rowspan="2" | [[Берлінскі кінафестываль 2002|2002]] | [[File:Claudia Cardinale (1960 hq).jpg|100px|alt=Клаўдзія Кардынале]] | scope="row" | [[Клаўдзія Кардынале]] |Актрыса | {{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Туніс}} | rowspan="2" |<ref>{{cite web|title=52nd Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2002/03_preistr_ger_2002/03_Preistraeger_2002.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- | [[File:Robert Altman - 1983.jpg|100px|alt=Роберт Олтмен]] | scope="row" | [[Роберт Олтмен]] |Кінарэжысёр | {{Сцяг|ЗША}} |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2003|2003]] | [[File:Anouk Aimée Cannes.jpg|100px|alt=Анук Эмэ]] | scope="row" | [[Анук Эмэ]] |Актрыса | {{Сцяг|Францыя}} |<ref>{{cite web|title=53rd Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2003/03_preistr_ger_2003/03_Preistraeger_2003.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2004|2004]] | [[File:Fernando Solanas, 1985.jpg|100px|alt=Фернанда Саланас]] | scope="row" | [[Фернанда Саланас]] | rowspan="2" |Кінарэжысёр | {{Сцяг|Аргенціна}} |<ref>{{cite web|title=54th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2004/03_preistr_ger_2004/03_Preistraeger_2004.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! rowspan="2" | [[Берлінскі кінафестываль 2005|2005]] | [[File:Marie Claire Korea 임권택과 10인의 감독들 임권택.png|100px|alt=Ім Квон Тхэк]] | scope="row" | [[Ім Квон Тхэк]] | {{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} | rowspan="2" |<ref>{{cite web|title=55th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2005/03_preistr_ger_2005/03_Preistraeger_2005.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- | [[File:Fernando_Fernán_Gómez.jpg |100px|alt=Фернанда Фернан Гомес]] | scope="row" | [[Фернанда Фернан Гомес]] |Кінарэжысёр, акцёр і пісьменнік | {{Сцяг|Іспанія}} |- ! rowspan="2" | [[Берлінскі кінафестываль 2006|2006]] | [[File:Andrzej Wajda OFF Plus Camera 2012 (cropped).jpg|100px|alt=Анджэй Вайда]] | scope="row" | [[Анджэй Вайда]] |Кінарэжысёр | {{Сцяг|Польшча}} | rowspan="2" |<ref>{{cite web|title=56th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2006/03_preistr_ger_2006/03_Preistraeger_2006.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- | [[File:SDCC13 - Ian McKellen.jpg|100px|alt=Іэн Мак-Келен]] | scope="row" | [[Іэн Мак-Келен]] |Акцёр | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2007|2007]] | | scope="row" | [[Артур Пен]] |Кінарэжысёр і кінапрадзюсар | {{Сцяг|ЗША}} |<ref>{{cite web|title=57th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2007/03_preistr_ger_2007/03_Preistraeger_2007.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2008|2008]] | [[File:Francesco Rosi Cannes.jpg|100px|alt=Франчэска Розі]] | scope="row" | [[Франчэска Розі]] |Кінарэжысёр | {{Сцяг|Італія}} |<ref>{{cite web|title=58th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2008/03_preistr_ger_2008/03_Preistraeger_2008.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2009|2009]] | [[File:Identite-MauriceJarre-1950-Sacem.png|100px|alt=Марыс Жар]] | scope="row" | [[Марыс Жар]] |Кампазітар і дырыжор | {{Сцяг|Францыя}} |<ref>{{cite web|title=59th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2009/03_preistr_ger_2009/03_Preistraeger_2009.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! colspan="6" |2010-я |- ! rowspan="2" | [[Берлінскі кінафестываль 2010|2010]] | [[File:Hanna_Schygulla_Buchmesse_(cropped).JPG|100px|alt=Ганна Шыгула]] | scope="row" | [[Ганна Шыгула]] |Актрыса | rowspan="3" | {{Сцяг|Германія}} | rowspan="2" |<ref>{{cite web|title=60th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2010/03_preistr_ger_2010/03_Preistraeger_2010.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- | [[File:Wolfgang Kohlhaase KVIFF.jpg|100px|alt=Вольфганг Кольхаазе]] | scope="row" | [[Вольфганг Кольхаазе]] |Кінарэжысёр |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2011|2011]] | [[File:Armin mueller-stahl.jpg|100px|alt=Армін Мюлер-Шталь]] | scope="row" | [[Армін Мюлер-Шталь]] |Акцёр, мастак і пісьменнік |<ref>{{cite web|title=61st Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2011/03_preistrger_2011/03_preistraeger_2011.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2012|2012]] | [[File:Meryl Streep by Jack Mitchell.jpg|100px|alt=Мэрыл Стрып]] | scope="row" | [[Мэрыл Стрып]] |Актрыса | {{Сцяг|ЗША}} |<ref>{{cite web|title=62nd Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2012/03_preistrger_2012/03_preistraeger_2012.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2013|2013]] | [[File:Claude Lanzmann 2014.jpg|100px|alt=Клод Ланцман]] | scope="row" | [[Клод Ланцман]] | rowspan="3" |Кінарэжысёр | {{Сцяг|Францыя}} |<ref>{{cite web|title=63rd Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2013/03_preistraeger_2013/03_preistraeger_2013.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2014|2014]] | [[File:Ken_Loach_Cannes.jpg|100px|alt=Кен Лоўч]] | scope="row" | [[Кен Лоўч]] | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref>{{cite web|title=64th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2014/03_preistraeger_2014/03_preistraeger_2014.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2015|2015]] | [[File:MJK30764 Wim Wenders (Berlinale 2017) 2.jpg|100px|alt=Вім Вендэрс]] | scope="row" | [[Вім Вендэрс]] | rowspan="2" | {{Сцяг|Германія}} |<ref>{{cite web|title=65th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2015/03_preistraeger_2015/03_preistraeger_2015.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2016|2016]] | [[File:Michael Ballhaus.4676.jpg|100px|alt=Майкл Бальхаўз]] | scope="row" | [[Майкл Бальхаўз]] |Кінааператар |<ref>{{cite web|title=66th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2016/03_preistraeger_2016/03_preistraeger_2016.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2017|2017]] | [[File:Milena Canonero Berlinale 2017.jpg|100px|alt=Мілена Кананера]] | scope="row" | [[Мілена Кананера]] |Мастачка па касцюмах | {{Сцяг|Італія}} |<ref>{{cite web|title=67th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2017/03_preistrger_2017/03_preistraeger_2017.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2017-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2018|2018]] | [[File:Willem Dafoe 2014 (cropped).jpg|100px|alt=Уілем Дэфо]] | scope="row" | [[Уілем Дэфо]] |Акцёр | {{Сцяг|ЗША}} |<ref>{{cite web|title=68th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2018/03_preistrger_2018/03_preistraeger_2018.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2018-12-11}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2019|2019]] | [[File:Charlotte Rampling 2016.jpg|100px|alt=Шарлота Рэмплінг]] | scope="row" | [[Шарлота Рэмплінг]] |Актрыса | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref>{{cite web|title=69th Berlin International Film Festival – Honorary Golden Bear|url=https://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/2019/03_preistrger_2019/03_preistraeger_2019.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2019-08-10}}</ref> |- ! colspan="6" |2020-я |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2020|2020]] | [[File:Helen Mirren 2014.jpg|100px|alt=Хелен Мірэн]] | scope="row" | [[Хелен Мірэн]] | rowspan="2" |Актрыса | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref>{{cite web|title=Homage and Honorary Golden Bear 2020 for Dame Helen Mirren|url=https://www.berlinale.de/en/in-focus/berlinale-topics/homage-2020.html|publisher=[[Берлінскі кінафестываль]]|access-date=2021-12-19}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2022|2022]] |[[File:Isabelle Huppert Cannes 2018.jpg|100px|alt=Ізабэль Юпэр]] | scope="row" | [[Ізабэль Юпэр]] | {{Сцяг|Францыя}} |<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2021/film/global/berlin-golden-bear-isabelle-huppert-1235134853/ |title=Isabelle Huppert to Receive Berlin Film Festival's Honorary Golden Bear |first=Manori |last= Ravindran|date=2021-12-16 |work=[[Variety]] |access-date=16 December 2021}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2023|2023]] |[[File:Steven_Spielberg_by_Gage_Skidmore.jpg|100px|alt=Стывен Спілберг]] | scope="row" | [[Стывен Спілберг]] | rowspan="2" |Кінарэжысёр | rowspan="2" | {{Сцяг|ЗША}} |<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2022/11/steven-spielberg-berlinale-golden-bear-2023-1235179849/|title=Steven Spielberg To Be Honored With Berlinale Golden Bear, Homage|date=22 November 2022 |work=Deadline Hollywood |access-date=2022-11-22}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2024|2024]] |[[File:Martin_Scorsese_MFF_2023.jpg|100px|alt=Марцін Скарсэзэ]] | scope="row" | [[Марцін Скарсэзэ]] |<ref>{{cite web|url=https://sg.finance.yahoo.com/news/martin-scorsese-receive-berlin-film-111411412.html|title=Martin Scorsese to Receive Berlin Film Festival's Honorary Golden Bear|date=21 December 2023 |work=Yahoo! Finance |access-date=2023-12-21}}</ref> |- ! [[Берлінскі кінафестываль 2025|2025]] |[[File:Tilda Swinton (28352184350) (cropped).jpg|100px|alt=Цільда Суінтан]] |[[Цільда Суінтан]] |Актрыса | {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |<ref>{{Cite web |title=The Honorary Golden Bear |url=https://www.berlinale.de/en/festival/awards-and-juries/honorary-golden-bear.html |access-date=2024-12-20 |website=www.berlinale.de |language=en}}</ref> |} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.berlinale.de/ Афіцыйны сайт] {{ref-de}} {{ref-en}} {{Commons|Berlinale}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Берлінскі кінафестываль}} [[Катэгорыя:Берлінскі кінафестываль]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] crcmbupv35vq9scuqj8kcajk0mx7umk 0 761403 5167365 4694830 2026-07-18T14:02:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Таццяна Рыгораўна Васільева]] 5167365 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Таццяна Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Таццяна Аляксандраўна Васільева (Ташкова)|Таццяна Аляксандраўна Васільева|ru|Ташкова, Татьяна Александровна}} (Ташкова; нар. 1956) — савецкая і расійская актрыса. * {{нп5|Таццяна Рыгораўна Васільева|Таццяна Рыгораўна Васільева|ru|Васильева, Татьяна Григорьевна}} (Іцыковіч; нар. 1947) — савецкая і расійская актрыса. * {{нп5|Таццяна Мікалаеўна Васільева|Таццяна Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Татьяна Николаевна}} (нар. 1977) — расійская віяланчэлістка. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 2j3vqovd2fnkj56cl1s8xnu273miykj 100 763680 5167390 5166608 2026-07-18T15:51:43Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5167390 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Армат (футбольны клуб)|2026-07-18T07:20:32Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Ягор Дырда|2026-07-17T16:52:48Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Вовов|2026-07-16T13:31:08Z|~2026-40184-13}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Імпульс-БДУІР»|2026-07-09T10:20:37Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2015|2026-07-04T15:11:45Z|Wudjsjejneje}} {{Новы артыкул|Кубак Амерыкі па футболе 2016|2026-07-04T12:51:20Z|~2026-38032-06}} {{Новы артыкул|Дар'я Сяргееўна Вярэніч|2026-07-03T23:15:46Z|Siliyiw}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1960|2026-06-30T08:56:22Z|Sudghdjdjs}} {{Новы артыкул|Чэмпіянат Еўропы па футболе 1964|2026-06-30T08:45:56Z|Sudghdjdjs}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> sse6vt6ddortwa71l5enk8zfb8l60nv 0 797873 5167549 5159232 2026-07-19T09:17:05Z DzBar 156353 −[[Катэгорыя:Выданні, заснаваныя ў 1939 годзе]]; ±[[Катэгорыя:Рускамоўныя часопісы]]→[[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5167549 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Дружба народов | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = | подпіс = | спецыялізацыя = літаратурны часопіс | перыядычнасць = 1 раз у месяц | скарачэнне = | мова = [[руская мова|руская]] | адрас рэдакцыі = 117218, Масква, вул. Кржыжаноўскага, 13, стар. 2 | галоўны рэдактар = [[Сяргей Аляксандравіч Надзееў|С. А. Надзееў]] | заснавальнікі = | выдавец = | краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}} (з 1991)<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} (да 1991) | заснаванне = [[1939]] | апошні выпуск = | аб’ём = 256 палос | камплектацыя = | тыраж = 1200 (2017)<ref name="Rucont">{{cite web|url=https://rucont.ru/file.ashx?guid=f0b51bfd-0913-4da5-a9ff-b0e25adf94f1|title=Дружба народов №6 2017|website=Rucont.ru|accessdate=2026-01-05|lang=ru}}</ref> | ISSN = | eISSN = | доступ = | узнагароды = | вэб-сайт = [http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/ дружбанародов.com] }} '''«Дружба народов»''' ({{lang-be|Дружба народаў}})&nbsp;— савецкі, а пазней расійскі літаратурна-мастацкі [[часопіс]], заснаваны ў сакавіку [[1939]] года. У савецкі час з’яўляўся органам [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]], з 1991 года&nbsp;— прыватнае выданне. == Гісторыя == Часопіс быў заснаваны ў 1939 годзе як [[альманах]] для папулярызацыі твораў пісьменнікаў саюзных рэспублік у перакладзе на рускую мову. Спачатку выдаваўся нерэгулярна (з перапынкам з чэрвеня 1941 па кастрычнік 1943 года). З 1949 года выходзіў кожныя два месяцы, а з 1955 года стаў штомесячнікам і атрымаў статус часопіса<ref name="history">{{cite web|url=http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/druzhba-narodov|title="Дружба народов". Первые полвека (1939 - 1989)|website=дружбанародов.com|date=2025-05-11|accessdate=2026-01-05|lang=ru}}</ref>. У паслясавецкі перыяд захаваўся ўхіл на публікацыю твораў прадстаўнікоў народаў былога [[СССР]]. У 2000-я гады фінансавае становішча часопіса пагоршылася. У 2012 годзе рэдакцыя страціла сваё памяшканне з-за заканчэння арэнды і была вымушана пераехаць у будынак фонду «Рускі свет»<ref name="russia_k">{{cite web|url=http://tvkultura.ru/article/show/article_id/2569|title=Редакция журнала «Дружбы народов» остается без помещения|website=Россия К|date=2012-07-03|accessdate=2026-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913203114/http://tvkultura.ru/article/show/article_id/2569|archive-date=2015-09-13|url-status=live|lang=ru}}</ref><ref name="mk">{{cite web|url=http://www.mk.ru/culture/2015/05/29/pisatel-aleksandr-ebanoidze-zabota-odna-kak-by-ne-zagnutsya-v-god-literatury.html|title=Писатель Александр Эбаноидзе: «Забота одна — как бы не загнуться в Год литературы»|author=Дардыкина Н.|website=Московский комсомолец|date=2015-05-29|accessdate=2026-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602153055/http://www.mk.ru/culture/2015/05/29/pisatel-aleksandr-ebanoidze-zabota-odna-kak-by-ne-zagnutsya-v-god-literatury.html|archive-date=2015-06-02|url-status=live|lang=ru}}</ref>. З 2013 года часопіс мае ўласны сайт і ўдзельнічае ў праекце «[[Журнальная зала]]»<ref>{{cite web|url=http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/|title=«Дружба народов» — официальный сайт|accessdate=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615122757/http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/|archive-date=2022-06-15|url-status=live|lang=ru}}</ref>. == Галоўныя рэдактары == * [[Георгій Аляксандравіч Ржанаў]] (з сакавіка 1939, адк. рэдактар) * [[Пётр Андрэевіч Паўленка]] (з 1939) * [[Віктар Віктаравіч Гольцаў]] (1949—1955) * [[Барыс Андрэевіч Лаўранёў]] (з студзеня 1956) * [[Аляксей Аляксандравіч Суркоў]] (1958—1960) * [[Васіль Аляксандравіч Смірноў (пісьменнік)|Васіль Аляксандравіч Смірноў]] (1960—1965) * [[Сяргей Аляксеевіч Баруздзін]] (1966—1991) * [[Аляксандр Аляксеевіч Рудэнка-Дзясняк]] (1991—1992) * [[Вячаслаў Аляксеевіч П'ецух]] (1993—1995) * [[Аляксандр Луарсабавіч Эбанаідзэ]] (1995—2016) * [[Сяргей Аляксандравіч Надзееў]] (з 2017) == Кніжны дадатак == У савецкі час выпускаліся кніжныя дадаткі да часопіса, у тым ліку серыі «Бібліятэка класікаў літаратур народаў СССР», «Бібліятэка гістарычных раманаў народаў СССР», «Пяцьдзясят гадоў савецкага рамана» і «Бібліятэка савецкай прозы». == Аўтары == У розныя гады ў часопісе друкаваліся такія аўтары, як [[Віктар Пятровіч Астаф'еў|Віктар Астаф’еў]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіль Быкаў]], [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Расул Гамзатаў]], [[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Леў Гумілёў]], [[Мікалай Аляксеевіч Забалоцкі|Мікалай Забалоцкі]], [[Сяргей Паўлавіч Залыгін|Сяргей Залыгін]], [[Фазіль Абдулавіч Іскандэр|Фазіль Іскандэр]], [[Віліс Тэнісавіч Лацыс|Віліс Лацыс]], [[Булат Шалвавіч Акуджава|Булат Акуджава]], [[Анатоль Навумавіч Рыбакоў|Анатоль Рыбакоў]], [[Юльян Сямёнавіч Сямёнаў|Юльян Сямёнаў]], [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|Аляксандр Твардоўскі]], [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карней Чукоўскі]], [[Васіль Макаравіч Шукшын|Васіль Шукшын]] і іншыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|lang=ru|url=http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/|title=Афіцыйны сайт часопіса «Дружба народов»}} * {{cite web|lang=ru|url=https://magazines.gorky.media/druzhba|title=Старонка часопіса ў «Журнальнай зале»|website=Журнальная зала|access-date=5 студзеня 2026|archive-date=1 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250401132659/https://magazines.gorky.media/druzhba|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Расіі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы СССР]] [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] dhmiiva4ogxn0w7t4f98rq63bdq3uc2 5167550 5167549 2026-07-19T09:23:58Z DzBar 156353 абнаўленне звестак 5167550 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Дружба народов | арыгінал назвы = | лагатып = | выява = | шырыня = | подпіс = | спецыялізацыя = літаратурны часопіс | перыядычнасць = 1 раз у месяц | скарачэнне = | мова = [[руская мова|руская]] | адрас рэдакцыі = 117218, Масква, вул. Кржыжаноўскага, 13, стар. 2 | галоўны рэдактар = [[Сяргей Аляксандравіч Надзееў|С. А. Надзееў]] | заснавальнікі = | выдавец = | краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}} (з 1991)<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} (да 1991) | заснаванне = [[1939]] | апошні выпуск = | аб’ём = 256 палос | камплектацыя = | тыраж = 1200 (2017)<ref name="Rucont">{{cite web|url=https://rucont.ru/file.ashx?guid=f0b51bfd-0913-4da5-a9ff-b0e25adf94f1|title=Дружба народов №6 2017|website=Rucont.ru|accessdate=2026-01-05|lang=ru}}</ref> | ISSN = | eISSN = | доступ = | узнагароды = | вэб-сайт = [http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/ дружбанародов.com] }} '''«Дружба народов»''' ({{lang-be|Дружба народаў}})&nbsp;— савецкі, а пазней расійскі літаратурна-мастацкі [[часопіс]], заснаваны ў сакавіку [[1939]] года. У савецкі час з’яўляўся органам [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]], з 1991 года&nbsp;— прыватнае выданне. == Гісторыя == Часопіс быў заснаваны ў 1939 годзе як [[альманах]] для папулярызацыі твораў пісьменнікаў саюзных рэспублік у перакладзе на рускую мову. Спачатку выдаваўся нерэгулярна (з перапынкам з чэрвеня 1941 па кастрычнік 1943 года). З 1949 года выходзіў кожныя два месяцы, а з 1955 года стаў штомесячнікам і атрымаў статус часопіса<ref name="history">{{cite web|url=http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/druzhba-narodov|title="Дружба народов". Первые полвека (1939 - 1989)|website=дружбанародов.com|date=2025-05-11|accessdate=2026-01-05|lang=ru}}</ref>. У паслясавецкі перыяд захаваўся ўхіл на публікацыю твораў прадстаўнікоў народаў былога [[СССР]]. У 2000-я гады фінансавае становішча часопіса пагоршылася. У 2012 годзе рэдакцыя страціла сваё памяшканне з-за заканчэння арэнды і была вымушана пераехаць у будынак фонду «Рускі свет»<ref name="russia_k">{{cite web|url=http://tvkultura.ru/article/show/article_id/2569|title=Редакция журнала «Дружбы народов» остается без помещения|website=Россия К|date=2012-07-03|accessdate=2026-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913203114/http://tvkultura.ru/article/show/article_id/2569|archive-date=2015-09-13|url-status=live|lang=ru}}</ref><ref name="mk">{{cite web|url=http://www.mk.ru/culture/2015/05/29/pisatel-aleksandr-ebanoidze-zabota-odna-kak-by-ne-zagnutsya-v-god-literatury.html|title=Писатель Александр Эбаноидзе: «Забота одна — как бы не загнуться в Год литературы»|author=Дардыкина Н.|website=Московский комсомолец|date=2015-05-29|accessdate=2026-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602153055/http://www.mk.ru/culture/2015/05/29/pisatel-aleksandr-ebanoidze-zabota-odna-kak-by-ne-zagnutsya-v-god-literatury.html|archive-date=2015-06-02|url-status=live|lang=ru}}</ref>. З 2013 года часопіс мае ўласны сайт і ўдзельнічае ў праекце «[[Журнальная зала]]»<ref>{{cite web|url=http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/|title=«Дружба народов» — официальный сайт|accessdate=2022-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615122757/http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/|archive-date=2022-06-15|url-status=live|lang=ru}}</ref>. У пачатку 2026 года галоўны рэдактар Сяргей Надзееў паведамляў, што іюльскі нумар стане для часопіса апошнім.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.rewizor.ru/literature/interviews/pechalnye-rifmy-vremeni/|title=Интервью - Печальные рифмы времени|website=РЕВИЗОР.РУ|access-date=2026-07-19}}</ref> == Галоўныя рэдактары == * [[Георгій Аляксандравіч Ржанаў]] (з сакавіка 1939, адк. рэдактар) * [[Пётр Андрэевіч Паўленка]] (з 1939) * [[Віктар Віктаравіч Гольцаў]] (1949—1955) * [[Барыс Андрэевіч Лаўранёў]] (з студзеня 1956) * [[Аляксей Аляксандравіч Суркоў]] (1958—1960) * [[Васіль Аляксандравіч Смірноў (пісьменнік)|Васіль Аляксандравіч Смірноў]] (1960—1965) * [[Сяргей Аляксеевіч Баруздзін]] (1966—1991) * [[Аляксандр Аляксеевіч Рудэнка-Дзясняк]] (1991—1992) * [[Вячаслаў Аляксеевіч П'ецух]] (1993—1995) * [[Аляксандр Луарсабавіч Эбанаідзэ]] (1995—2016) * [[Сяргей Аляксандравіч Надзееў]] (з 2017) == Кніжны дадатак == У савецкі час выпускаліся кніжныя дадаткі да часопіса, у тым ліку серыі «Бібліятэка класікаў літаратур народаў СССР», «Бібліятэка гістарычных раманаў народаў СССР», «Пяцьдзясят гадоў савецкага рамана» і «Бібліятэка савецкай прозы». == Аўтары == У розныя гады ў часопісе друкаваліся такія аўтары, як [[Віктар Пятровіч Астаф'еў|Віктар Астаф’еў]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|Васіль Быкаў]], [[Расул Гамзатавіч Гамзатаў|Расул Гамзатаў]], [[Леў Мікалаевіч Гумілёў|Леў Гумілёў]], [[Мікалай Аляксеевіч Забалоцкі|Мікалай Забалоцкі]], [[Сяргей Паўлавіч Залыгін|Сяргей Залыгін]], [[Фазіль Абдулавіч Іскандэр|Фазіль Іскандэр]], [[Віліс Тэнісавіч Лацыс|Віліс Лацыс]], [[Булат Шалвавіч Акуджава|Булат Акуджава]], [[Анатоль Навумавіч Рыбакоў|Анатоль Рыбакоў]], [[Юльян Сямёнавіч Сямёнаў|Юльян Сямёнаў]], [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|Аляксандр Твардоўскі]], [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карней Чукоўскі]], [[Васіль Макаравіч Шукшын|Васіль Шукшын]] і іншыя. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|lang=ru|url=http://xn--80aabggdk2dkbof7a.com/|title=Афіцыйны сайт часопіса «Дружба народов»}} * {{cite web|lang=ru|url=https://magazines.gorky.media/druzhba|title=Старонка часопіса ў «Журнальнай зале»|website=Журнальная зала|access-date=5 студзеня 2026|archive-date=1 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250401132659/https://magazines.gorky.media/druzhba|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Расіі]] [[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы СССР]] [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] ib7q2yqlwg1qowdzxvyfzpr711sgoy9 0 799553 5167335 5086963 2026-07-18T13:42:17Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5167335 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Брунгільда (значэнні)}} {{Міфалагічны персанаж | Імя = Брунгільда | Арыгінал імя = {{lang-non|Brynhildr}} | Выява = Brunhild (Postkarte), G. Bussiere, 1897.jpg | Шырыня = | Подпіс = Брунгільда. Малюнак [[Гастон Бюсьер|Гастона Бюсьера]] (1897) | Бацька = [[Будлі (скандынаўская міфалогія)|Будлі]] }} '''Брунгі́льда''' ({{lang-non|Brynhildr}} — «кальчуга» + «бітва»{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}) — ваяўнічая гераіня [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]] і [[эпас]]у, адна з асноўных дзейных асоб старажытнагерманскага цыкла [[Песня пра Нібелунгаў|паэм пра Нібелунгаў]]{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. [[Валькірыя]], жонка караля [[Бургундыя|Бургундыі]] [[Гунтэр (кароль Бургундыі)|Гунтэра]]. У некаторых сагах лічыцца маці [[Аслаўг]], [[цешча]]й яе мужа — легендарнага [[конунг]]а [[Вікінгі|вікінгаў]] [[Рагнар Лодбрак|Рагнара Лодбрака]] і бабуляй іх сыноў: [[Івар Бескасцёвы|Івара Бескасцёвага]], [[Сігурд Змеявокі|Сігурда Змеявокага]], [[Б’ёрн Жалезнабокі|Б’ёрна Жалезнабокага]], [[Хвітсерк|Хвітсерка]] і [[Уба]]. == Крыніцы == Асноўнымі крыніцамі звестак пра Брунгільду з’яўляюцца «[[Сага пра Вёльсунгаў]]», гераічныя паэмы са «[[Старэйшая Эда|Старэйшай Эды]]» (у прыватнасці, «[[Паездка Брунгільд у Хель|Паездка Брунгільд у Хэль]]») і «[[Малодшая Эда|Малодшая Эда]]» [[Сноры Стурлусан]]а. Таксама яна фігуруе ў паэмах «[[Песня пра Нібелунгаў]]», «[[Кудруна]]», «Плач па Нібелунгах», «Сазе пра [[Дытрых Бернскі|Дытрыха Бернскага]]», у [[Скальдзічная паэзія|скальдзічнай паэзіі]] і згадваецца ў «[[Беавульф]]е»{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. == Міфалогія == [[Файл:Charles Ernest Butler Siegfried und Brunnhilde.jpg|злева|міні|[[Чарлз Батлер (мастак)|Чарлз Батлер]]. «[[Зігфрыд]] і Брунгільда» (1909)]] [[Файл:Johann Heinrich Füssli 003.jpg|thumb|Шлюбная ноч Брунгільды і Гунтэра. Мастак [[Іаган Генрых Фюслі]], 1807 год]] Брунгільда была дачкой [[конунг]]а [[Будлі (скандынаўская міфалогія)|Будлі]] і насіла імя Сігрдрыва. За непадпарадкаванне [[Одзін]] усыпіў яе «шыпом сну»{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Два конунгі вялі вайну: аднаго клікалі Х’яльм-Гунар (і Одзін абяцаў яму перамогу), іншага — Агнар (яго ніхто не хацеў браць пад абарону). Сігрдрыва загубіла ў бітве Х’яльм-Гунара. У помсту за гэта Одзін усыпіў яе і сказаў, што яна больш ніколі не пераможа ў бітве і будзе выдадзена замуж (тым самым перастане быць валькірыяй, бо валькірыі не выходзілі замуж). Малады віцязь [[Зігфрыд]] (у скандынаўскай традыцыі — Сігурд), сын [[Зігмунд (міфалогія)|Зігмунда]], пасля забойства цмока [[Фафнір]]а, разрубіў сваім мячом [[Грам (меч)|Граам]] кальчугу дзевы і вызваліў валькірыю з палону магічнага сну. Маладыя людзі пакляліся адзін аднаму ў вечнай любові. Брунгільда пачала навучаць Зігфрыда рунічнай мудрасці пад імем Сігдрывы (паэма «Прамовы валькірыі Сігдрывы» са «Старэйшай Эды»). Яна аднойчы фігуруе пад гэтым імем, якое азначае «Якая прыганяе перамогу»; гэта можа азначаць не саму Брунгільду, а нейкую іншую жанчыну з імем Сігдрыва{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Пасля заручын Зігфрыд пакідае Брунгільду дзеля вайсковых подзвігаў і прыязджае ў [[Вормс]], каралеўства бургундаў, дзе кіруе [[Гунтэр (кароль Бургундыі)|Гунтэр]]{{sfn|Жырмунскі|2004|с=386}}. Вядзьмарка напаіла Зігфрыда зеллем забыцця і ажаніла яго са сваёй дачкой Гудрун ([[Крымхільда|Крымхільдзе]]). Зачараваны Зігфрыд дапамог Гунтэру займець у жонкі Брунгільду{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Брунгільда даўно паклялася выйсці замуж толькі за таго, хто яе адолее, — тады валькірыя страціць сваю звышнатуральную сілу. Зігфрыд, прыняўшы аблічча Гунтэра, адолеў яе і ўзяў у доказ яе пояс і пярсцёнак{{sfn|Буслаеў|2003|с=40}}. Пазней Крымхільда паказала Брунгільдзе гэтыя прадметы, што даказвала перамогу менавіта Зігфрыда. Раз’юшаная Брунгільда ўчыніла сварку за права першынства, якая скончылася забойствам Зігфрыда. Не жадаючы працягваць жыццё без свайго каханага, Брунгільда ўзышла на вогнішча{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Паводле «[[Сага пра Вёльсунгаў|Сагі пра Вёльсунгаў]]» у Брунгільды ад Зігфрыда нарадзілася дачка [[Аслаўг]]{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. Вобраз лютай валькірыі Брунгільды звязаны з познімі скандынаўскімі ўяўленнямі пра «[[Дзікае паляванне]]»: быццам валькірыя імчыць па начным небе зімой у конным атрадзе разам з Одзінам і іншымі стварэннямі перад [[Ёль|Ёлем]]; яна з’яўляецца той, каму лепш не трапляцца на шляху{{sfn|Каралёў|2019|с=46}}. == Вобраз у навуцы і культуры == * У гонар Брунгільды названы [[астэроід]] [[(123) Брунгільда]], адкрыты ў 1872 годзе{{sfn|Schmadel|2012|с=26}}. * З’яўляецца адным з цэнтральных персанажаў трох опер [[Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]] ў тэтралогіі «[[Пярсцёнак нібелунга]]» (акрамя першай). * Брунгільда — персанаж коміксаў выдавецтва [[Marvel Comics]], створаны [[Рой Томас|Роем Томасам]] і Джонам Бусема, заснаваны на персанажы «Песні пра Нібелунгаў». === У кіно === * «[[Нібелунгі: Зігфрыд (фільм, 1924)|Нібелунгі: Зігфрыд]]» (''Die Nibelungen: Siegfried''; [[Веймарская рэспубліка]], 1924), рэжысёр [[Фрыц Ланг]]. У ролі Брунгільды — [[Хана Ральф]]. * «[[Нібелунгі: Зігфрыд (фільм, 1966)|Нібелунгі: Зігфрыд]]» (''Die Nibelungen, Teil 1 — Siegfried''; [[Федэратыўная Рэспубліка Германія (1949—1990)|ФРГ]], [[Югаславія]], 1966), рэжысёр [[Харальд Райнль]]. У ролі Брунгільды — [[Карын Дор]]. * «[[Нібелунгі: Помста Крымхільды (фільм, 1967)|Нібелунгі: Помста Крымхільды]]» (''Die Nibelungen, Teil 2 — Kriemhilds Rache''; [[Федэратыўная Рэспубліка Германія (1949—1990)|ФРГ]], [[Югаславія]], 1967), рэжысёр [[Харальд Райнль]]. У ролі Брунгільды — [[Карын Дор]]. * «[[Пярсцёнак Нібелунгаў (фільм)|Пярсцёнак Нібелунгаў]]» (2004). У ролі Брунгільды — [[Крыстана Локен]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Буслаев Ф. И. |загаловак=Народный эпос и мифология |месца=М. |выдавецтва=Высшая школа |год=2003 |старонак=408 |isbn=9785060044799 |ref=Буслаеў}} * {{Кніга |аўтар=Жирмунский В. М., Долгин Б. С., Неклюдов С. Ю. |загаловак=Фольклор Запада и Востока: сравнительно-исторические очерки |месца=М. |выдавецтва=О.Г.И. |год=2004 |старонак=472 |isbn=9785942821791 |ref=Жырмунскі}} * {{Кніга |аўтар=Кораблёв Л. |загаловак=Древнегерманский мифологический словарь |месца=М. |выдавецтва=АСТ |серыя=Звезда лекций |год=2019 |старонак=496 |isbn= |ref=Каралёў}} * {{Кніга |аўтар=Корш В. Ф. |загаловак=Всеобщая история литературы: История средневѣковой литературы |месца=СПб. |выдавецтва=Изд. К. Риккера |год=1885 |старонак=942 |isbn= |ref=Корш}} * {{Кніга |аўтар=Schmadel L. D. |загаловак=Dictionary of Minor Planet Names |выданне=Sixth Revised and Enlarged Edition |месца=Heidelberg, N. Y., Dordrecht, L. |выдавецтва=Springer |год=2012 |старонак= |isbn=978-3-642-29717-5 |ref=Schmadel}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Песні пра Нібелунгаў]] [[Катэгорыя:Выдуманыя жанчыны]] [[Катэгорыя:Персанажы скандынаўскай міфалогіі]] [[Катэгорыя:Валькірыі]] f6enqips7hxr7ff8mc98hla95nxyph0 0 807675 5167479 5141151 2026-07-19T01:24:09Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5167479 wikitext text/x-wiki [[Файл:Yanka Kupala ('20 of XX c.)-2.jpg|міні|[[Янка Купала]] — Найбольш вядомы беларускі літаратурны псеўданімаў Івана Луцэвіча]] '''Псеўдані́м''' (ад {{lang-grc|ψευδής}} — «несапраўдны, фальшывы» і {{lang-grc|ὄνομα}} — «імя») — подпіс або імя, якім асоба замяняе сваё сапраўднае [[імя]] ці [[прозвішча]].<ref name="belenc">Саламевіч, І. У. Псеўданім / І. У. Саламевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 99. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13).</ref> Найчасцей псеўданімы ўжываюцца ў [[Літаратура|літаратуры]], [[Журналістыка|журналістыцы]], [[Мастацтва|мастацтве]], [[тэатр]]ы, [[кіно]] і іншых сферах публічнай дзейнасці. Псеўданім дазваляе аўтару схаваць сапраўднае імя, стварыць асобны творчы вобраз, адрозніць сябе ад іншых асоб з тым самым прозвішчам або ўнікнуць непажаданай увагі. У літаратуры ён можа выступаць не толькі як подпіс, але і як частка [[Літаратурная містыфікацыя|літаратурнай містыфікацыі]] або свядомая «маска» аўтара.<ref name="belenc" /> == Прычыны выкарыстання == Прычыны з’яўлення псеўданімаў розныя. Сярод іх — пераслед [[Цэнзура|цэнзуры]], немілагучнасць сапраўднага прозвішча, наяўнасць аднолькавых прозвішчаў, сацыяльныя забабоны, боязь творчага правалу, жаданне захаваць [[інкогніта]] або падкрэсліць пэўныя рысы асобы.<ref name="belenc" /> У асобных выпадках псеўданім становіцца настолькі ўстойлівым, што выцясняе сапраўднае імя аўтара ў грамадскай памяці. Так здарылася з імёнамі [[Мальер]]а, [[Стэндаль|Стэндаля]], [[Максім Горкі|Максіма Горкага]], [[Вальтэр]]а і многіх іншых дзеячаў культуры.<ref name="belenc" /> [[Файл:Portrait_of_Voltaire.jpg|міні|[[Вальтэр]] карыстаўся шматлікімі псеўданімамі; вядома пра больш за 160 ягоных псеўданімаў]] Псеўданім можа паказваць на нацыянальную прыналежнасць, месца нараджэння або жыхарства, рысы характару, творчыя прынцыпы ці эстэтычную пазіцыю. Напрыклад, псеўданім [[Леся Украінка]] падкрэсліваў нацыянальнасць аўтаркі, а псеўданім [[Дзмітрый Мамін-Сібірак|Дз. Мамін-Сібірак]] — геаграфічную прыналежнасць.<ref name="belenc" /> == Віды псеўданімаў == Існуе больш за 50 відаў псеўданімаў. Да асноўных належаць уласна псеўданімы, абагульняльныя псеўданімы і крыптанімы.<ref name="belenc" /> '''Уласна псеўданімы''', або '''фіктонімы''', маюць форму звычайнага імя і прозвішча і ствараюць уражанне сапраўднага аўтарскага імя. Да іх належаць, напрыклад, [[Янка Купала]] ў Івана Луцэвіча, [[Якуб Колас]] у Канстанціна Міцкевіча, [[Кузьма Чорны]] ў Мікалая Раманоўскага, [[Максім Танк]] у Яўгена Скурко.<ref name="belenc" /> '''Абагульняльныя псеўданімы''' замяняюць імя аўтара ўказаннем на нацыянальнасць, тэрытарыяльнае паходжанне, сацыяльнае становішча або іншую агульную прыкмету. У беларускай літаратуры да такіх формаў адносяцца, напрыклад, «Беларус», «Максім Беларус», «Янук з-пад Мінска», «Сярожа Пастушок».<ref name="belenc" /> '''Крыптанімы''' ўтвараюцца з ініцыялаў імя і прозвішча, асобных літар, складоў, скарачэнняў або іх спалучэнняў. Да іх належаць формы тыпу «І. Л.», «Я. К.», «М. Б.», а таксама анаграмы і іншыя спосабы частковага шыфравання сапраўднага імя.<ref name="belenc" /> Асобныя групы складаюць '''калектыўныя псеўданімы''', калі адным імем карыстаецца некалькі аўтараў, а таксама псеўданімы, што маскіруюць пол, нацыянальнасць або прафесію аўтара. У літаратуры вядомыя выпадкі, калі жанчыны бралі мужчынскія псеўданімы, а мужчыны — жаночыя. Такія формы адпаведна называюцца '''псеўдаандронімамі''' і '''псеўдагінімамі'''.<ref name="belenc" /> [[Файл:George_Sand_by_Nadar,_1864.jpg|міні|[[Жорж Санд]] — псеўданім французскай пісьменніцы Амандыны Аўроры Люсіль Дзюпэн]] == Псеўданімы ў беларускай культуры == На Беларусі псеўданімы пачалі ўжывацца з XVI стагоддзя ў [[Палемічная літаратура|палемічнай літаратуры]]. Сярод ранніх прыкладаў — Стафан Куколь (Тустаноўскі), вядомы як [[Стафан Зізаній]], Марцін Бранеўскі, які карыстаўся імем [[Хрыстафор Філалет]], і [[Мялецій Сматрыцкі]], які падпісваўся як Тэафіл Арфалог.<ref name="belenc" /> Інтэнсіўнае пашырэнне псеўданімаў у беларускай прозе назіраецца з другой паловы XIX стагоддзя. [[Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выдаў паэму «Гутарка пра сваяка» пад подпісам «Białoruska Duda», а [[Кастусь Каліноўскі]] падпісваў газету «[[Мужыцкая праўда]]» як «Jaśko — haspadar z pad Wilni». [[Францішак Багушэвіч]] карыстаўся псеўданімамі «Мацей Бурачок» і «Сымон Рэўка з-пад Барысава».<ref name="belenc" /> Шмат псеўданімаў выкарыстоўвалася ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» ў 1906—1915 гадах, у прэсе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], а таксама ў беларускай літаратуры і журналістыцы з 1920-х гадоў. Уласныя псеўданімы сталі неад’емнай часткай творчага вобраза многіх беларускіх пісьменнікаў: Янкі Купалы, Якуба Коласа, [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]], [[Міхась Зарэцкі|Міхася Зарэцкага]], [[Максім Танк|Максіма Танка]] і іншых.<ref name="belenc" /> == Прававы аспект == Псеўданім мае значэнне і ў [[Аўтарскае права|аўтарскім праве]]. [[Бернская канвенцыя аб ахове літаратурных і мастацкіх твораў]] улічвае выпадкі ананімных і псеўданімных твораў, а таксама выпадкі, калі псеўданім не пакідае сумнення ў асобе аўтара.<ref name="berne">[https://www.wipo.int/wipolex/en/text/283698 Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works] // [[Сусветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасці]]. Праверана 11 мая 2026.</ref> Аўтар мае права карыстацца псеўданімам, а рэдакцыі газет і часопісаў павінны захоўваць яго таямніцу.<ref name="belenc" /> == Гл. таксама == * [[Ананімны твор|Ананім]] * [[Аўтар]] * [[Аўтарскае права]] * [[Літаратурная містыфікацыя]] * [[Крыптанім]] * [[Псеўдаэпіграфіка]] * [[Сцэнічнае імя]] * [[Інкогніта]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Саламевіч, І. У. Псеўданім / І. У. Саламевіч // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 13: Праміле — Рэлаксін / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 2001. — Т. 13. — С. 99. — 576 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0216-4 (т. 13). * Масанов, Ю. И. В мире псевдонимов, анонимов и литературных подделок. — М., 1963. * Дмитриев, В. Г. Замаскированная литература. — М., 1973. * Дмитриев, В. Г. Скрывавшие свое имя: из истории анонимов и псевдонимов. — 2-е изд. — М., 1977. * Масанов, И. Ф. Словарь псевдонимов русских писателей, ученых и общественных деятелей. — Т. 1—4. — М., 1956—1960. * Саламевіч, Я. Слоўнік беларускіх псеўданімаў і крыптанімаў (XVI—XX стст.). — Мн., 1983. * Świerczyński, S. Polski pseudonim literacki. — Warszawa, 1983. * Słownik pseudonimów pisarzy polskich. — T. 1—4. — Wrocław, 1994—1996. == Спасылкі == * [https://www.wipo.int/wipolex/en/text/283698 Бернская канвенцыя аб ахове літаратурных і мастацкіх твораў] на сайце [[Сусветная арганізацыя інтэлектуальнай уласнасці|WIPO]] [[Катэгорыя:Псеўданімы| ]] [[Катэгорыя:Ананімнасць| ]] chsjlwpbfut2z66an48ebl5d6l6wygj 0 808891 5167425 5149872 2026-07-18T18:03:12Z M.L.Bot 261 далучыў да Вікіданых, афармленне 5167425 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Слані''' ({{lang-cs|Slaný}}) — былы каралеўскі горад у раёне Кладна [[Сярэднячэшскі край|Сярэднячэшскага краю]] [[Чэхія|Чэхіі]]. Размешчаны за 29 км на паўночны захад ад [[Прага|Прагі]] каля падножжа Сланскай гары. Краязнаўчы музей з 1885 года. Бібліятэка Вацлава Штэха. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Ёсеф Наўраціль]], чэшскі жывапісец == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Гарады Сярэднячэшскага края}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Чэхіі]] 2j55n31u1g3179vxesgyf33raevredw 2 809431 5167296 5167295 2026-07-18T12:02:25Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5167295|5167295]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5167296 wikitext text/x-wiki <noinclude><templatestyles src="Шаблон:Картка аніманга/styles.css" /> {| class="infobox animanga" </noinclude><includeonly> <tr> <th colspan="2" class="animanga-section"> {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series = Анімэ-серыял | tv movie | tv film = Анімэ-тэлефільм | music | music video = Музычны кліп | commercial | spot = Тэлерэклама | movie | film = Анімэ-фільм | movie series | film series = Серыя анімэ-фільмаў | oav | ova = OVA | oad = OAD | ona = ONA | drama = Тэлевізійная дорама | special = Спецвыпуск | live tv film = Ігравы тэлефільм | live video = Ігравое відэа | live movie | live film = Ігравы фільм | #default = Анімэ }} </th> </tr> {{#if:{{{title|}}}{{{title_small|}}}| <tr> <td colspan="2" class="animanga-subtitle"> {{#if:{{{title|}}}|<div class="animanga-romaji">''{{{title}}}''</div>}} {{#if:{{{title_small|}}}|<div><small>{{{title_small}}}</small></div>}} </td> </tr> }} {{#if:{{{director|{{#property:P57}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Рэжысёр</th> <td class="animanga-data">{{{director|{{#property:P57}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{producer|{{#property:P162}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Прадзюсар</th> <td class="animanga-data">{{{producer|{{#property:P162}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{writer|{{#property:P58}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Сцэнарыст</th> <td class="animanga-data">{{{writer|{{#property:P58}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{music|{{#property:P86}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Кампазітар</th> <td class="animanga-data">{{{music|{{#property:P86}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{studio|{{#property:P272}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Студыя</th> <td class="animanga-data">{{{studio|{{#property:P272}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{licensee|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Ліцэнзіят</th> <td class="animanga-data">{{{licensee}}}</td> </tr> }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | tv movie | tv film | drama | commercial | spot | special = {{#if:{{{network|{{#property:P449}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Арыгінальная сетка</th> <td class="animanga-data">{{{network|{{#property:P449}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | tv movie | tv film | drama | commercial | spot | special = {{#if:{{{network_en|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Англамоўная сетка</th> <td class="animanga-data">{{{network_en}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{released|{{#property:P577}}}}}{{{first|{{#property:P580}}}}}| <tr> <th class="animanga-label"> {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | drama = Арыгінальны паказ | #default = Прэм’ера }} </th> <td class="animanga-data"> {{#if:{{{released|{{#property:P577}}}}} | {{{released|{{#property:P577}}}}} | {{nowrap|{{{first|{{#property:P580}}}}}}} — {{#if:{{{last|{{#property:P582}}}}}|{{nowrap|{{{last|{{#property:P582}}}}}}}|цяпер}} }} </td> </tr> }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv movie | tv film | commercial | spot | special | movie | film | movie series | film series | oav | ova | ona | oad | music | music video | live tv film | live video | live movie | live film = {{#if:{{{runtime|{{#property:P2047}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Працягласць</th> <td class="animanga-data">{{{runtime|{{#property:P2047}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv movie | tv film | movie | film | movie series | film series | live tv film | live movie | live film = {{#if:{{{budget|{{#property:P2130}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Бюджэт</th> <td class="animanga-data">{{{budget|{{#property:P2130}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | movie | film | movie series | film series | live movie | live film = {{#if:{{{gross|{{#property:P2142}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Касавыя зборы</th> <td class="animanga-data">{{{gross|{{#property:P2142}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | movie series | film series = {{#if:{{{films|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Фільмы</th> <td class="animanga-data"> {{{films}}} {{#if:{{{film_list|}}}| <span class="noprint">([[{{{film_list}}}|спіс фільмаў]])</span>}} </td> </tr> }} | tv | series | tv series | drama | oav | ova | oad | ona = {{#if:{{{episodes|{{#property:P1113}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Серыі</th> <td class="animanga-data"> {{{episodes|{{#property:P1113}}}}} {{#if:{{{episode_list|}}}| <span class="noprint">([[{{{episode_list}}}|спіс серый]])</span>}} </td> </tr> }} }} </includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |preview=Старонка выкарыстоўвае [[Шаблон:Картка аніманга/Відэа]] з невядомым параметрам "_VALUE_" |ignoreblank=yes | budget | child | director | episode_list | episodes | film_list | films | first | gross | last | licensee | music | network | network_en | producer | released | runtime | studio | title | title_small | type | writer }}<noinclude> |} {{doc}} </noinclude> nyme1auan8nqvqnlzby3vybjny3cmi8 5167297 5167296 2026-07-18T12:04:05Z DzBar 156353 5167297 wikitext text/x-wiki <noinclude><templatestyles src="Шаблон:Картка аніманга/styles.css" /> {| class="infobox animanga" </noinclude><includeonly> <tr> <th colspan="2" class="animanga-section"> {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series = Анімэ-серыял | tv movie | tv film = Анімэ-тэлефільм | music | music video = Музычны кліп | commercial | spot = Тэлерэклама | movie | film = Анімэ-фільм | movie series | film series = Серыя анімэ-фільмаў | oav | ova = OVA | oad = OAD | ona = ONA | drama = Тэлевізійная дорама | special = Спецвыпуск | live tv film = Ігравы тэлефільм | live video = Ігравое відэа | live movie | live film = Ігравы фільм | #default = Анімэ }} </th> </tr> {{#if:{{{title|}}}{{{title_small|}}}| <tr> <td colspan="2" class="animanga-subtitle"> {{#if:{{{title|}}}|<div class="animanga-romaji">''{{{title}}}''</div>}} {{#if:{{{title_small|}}}|<div><small>{{{title_small}}}</small></div>}} </td> </tr> }} {{#if:{{{director|{{wikidata|p57}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Рэжысёр</th> <td class="animanga-data">{{{director|{{wikidata|p57}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{producer|{{wikidata|p162}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Прадзюсар</th> <td class="animanga-data">{{{producer|{{wikidata|p162}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{writer|{{wikidata|p58}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Сцэнарыст</th> <td class="animanga-data">{{{writer|{{wikidata|p58}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{music|{{wikidata|p86}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Кампазітар</th> <td class="animanga-data">{{{music|{{wikidata|p86}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{studio|{{wikidata|p272}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Студыя</th> <td class="animanga-data">{{{studio|{{wikidata|p272}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{licensee|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Ліцэнзіят</th> <td class="animanga-data">{{{licensee}}}</td> </tr> }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | tv movie | tv film | drama | commercial | spot | special = {{#if:{{{network|{{wikidata|p449}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Арыгінальная сетка</th> <td class="animanga-data">{{{network|{{wikidata|p449}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | tv movie | tv film | drama | commercial | spot | special = {{#if:{{{network_en|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Англамоўная сетка</th> <td class="animanga-data">{{{network_en}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{released|{{wikidata|p577}}}}}{{{first|{{wikidata|p580}}}}}| <tr> <th class="animanga-label"> {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | drama = Арыгінальны паказ | #default = Прэм’ера }} </th> <td class="animanga-data"> {{#if:{{{released|{{wikidata|p577}}}}} | {{{released|{{wikidata|p577}}}}} | {{nowrap|{{{first|{{wikidata|p580}}}}}}} — {{#if:{{{last|{{wikidata|p582}}}}}|{{nowrap|{{{last|{{wikidata|p582}}}}}}}|цяпер}} }} </td> </tr> }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv movie | tv film | commercial | spot | special | movie | film | movie series | film series | oav | ova | ona | oad | music | music video | live tv film | live video | live movie | live film = {{#if:{{{runtime|{{wikidata|p2047}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Працягласць</th> <td class="animanga-data">{{{runtime|{{wikidata|p2047}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv movie | tv film | movie | film | movie series | film series | live tv film | live movie | live film = {{#if:{{{budget|{{wikidata|p2130}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Бюджэт</th> <td class="animanga-data">{{{budget|{{wikidata|p2130}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | movie | film | movie series | film series | live movie | live film = {{#if:{{{gross|{{wikidata|p2142}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Касавыя зборы</th> <td class="animanga-data">{{{gross|{{wikidata|p2142}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | movie series | film series = {{#if:{{{films|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Фільмы</th> <td class="animanga-data"> {{{films}}} {{#if:{{{film_list|}}}| <span class="noprint">([[{{{film_list}}}|спіс фільмаў]])</span>}} </td> </tr> }} | tv | series | tv series | drama | oav | ova | oad | ona = {{#if:{{{episodes|{{wikidata|p1113}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Серыі</th> <td class="animanga-data"> {{{episodes|{{wikidata|p1113}}}}} {{#if:{{{episode_list|}}}| <span class="noprint">([[{{{episode_list}}}|спіс серый]])</span>}} </td> </tr> }} }} </includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |preview=Старонка выкарыстоўвае [[Шаблон:Картка аніманга/Відэа]] з невядомым параметрам "_VALUE_" |ignoreblank=yes | budget | child | director | episode_list | episodes | film_list | films | first | gross | last | licensee | music | network | network_en | producer | released | runtime | studio | title | title_small | type | writer }}<noinclude> |} {{doc}} </noinclude> 2fw3k94q6p4800xw3n450n7gtidrx74 5167299 5167297 2026-07-18T12:28:22Z DzBar 156353 5167299 wikitext text/x-wiki <noinclude><templatestyles src="Шаблон:Картка аніманга/styles.css" /> {| class="infobox animanga" </noinclude><includeonly> <tr> <th colspan="2" class="animanga-section"> {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series = Анімэ-серыял | tv movie | tv film = Анімэ-тэлефільм | music | music video = Музычны кліп | commercial | spot = Тэлерэклама | movie | film = Анімэ-фільм | movie series | film series = Серыя анімэ-фільмаў | oav | ova = OVA | oad = OAD | ona = ONA | drama = Тэлевізійная дорама | special = Спецвыпуск | live tv film = Ігравы тэлефільм | live video = Ігравое відэа | live movie | live film = Ігравы фільм | #default = Анімэ }} </th> </tr> | qid = {{#if:{{{title|}}}{{{title_small|}}}| <tr> <td colspan="2" class="animanga-subtitle"> {{#if:{{{title|}}}|<div class="animanga-romaji">''{{{title}}}''</div>}} {{#if:{{{title_small|}}}|<div><small>{{{title_small}}}</small></div>}} </td> </tr> }} {{#if:{{{director|{{wikidata|p57|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Рэжысёр</th> <td class="animanga-data">{{{director|{{wikidata|p57|{{{qid|}}}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{producer|{{wikidata|p162|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Прадзюсар</th> <td class="animanga-data">{{{producer|{{wikidata|p162|{{{qid|}}}}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{writer|{{wikidata|p58|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Сцэнарыст</th> <td class="animanga-data">{{{writer|{{wikidata|p58|{{{qid|}}}}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{music|{{wikidata|p86|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Кампазітар</th> <td class="animanga-data">{{{music|{{wikidata|p86|{{{qid|}}}}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{studio|{{wikidata|p272|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Студыя</th> <td class="animanga-data">{{{studio|{{wikidata|p272|{{{qid|}}}}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{licensee|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Ліцэнзіят</th> <td class="animanga-data">{{{licensee}}}</td> </tr> }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | tv movie | tv film | drama | commercial | spot | special = {{#if:{{{network|{{wikidata|p449}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Арыгінальная сетка</th> <td class="animanga-data">{{{network|{{wikidata|p449}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | tv movie | tv film | drama | commercial | spot | special = {{#if:{{{network_en|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Англамоўная сетка</th> <td class="animanga-data">{{{network_en}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{released|{{wikidata|p577|{{{qid|}}}}}}}}{{{first|{{wikidata|p580|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label"> {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | drama = Арыгінальны паказ | #default = Прэм’ера }} </th> <td class="animanga-data"> {{#if:{{{released|{{wikidata|p577|{{{qid|}}}}}}}} | {{{released|{{wikidata|p577|{{{qid|}}}}}}}} | {{nowrap|{{{first|{{wikidata|p580|{{{qid|}}}}}}}}}} — {{#if:{{{last|{{wikidata|p582|{{{qid|}}}}}}}}|{{nowrap|{{{last|{{wikidata|p582|{{{qid|}}}}}}}}}}|цяпер}} }} </td> </tr> }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv movie | tv film | commercial | spot | special | movie | film | movie series | film series | oav | ova | ona | oad | music | music video | live tv film | live video | live movie | live film = {{#if:{{{runtime|{{wikidata|p2047|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Працягласць</th> <td class="animanga-data">{{{runtime|{{wikidata|p2047|{{{qid|}}}}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv movie | tv film | movie | film | movie series | film series | live tv film | live movie | live film = {{#if:{{{budget|{{wikidata|p2130|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Бюджэт</th> <td class="animanga-data">{{{budget|{{wikidata|p2130|{{{qid|}}}}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | movie | film | movie series | film series | live movie | live film = {{#if:{{{gross|{{wikidata|p2142|{{{qid|}}}}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Касавыя зборы</th> <td class="animanga-data">{{{gross|{{wikidata|p2142|{{{qid|}}}}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | movie series | film series = {{#if:{{{films|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Фільмы</th> <td class="animanga-data"> {{{films}}} {{#if:{{{film_list|}}}| <span class="noprint">([[{{{film_list}}}|спіс фільмаў]])</span>}} </td> </tr> }} | tv | series | tv series | drama | oav | ova | oad | ona = {{#if:{{{episodes|{{wikidata|p1113}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Серыі</th> <td class="animanga-data"> {{{episodes|{{wikidata|p1113}}}}} {{#if:{{{episode_list|}}}| <span class="noprint">([[{{{episode_list}}}|спіс серый]])</span>}} </td> </tr> }} }} </includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |preview=Старонка выкарыстоўвае [[Шаблон:Картка аніманга/Відэа]] з невядомым параметрам "_VALUE_" |ignoreblank=yes | budget | child | director | episode_list | episodes | film_list | films | first | gross | last | licensee | music | network | network_en | producer | released | runtime | studio | title | title_small | type | writer }}<noinclude> |} {{doc}} </noinclude> sx0tgpdw71hejil4lyfb1o64v2p8ooj 5167300 5167299 2026-07-18T12:31:49Z DzBar 156353 Адкат праўкі [[Special:Diff/5167299|5167299]] аўтарства [[Special:Contributions/DzBar|DzBar]] ([[User talk:DzBar|размовы]]) 5167300 wikitext text/x-wiki <noinclude><templatestyles src="Шаблон:Картка аніманга/styles.css" /> {| class="infobox animanga" </noinclude><includeonly> <tr> <th colspan="2" class="animanga-section"> {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series = Анімэ-серыял | tv movie | tv film = Анімэ-тэлефільм | music | music video = Музычны кліп | commercial | spot = Тэлерэклама | movie | film = Анімэ-фільм | movie series | film series = Серыя анімэ-фільмаў | oav | ova = OVA | oad = OAD | ona = ONA | drama = Тэлевізійная дорама | special = Спецвыпуск | live tv film = Ігравы тэлефільм | live video = Ігравое відэа | live movie | live film = Ігравы фільм | #default = Анімэ }} </th> </tr> {{#if:{{{title|}}}{{{title_small|}}}| <tr> <td colspan="2" class="animanga-subtitle"> {{#if:{{{title|}}}|<div class="animanga-romaji">''{{{title}}}''</div>}} {{#if:{{{title_small|}}}|<div><small>{{{title_small}}}</small></div>}} </td> </tr> }} {{#if:{{{director|{{wikidata|p57}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Рэжысёр</th> <td class="animanga-data">{{{director|{{wikidata|p57}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{producer|{{wikidata|p162}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Прадзюсар</th> <td class="animanga-data">{{{producer|{{wikidata|p162}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{writer|{{wikidata|p58}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Сцэнарыст</th> <td class="animanga-data">{{{writer|{{wikidata|p58}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{music|{{wikidata|p86}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Кампазітар</th> <td class="animanga-data">{{{music|{{wikidata|p86}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{studio|{{wikidata|p272}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Студыя</th> <td class="animanga-data">{{{studio|{{wikidata|p272}}}}}</td> </tr> }} {{#if:{{{licensee|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Ліцэнзіят</th> <td class="animanga-data">{{{licensee}}}</td> </tr> }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | tv movie | tv film | drama | commercial | spot | special = {{#if:{{{network|{{wikidata|p449}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Арыгінальная сетка</th> <td class="animanga-data">{{{network|{{wikidata|p449}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | tv movie | tv film | drama | commercial | spot | special = {{#if:{{{network_en|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Англамоўная сетка</th> <td class="animanga-data">{{{network_en}}}</td> </tr> }} }} {{#if:{{{released|{{wikidata|p577}}}}}{{{first|{{wikidata|p580}}}}}| <tr> <th class="animanga-label"> {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv | series | tv series | drama = Арыгінальны паказ | #default = Прэм’ера }} </th> <td class="animanga-data"> {{#if:{{{released|{{wikidata|p577}}}}} | {{{released|{{wikidata|p577}}}}} | {{nowrap|{{{first|{{wikidata|p580}}}}}}} — {{#if:{{{last|{{wikidata|p582}}}}}|{{nowrap|{{{last|{{wikidata|p582}}}}}}}|цяпер}} }} </td> </tr> }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv movie | tv film | commercial | spot | special | movie | film | movie series | film series | oav | ova | ona | oad | music | music video | live tv film | live video | live movie | live film = {{#if:{{{runtime|{{wikidata|p2047}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Працягласць</th> <td class="animanga-data">{{{runtime|{{wikidata|p2047}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | tv movie | tv film | movie | film | movie series | film series | live tv film | live movie | live film = {{#if:{{{budget|{{wikidata|p2130}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Бюджэт</th> <td class="animanga-data">{{{budget|{{wikidata|p2130}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | movie | film | movie series | film series | live movie | live film = {{#if:{{{gross|{{wikidata|p2142}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Касавыя зборы</th> <td class="animanga-data">{{{gross|{{wikidata|p2142}}}}}</td> </tr> }} }} {{#switch:{{lc:{{{type|}}}}} | movie series | film series = {{#if:{{{films|}}}| <tr> <th class="animanga-label">Фільмы</th> <td class="animanga-data"> {{{films}}} {{#if:{{{film_list|}}}| <span class="noprint">([[{{{film_list}}}|спіс фільмаў]])</span>}} </td> </tr> }} | tv | series | tv series | drama | oav | ova | oad | ona = {{#if:{{{episodes|{{wikidata|p1113}}}}}| <tr> <th class="animanga-label">Серыі</th> <td class="animanga-data"> {{{episodes|{{wikidata|p1113}}}}} {{#if:{{{episode_list|}}}| <span class="noprint">([[{{{episode_list}}}|спіс серый]])</span>}} </td> </tr> }} }} </includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |preview=Старонка выкарыстоўвае [[Шаблон:Картка аніманга/Відэа]] з невядомым параметрам "_VALUE_" |ignoreblank=yes | budget | child | director | episode_list | episodes | film_list | films | first | gross | last | licensee | music | network | network_en | producer | released | runtime | studio | title | title_small | type | writer }}<noinclude> |} {{doc}} </noinclude> 2fw3k94q6p4800xw3n450n7gtidrx74 2 809628 5167430 5157908 2026-07-18T18:18:36Z Pryhoža 169928 /* */ 5167430 wikitext text/x-wiki {{Babel|be-N|ru-N|en-3|pl-2}} {| style="float: right; clear: right; width: 238px; background: #EAF3FF; border:; text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 2px;" | Пра сябе |} {{Userbox |id = [[Файл:Coat of arms of Minsk.svg|40px]] |id-c = #FFFFFF |info = '''Удзельнік з Мінска''' |info-s = 14 |info-c = #3B76BA |info-fc = #FFFFFF |border-c = #6B95C9 }} {{Userbox |id = [[Файл:Cat silhouette.svg|35px]] |id-c = #FFFFFF |info = Удзельнік вельмі любіць [[Кот|катоў]] |info-c = #F8F9FA |border-c = #A2A9B1 }} {{Userbox |id = <span style="font-family:serif;">'''Ł'''</span> |id-c = #90EE90 |id-s = 22 |info = Udzielnik ličyć [[Беларуская лацінка|biełaruskuju łacinku]] taksama sympatyčnaj |info-c = #F8F9FA |border-c = #CC0000 }} Вітаю! Я цікаўлюся грамадскім жыццём, палітыкай, праваабарончай дзейнасцю і развіццём дэмакратычных інстытутаў, а таксама сучаснымі і вінтажнымі тэхналогіямі. Буду рада карыснаму супрацоўніцтву з супольнасцю рэдактараў. bs24vnaifk78ufznseus3st6alkn6nf 0 810360 5167373 5167059 2026-07-18T14:42:15Z 5167373 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Круцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} fhqvp2x2inxv787vw4svdos36o97i0z 5167411 5167373 2026-07-18T17:17:52Z 5167411 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} d9ld2fmjtgedigw6fnp49kdpw64wuv6 5167422 5167411 2026-07-18T17:49:28Z 5167422 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Круцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} fhqvp2x2inxv787vw4svdos36o97i0z 5167443 5167422 2026-07-18T18:40:42Z 5167443 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} d9ld2fmjtgedigw6fnp49kdpw64wuv6 5167489 5167443 2026-07-19T07:46:31Z 5167489 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Круцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} fhqvp2x2inxv787vw4svdos36o97i0z 5167496 5167489 2026-07-19T08:19:26Z 5167496 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст}} '''Тарас Круцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст "Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду BySol Андрэя Стрыжака і беларускіх актывістак, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічных асоб<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} szakst81ir5y9q3dsxrlup68tbm4s58 5167498 5167496 2026-07-19T08:27:25Z 5167498 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Taras_Tarnalitsky_Minsk_2019.webp}} '''Тарас Круцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Тарналіцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст "Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду BySol Андрэя Стрыжака і беларускіх актывістак, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічных асоб<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} gveb55smrv6v18924nbvcun9qhkn75p 5167545 5167498 2026-07-19T08:48:55Z 5167545 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Taras_Tarnalitsky_Minsk_2019.webp}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст "Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду BySol Андрэя Стрыжака і беларускіх актывістак, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічных асоб<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} ni6h4slier34hurcyilmfrr00siotr6 5167546 5167545 2026-07-19T08:50:30Z 5167546 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=Taras_Tarnalitsky_Minsk_2019.webp}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--хопіць круціць-вярцець імёны з памылкамі і без крыніцы-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст "Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду BySol Андрэя Стрыжака і беларускіх актывістак, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічных асоб<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} ahg9alcyk0w4g8pjy4qhd60cknr7a8a 5167547 5167546 2026-07-19T08:57:09Z 5167547 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=Taras_Tarnalitsky_Minsk_2019.webp}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нельга будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст "Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду BySol Андрэя Стрыжака і беларускіх актывістак, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічных асоб<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 8v2q8tw6asv9wvqe623mke209j46ntx 5167548 5167547 2026-07-19T09:06:17Z 5167548 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=Taras_Tarnalitsky_Minsk_2019.webp}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторык-архівіст{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое зладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Яго вынікам стала публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст "Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі"<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду BySol Андрэя Стрыжака і беларускіх актывістак, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічных асоб<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе паўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара пра беларускае кіно пасля 2020 года, які быў апублікаваны ў нямецкім акадэмічнага часопіса Apparatus<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 3jumo354pwksnvfxux7f96glmnpbpzf 5167604 5167548 2026-07-19T11:58:38Z 5167604 wikitext text/x-wiki {{кінематаграфіст|Фота=Taras_Tarnalitsky_Minsk_2019.webp}} '''Тарас Тарналіцкі'''<!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.-->, сапраўднае імя '''Тарас Круцкіх''' ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку Стоўбцы-2 (з 2004 — [[Наваколасава]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/308837|title=«Разумець не абавязкова, галоўнае — любіць». Жбанкоў, Кацяловіч і Тарналіцкі вучаць, як адрозніваць добрае кіно ад кепскага|website=Наша Ніва|date=2023-02-05|access-date=2026-07-16}}</ref> [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]]. У 2006 годзе пераехаў у Мінск для паступлення ва ўніверсітэт. Скончыў [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], атрымаў спецыяльнасць гісторыка-архівіста{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Працаваў архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. У 2014—2015 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажаў рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля чаго вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Для атрымання базавых прафесійных ведаў навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы Ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16}}</ref>. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска "Тарас Тарналицкий" на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы Facebook (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»). Праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]]. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Прынамсі ў ліпені-жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}</ref>. У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам Аляксандра Лукашэнкі. Займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}} Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, агулам у каля 15 акцыях, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі Тарналіцкі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}} У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}</ref>. Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}</ref>, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2021 годзе з даследчай цікаўнасці запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}. == Прафесійная дзейнасць == Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі<ref>{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}</ref> і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}} Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}<!-- «поўны спіс» — гэта ўсе, чым творы падалі, першае, што адабрала журы — «доўгі спіс», і ўжо «доўгі» гэта ацэнка і дасягненне, а «поўны» — не. -->. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}</ref>. Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}</ref>, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}</ref>, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}</ref> і іншае. Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах<ref>{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх [[Ірэна Кацяловіч]]) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award). Прэмія адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Супрацоўнічаў з дзяржаўнай інстытуцыяй Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва. Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» Віктара Турава<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» Сяргея Лук’янчыкава і «Невядомы рай» Дар’і Юркевіч<ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}</ref>. Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на Зыбіцкай вуліцы ў праекце «Кіно/Віно»<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаванне спынення вайны<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}</ref>, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title="Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе". Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе GoCritic у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно Fest Anča<ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}</ref>, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}</ref> і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}</ref>. У снежні 2024 года паўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага<ref>{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}</ref>. Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}</ref> пра анлайн-флірт кіраўніка фонду BySol Андрэя Стрыжака з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}</ref>. Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}</ref>. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}</ref>, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}</ref>. У 2026 годзе ўдзельнічаў у стварэнні спецыяльнага нумара нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}</ref>. Для выдання было напісана даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}</ref>. Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}} Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] (БАЖ), [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]], Беларускага саюза кінематаграфістаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}</ref>, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} * {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}} {{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}} {{Бібліяінфармацыя}} 32gk6995o3vtgs721pa2w8q7s3x2zf4 0 810732 5167570 5164579 2026-07-19T10:59:04Z DBatura 73587 /* Храналогія */ 5167570 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Кампанія ў Блакітным Ніле |частка = [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] |выява = |памер = |загаловак = |дата =з [[25 студзеня]] [[2026]] |месца = правінцыя Блакітны Ніл, Судан |прычына = |статус = працягваецца |вынік = |змены = |праціўнік1 =[[File:Insignia of the Sudanese Armed Forces.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Судана]]<br>[[Файл:Logo of the Sudan Shield Forces.jpg|22пкс]] [[Сілы шчыта Судана]] |праціўнік2 = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22px]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]]<br>[[File:Flag of SPLM-N.svg|22px]] [[Народна-вызваленчы рух Судана–Поўнач]] (фракцыя [[Абдэлазіз аль-Хілу|А. Хілу]])<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = |сілы2 = |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = |страты2 = |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }}{{Суданскі канфлікт (2023)}} '''Кампанія ў Блакітным Ніле''' — ваенная кампанія [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане|Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]], звязаная з барацьбой за {{нп3|Блакітны Ніл (правінцыя)|штат Блакітны Ніл|ar|ولاية النيل الأزرق}}<ref>{{cite web |title=Sudan war: New RSF offensive in Blue Nile 'diversion from Kordofan front' |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-rsf-offensive-in-blue-nile-diversion-from-kordofan-front |website=Dabanga Radio TV Online |date=25 January 2026}}</ref>. Баявыя дзеянні ў правінцыі актывізаваліся ў 2026 годзе. Дагэтуль Блакітны Ніл заставаўся адносна супакойным краем. == Храналогія == * 25 студзеня ўрад Судана паведаміў, што баевікі Дагала і Аль-Хілу з [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] ўварваліся ў Блакітны Ніл. Былі атакаваныя раёны Аль-Сілік і Мілкан<ref>{{cite web |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |website=Sudan Tribune |date=25 January 2026}}</ref>. * Да 3 лютага паўстанцы захапілі Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі. Паводле ўрадавых крыніц, атакі праводзіліся з тэрыторыі [[Эфіопія|Эфіопіі]]<ref name="reuters">{{cite web |title=Ethiopia builds secret camp to train Sudan RSF fighters, sources say |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/investigations/ethiopia-builds-secret-camp-train-sudan-rsf-fighters-sources-say-2026-02-10/ |access-date=13 May 2026}}</ref>. * 27 лютага баевікі нанеслі скаардынаваныя ўдары беспілотнікамі па Гейсане, разбурыўшы пачатковую школу для дзяўчынак і, як паведамляецца, яшчэ адну неназваную школу ў вёсцы Хор-эль-Дхаб<ref>{{cite web |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune |date=27 February 2026}}</ref>. * Да 24 сакавіка паўстанцы захапілі Курмук, трэці па велічыні горад у штаце, а таксама раёны Аль-Каілі і Аль-Барака<ref>{{cite web |title=RSF-SPLM-N JOINT FORCES SEIZE STRATEGIC SUDANESE TOWN NEAR ETHIOPIAN BORDERRSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/312054 |website=Sudan Tribune |date=24 March 2026}}</ref><ref>{{cite web |title='RSF and SPLM-N seize parts of Sudan's Blue Nile region' as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee |website=Dabanga Radio TV Online |date=24 March 2026}}</ref>. * 26 сакавіка мяцежнікі працягнулі наступленне ў паўднёвых раёнах штата, набліжаючыся да Гейсана<ref>{{cite web |title=SPLM-N rebels, RSF extand operations after seizing Sudan's Kurmuk udan Rebels, RSF Advance in Blue Nile Near Ethiopia Border |url=https://sudantribune.com/article/312109 |website=Sudan Tribune |date=26 March 2026}}</ref>. * Да 20 красавіка [[Узброеныя сілы Судана]] разгарнулі наступленне на поўнач ад раёна Курмук, адваяваўшы Магаджу<ref>{{cite web |title=Sudan Nashra: Sudanese bid to rejoin global financial system unlikely to succeed amid wartime realities, sources say {{!}} Burhan seeks political backing for state control of aid in brief Jeddah visit {{!}} Idris's intra-Sudanese dialogue proposal lacks seriousness, party sources say {{!}} Sudan Shield Forces arrive in Blue Nile {{!}} Military launches ground attacks in North Kordofan |url=https://www.madamasr.com/en/2026/04/23/news/u/sudan-nashra-sudanese-bid-to-rejoin-global-financial-system-unlikely-to-succeed-amid-war-time-realities-sources-say-burhan-seeks-political-backing-for-state-control-of-aid-in-brief-jeddah-visit/ |website=Mada Masr}}</ref>. * 25 красавіка 4-я пяхотная дывізія арміі заявіла, што яе сілы і саюзныя групы адбілі атаку САП на Сале. Суданскія вайскоўцы заявілі аб захопе 2 машын праціўніка, знішчэнні 36 машын і нейтралізацыі некалькіх байцоў. Тым часам прадстаўнік САП заявіў, што паўстанцы цалкам кантралююць Аль-Кайлі<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan's Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref>. * Да 8 мая армія Аль-Хілу захапіла Керэн-Керэн і Дукан размешчаныя на поўдзень ад акругі Курмук<ref name="SPLM">{{cite web |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |website=Sudan Tribune |date=8 May 2026}}</ref>. * 9 мая 4-я пяхотная дывізія суданскай арміі адваявала Аль-Каілі<ref name="SPLM"/>. * 16 мая войска Бурхана адваявала Хор-Хасан<ref>{{Cite web|url=https://al24news.dz/en/sudan-army-recaptures-khor-hassan-station-in-blue-nile/|title=Sudan: Army Recaptures 'Khor Hassan' Station in Blue Nile – AL24 News|accessdate=Jun 1, 2026}}</ref>. * 18 мая 4-я стралковая дывізія абвясціла аб адваяванні Керэн-Керэна і Дукана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile - Sudan Tribune Sudan army recaptures Blue Nile areas after clashes |url=https://sudantribune.com/article/314078 |website=Sudan Tribune |date=18 May 2026}}</ref>. * 23 мая армія ўрада перахапіла беспілотнік Bayraktar Akinci, які вылецеў з Эфіопіі<ref name="Militarnyi">{{cite web |title=Sudanese Army Shot Down Bayraktar Akinci That Flew in From Ethiopia Using Its Own Akinci |url=https://militarnyi.com/en/news/sudanese-army-bayraktar-akinci-ethiopia/ |website=Militarnyi}}</ref>. * 24 мая войска Бурхана адваявала Аль-Барку, наблізіўшыся да Курмука, нанёсшы цяжкія страты праціўніку<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk - Sudan Tribune Sudan Blue Nile advance puts army close to Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |website=Sudan Tribune |date=24 May 2026}}</ref>. * 26 мая Узброеныя сілы абвясцілі аб адваяванні 13-й пяхотнай брыгадай раёнаў Ады, Вашымбу, Ум Шанкар, Абдакала і Кіншынкару ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border - Sudan Tribune Sudan army Blue Nile push reaches Ethiopian border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |website=Sudan Tribune |date=26 May 2026}}</ref>. * 28 мая УСС завілі аб адбіцці атакі праціўніка на раён Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army closes in on Kurmuk after destroying last rebel strongholds - Sudan Tribune Sudan army Kurmuk assault intensifies as city encircled |url=https://sudantribune.com/article/314419 |website=Sudan Tribune |date=28 May 2026}}</ref>. * 29 мая армія ўрада адбіла сумесную атаку праціўніка на станцыю Амара<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan - Sudan Tribune Qaisan Blue Nile attack repelled as army holds supply lines |url=https://sudantribune.com/article/314444 |website=Sudan Tribune |date=29 May 2026}}</ref>. * 3 чэрвеня сілы арміі ўрада адбілі буйное наступленне праціўніка сіл на Аль-Барка<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=Sudan army repels major RSF-SPLM-N assault on Al-Barka in Blue Nile - Sudan Tribune Al-Barka Blue Nile battle rages as RSF storms army position |url=https://sudantribune.com/article/314685 |website=Sudan Tribune |date=3 June 2026}}</ref>. * 5 чэрвеня дроны САП нанеслі ўдары па Ад-Дамазіну<ref>{{cite web |last1=Alfarouq |first1=Omer |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha - Sudan Tribune RSF drone attacks strike targets across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/314739 |website=Sudan Tribune |date=5 June 2026}}</ref>. * 23 чэрвеня Узброеныя сілы Судана пачалі маштабную аперацыю ў раёне Гейсана<ref>{{cite web |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |website=Sudan Tribune |date=23 June 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Бітвы і аперацыі Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане|Блакітны Ніл]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] bwjxsprdk3e9m2ba41z2z01m47aj0cc 0 810941 5167423 5167227 2026-07-18T17:50:01Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ афармленне 5167423 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |альтэрнатыўная=Běloruský institut v Praze |месцазнаходжанне=[[Прага]] |афіцыйныя мовы= |дата_заснавання1=[[20 студзеня]] [[2022]] |лагатып=[[File:Logo BIP-without backgound.png|thumb|]] }} '''Беларускі інстытут у Празе''' ([[Чэшская мова|чэш]]. ''Běloruský institut v Praze, z.s.'') — незалежная чэшская некамерцыйная навуковая арганізацыя са штаб-кватэрай у [[Прага|Празе]], заснаваная ў [[2022]] годзе. Інстытут спецыялізуецца на даследаваннях [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], [[мовазнаўства]], [[літаратуразнаўства]], [[Гісторыя культуры|гісторыі культуры]] і [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]], а таксама на рэалізацыі міжнародных навуковых праектаў і развіцці акадэмічнага супрацоўніцтва. == Гісторыя == Рашэнне аб стварэнні Беларускага інстытута ў Празе было прынята падчас арганізацыйнай сустрэчы 20 студзеня 2022 года ў Доме нацыянальных меншасцей у Празе. 8 сакавіка 2022 года арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана ў [[Чэшская Рэспубліка|Чэшскай Рэспубліцы]] як ''zapsaný spolek'' (зарэгістраванае аб’яднанне). На момант завяршэння першага года дзейнасці Інстытут аб’ядноўваў сем членаў. Першапачаткова дзейнасць Інстытута была скіравана на стварэнне адкрытай платформы для беларускіх даследчыкаў, развіццё акадэмічных кантактаў з навуковымі цэнтрамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, арганізацыю адкрытых лекцый і навуковых дыскусій. У 2024—2025 гадах дзейнасць арганізацыі ўсё больш канцэнтравалася на рэалізацыі міжнародных даследчых праектаў, выдавецкай дзейнасці і развіцці доўгатэрміновых акадэмічных партнёрстваў. У 2025 годзе ў складзе Інстытута былі габілітаваны доктар, кандыдаты навук і магістры, у тым ліку [[Ніна Анатолеўна Скеп’ян|Ніна Скеп’ян]], [[Мірослаў Янковяк|Міраслаў Янковяк]], [[Іна Уладзіміраўна Каліта|Інна Каліта]], [[Максім Каралёў]]. У 2025 годзе арганізацыя перайшла ад этапу інстытуцыянальнага фарміравання да этапу кансалідацыі навуковых вынікаў. == Мэты і асноўныя напрамкі дзейнасці == Мэтай Інстытута з’яўляецца развіццё беларускіх гуманітарных даследаванняў у міжнародным акадэмічным асяроддзі. Для яе дасягнення Інстытут: * праводзіць даследаванні па гісторыі Беларусі, [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гісторыі Царквы, мовазнаўстве, літаратуры і культуры; * арганізуе міжнародныя навуковыя канферэнцыі, сімпозіумы, адкрытыя лекцыі і семінары; * ажыццяўляе падрыхтоўку і выданне навуковых манаграфій, крыніцазнаўчых выданняў, матэрыялаў канферэнцый і аналітычных даследаванняў; * развівае міжнароднае супрацоўніцтва з універсітэтамі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі арганізацыямі; * падтрымлівае выкарыстанне сучасных лічбавых метадаў у гуманітарных даследаваннях. == Семінар Вялікага Княства Літоўскага == З верасня 2022 года пры Інстытуце дзейнічае Міжнародны навуковы гістарычны семінар Вялікага Княства Літоўскага, які хутка ператварыўся ў пастаянную пляцоўку для абмеркавання актуальных пытанняў і вынікаў новых даследаванняў. Семінар праводзіцца рэгулярна на працягу акадэмічнага года, звычайна адзін раз на два тыдні. У яго працы ўдзельнічаюць даследчыкі з Беларусі, [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]], Чэхіі, [[Швецыя|Швецыі]] і іншых краін. З 2025 года семінар арганізуецца ў супрацоўніцтве з Групай літуаністычных даследаванняў ([[Польская мова|польск.]] ''Zespół Badań Lituanistycznych'') [[Інстытут гісторыі Польскай акадэміі навук|Інстытута гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук у Варшаве]] і праводзіцца пад назвай ''Seminarium Lituanistyczne''. == Навуковыя праекты == Сярод асноўных даследчых праектаў Інстытута: * '''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu''' — міжнародны праект па падрыхтоўцы археаграфічнага выдання лацінскіх крыніц па гісторыі [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага езуіцкага калегіума]]. Праект уключаў архіўныя даследаванні, падрыхтоўку навуковага апарату і пераклад крыніц на беларускую мову. Рэалізаваны пры фінансавай падтрымцы праграмы EU4Belarus (SALT). * '''Гісторыя хрысціянства Беларусі па матэрыялах Ватыканскіх архіваў''' — даследчы праект, прысвечаны гісторыі хрысціянства на беларускіх землях, які распрацоўваецца на падставе дакументаў Ватыканскага апостальскага архіва. Праект рэалізуецца пры падтрымцы фонду ''Renovabis''. У межах гэтых праектаў Інстытут правёў архіўныя даследаванні, арганізаваў міжнародныя канферэнцыі і падрыхтаваў навуковыя публікацыі. З 2022 г. пад эгідай Інстытута працягнуў выданне навуковы штогоднік «''Латыши и белорусы: вместе сквозь века''» (ISSN 2312—2188, выдаецца з 2012 года). == Канферэнцыі == Да найбольш значных навуковых мерапрыемстваў належаць: * міжнародны сімпозіум «''Instituce v exilu: Sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy / Урад на выгнанні: сто гадоў з часу прыбыцця ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі на выгнанні ў Прагу»'' (Прага, 2023), арганізаваны сумесна са Славянскай бібліятэкай Нацыянальнай бібліятэкі Чэхіі; * Воркшоп «Беларуска-латвійскія даследаванні: сучасны стан і перспектывы» ([[Рыга]], [[Музей акупацыі Латвіі]], 9 лістапада 2024 г.) * міжнародная канферэнцыя «''Źródła i konteksty: Nowe perspektywy badań nad historią religii i Kościoła na ziemiach Rzeczypospolitej / Крыніцы і кантэксты: новыя перспектывы даследаванняў гісторыі рэлігіі і Касцёла на землях Рэчы Паспалітай»'' (Варшава, 2025), якая стала галоўным навуковым мерапрыемствам праекта ''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu''; * удзел у арганізацыі канферэнцыі «''Вялікае Княства Літоўскае: адзінства ў разнастайнасці''» ([[Вільня]], 2025); * арганізацыя тэматычнай панэлі «Выданне гістарычных крыніц: сучасны стан і перспектывы» на [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнародным кангрэсе]] [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|даследчыкаў Беларусі]] ([[Берлін]], 2025), прысвечанай выкарыстанню [[Лічбавыя тэхналогіі|лічбавых тэхналогій]], OCR і [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] пры падрыхтоўцы публікацыі гістарычных крыніц == Навукова-асветніцкая і папулярызатарская дзейнасць == З 2023 года Інстытут вядзе ўласны YouTube-канал, на якім публікуюцца запісы лекцый, навуковых дыскусій і семінараў. Інстытут таксама арганізоўвае адкрытыя лекцыі, кніжныя прэзентацыі, культурныя мерапрыемствы і літаратурныя сустрэчы. У 2022—2023 гадах адбылося 17 адкрытых лекцый, 7 кніжных прэзентацый і некалькі культурных праектаў. == Міжнароднае супрацоўніцтва == Беларускі інстытут у Празе супрацоўнічае з універсітэтамі, бібліятэкамі, архівамі і даследчымі цэнтрамі Чэхіі, Польшчы, Літвы і іншых краін. Сярод яго партнёраў — [[Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі|Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі (Славянская бібліятэка)]], Інстытут гісторыі Польскай акадэміі навук, [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] і іншыя навуковыя ўстановы. == Выданні == * ''[https://www.academia.edu/165583965/Instituce_v_exilu Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy]''. Прага: Běloruský institut v Praze; Národní knihovna ČR — Slovanská knihovna, 2025. [[ISBN]] 978-80-7050-826-8. * [https://www.researchgate.net/publication/403672069_Fontes_Historiae_Collegii_Polocensis_Societatis_Iesu_1579-1611_Krynicy_pa_Gistoryi_Polackaga_Kalegiuma_Tavarystva_Ezusa_1579-1611_Nav_red_i_padr_A_Skep%27an_N_Skep%27an_G_Paulouskaa_I_Kalita_A_Adamovic_D_)&#x20;(https://www.academia.edu/165583468/Fontes_Historiae_Collegii_Polocensis_Societatis_Iesu_1579_1611_Крыніцы_па_гісторыі_Полацкага_калегіума_Таварыства_Езуса_1579_1611 ''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu 1579—1611 = Крыніцы па гісторыі Полацкага калегіума Таварыства Езуса 1579—1611''] / навук. рэд. А. Скеп’ян, Н. Скеп’ян, Г. Паўлоўская, І. Каліта, А. Адамовіч, Д. Мінкевіч. Warszawa: Wydawnictwo Campidoglio, 2025. 566 с. <nowiki>ISBN 978-83-68202-51-9</nowiki>. == Спасылкі == * Серыя штогоднікаў [https://latbel.belarus-institute.cz/be «''Латыши и белорусы: вместе сквозь века''»] * [https://www.facebook.com/belarusinstitute/ Facebook Беларускага інстытута ў Празе] * [https://www.youtube.com/@belarus-institute Youtube-канал Беларускага інстытута ў Празе] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://digilib.phil.muni.cz/sites/default/files/pdf/OS2024-2-15.pdf Kalita I. ''Běloruský institut v Praze''. ''Opera Slavica''. 2024. Vol. 34, No. 2. P. 199—208.] * [https://open.icm.edu.pl/bitstreams/57df9a62-3b31-4869-ba5a-0f1176c6c3ca/download Каліта І., Скеп’ян Н. ''Беларускі інстытут у Празе''. ''International Journal of Belarusian Glottodidactics''. 2024. № 8. С. 75-77.] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Прагі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага]] 0sbxvzae943qn05cg47vuohr6yiw4jj 5167424 5167423 2026-07-18T17:59:59Z M.L.Bot 261 5167424 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Беларускі інстытут у Празе''' ({{lang-cs|Běloruský institut v Praze, z.s.}}) — незалежная чэшская некамерцыйная навуковая арганізацыя са штаб-кватэрай у [[Прага|Празе]], заснаваная ў [[2022]] годзе. Інстытут спецыялізуецца на даследаваннях [[Гісторыя Беларусі|гісторыі Беларусі]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], [[мовазнаўства]], [[літаратуразнаўства]], [[Гісторыя культуры|гісторыі культуры]] і [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных навук]], а таксама на рэалізацыі міжнародных навуковых праектаў і развіцці акадэмічнага супрацоўніцтва. == Гісторыя == Рашэнне аб стварэнні Беларускага інстытута ў Празе было прынята падчас арганізацыйнай сустрэчы 20 студзеня 2022 года ў Доме нацыянальных меншасцей у Празе. 8 сакавіка 2022 года арганізацыя была афіцыйна зарэгістравана ў [[Чэшская Рэспубліка|Чэшскай Рэспубліцы]] як ''zapsaný spolek'' (зарэгістраванае аб’яднанне). На момант завяршэння першага года дзейнасці Інстытут аб’ядноўваў сем членаў. Першапачаткова дзейнасць Інстытута была скіравана на стварэнне адкрытай платформы для беларускіх даследчыкаў, развіццё акадэмічных кантактаў з навуковымі цэнтрамі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, арганізацыю адкрытых лекцый і навуковых дыскусій. У 2024—2025 гадах дзейнасць арганізацыі ўсё больш канцэнтравалася на рэалізацыі міжнародных даследчых праектаў, выдавецкай дзейнасці і развіцці доўгатэрміновых акадэмічных партнёрстваў. У 2025 годзе ў складзе Інстытута былі габілітаваны доктар, кандыдаты навук і магістры, у тым ліку [[Ніна Анатолеўна Скеп’ян|Ніна Скеп’ян]], [[Мірослаў Янковяк|Міраслаў Янковяк]], [[Іна Уладзіміраўна Каліта|Інна Каліта]], [[Максім Каралёў]]. У 2025 годзе арганізацыя перайшла ад этапу інстытуцыянальнага фарміравання да этапу кансалідацыі навуковых вынікаў. == Мэты і асноўныя напрамкі дзейнасці == Мэтай Інстытута з’яўляецца развіццё беларускіх гуманітарных даследаванняў у міжнародным акадэмічным асяроддзі. Для яе дасягнення Інстытут: * праводзіць даследаванні па гісторыі Беларусі, [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], гісторыі Царквы, мовазнаўстве, літаратуры і культуры; * арганізуе міжнародныя навуковыя канферэнцыі, сімпозіумы, адкрытыя лекцыі і семінары; * ажыццяўляе падрыхтоўку і выданне навуковых манаграфій, крыніцазнаўчых выданняў, матэрыялаў канферэнцый і аналітычных даследаванняў; * развівае міжнароднае супрацоўніцтва з універсітэтамі, архівамі, бібліятэкамі і навуковымі арганізацыямі; * падтрымлівае выкарыстанне сучасных лічбавых метадаў у гуманітарных даследаваннях. == Семінар Вялікага Княства Літоўскага == З верасня 2022 года пры Інстытуце дзейнічае Міжнародны навуковы гістарычны семінар Вялікага Княства Літоўскага, які хутка ператварыўся ў пастаянную пляцоўку для абмеркавання актуальных пытанняў і вынікаў новых даследаванняў. Семінар праводзіцца рэгулярна на працягу акадэмічнага года, звычайна адзін раз на два тыдні. У яго працы ўдзельнічаюць даследчыкі з Беларусі, [[Польшча|Польшчы]], [[Літва|Літвы]], [[Украіна|Украіны]], Чэхіі, [[Швецыя|Швецыі]] і іншых краін. З 2025 года семінар арганізуецца ў супрацоўніцтве з Групай літуаністычных даследаванняў ([[Польская мова|польск.]] ''Zespół Badań Lituanistycznych'') [[Інстытут гісторыі Польскай акадэміі навук|Інстытута гісторыі імя Тадэвуша Мантэйфеля Польскай акадэміі навук у Варшаве]] і праводзіцца пад назвай ''Seminarium Lituanistyczne''. == Навуковыя праекты == Сярод асноўных даследчых праектаў Інстытута: * '''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu''' — міжнародны праект па падрыхтоўцы археаграфічнага выдання лацінскіх крыніц па гісторыі [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкага езуіцкага калегіума]]. Праект уключаў архіўныя даследаванні, падрыхтоўку навуковага апарату і пераклад крыніц на беларускую мову. Рэалізаваны пры фінансавай падтрымцы праграмы EU4Belarus (SALT). * '''Гісторыя хрысціянства Беларусі па матэрыялах Ватыканскіх архіваў''' — даследчы праект, прысвечаны гісторыі хрысціянства на беларускіх землях, які распрацоўваецца на падставе дакументаў Ватыканскага апостальскага архіва. Праект рэалізуецца пры падтрымцы фонду ''Renovabis''. У межах гэтых праектаў Інстытут правёў архіўныя даследаванні, арганізаваў міжнародныя канферэнцыі і падрыхтаваў навуковыя публікацыі. З 2022 г. пад эгідай Інстытута працягнуў выданне навуковы штогоднік «''Латыши и белорусы: вместе сквозь века''» (ISSN 2312—2188, выдаецца з 2012 года). == Канферэнцыі == Да найбольш значных навуковых мерапрыемстваў належаць: * міжнародны сімпозіум «''Instituce v exilu: Sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy / Урад на выгнанні: сто гадоў з часу прыбыцця ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі на выгнанні ў Прагу»'' (Прага, 2023), арганізаваны сумесна са Славянскай бібліятэкай Нацыянальнай бібліятэкі Чэхіі; * Воркшоп «Беларуска-латвійскія даследаванні: сучасны стан і перспектывы» ([[Рыга]], [[Музей акупацыі Латвіі]], 9 лістапада 2024 г.) * міжнародная канферэнцыя «''Źródła i konteksty: Nowe perspektywy badań nad historią religii i Kościoła na ziemiach Rzeczypospolitej / Крыніцы і кантэксты: новыя перспектывы даследаванняў гісторыі рэлігіі і Касцёла на землях Рэчы Паспалітай»'' (Варшава, 2025), якая стала галоўным навуковым мерапрыемствам праекта ''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu''; * удзел у арганізацыі канферэнцыі «''Вялікае Княства Літоўскае: адзінства ў разнастайнасці''» ([[Вільня]], 2025); * арганізацыя тэматычнай панэлі «Выданне гістарычных крыніц: сучасны стан і перспектывы» на [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнародным кангрэсе]] [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|даследчыкаў Беларусі]] ([[Берлін]], 2025), прысвечанай выкарыстанню [[Лічбавыя тэхналогіі|лічбавых тэхналогій]], OCR і [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] пры падрыхтоўцы публікацыі гістарычных крыніц == Навукова-асветніцкая і папулярызатарская дзейнасць == З 2023 года Інстытут вядзе ўласны YouTube-канал, на якім публікуюцца запісы лекцый, навуковых дыскусій і семінараў. Інстытут таксама арганізоўвае адкрытыя лекцыі, кніжныя прэзентацыі, культурныя мерапрыемствы і літаратурныя сустрэчы. У 2022—2023 гадах адбылося 17 адкрытых лекцый, 7 кніжных прэзентацый і некалькі культурных праектаў. == Міжнароднае супрацоўніцтва == Беларускі інстытут у Празе супрацоўнічае з універсітэтамі, бібліятэкамі, архівамі і даследчымі цэнтрамі Чэхіі, Польшчы, Літвы і іншых краін. Сярод яго партнёраў — [[Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі|Нацыянальная бібліятэка Чэшскай Рэспублікі (Славянская бібліятэка)]], Інстытут гісторыі Польскай акадэміі навук, [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] і іншыя навуковыя ўстановы. == Выданні == * ''[https://www.academia.edu/165583965/Instituce_v_exilu Instituce v exilu: sto let od příchodu exilové vlády Běloruské lidové republiky do Prahy]''. Прага: Běloruský institut v Praze; Národní knihovna ČR — Slovanská knihovna, 2025. [[ISBN]] 978-80-7050-826-8. * [https://www.researchgate.net/publication/403672069_Fontes_Historiae_Collegii_Polocensis_Societatis_Iesu_1579-1611_Krynicy_pa_Gistoryi_Polackaga_Kalegiuma_Tavarystva_Ezusa_1579-1611_Nav_red_i_padr_A_Skep%27an_N_Skep%27an_G_Paulouskaa_I_Kalita_A_Adamovic_D_)&#x20;(https://www.academia.edu/165583468/Fontes_Historiae_Collegii_Polocensis_Societatis_Iesu_1579_1611_Крыніцы_па_гісторыі_Полацкага_калегіума_Таварыства_Езуса_1579_1611 ''Fontes Historiae Collegii Polocensis Societatis Iesu 1579—1611 = Крыніцы па гісторыі Полацкага калегіума Таварыства Езуса 1579—1611''] / навук. рэд. А. Скеп’ян, Н. Скеп’ян, Г. Паўлоўская, І. Каліта, А. Адамовіч, Д. Мінкевіч. Warszawa: Wydawnictwo Campidoglio, 2025. 566 с. <nowiki>ISBN 978-83-68202-51-9</nowiki>. == Спасылкі == * Серыя штогоднікаў [https://latbel.belarus-institute.cz/be «''Латыши и белорусы: вместе сквозь века''»] * [https://www.facebook.com/belarusinstitute/ Facebook Беларускага інстытута ў Празе] * [https://www.youtube.com/@belarus-institute Youtube-канал Беларускага інстытута ў Празе] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://digilib.phil.muni.cz/sites/default/files/pdf/OS2024-2-15.pdf Kalita I. ''Běloruský institut v Praze''. ''Opera Slavica''. 2024. Vol. 34, No. 2. P. 199—208.] * [https://open.icm.edu.pl/bitstreams/57df9a62-3b31-4869-ba5a-0f1176c6c3ca/download Каліта І., Скеп’ян Н. ''Беларускі інстытут у Празе''. ''International Journal of Belarusian Glottodidactics''. 2024. № 8. С. 75-77.] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Чэхіі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Прагі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 2022 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вялікага Княства Літоўскага]] 4t2pf7nu2ykjsl2bw4logc53zur9hek 0 810964 5167491 5166611 2026-07-19T08:03:33Z Monarchist1636 103323 5167491 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Ізабелінская сінагога |Арыгінальная назва = |Выява = Ізабелінская сінагога.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = [[Горад]] |Месцазнаходжанне = [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]] |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = барока |Аўтар праекту = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XVIII ст |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = |Рэліквіі = |Плябан = |Стан = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |Назва мапы = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = }} '''Вялікая сінагога''' — [[іўдаізм|іўдзейскае]] сакральнае збудаванне ў вёсцы [[Ізабелін (Ваўкавыскі раён)|Ізабелін]]. == Гісторыя == Будынак у стылі барока быў узведзены ў другой палове XVIII ст. Пасля Другой сусветнай вайны будынак перабудавалі і выкарыстоўвалі як вяндлярны цэх і бар. У пачатку 1990-ых будынак закінулі і доўгі час ён знаходзіўся ў запусценні. У 2024 годзе пачалося аднаўленне будынка. Пасля рэстаўрацыі плануецца адкрыццё тут турыстычнага цэнтра і музейнай экспазіцыі. У снежні 2025 года падчас раскопак археолагі знайшлі фундамент невядомай пабудовы<ref>[https://tochka.by/articles/life/neizvestnoe_zdanie_pod_drevney_sinagogoy_nakhodka_belorusskikh_arkheologov/ Прямо под древней синагогой: археологи на раскопках получили сюрприз]</ref>. Пазней удалося высветліць, што гэта фундаменты Кляйне Шуль — Малой сінагогі, узведзенай у 80-х гадах XVIII ст<ref>[https://www.sb.by/articles/arkheologi-nashli-ograzhdenie-dvora-sinagogi-i-artefakty-xvii-xviii-vekov-v-volkovysskom-rayone.html/ Археологи нашли ограждение двора синагоги и артефакты XVII–XVIII веков в Волковысском районе]</ref>. == Старыя фотаздымкі == <gallery widths="150" heigths="150" class="center"> Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1919-39) (2).jpg|Сынагога, да 1939 г. Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1919-39) (4).jpg|Біма сынагогі, да 1939 г. Izabielinskaja synagoga. Ізабелінская сынагога (1901-39) (4).jpg|Аздабленне бімы, да 1939 г. </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ГБ|https://globustut.by/izabelin_v/#sinag.htm}} [[Катэгорыя:Сінагогі Беларусі]] 8gvg3w3fht6j8tenihs05mf8b7x71n8 0 811009 5167302 5167094 2026-07-18T12:40:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўночная і паўночна-заходняя мяжа */ 5167302 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] 996yt2by723590ysxig33bogmk4ynpy 5167303 5167302 2026-07-18T12:43:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўночная і паўночна-заходняя мяжа */ 5167303 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] a2zgq2pkvb40ghcqrxw5565u2m8uz6m 5167304 5167303 2026-07-18T12:43:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5167304 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |lang=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] 07duinogaakmdyc50tyiegs8p0tg2y8 5167305 5167304 2026-07-18T12:43:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5167305 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] kcz93b8upov9dto6mj335g1gx12si93 5167306 5167305 2026-07-18T12:45:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці */ 5167306 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] b81f4nwj21y4vipgxgci8ev1pnbqxh2 5167308 5167306 2026-07-18T12:45:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крытыка «максімалізму» У. Тапарова */ 5167308 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] f57uf0r1bd7eh9gwhq3v1880vpheuqp 5167309 5167308 2026-07-18T12:50:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўднёвая мяжа і Падонне */ 5167309 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага (і, у прыватнасці, пруска-яцвяжскага) тапанімічнага арэала адбылося ў выніку пазнейшых даследаванняў У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова. Ён звярнуў увагу на гідранімію і тапанімію ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]], на ўсход ад Дняпра, дзе выявіў шэраг назваў, якія маюць выразныя балтыйскія і нават спецыфічна пруска-яцвяжскія паралелі. Сярод такіх прыкладаў адзначаюцца рака і горад [[Пуціўль]] (паводле Тапарова, ад балцкага ''*Put-ivl-'' або ''*Put-il-'', параўн. з прускім тапонімам ''*Putil''), рака і паселішча [[Вяпрын]] (ад балцк. ''*vepris'' — «вяпрук»), а таксама назвы Віры, [[Рэўт]], [[Снагасць]] і іншыя{{sfn|Топоров|2006|с=29—30}}. Наяўнасць такога пласта дазваляе Тапарову меркаваць пра прысутнасць заходнебалтыйскага элемента значна далей на ўсход і поўдзень ад раней акрэсленых межаў, хоць дакладная храналогія і характар гэтай прысутнасці (міграцыя ці аўтахтоннае насельніцтва) застаюцца прадметам дыскусій{{sfn|Топоров|2006|с=31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] o27474nm32cv6x57j3woh7p67f133y4 5167310 5167309 2026-07-18T12:52:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўднёвая мяжа і Падонне */ 5167310 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага (і, у прыватнасці, пруска-яцвяжскага) тапанімічнага арэала адбылося ў выніку пазнейшых даследаванняў У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова. Ён звярнуў увагу на гідранімію і тапанімію ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]], на ўсход ад Дняпра, дзе выявіў шэраг назваў, якія маюць выразныя балтыйскія і нават спецыфічна пруска-яцвяжскія паралелі. Сярод такіх прыкладаў адзначаюцца рака і горад [[Пуціўль]] (паводле Тапарова, ад балцкага ''*Put-ivl-'' або ''*Put-il-'', параўн. з прускім тапонімам ''*Putil''), рака і паселішча [[Вепрын]] (ад балцк. ''*vepris'' — «вяпрук»), а таксама назвы Віры, [[Рэўт]], [[Снагасць]] і іншыя{{sfn|Топоров|2006|с=29—30}}. Наяўнасць такога пласта дазваляе Тапарову меркаваць пра прысутнасць заходнебалтыйскага элемента значна далей на ўсход і поўдзень ад раней акрэсленых межаў, хоць дакладная храналогія і характар гэтай прысутнасці (міграцыя ці аўтахтоннае насельніцтва) застаюцца прадметам дыскусій{{sfn|Топоров|2006|с=31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул|ref=Топоров|аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|lang=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] 6axjw05f4k3gd4ur9q34ixhb4mye4ue 5167311 5167310 2026-07-18T12:52:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўднёвая мяжа і Падонне */ 5167311 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул|ref=Топоров|аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|lang=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] ikz4bbfh7rc0d3h1inyv5h6dz0nbse0 5167314 5167311 2026-07-18T12:58:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Паўночная і паўночна-заходняя мяжа */ 5167314 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул|ref=Топоров|аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|lang=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] ol5qiotqmv3zj5oxe1i5k3feff5gkjg 5167315 5167314 2026-07-18T12:59:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі */ 5167315 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. === Праблема размежавання балтызмаў і фіна-ўгрызмаў === Адным з істотных выклікаў пры вывучэнні субстратнай гідраніміі з'яўляецца складанасць размежавання роднасных балтыйскіх і ранняславянскіх каранёў, а таксама адрознення балтызмаў ад фіна-ўгорскіх назваў, якія падвергліся моцнай фанетычнай і марфалагічнай адаптацыі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў звяртае ўвагу на феномен «нябачных» балтызмаў — гідронімаў, якія былі настолькі моцна пераасэнсаваныя і фанетычна змененыя пад уплывам славянскага ці фіна-ўгорскага суперстрата, што іх першапачатковае балтыйскае аблічча стала амаль непазнавальным{{sfn|Васильев|2006|с=83—84}}. У той жа час, даследчык заклікае да асцярожнасці і паказвае, што значная частка назваў, якія раней прыпісваліся балтам (асабліва на ўсходзе Наўгародскай зямлі), насамрэч з'яўляюцца фіна-ўгорскімі падонкамі або пазнейшымі карельскімі запазычаннямі XVII стагоддзя{{sfn|Васильев|2006|с=84}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул|ref=Топоров|аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|lang=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] 45zvmc2n4gciqjak9hi0mswh1qi1da5 5167316 5167315 2026-07-18T12:59:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5167316 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. === Праблема размежавання балтызмаў і фіна-ўгрызмаў === Адным з істотных выклікаў пры вывучэнні субстратнай гідраніміі з'яўляецца складанасць размежавання роднасных балтыйскіх і ранняславянскіх каранёў, а таксама адрознення балтызмаў ад фіна-ўгорскіх назваў, якія падвергліся моцнай фанетычнай і марфалагічнай адаптацыі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў звяртае ўвагу на феномен «нябачных» балтызмаў — гідронімаў, якія былі настолькі моцна пераасэнсаваныя і фанетычна змененыя пад уплывам славянскага ці фіна-ўгорскага суперстрата, што іх першапачатковае балтыйскае аблічча стала амаль непазнавальным{{sfn|Васильев|2006|с=83—84}}. У той жа час, даследчык заклікае да асцярожнасці і паказвае, што значная частка назваў, якія раней прыпісваліся балтам (асабліва на ўсходзе Наўгародскай зямлі), насамрэч з'яўляюцца фіна-ўгорскімі падонкамі або пазнейшымі карельскімі запазычаннямі XVII стагоддзя{{sfn|Васильев|2006|с=84}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул|ref=Топоров|аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|lang=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Балто-славянские исследования. XVII |год=2006 |старонкі=76—95 |lang=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] 0r9h2rb7mnztbmgzhei63mi6uobsdql 5167317 5167316 2026-07-18T12:59:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5167317 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. === Праблема размежавання балтызмаў і фіна-ўгрызмаў === Адным з істотных выклікаў пры вывучэнні субстратнай гідраніміі з'яўляецца складанасць размежавання роднасных балтыйскіх і ранняславянскіх каранёў, а таксама адрознення балтызмаў ад фіна-ўгорскіх назваў, якія падвергліся моцнай фанетычнай і марфалагічнай адаптацыі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў звяртае ўвагу на феномен «нябачных» балтызмаў — гідронімаў, якія былі настолькі моцна пераасэнсаваныя і фанетычна змененыя пад уплывам славянскага ці фіна-ўгорскага суперстрата, што іх першапачатковае балтыйскае аблічча стала амаль непазнавальным{{sfn|Васильев|2006|с=83—84}}. У той жа час, даследчык заклікае да асцярожнасці і паказвае, што значная частка назваў, якія раней прыпісваліся балтам (асабліва на ўсходзе Наўгародскай зямлі), насамрэч з'яўляюцца фіна-ўгорскімі падонкамі або пазнейшымі карельскімі запазычаннямі XVII стагоддзя{{sfn|Васильев|2006|с=84}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул||аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|мова=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75|ref=Топоров}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Балто-славянские исследования. XVII |год=2006 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] f2f61psalj4eo5lvq5jjca35d3tsq7a 5167318 5167317 2026-07-18T13:04:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Тыповыя балтыйскія фарманты і карані */ 5167318 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У даследаванні У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова асаблівая ўвага ўдзяляецца словаўтваральным мадэлям (фармантам). Даследчыкі паказалі, што акрамя каранёў, балтыйскую гідранімію вылучае спецыфічны набор суфіксаў. Найбольш прадуктыўнымі на тэрыторыі Верхняга Падняпроўя з'яўляюцца суфіксы ''-ва'' (''-va'', у тым ліку варыянты ''-ава'', ''-ева'', ''-ува'', напрыклад, Водва, Ландва), ''-ма'' (''-ma'', напрыклад, Вапьма, Нерома), ''-на'' (''-na'') і ''-ра'' (''-ra''), а таксама пашыральнікі з элементамі ''-l-'' і ''-k-''. Адзначаецца цікавая заканамернасць: падчас пазнейшай славянскай асіміляцыі гэтыя старажытныя балтыйскія асновы амаль заўсёды ўспрымаліся як нескланяльныя або незразумелыя, таму славяне масава дадавалі да іх уласны памяншальны фармант ''-ка'' (напрыклад, балтыйская аснова ''*Vapa'' ператваралася ў Вапка), што прыводзіла да стварэння гібрыдных назваў{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=153—156, 164—165}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. === Праблема размежавання балтызмаў і фіна-ўгрызмаў === Адным з істотных выклікаў пры вывучэнні субстратнай гідраніміі з'яўляецца складанасць размежавання роднасных балтыйскіх і ранняславянскіх каранёў, а таксама адрознення балтызмаў ад фіна-ўгорскіх назваў, якія падвергліся моцнай фанетычнай і марфалагічнай адаптацыі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў звяртае ўвагу на феномен «нябачных» балтызмаў — гідронімаў, якія былі настолькі моцна пераасэнсаваныя і фанетычна змененыя пад уплывам славянскага ці фіна-ўгорскага суперстрата, што іх першапачатковае балтыйскае аблічча стала амаль непазнавальным{{sfn|Васильев|2006|с=83—84}}. У той жа час, даследчык заклікае да асцярожнасці і паказвае, што значная частка назваў, якія раней прыпісваліся балтам (асабліва на ўсходзе Наўгародскай зямлі), насамрэч з'яўляюцца фіна-ўгорскімі падонкамі або пазнейшымі карельскімі запазычаннямі XVII стагоддзя{{sfn|Васильев|2006|с=84}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул||аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|мова=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75|ref=Топоров}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Балто-славянские исследования. XVII |год=2006 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] btznd1se00fhozb8sce171dwma0w5yh 5167320 5167318 2026-07-18T13:07:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Этымалогія і структурны аналіз */ 5167320 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. Параўноўваючы славянскую і балтыйскую гідранімію рэгіёна, даследчыкі прыйшлі да высновы, што прынцыпы намінацыі ў абедзвюх этнічных групах былі надзвычай падобнымі, аднак для пазнейшага насельніцтва балтыйскія назвы сталі семантычна непразрыстымі. Калі славянскія назвы адлюстроўваюць зразумелыя прыкметы вады ці рэльефу ([[Гразная (значэнні)|Гразная]], [[Чорная (значэнні)|Чорная]], [[Глыбокая (значэнні)|Глыбокая]]), назвы дрэў ([[Бярозаўка (значэнні)|Бярозаўка]], [[Дубавец (значэнні)|Дубавец]]) або жывёл ([[Баброўка (значэнні)|Баброўка]], [[Ваўчайка]]), то балтыйскія гідронімы хаваюць у сабе дакладна тыя ж значэнні, але на балтыйскай моўнай аснове. Напрыклад, корань ''ab-'' / ''ap-'' (рака [[Абеста]]) звязаны з назвай дрэва (параўн. з літоўскім {{lang-lt|epušė}} — «асіна»), корань ''vilk-'' (рака [[Валчас]]) — з ваўком ({{lang-lt|vilkas}}), а шматлікія назвы з коранем ''berž-'' ([[Бержа]], [[Бярэзіна]]) маюць прамыя адпаведнікі ў балтыйскіх пазначэннях бярозы ({{lang-lt|beržas}}){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=215—217}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У даследаванні У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова асаблівая ўвага ўдзяляецца словаўтваральным мадэлям (фармантам). Даследчыкі паказалі, што акрамя каранёў, балтыйскую гідранімію вылучае спецыфічны набор суфіксаў. Найбольш прадуктыўнымі на тэрыторыі Верхняга Падняпроўя з'яўляюцца суфіксы ''-ва'' (''-va'', у тым ліку варыянты ''-ава'', ''-ева'', ''-ува'', напрыклад, Водва, Ландва), ''-ма'' (''-ma'', напрыклад, Вапьма, Нерома), ''-на'' (''-na'') і ''-ра'' (''-ra''), а таксама пашыральнікі з элементамі ''-l-'' і ''-k-''. Адзначаецца цікавая заканамернасць: падчас пазнейшай славянскай асіміляцыі гэтыя старажытныя балтыйскія асновы амаль заўсёды ўспрымаліся як нескланяльныя або незразумелыя, таму славяне масава дадавалі да іх уласны памяншальны фармант ''-ка'' (напрыклад, балтыйская аснова ''*Vapa'' ператваралася ў Вапка), што прыводзіла да стварэння гібрыдных назваў{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=153—156, 164—165}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. === Праблема размежавання балтызмаў і фіна-ўгрызмаў === Адным з істотных выклікаў пры вывучэнні субстратнай гідраніміі з'яўляецца складанасць размежавання роднасных балтыйскіх і ранняславянскіх каранёў, а таксама адрознення балтызмаў ад фіна-ўгорскіх назваў, якія падвергліся моцнай фанетычнай і марфалагічнай адаптацыі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў звяртае ўвагу на феномен «нябачных» балтызмаў — гідронімаў, якія былі настолькі моцна пераасэнсаваныя і фанетычна змененыя пад уплывам славянскага ці фіна-ўгорскага суперстрата, што іх першапачатковае балтыйскае аблічча стала амаль непазнавальным{{sfn|Васильев|2006|с=83—84}}. У той жа час, даследчык заклікае да асцярожнасці і паказвае, што значная частка назваў, якія раней прыпісваліся балтам (асабліва на ўсходзе Наўгародскай зямлі), насамрэч з'яўляюцца фіна-ўгорскімі падонкамі або пазнейшымі карельскімі запазычаннямі XVII стагоддзя{{sfn|Васильев|2006|с=84}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул||аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|мова=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75|ref=Топоров}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Балто-славянские исследования. XVII |год=2006 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] 3inb608dj1dhd0g8voh8b59uy07y4yb 5167321 5167320 2026-07-18T13:08:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Тыповыя балтыйскія фарманты і карані */ 5167321 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. Параўноўваючы славянскую і балтыйскую гідранімію рэгіёна, даследчыкі прыйшлі да высновы, што прынцыпы намінацыі ў абедзвюх этнічных групах былі надзвычай падобнымі, аднак для пазнейшага насельніцтва балтыйскія назвы сталі семантычна непразрыстымі. Калі славянскія назвы адлюстроўваюць зразумелыя прыкметы вады ці рэльефу ([[Гразная (значэнні)|Гразная]], [[Чорная (значэнні)|Чорная]], [[Глыбокая (значэнні)|Глыбокая]]), назвы дрэў ([[Бярозаўка (значэнні)|Бярозаўка]], [[Дубавец (значэнні)|Дубавец]]) або жывёл ([[Баброўка (значэнні)|Баброўка]], [[Ваўчайка]]), то балтыйскія гідронімы хаваюць у сабе дакладна тыя ж значэнні, але на балтыйскай моўнай аснове. Напрыклад, корань ''ab-'' / ''ap-'' (рака [[Абеста]]) звязаны з назвай дрэва (параўн. з літоўскім {{lang-lt|epušė}} — «асіна»), корань ''vilk-'' (рака [[Валчас]]) — з ваўком ({{lang-lt|vilkas}}), а шматлікія назвы з коранем ''berž-'' ([[Бержа]], [[Бярэзіна]]) маюць прамыя адпаведнікі ў балтыйскіх пазначэннях бярозы ({{lang-lt|beržas}}){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=215—217}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У даследаванні У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова асаблівая ўвага ўдзяляецца словаўтваральным мадэлям (фармантам). Даследчыкі паказалі, што акрамя каранёў, балтыйскую гідранімію вылучае спецыфічны набор суфіксаў. Найбольш прадуктыўнымі на тэрыторыі Верхняга Падняпроўя з'яўляюцца суфіксы ''-ва'' (''-va'', у тым ліку варыянты ''-ава'', ''-ева'', ''-ува'', напрыклад, Водва, Ландва), ''-ма'' (''-ma'', напрыклад, Вапьма, Нерома), ''-на'' (''-na'') і ''-ра'' (''-ra''), а таксама пашыральнікі з элементамі ''-l-'' і ''-k-''. Адзначаецца цікавая заканамернасць: падчас пазнейшай славянскай асіміляцыі гэтыя старажытныя балтыйскія асновы амаль заўсёды ўспрымаліся як нескланяльныя або незразумелыя, таму славяне масава дадавалі да іх уласны памяншальны фармант ''-ка'' (напрыклад, балтыйская аснова ''*Vapa'' ператваралася ў Вапка), што прыводзіла да стварэння гібрыдных назваў{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=153—156, 164—165}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Семантычныя групы === Аналіз уласна балтыйскага гідранімічнага ядра (на матэрыяле даследаванняў [[Аляксандрас Ванагас|А.&nbsp;Ванагаса]]) паказвае, што акрамя дзеяслоўных каранёў, звязаных з рухам вады, значны пласт назваў матываваны колерам, асаблівасцямі флоры і фаўны або характарам дна. Напрыклад, шырока прадстаўлены гідронімы ад каранёў са значэннем «чорны» (''*Juod-upis''), «белы» (''*Balt-upis''), «глыбокі» (''*Gil-upis''). Значная частка назваў утрымлівае найменні дрэў (''*Berž-upis'', ''*Egl-upis'', ''*Liep-upis''), птушак і жывёл (''*Bried-upis'', ''*Gerv-upė''). Выяўляюцца і вельмі архаічныя індаеўрапейскія карані, напрыклад, ''*al-'' са значэннем «цячы, варвяці» (рака [[Аланта (рака)|Аланта]]), ''*eis- / *ois-'' са значэннем «хутка рухацца» (рака [[Айсе (рака)|Айсе]]), ''*var- / *ver-'' са значэннем «вада, дождж» або «кіпець, віраваць» (рака [[Вярэна]]){{sfn|Vanagas|1981|с=36, 38, 56, 138, 369}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. === Праблема размежавання балтызмаў і фіна-ўгрызмаў === Адным з істотных выклікаў пры вывучэнні субстратнай гідраніміі з'яўляецца складанасць размежавання роднасных балтыйскіх і ранняславянскіх каранёў, а таксама адрознення балтызмаў ад фіна-ўгорскіх назваў, якія падвергліся моцнай фанетычнай і марфалагічнай адаптацыі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў звяртае ўвагу на феномен «нябачных» балтызмаў — гідронімаў, якія былі настолькі моцна пераасэнсаваныя і фанетычна змененыя пад уплывам славянскага ці фіна-ўгорскага суперстрата, што іх першапачатковае балтыйскае аблічча стала амаль непазнавальным{{sfn|Васильев|2006|с=83—84}}. У той жа час, даследчык заклікае да асцярожнасці і паказвае, што значная частка назваў, якія раней прыпісваліся балтам (асабліва на ўсходзе Наўгародскай зямлі), насамрэч з'яўляюцца фіна-ўгорскімі падонкамі або пазнейшымі карельскімі запазычаннямі XVII стагоддзя{{sfn|Васильев|2006|с=84}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул||аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|мова=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75|ref=Топоров}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Балто-славянские исследования. XVII |год=2006 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] jtfcuckurkxqggz4mouosa9pmcc3225 5167444 5167321 2026-07-18T18:54:40Z M.L.Bot 261 /* Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі */ 5167444 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб'ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з'яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з'яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. Параўноўваючы славянскую і балтыйскую гідранімію рэгіёна, даследчыкі прыйшлі да высновы, што прынцыпы намінацыі ў абедзвюх этнічных групах былі надзвычай падобнымі, аднак для пазнейшага насельніцтва балтыйскія назвы сталі семантычна непразрыстымі. Калі славянскія назвы адлюстроўваюць зразумелыя прыкметы вады ці рэльефу ([[Гразная (значэнні)|Гразная]], [[Чорная (значэнні)|Чорная]], [[Глыбокая (значэнні)|Глыбокая]]), назвы дрэў ([[Бярозаўка (значэнні)|Бярозаўка]], [[Дубавец (значэнні)|Дубавец]]) або жывёл ([[Баброўка (значэнні)|Баброўка]], [[Ваўчайка]]), то балтыйскія гідронімы хаваюць у сабе дакладна тыя ж значэнні, але на балтыйскай моўнай аснове. Напрыклад, корань ''ab-'' / ''ap-'' (рака [[Абеста]]) звязаны з назвай дрэва (параўн. з літоўскім {{lang-lt|epušė}} — «асіна»), корань ''vilk-'' (рака [[Валчас]]) — з ваўком ({{lang-lt|vilkas}}), а шматлікія назвы з коранем ''berž-'' ([[Бержа]], [[Бярэзіна]]) маюць прамыя адпаведнікі ў балтыйскіх пазначэннях бярозы ({{lang-lt|beržas}}){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=215—217}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У даследаванні У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова асаблівая ўвага ўдзяляецца словаўтваральным мадэлям (фармантам). Даследчыкі паказалі, што акрамя каранёў, балтыйскую гідранімію вылучае спецыфічны набор суфіксаў. Найбольш прадуктыўнымі на тэрыторыі Верхняга Падняпроўя з'яўляюцца суфіксы ''-ва'' (''-va'', у тым ліку варыянты ''-ава'', ''-ева'', ''-ува'', напрыклад, Водва, Ландва), ''-ма'' (''-ma'', напрыклад, Вапьма, Нерома), ''-на'' (''-na'') і ''-ра'' (''-ra''), а таксама пашыральнікі з элементамі ''-l-'' і ''-k-''. Адзначаецца цікавая заканамернасць: падчас пазнейшай славянскай асіміляцыі гэтыя старажытныя балтыйскія асновы амаль заўсёды ўспрымаліся як нескланяльныя або незразумелыя, таму славяне масава дадавалі да іх уласны памяншальны фармант ''-ка'' (напрыклад, балтыйская аснова ''*Vapa'' ператваралася ў Вапка), што прыводзіла да стварэння гібрыдных назваў{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=153—156, 164—165}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Семантычныя групы === Аналіз уласна балтыйскага гідранімічнага ядра (на матэрыяле даследаванняў [[Аляксандрас Ванагас|А.&nbsp;Ванагаса]]) паказвае, што акрамя дзеяслоўных каранёў, звязаных з рухам вады, значны пласт назваў матываваны колерам, асаблівасцямі флоры і фаўны або характарам дна. Напрыклад, шырока прадстаўлены гідронімы ад каранёў са значэннем «чорны» (''*Juod-upis''), «белы» (''*Balt-upis''), «глыбокі» (''*Gil-upis''). Значная частка назваў утрымлівае найменні дрэў (''*Berž-upis'', ''*Egl-upis'', ''*Liep-upis''), птушак і жывёл (''*Bried-upis'', ''*Gerv-upė''). Выяўляюцца і вельмі архаічныя індаеўрапейскія карані, напрыклад, ''*al-'' са значэннем «цячы, варвяці» (рака [[Аланта (рака)|Аланта]]), ''*eis- / *ois-'' са значэннем «хутка рухацца» (рака [[Айсе (рака)|Айсе]]), ''*var- / *ver-'' са значэннем «вада, дождж» або «кіпець, віраваць» (рака [[Вярэна]]){{sfn|Vanagas|1981|с=36, 38, 56, 138, 369}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур'ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з'яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з'явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з'яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) ў гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. === Праблема размежавання балтызмаў і фіна-ўгрызмаў === Адным з істотных выклікаў пры вывучэнні субстратнай гідраніміі з'яўляецца складанасць размежавання роднасных балтыйскіх і ранняславянскіх каранёў, а таксама адрознення балтызмаў ад фіна-ўгорскіх назваў, якія падвергліся моцнай фанетычнай і марфалагічнай адаптацыі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў звяртае ўвагу на феномен «нябачных» балтызмаў — гідронімаў, якія былі настолькі моцна пераасэнсаваныя і фанетычна змененыя пад уплывам славянскага ці фіна-ўгорскага суперстрата, што іх першапачатковае балтыйскае аблічча стала амаль непазнавальным{{sfn|Васильев|2006|с=83—84}}. У той жа час, даследчык заклікае да асцярожнасці і паказвае, што значная частка назваў, якія раней прыпісваліся балтам (асабліва на ўсходзе Наўгародскай зямлі), насамрэч з'яўляюцца фіна-ўгорскімі падонкамі або пазнейшымі карельскімі запазычаннямі XVII стагоддзя{{sfn|Васильев|2006|с=84}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул||аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|мова=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75|ref=Топоров}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Балто-славянские исследования. XVII |год=2006 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] 1to1sbkli2g32gsqsooyupqi2792dcn 5167460 5167444 2026-07-18T21:07:01Z Hanylka 41646 5167460 wikitext text/x-wiki '''Балты́йская гідрані́мія ва Усхо́дняй Еўро́пе''' — сукупнасць назваў водных аб’ектаў ([[Гідранімія|гідронімаў]]), этымалагічна звязаных з [[Балтыйскія мовы|балтыйскімі мовамі]], якія распаўсюджаны па-за межамі сучасных балтыйскіх дзяржаў, на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] і поўначы [[Украіна|Украіны]]. Даследаванне і [[Лінгвістыка|лінгвістычны аналіз]] гэтага пласта [[Тапаніміка|тапаніміі]] з’яўляецца адным з галоўных і часта адзіным інструментам для вывучэння дапісьмовых этнамоўных арэалаў і вызначэння дагістарычных межаў рассялення [[Балты|балтыйскіх плямён]] да пачатку экспансіі [[Славяне|ўсходніх славян]] і [[Фіна-ўгорскія народы|фіна-ўграў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. Балтыйская гідранімія рэгіёна характарызуецца наяўнасцю спецыфічных словаўтваральных мадэляў (напрыклад, фарманты ''-ва'', ''-да''), а таксама сувязямі з больш старажытным [[Даўнееўрапейская гідранімія|даўнееўрапейскім індаеўрапейскім пластам]]. == Гісторыя даследаванняў == Да канца XVIII — пачатку XIX стагоддзя ў навуковай супольнасці пераважаў погляд, згодна з якім даславянскім насельніцтвам цэнтральнай Расіі былі выключна [[Фіна-ўгорскія народы|фінскія плямёны]]. Сляды зніклых балтыйскіх народаў даследчыкамі не заўважаліся або зводзіліся толькі да позніх «літоўскіх» уплываў часоў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і да летапіснай [[Голядзь|голядзі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. Першым вопытам вывучэння старажытнай «рускай Балтыі» лічыцца праца гісторыка і філолага [[Аляксандр Львовіч Пагодзін|А. Л. Пагодзіна]] (1901), які адзначыў распаўсюджванне балтыйскіх плямён у басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] і вылучыў відавочныя балтыйскія рачныя імёны ў [[Паочча|Паоччы]] ([[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]]){{sfn|Васільеў|2015|с=174}}. У 1923 годзе літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]], даследаваўшы шэраг літоўскіх, беларускіх і смаленскіх назваў вадаёмаў, прыйшоў да высновы, што да пачатку ўсходнеславянскага рассялення ў VI стагоддзі нашай эры балты займалі ўсю тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]] і сумежныя тэрыторыі [[Смаленшчына|Смаленшчыны]] (вярхоўі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Сож|Сажа]]), тады як землі ўсходняе былі занятыя [[Мардва|мардвой]] і [[Волжска-фінскія мовы|волжскімі фінамі]]<ref>Васільеў В. Л. Праблематыка вывучэння гідраніміі балтыйскага паходжання на тэрыторыі Расіі // Linguistica. — 2015. — Т. 55, № 1. — С. 174. (са спасылкай на: ''Būga K. Aistiški studijai: Tyrinėjimai lygintijo prūsų, latvjų ir liėtuvjų kalbômoksljo srityjẹ I. Peterburgas, 1908. С. 138''; а таксама ''Buga 1923'').</ref>. У пачатку 1930-х гадоў нямецкі лінгвіст [[Макс Фасмер|М. Фасмер]], абапіраючыся на этымалагізацыю дзясяткаў рачных імён ([[Лучоса]], [[Водва]], [[Угра (рака)|Угра]], [[Вержа]], [[Квань]] і інш.), упершыню даказаў наяўнасць прыкметнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў цэнтральных рэгіёнах Расіі — у [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Пскоўская вобласць|Пскоўскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]] і [[Арлоўская вобласць|Арлоўскай]] губернях. Паўночную мяжу гэтага пласта ён праводзіў па верхнім цячэнні [[Волга|Волгі]], а паўднёвую — прыкладна па шыраце паміж [[Арол (горад)|Арлом]] і [[Курск]]ам{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Наступным фундаментальным этапам у вывучэнні субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы стала выданне ў 1962 годзе манаграфіі [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У. М. Тапарова]] і [[Алег Мікалаевіч Трубачоў|А. М. Трубачова]] «Лінгвістычны аналіз гідронімаў Верхняга Падняпроўя». Аўтары ўпершыню вылучылі велізарны масіў (некалькі сотняў адзінак) водных імён, які сведчыў аб шчыльным засяленні дагістарычнымі балтамі ўсёй верхнедняпроўскай прасторы (уключаючы басейны [[Дзясна|Дзясны]] і [[Сейм (рака)|Сейма]]). Праца інтэнсіфікавала даследаванні: У. М. Тапароў паставіў задачу паслядоўнага выяўлення старажытнабалтыйскага пласта на рускіх землях, надаўшы ўвагу Паоччу, Падмаскоўю, [[Паволжа|Верхняму Паволжу]], а ў 1990-я гады — наўгародска-пскоўскім землям і басейну [[Дон]]а{{sfn|Васільеў|2015|с=175-176}}. З пашырэннем геаграфіі пошукаў у навуковым асяроддзі ўзнікла тэндэнцыя да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву. Як адзначаюць сучасныя крытыкі ([[В. Л. Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў]], [[Г. Я. Карнілаў]]), прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта ігнаравалі працэсы [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Марфалогія (лінгвістыка)|марфалагічнай]] [[Запазычанне|адаптацыі]] слоў у іншамоўным асяроддзі, прыраўноўвалі мясцовую гідранімію непасрэдна да сучасных літоўскіх або латышскіх апелятываў, не ўлічваючы [[дыялект]]най лексікі рускай мовы або відавочных паралеляў з фіна-ўгорскімі і цюркскімі этымалогіямі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. У сучаснай лінгвістыцы акцэнт робіцца на інтэгратыўным аналізе, які ўлічвае шматслаёвасць [[Субстрат (лінгвістыка)|субстратаў]] (балтыйскага, кельцкага, германскага, іранскага) і сувязь з даўнееўрапейскай гідраніміяй{{sfn|Danylenko|2024|с=41}}. == Арэал == Балтыйская гідранімія ўтварае шырокі суцэльны масіў, які ахоплівае значную частку Усходняй Еўропы, выходзячы далёка за межы сучаснага арэала рассялення балтыйскіх народаў (літоўцаў і латышоў){{sfn|Васільеў|2015|с=173}}. На падставе шчыльнасці размяшчэння і фанетычных асаблівасцей гідронімаў даследчыкі вылучаюць некалькі асноўных зон дагістарычнай балтыйскай прысутнасці, якія адлюстроўваюць міграцыйныя працэсы балтаў на працягу некалькіх тысячагоддзяў{{sfn|Федчанка|2020|с=123}}. === Верхняе Падняпроўе і тэрыторыя Беларусі === Басейн [[Дняпро|Дняпра]], асабліва яго верхняе і сярэдняе цячэнне, з’яўляецца гістарычным ядром распаўсюджвання балтыйскай гідраніміі ва Усходняй Еўропе{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. У фундаментальнай працы У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова на гэтай тэрыторыі было зафіксавана ад 700 да 800 дакладна балтыйскіх назваў рэк і азёр{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Найбольшая канцэнтрацыя такіх гідронімаў назіраецца ў басейне ракі [[Сож]] (больш за 150 назваў), а таксама ў басейнах сярэдняй і верхняй [[Дзясна|Дзясны]] (каля 100 назваў){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56—57}}. Сярод найбольш вядомых прыкладаў можна адзначыць рэкі [[Лучоса (рака)|Лучоса]], [[Обаль (рака)|Обаль]], [[Клява (прыток Бярэзіны)|Клява]], [[Талака (рака)|Талака]], [[Нясята]], [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]] і многія іншыя{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=59—60}}. Гушчыня балтыйскай гідраніміі ў басейне [[Бярэзіна|Бярэзіны]] пераўзыходзіць усе іншыя рэгіёны (тут выяўлена каля 80 балтыйскіх назваў з 300 агульных), што сведчыць пра працяглае і стабільнае пражыванне тут балтаў аж да пачатку славянскай асіміляцыі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=60}}. Прасторавае размеркаванне дадзенага гідранімічнага пласта (у прыватнасці, назваў з фармантам ''-ва'') дакладна супадае з арэаламі старажытных археалагічных культур ранняга жалезнага веку: [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]], [[Культура штрыхаванай керамікі|штрыхаванай керамікі]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай]], якія традыцыйна адносяцца да ўсходніх балтаў{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Доўгі час рака [[Прыпяць]] лічылася натуральнай паўднёвай мяжой балтыйскага арэала, якая аддзяляла балтаў ад славян{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=56}}. Аднак пазнейшыя даследаванні выявілі дзясяткі балтыйскіх назваў (напрыклад, [[Мытва]], [[Верша]], [[Жалонь]], [[Случ]]) і на поўдзень ад яе, што абвяргае тэзіс аб ізаляцыйнай ролі гэтай ракі{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=55—56}}. === Цэнтральная Расія (Паочча і Верхняе Паволжа) === Значны масіў балтыйскай гідраніміі зафіксаваны ў цэнтральнай частцы еўрапейскай Расіі, перш за ўсё ў басейне ракі [[Ака (прыток Волгі)|Акі]] (Паочча) і ў вярхоўях [[Волга|Волгі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Да балтыйскага пласта тут адносяць рэкі [[Упа (рака)|Упа]], [[Жыздра (рака)|Жыздра]], [[Нара (рака)|Нара]], [[Протва]], [[Руза (рака)|Руза]] і іншыя{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Гідронімы гэтага рэгіёна маюць выразныя паралелі з назвамі ў Падняпроўі і сучаснай Прыбалтыцы{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. У навуковым асяроддзі вядзецца вострая дыскусія наконт усходніх межаў гэтага арэала. Калі класічная мяжа, вызначаная М. Фасмерам, праходзіла прыкладна па лініі верхняй Волгі, то пазнейшыя даследчыкі (напрыклад, [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкаў]]) спрабавалі рассунуць гэтыя межы далёка на ўсход — аж да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], басейнаў рэк [[Мокша (рака)|Мокшы]] і [[Цёша|Цёшы]] ў Мардовіі{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Яшчэ больш радыкальныя спробы аднесці да балтыйскіх гідронімаў назвы Волга-Камскага рэгіёна ([[Ай (рака)|Ай]], [[Бір]], [[Буй (значэнні)|Буй]] і інш.) жорстка крытыкуюцца як антыгістарычныя, паколькі яны ігнаруюць відавочнае [[Цюркскія мовы|цюркскае]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] паходжанне гэтых назваў і абапіраюцца на штучныя супастаўленні{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. Згодна з сучаснымі ацэнкамі, наяўнасць суцэльнага балтыйскага гідранімічнага пласта ў нізоўях Акі і Сярэднім Паволжы ставіцца пад сур’ёзнае сумненне{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. === Паўднёвая мяжа і Падонне === Традыцыйна паўднёвая мяжа балтыйскай гідраніміі праводзілася па басейнах [[Сейм (рака)|Сейма]] і [[Дзясна|Дзясны]]{{sfn|Васільеў|2015|с=175}}. Аднак пазней У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў пашырыў паўднёвы фланг арэала, выявіўшы некалькі дзясяткаў верагодных балтызмаў у верхнім цячэнні [[Дон]]а (рэкі [[Сасна (рака)|Сасна]], [[Матыра]], [[Ведуга]] і інш.), што адсунула меркаваныя межы на 300—400 вёрст на поўдзень{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Істотнае пашырэнне паўднёва-ўсходніх межаў балтыйскага тапанімічнага арэала адбылося ў выніку даследаванняў гідраніміі ў басейне ракі [[Сейм (рака)|Сейм]] (на ўсход ад Дняпра). Паводле У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова, у гэтым рэгіёне (прыкладна да шыраты сучаснага [[Пуціўль|Пуціўля]]) было выяўлена не менш за два дзясяткі бясспрэчных гідронімаў балтыйскага паходжання. Акрамя таго, зафіксаваны шэраг водных аб’ектаў, якія паралельна маюць па дзве або нават тры розныя назвы — балтыйскага, іранскага і славянскага паходжання. Гэта сведчыць пра прысутнасць балтыйскага элемента далёка на паўднёвы ўсход ад іх традыцыйна меркаванай прарадзімы, у зоне працяглых кантактаў з іранамоўнымі скіфамі{{sfn|Топоров|2006|с=30—31}}. Сучасныя лакальныя даследаванні гідраніміі Падоння дэманструюць, што арэал распаўсюджвання балтыйскіх назваў можа ахопліваць Белгародскую, Ліпецкую, Тамбоўскую і Варонежскую вобласці Расіі{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}. Да балтыйскага пласта даследчыкі прапануюць адносіць такія гідронімы, як [[Аскол]] (ад балтыйскага ''*skelti'' / ''*kalti'' — «секчы», «расколваць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=6}}, [[Локня]] (ад ''*luknė'' — «жоўты гарлачык»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Лапань]] (ад ''*lapė'' — «лісіца»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=2}}, [[Варонеж (рака)|Варонеж]] (ад ''*varinti'' — «віць, гнаць»){{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=3}}. Высоўваюцца нават гіпотэзы аб прысутнасці балтаў у Паўночным Прычарнамор’і і Прыазоўі яшчэ да з’яўлення там іранамоўных [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Федчанка (Падонне)|2020|с=4—5}}. === Паўночная і паўночна-заходняя мяжа === Паўночна-ўсходні фланг арэала «рускай Балтыі» таксама падвергся істотнаму перагляду. Даследаванні паказалі, што балтыйская мяжа адсунулася ад паўднёвай Пскоўшчыны і правабярэжжа Верхняй Волгі значна далей на поўнач — аж да Фінскага заліва{{sfn|Васільеў|2015|с=179}}. Балтыйская гідранімія шчыльна прысутнічае ў басейнах рэк [[Ловаць|Ловаці]], [[Пала (рака)|Полы]], [[Мста|Мсты]], а таксама на [[Волхаў|Волхаве]] на поўнач ад [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарада]]{{sfn|Васільеў|2015|с=181}}. У гэтым рэгіёне (Наўгародска-Пскоўскія землі) назіраецца складанае перапляценне балтыйскага і прыбалтыйска-фінскага субстратаў{{sfn|Васільеў|2015|с=180}}. Некаторыя назвы, якія раней лічыліся выключна фіна-ўгорскімі, сёння знаходзяць аргументаванае тлумачэнне праз балтыйскія карані. Напрыклад, этымалогія возера [[Ільмень]] тлумачыцца не праз фінскае ''ilma-järvi'' («нябеснае возера»), а праз балцкае ''Il-mer'' — «блукаючае возера»{{sfn|Федчанка|2020|с=108}}, назва ракі [[Свір (рака)|Свір]] — праз балцкае ''virti'' з прэфіксам ''su-'' (са значэннем «бурліць», «хутка рухацца»){{sfn|Федчанка|2020|с=107}}, а ракі [[Нява]] — праз балцкі корань ''niauti'' са значэннем «ташчыць», «разразаць»{{sfn|Федчанка|2020|с=110}}. Істотны ўклад у вывучэнне балтыйскай гідраніміі на паўночным усходзе зрабілі даследаванні В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільева. Ён паказаў, што балтыйскі гідранімічны пласт шчыльна прысутнічае ў Ільмень-Волхаўскім басейне (Наўгародская зямля), які раней традыцыйна лічыўся выключна прыбалтыйска-фінскім. Паводле даследаванняў, найбуйнейшае скопішча даставерных балтызмаў назіраецца ў басейне ракі [[Пала (рака)|Палы]] (напрыклад, рэкі [[Руна (рака)|Руна]], [[Соменка]], [[Цыноўля]] і дзясяткі іншых), а таксама на ўсходнім і паўднёва-ўсходнім узбярэжжы возера [[Ільмень]], дзе іх колькасць не саступае фіна-ўгорскім назвам, а часам і пераўзыходзіць іх{{sfn|Васильев|2008|с=81-82, 84-85}}. ==== Археалагічны кантэкст на поўначы ==== Прысутнасць балтыйскай гідраніміі ў Наўгародска-Пскоўскіх землях і нават на паўднёвым узбярэжжы Фінскага заліва знаходзіць апасродкаванае пацвярджэнне ў археалагічных матэрыялах. Пранікненне балтыйскіх этнакультурных элементаў у гэты рэгіён пачалося яшчэ ў эпоху бронзы ([[фацьянаўская культура]]) і працягвалася ў раннім жалезным веку ([[культура штрыхаванай керамікі]], [[днепра-дзвінская культура]]). Даследчыкі адзначаюць, што старажытныя гарадзішчы ў ваколіцах возера Ільмень маюць відавочныя культурныя сувязі з днепра-дзвінскімі старажытнасцямі і культурамі тыпу [[Банцараўская культура|Тушамлі — Банцараўшчыны]], цэнтр якіх знаходзіўся ў традыцыйным балтыйскім арэале (міжрэчча Заходняй Дзвіны, Дняпра і Нёмана){{sfn|Васильев|2006|с=91—92}}. ==== Метанімічнае калькаванне і двухмоўе ==== Складанасць вывучэння тапаніміі Наўгародскай зямлі заключаецца ў тым, што раннеславянскае насельніцтва, якое прыйшло на гэтыя землі, не проста запазычвала мясцовыя назвы, але і актыўна іх перакладала. У ваколіцах возера Ільмень зафіксаваны ўнікальны феномен метанімічнага калькавання (перакладу) балтыйскіх гідронімаў славянамі. Напрыклад, балтыйская назва ракі [[Осьма]] (прыток Волхава; ад літ.: ašmuo — «вастрыё, лязо», што ўзыходзіць да індаеўрапейскага кораня са значэннем «камень») была перакладзена славянамі як «Каменка». Гэтыя дзве ракі і сёння працякаюць побач ([[Каменка (прыток Осьмы)|Каменка]] з’яўляецца прытокам Осьмы), а гістарычныя дакументы XVI стагоддзя фіксуюць у гэтым жа раёне сярэднявечную вёску Камеская (Каменская), якая стаяла менавіта на рацэ Осьме{{sfn|Васильев|2008|с=87}}. Падобныя «расшчэпленыя» пары назваў, дзе адна захоўвае балтыйскі субстрат, а другая з’яўляецца яе славянскай калькай (напрыклад, [[Стабенка]] — [[Каменка]], [[Дзегжа]] — [[Загоска]]), сведчаць пра перыяд актыўнага двухмоўя і непасрэдныя кантакты паміж балтамі і славянамі ў Наўгародскай зямлі яшчэ да поўнай асіміляцыі мясцовага балтыйскага насельніцтва{{sfn|Васильев|2008|с=83, 87-88}}. == Этымалогія і структурны аналіз == Лінгвістычны аналіз субстратнай гідраніміі Усходняй Еўропы паказвае, што яе семантыка і структура строга сістэматызаваны. У аснове рачных імён, як правіла, ляжаць дзеясловы, якія апісваюць рух вады, характар плыні або рэльеф рэчышча (разлом, паглыбленне, сувязь берагоў){{sfn|Федчанка|2020|с=104}}. Параўноўваючы славянскую і балтыйскую гідранімію рэгіёна, даследчыкі прыйшлі да высновы, што прынцыпы намінацыі ў абедзвюх этнічных групах былі надзвычай падобнымі, аднак для пазнейшага насельніцтва балтыйскія назвы сталі семантычна непразрыстымі. Калі славянскія назвы адлюстроўваюць зразумелыя прыкметы вады ці рэльефу ([[Гразная (значэнні)|Гразная]], [[Чорная (значэнні)|Чорная]], [[Глыбокая (значэнні)|Глыбокая]]), назвы дрэў ([[Бярозаўка (значэнні)|Бярозаўка]], [[Дубавец (значэнні)|Дубавец]]) або жывёл ([[Баброўка (значэнні)|Баброўка]], [[Ваўчайка]]), то балтыйскія гідронімы хаваюць у сабе дакладна тыя ж значэнні, але на балтыйскай моўнай аснове. Напрыклад, корань ''ab-'' / ''ap-'' (рака [[Абеста]]) звязаны з назвай дрэва (параўн. з літоўскім {{lang-lt|epušė}} — «асіна»), корань ''vilk-'' (рака [[Валчас]]) — з ваўком ({{lang-lt|vilkas}}), а шматлікія назвы з коранем ''berž-'' ([[Бержа]], [[Бярэзіна]]) маюць прамыя адпаведнікі ў балтыйскіх пазначэннях бярозы ({{lang-lt|beržas}}){{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=215—217}}. === Тыповыя балтыйскія фарманты і карані === Для балтыйскай гідраніміі характэрны шэраг спецыфічных словаўтваральных мадэляў, якія дазваляюць аддзяліць яе ад славянскіх або фіна-ўгорскіх утварэнняў. Да найбольш прадуктыўных адносяцца гідронімы з канцавымі фармантамі ''-ва'' і ''-да'', распаўсюджаныя ў басейнах Дняпра, Акі і Заходняй Дзвіны{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Таксама шырока прадстаўлены назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (ад старажытнабалтыйскага кораня са значэннем «рака», параўн. з сучасным {{lang-lt|upė}}). На тэрыторыях рассялення ўсходніх балтаў гэты корань прадстаўлены варыянтамі [[Упа]], [[Уперта]], [[Упінка]]{{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Сярод фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія замацаваліся ў якасці ўласных імён, часта сустракаецца корань ''stab-'', які ўзыходзіць да старажытнапрускага ''stabis'' або літоўскага ''stābas'' са значэннем «камень, слуп»{{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У даследаванні У.&nbsp;М.&nbsp;Тапарова і А.&nbsp;М.&nbsp;Трубачова асаблівая ўвага ўдзяляецца словаўтваральным мадэлям (фармантам). Даследчыкі паказалі, што акрамя каранёў, балтыйскую гідранімію вылучае спецыфічны набор суфіксаў. Найбольш прадуктыўнымі на тэрыторыі Верхняга Падняпроўя з’яўляюцца суфіксы ''-ва'' (''-va'', у тым ліку варыянты ''-ава'', ''-ева'', ''-ува'', напрыклад, Водва, Ландва), ''-ма'' (''-ma'', напрыклад, Вапьма, Нерома), ''-на'' (''-na'') і ''-ра'' (''-ra''), а таксама пашыральнікі з элементамі ''-l-'' і ''-k-''. Адзначаецца цікавая заканамернасць: падчас пазнейшай славянскай асіміляцыі гэтыя старажытныя балтыйскія асновы амаль заўсёды ўспрымаліся як нескланяльныя або незразумелыя, таму славяне масава дадавалі да іх уласны памяншальны фармант ''-ка'' (напрыклад, балтыйская аснова ''*Vapa'' ператваралася ў Вапка), што прыводзіла да стварэння гібрыдных назваў{{sfn|Тапароў, Трубачоў|1962|с=153—156, 164—165}}. Значная частка рачных назваў паходзіць ад дзеясловаў, што апісваюць фізічныя ўласцівасці патоку. Даследчыкі адзначаюць масавую прысутнасць такіх балтыйскіх дзеяслоўных каранёў, як ''slinkti'' (красціся, паўзці, павольна рухацца) у назве ракі [[Шэлонь]], ''mušti'' (біць, разбураць, секчы) у назвах [[Мста]] і [[Кокшага|Кокша]], ''vèsti'' (заліваць, слабець) у назвах [[Увадзь]] і [[Вад]]{{sfn|Федчанка|2020|с=105—109}}. Корань назвы ракі [[Волга]] выводзіцца не ад фіна-ўгорскага «белы» і не ад славянскага «вълга» (вільгаць), а непасрэдна звязаны з індаеўрапейскім коранем ''*u̯elk-'' / ''*u̯elg-'' і балтыйскім дзеясловам ''valgyti'' (паглынаць, насычацца, прамываць){{sfn|Федчанка|2020|с=106}}. === Семантычныя групы === Аналіз уласна балтыйскага гідранімічнага ядра (на матэрыяле даследаванняў [[Аляксандрас Ванагас|А.&nbsp;Ванагаса]]) паказвае, што акрамя дзеяслоўных каранёў, звязаных з рухам вады, значны пласт назваў матываваны колерам, асаблівасцямі флоры і фаўны або характарам дна. Напрыклад, шырока прадстаўлены гідронімы ад каранёў са значэннем «чорны» (''*Juod-upis''), «белы» (''*Balt-upis''), «глыбокі» (''*Gil-upis''). Значная частка назваў утрымлівае найменні дрэў (''*Berž-upis'', ''*Egl-upis'', ''*Liep-upis''), птушак і жывёл (''*Bried-upis'', ''*Gerv-upė''). Выяўляюцца і вельмі архаічныя індаеўрапейскія карані, напрыклад, ''*al-'' са значэннем «цячы, варвяці» (рака [[Аланта (рака)|Аланта]]), ''*eis- / *ois-'' са значэннем «хутка рухацца» (рака [[Айсе (рака)|Айсе]]), ''*var- / *ver-'' са значэннем «вада, дождж» або «кіпець, віраваць» (рака [[Вярэна]]){{sfn|Vanagas|1981|с=36, 38, 56, 138, 369}}. === Даўнееўрапейскі кантэкст і макрагідранімія === Частка назваў водных аб’ектаў, якая традыцыйна разглядалася ў межах славянскай або іранскай этымалогіі, належыць да больш старажытнага індаеўрапейскага пласта, вядомага як «[[даўнееўрапейская гідранімія]]» (канцэпцыя [[Г. Краэ|Г.&nbsp;Краэ]]). Такія назвы маглі ўзнікнуць яшчэ ў другім тысячагоддзі да нашай эры ў перыяд «раннефлектыўнага» (суфіксальна-аглютынатыўнага) развіцця пратаіндаеўрапейскай мовы{{sfn|Danylenko|2024|с=55—56}}. Яркім прыкладам такога старажытнага ўтварэння з’яўляецца этымалогія назвы [[Дняпро|Дняпра]] і яго аўтахтоннага эпітэта «Славута». Грэчаскія транскрыпцыі ракі Барысфен ({{lang-el|Βορυσθένης}}) і Данапрыс ({{lang-el|Δάναπρις}}) фіксуюць нетутэйшыя ірана-скіфскія або фракійскія назвы{{sfn|Danylenko|2024|с=42—43}}. Аднак у фальклоры і пісьмовых крыніцах, у прыватнасці, у «[[Слова пра паход Ігараў|Слове пра паход Ігараў]]», захавалася аўтахтонная назва [[Славута]] (і вытворныя ад яе [[Славуціч]]). Доўгі час у лінгвістыцы, у працах [[М. Фасмер]]а, [[А. М. Трубачоў|А. М. Трубачова]], [[В. В. Німчук]]а, панавала думка, што гэтая назва ўтварылася ад праславянскага дзеепрыметніка ''*slovǫt-'' (цячы) або ад кораня са значэннем «слава»{{sfn|Danylenko|2024|с=50—51}}. Сучасны аналіз ([[А. Даніленка]]) паказвае, што падобная дзеепрыметнікавая трактоўка з’яўляецца антыгістарычнай. Форма Славута разглядаецца як вельмі архаічны атэматычны дэнамінатыў (ад пратаіндаеўрапейскага кораня ''*k̂leṷ(H)-''), які спалучае ў сабе анаматапаэтычны (гукапераймальны) сінкрэтызм: уяўленне пра мыццё, паласканне, рух вады (''*k̂leṷH-'') і здольнасць чуць гэты гук (''*k̂leṷ-''). Пры гэтым прыкметнік ''*-ont-'' выконвае пасесіўную функцыю, а канчатак ''-ā'' выступае ў ролі маркера намінальнага класа, што пазначае прыродны струмень вады. Такім чынам, літаральнае значэнне гідроніма Славута расшыфроўваецца як «той, хто валодае якасцю *slov-»{{sfn|Danylenko|2024|с=53—54}}. Захаванне гэтага архаічнага слова ў складзе паратактычных канструкцый (накшталт ''Дняпро-Славуціч'' або ''Дунай-рака''), дзе другі элемент першапачаткова выконваў атрыбутыўную функцыю, сведчыць пра бесперапынную традыцыю перадачы гідранімічнай інфармацыі ад даўнееўрапейскага (індаеўрапейскага/балтыйскага) субстрата да ўсходнеславянскага насельніцтва{{sfn|Danylenko|2024|с=44—46}}. == Крытыка і метадалагічныя праблемы == Пашырэнне геаграфіі пошукаў балтыйскай гідраніміі з пачатку 1990-х гадоў прывяло да ўзнікнення ў навуковым асяроддзі тэндэнцыі да гіпербалізацыі балтыйскага ўплыву{{sfn|Васільеў|2015|с=176}}. Спробы неабгрунтавана пашырыць балтыйскі тапанімічны арэал далёка на ўсход і поўдзень выклікалі жорсткую крытыку з боку шэрагу лінгвістаў і гісторыкаў, сярод якіх [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]], [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкоў]] і [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=69}}{{sfn|Корнілаў|2025|с=55}}. Асноўныя прэтэнзіі крытыкаў тычацца метадалагічных памылак, ігнаравання правіл фанетычнай адаптацыі і неўлічвання існавання іншых моўных субстратаў у рэгіёне{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. === Гіпербалізацыя арэала і фанетычныя неадпаведнасці === Лінгвіст [[В. Л. Васільеў|В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў]] падвергнуў сур’ёзнай крытыцы метадалогію [[Ю. У. Адкупшчыкаў|Ю.&nbsp;У.&nbsp;Адкупшчыкава]], які спрабаваў адсунуць усходнюю мяжу балтыйскай гідраніміі аж да шыраты [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]] і [[Мардовія|Мардовіі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=176—177}}. Галоўная метадалагічная памылка такіх даследаванняў, паводле Васільева, заключаецца ў прамым супастаўленні сучасных назваў дробных ручаёў і рэк Ніжняга Паочча з сучаснымі літоўскімі і латышскімі апелятывамі{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Пры гэтым даследчыкамі цалкам ігнаруецца той факт, што за тысячагоддзі суіснавання ў розных моўных асяроддзях гідронімы павінны былі падвергнуцца натуральным працэсам фанетычнай адаптацыі і субстытуцыі гукаў у фіна-ўгорскім або славянскім маўленні{{sfn|Васільеў|2015|с=177}}. Акрамя таго, прыхільнікі «максімалісцкага» падыходу часта не заўважаюць, што прапанаваныя імі «балтызмы» маюць відавочныя тлумачэнні праз рускую дыялектную лексіку або праз фіна-ўгорскія мовы{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. Напрыклад, назвы на ''-ін'' (Маркін, Кунін, Лунін) ці ''-енка'' (Шылінка, Крупінка) лёгка і натуральна тлумачацца на матэрыяле рускай [[Анамастыка|антрапаніміі]]{{sfn|Васільеў|2015|с=178}}. === Крытыка «максімалізму» У. Тапарова === Перагляд паўночных межаў балтыйскай гідраніміі сутыкнуўся са складанасцямі пры ідэнтыфікацыі назваў. Калі ў ранніх працах [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]] сцвярджаў, што балты ніколі не жылі на поўнач ад сучасных межаў свайго рассялення, то ў працах канца 1990-х гадоў ён кардынальна змяніў пазіцыю і пачаў масава фіксаваць балтызмы ў Наўгародскай зямлі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў падвергнуў гэты пазнейшы падыход Тапарова сур’ёзнай крытыцы, абвінаваціўшы яго ў «максімалізме». Паводле Васільева, Тапароў ігнараваў арэальны прыбалтыйска-фінскі кантэкст і даныя рускай дыялекталогіі. У выніку ў спіс «наўгародскіх балтызмаў» Тапарова трапілі відавочна фінскія назвы (рэкі [[Луга (рака)|Луга]], [[Мда (рака)|Мда]], [[Валдайка]]) або празрыстыя ўтварэнні ад рускай дыялектнай лексікі (рэкі [[Снежа]], [[Сіценка]], [[Салоніца]]){{sfn|Васильев|2008|с=78—79}}. === Крытыка міграцыйнай тэорыі В. Сядова === Глыбокі і шчыльны балтыйскі субстрат у Наўгародска-Пскоўскіх землях выклікаў дыскусіі наконт шляхоў яго з’яўлення. Археолаг [[Валянцін Васільевіч Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што балтыйскія (прычым менавіта заходнебалтыйскія) гідронімы з’явіліся ў басейне Ільменя позна і другасна: нібыта славяне-перасяленцы з Павіслення падчас сваёй міграцыі на поўнач захапілі і «прывялі» з сабой частку яцвяжска-прускага насельніцтва. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў катэгарычна не пагадзіўся з гэтай канцэпцыяй. Ён адзначае, што балтыйскі тапанімічны пласт у рэгіёне (асабліва ў басейнах рэк [[Пала (рака)|Пола]] і [[Плюса (рака)|Плюса]]) з’яўляецца занадта магутным, шматлікім і сістэмным, каб быць вынікам простага ўключэння невялікіх груп балтаў у працэс славянскай каланізацыі. Дадзеныя сведчаць пра пражыванне балтаў на гэтых тэрыторыях задаўга да прыходу славян{{sfn|Васильев|2008|с=91}}. === Ігнараванне цюркскага і фіна-ўгорскага субстратаў === Яшчэ больш радыкальныя спробы знайсці балтыйскую гідранімію ў Волга-Камскім рэгіёне ([[Башкартастан]], [[Татарстан]], Чувашыя) былі зроблены незалежным даследчыкам [[А. Д. Федчанка|А.&nbsp;Д.&nbsp;Федчанкам]], што сустрэла рэзкую крытыку з боку цюрколагaў{{sfn|Корнілаў|2025|с=55—56}}. [[Г. Я. Карнілаў|Г.&nbsp;Я.&nbsp;Карнілаў]] на прыкладзе рэк [[Ай (рака)|Ай]] і [[Бір (рака)|Бір]] (Бёрё) паказаў антыгістарычнасць такіх этымалогій{{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Федчанка спрабаваў вывесці назву ракі Ай праз балтыйскі дзеяслоў ''eiti'' («ісці», «цячы»), адкідваючы цюркскую версію як «народную этымалогію» (быццам бы ад цюркскага ''ай'' — «месяц, прыгажуня»){{sfn|Корнілаў|2025|с=56}}. Аднак глыбокі лінгвістычны аналіз паказвае, што працюркскі корань ''*пад-'' / ''*пат-'' (і яго фанетычныя варыянты ''адақ'', ''аҙақ'', ''айақ'') меў прамое геаграфічнае значэнне «развілка», «прамежак», «прыток ракі», што цалкам адпавядае фізіка-геаграфічным рэаліям рэгіёна{{sfn|Корнілаў|2025|с=59—60}}. Сапраўды гэтак жа назва ракі Бір, якую Федчанка адносіў да балтызмаў, з’яўляецца скажэннем цюркскага ''Бүре су'' («воўчая рака» або «воўчая вада»){{sfn|Корнілаў|2025|с=57—58}}. Ігнараванне сапраўднай этымалогіі на карысць штучных балтыйскіх паралеляў прыводзіць да памылковых гістарычных і археалагічных высноў{{sfn|Корнілаў|2025|с=61}}. === Абвяржэнне заходнебалтыйскага пласта ў Паоччы === Значнай праблемай у даследаванні балтыйскай гідраніміі з’яўлялася спроба суаднесці лінгвістычныя даныя з канкрэтнымі археалагічнымі культурамі{{sfn|Гусянкоў|2021|с=68}}. Так, вядомы археолаг [[В. В. Сядоў|В.&nbsp;В.&nbsp;Сядоў]] высунуў гіпотэзу, што носьбіты [[Мошчынская культура|мошчынскай культуры]] ў Паоччы (III—VII стагоддзі) былі заходнімі балтамі, паколькі ў гэтым рэгіёне нібыта прысутнічае «[[Заходне-балтыйскія мовы|заходнебалтыйскі]]» ([[Пруская мова|прускі]]) гідранімічны пласт (гэта назвы на ''-ва'', ''-да'', а таксама назвы з каранямі ''ape-'' і ''stab-''){{sfn|Гусянкоў|2021|с=68—69}}. Аднак дэталёвы аналіз [[П. А. Гусянкоў|П.&nbsp;А.&nbsp;Гусянкова]] цалкам абверг гэтую тэорыю{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Прасторавае размеркаванне паказвае, што гідранімія на ''-ва'' ідэнтычная арэалам усходнебалтыйскіх [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінскай]] і [[Юхнаўская культура|юхнаўскай культур]], а зусім не мошчынскай{{sfn|Гусянкоў|2021|с=73}}. Гідронімы з канчаткам ''-да'' (якія характэрныя для заходнебалтыйскіх [[Яцвягі|яцвягаў]]) на тэрыторыі мошчынскай культуры ўвогуле адсутнічаюць{{sfn|Гусянкоў|2021|с=74—75}}. Назвы з коранем ''ape-'' / ''upe-'' (рака) у гэтым арэале прадстаўлены выключна ўсходнебалтыйскім варыянтам (Упа, Уперта, Упінка){{sfn|Гусянкоў|2021|с=77—78}}. Што тычыцца кораня ''stab-'', які Сядоў лічыў вытворным ад прускага ''stabis'' («камень»), то ён мае дакладныя славянскія адпаведнікі (ад праславянскага ''*stob'' — «балотныя воды») або суадносіцца з усходнебалтыйскімі формамі (напрыклад, літоўскае ''stābas'' — «ідал, слуп»){{sfn|Гусянкоў|2021|с=79—80}}. У выніку наяўнасць заходнебалтыйскага гідранімічнага пласта ў сярэдняй паласе Расіі не пацвярджаецца{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81}}. Гэта ставіць пад сумненне і заходнебалтыйскую ідэнтычнасць саміх носьбітаў мошчынскай культуры, адносячы іх хутчэй да параславянскага (раннеславянскага) круга{{sfn|Гусянкоў|2021|с=81—82}}. === Праблема каранёвых этымалогій і супярэчнасць з лексічнымі данымі === Сучасны заходні лінгвіст [[Энтані Джэйкаб]] ({{lang-en|Anthony Jakob}}) у сваёй манаграфіі 2024 года звяртае ўвагу на метадалагічныя праблемы даследавання балтыйскага субстрату ў басейнах [[Дняпро|Дняпра]] і [[Ака (прыток Волгі)|Акі]]. Ён адзначае, што довады, сабраныя ў класічных працах такіх даследчыкаў, як [[Казімерас Буга|К.&nbsp;Буга]]<ref>{{артыкул |аўтар=Būga K. |загаловак=Upių vardų studijos ir aisčių bei slavėnų senovė |выданне=Tauta ir žodis |год=1923 |том=1 |старонкі=1—44}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, [[Макс Фасмер|М.&nbsp;Фасмер]]<ref>{{артыкул |аўтар=Vasmer M. |загаловак=Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas I. Die Ostgrenze der baltischen Stämme |выданне=Sitzungsberichte der Preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse |год=1932 |старонкі=637—666}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} і [[Уладзімір Мікалаевіч Тапароў|У.&nbsp;М.&nbsp;Тапароў]]<ref>{{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Академия наук СССР |год=1962}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Топоров В. Н. |загаловак=О балтийском элементе в Подмосковье |выданне=Baltistica |год=1972 |нумар=1 priedas |старонкі=185—224}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}, у значнай ступені ўяўляюць сабой выключна «каранёвыя этымалогіі» ({{lang-en|root etymologies}}), якія часта дапускаюць цалкам альтэрнатыўныя інтэрпрэтацыі{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Нягледзячы на заклік нарвежскага мовазнаўца [[Крысціян Станг|К.&nbsp;Станга]]<ref>{{кніга |аўтар=Stang C. S. |загаловак=Vergleichende Grammatik der Baltischen Sprachen |месца=Oslo |выдавецтва=Universitetsforlaget |год=1966 |старонак=2}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}} да больш глыбокага крытычнага перагляду і абмеркавання гэтага матэрыялу, ён застаўся пераважна без адказу. Наступныя даследчыкі часцей імкнуліся механічна пашырыць спісы магчымых балтызмаў, чым крытычна ацаніць ужо сабраныя даныя<ref>{{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. У выніку, як падкрэслівае Джэйкаб, абгрунтаванасць гэтых лінгвістычных гіпотэз пачала ўспрымацца як нейкая дадзенасць. Яны сталі цэнтральнымі ў лінгвістычных дыскусіях пра прарадзіму балтаў (напрыклад, у працах [[Зігмас Зінкявічус|З.&nbsp;Зінкявічуса]]<ref>{{кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija I. Lietuvių kalbos kilmė |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1984 |старонак=147—151}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}), а неўзабаве некрытычна перайшлі і ў глабальныя археалагічныя даследаванні. У прыватнасці, гэтыя гідранімічныя спісы пачалі выкарыстоўвацца як факталагічная база ў працах такіх вядомых археолагаў і гісторыкаў, як [[Марыя Гімбутас|М.&nbsp;Гімбутас]]<ref>Gimbutas M. The Balts. London, 1963. P. 97.</ref>, [[Рымуце Рыманцене|Р.&nbsp;Рыманцене]]<ref>{{артыкул |аўтар=Rimantienė R. |загаловак=The Neolithic of the Eastern Baltic |выданне=Journal of World Prehistory |год=1992 |том=6 |старонкі=137—138}}</ref> і [[Дэвід Энтані|Д.&nbsp;Энтані]]<ref>{{кніга |аўтар=Anthony D. W. |загаловак=The Horse, the Wheel and Language |месца=Princeton–Oxford |выдавецтва=Princeton University Press |год=2007 |старонак=380}}</ref>{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Джэйкаб фармулюе галоўны парадокс дадзенай канцэпцыі: сцвярджэнні пра татальнае пашырэнне балтыйскага субстрату ў гідраніміі гэтага рэгіёна рэзка кантрастуюць з амаль поўнай адсутнасцю доказаў ранняга субстратнага ўплыву на лексічным узроўні{{sfn|Jakob|2024|с=36}}. Разам з тым, лінгвіст не адмаўляе наяўнасці пазнейшага балтыйскага субстрату на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і [[Смаленшчына|Смаленшчыны]], які надзейна пацвярджаецца славянскімі лексічнымі данымі (як у матэрыялах, сабраных даследчыцай [[Юраце Антанаўна Лаўчуце|Ю.&nbsp;А.&nbsp;Лаўчуце]]<ref>{{кніга |аўтар=Лаучюте Ю. А. |загаловак=Словарь балтизмов в славянских языках |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1982}}</ref>){{sfn|Jakob|2024|с=36}}. === Праблема размежавання балтызмаў і фіна-ўгрызмаў === Адным з істотных выклікаў пры вывучэнні субстратнай гідраніміі з’яўляецца складанасць размежавання роднасных балтыйскіх і ранняславянскіх каранёў, а таксама адрознення балтызмаў ад фіна-ўгорскіх назваў, якія падвергліся моцнай фанетычнай і марфалагічнай адаптацыі. В.&nbsp;Л.&nbsp;Васільеў звяртае ўвагу на феномен «нябачных» балтызмаў — гідронімаў, якія былі настолькі моцна пераасэнсаваныя і фанетычна змененыя пад уплывам славянскага ці фіна-ўгорскага суперстрата, што іх першапачатковае балтыйскае аблічча стала амаль непазнавальным{{sfn|Васильев|2006|с=83—84}}. У той жа час, даследчык заклікае да асцярожнасці і паказвае, што значная частка назваў, якія раней прыпісваліся балтам (асабліва на ўсходзе Наўгародскай зямлі), насамрэч з’яўляюцца фіна-ўгорскімі падонкамі або пазнейшымі карельскімі запазычаннямі XVII стагоддзя{{sfn|Васильев|2006|с=84}}. == Узаемадзеянне з іншымі субстратамі == Балтыйская гідранімія ва Усходняй Еўропе не існуе ізалявана, а з’яўляецца часткай складанай тапанімічнай стратыграфіі. Лінгвіста-геаграфічныя даследаванні ў Паазер’і і Падняпроўі (у прыватнасці, у Полацкім і Магілёўскім рэгіёнах Беларусі) паказваюць, што ўласна славянскія і ўмоўна славянскія гідронімы складаюць толькі каля 27 % ад агульнай колькасці. Астатняя частка — гэта фіна-ўгорскі, балтыйскі, даўнееўрапейскі, а таксама лакальныя кельцкі і германскі пласты{{sfn|Шаруха|2017|с=120}}. === Фіна-ўгорскі і праіндаеўрапейскі пласты === Балты, прасоўваючыся на ўсход і поўнач, напластоўваліся на больш старажытнае даіндаеўрапейскае і фіна-ўгорскае насельніцтва. Гэта прыводзіла да ўзнікнення гібрыдных назваў і фанетычнай адаптацыі існуючых каранёў. Напрыклад, фіна-ўгорскі корань са значэннем вады ці возера ''tur-'' / ''tr-'' у балтыйскім маўленні часта трансфармаваўся ў ''dr-'' / ''rd-'', паколькі звонкі зычны «д» напачатку слова быў нехарактэрны для мясцовых фіна-ўгорскіх назваў{{sfn|Шаруха|2017|с=121}}. У басейне Заходняй Дзвіны і Падняпроўі фіксуюцца шматлікія гідронімы, у аснове якіх ляжаць фіна-ўгорскія геаграфічныя тэрміны: ''вад-'' (вада, лясное возера), ''ярві'' (возера), ''юг-'' (рака). Таксама назіраецца замацаванне старажытных фізіка-геаграфічных тэрмінаў, якія апісваюць памер, глыбіню або забалочанасць. Даследчыкі адзначаюць існаванне азёрных і рачных назваў «папераджальнага» характару, якія паказваюць на тупіковасць ці небяспеку воднага шляху (напрыклад, [[Нявежа]], [[Нядружна]]), дзе фіна-ўгорская аснова ''nevo'' («дрыгва», «балота») пазней пераасэнсоўвалася балтамі і славянамі пад уласныя лексічныя нормы{{sfn|Шаруха|2017|с=121—127}}{{sfn|Аўчыннікава|с=60—61}}. === Кельцкія і германскія элементы === Акрамя фіна-ўгорскага і балтыйскага пластоў, сучасныя даследаванні выяўляюць сляды іншых індаеўрапейскіх міграцый. У гідраніміі басейнаў Дняпра і Сажа (у межах сучаснай Магілёўскай вобласці) выдзяляюцца нешматлікія, але выразныя кельцкія і германскія элементы, што адлюстроўвае транзітны характар рэгіёна. Да кельцкага пласта адносяць такія назвы, як [[Грава]], [[Драгічын]] (дзе ''drah-'' азначае «стаячая вада») і [[Рэкта]] (ад кельцкага ''renos'' — «рака»){{sfn|Шаруха|2020|с=288—289}}. Да германскага субстрата адносяць гідронімы кшталту [[Будагошч]] (з асновай ''bud-''){{sfn|Шаруха|2020|с=296}}. Агулам даўнееўрапейскія і праіндаеўрапейскія карані (напрыклад, ''ал-'', ''ол-'', ''віл-'') могуць складаць да чвэрці ўсіх назваў у асобных мікрарэгіёнах{{sfn|Шаруха|2020|с=287}}. === Стратыграфічныя высновы === У працэсе этнагенезу балты адыгрывалі дваістую ролю: спачатку як [[суперстрат]], які часткова асіміляваў больш старажытныя фіна-ўгорскія і палеаеўрапейскія плямёны, пераймаючы і мадыфікуючы іх гідранімію, а пазней — як магутны [[Субстрат (лінгвістыка)|субстрат]] ужо для ўсходніх славян. Славянская каланізацыя, якая пачалася пазней, часцей за ўсё не знішчала балтыйскія назвы буйных і сярэдніх рэк, а толькі дадавала да іх уласныя памяншальныя фарманты (напрыклад, ''-ка'', ''-іца'', ''-енка'') або перакладала іх сэнс, захоўваючы пры гэтым першапачатковую балтыйскую або даўнееўрапейскую каранёвую аснову{{sfn|Шаруха|2017|с=122—124}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Проблематика изучения гидронимии балтийского происхождения на территории России |выданне=Linguistica |год=2015 |том=55 |нумар=1 |старонкі=173—186 |мова=ru |ref=Васільеў}} * {{артыкул |аўтар=Гусенков П. А. |загаловак=Еще раз о гидронимии «западнобалтийского» типа в средней полосе России |выданне=Вопросы ономастики |год=2021 |том=18 |нумар=2 |старонкі=67—87 |мова=ru |ref=Гусянкоў}} * {{артыкул |аўтар=Корнилов Г. Е. |загаловак=О потамонимах-«балтизмах» Волго-Камского региона |выданне=Вестник Чувашского университета |год=2025 |нумар=1 |старонкі=54—65 |мова=ru |ref=Корнілаў}} * {{кніга |аўтар=Топоров В. Н., Трубачев О. Н. |загаловак=Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья |месца=М. |выдавецтва=Издательство АН СССР |год=1962 |старонак=271 |мова=ru |ref=Тапароў, Трубачоў}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия центральной России |выданне=Теоретическая и прикладная лингвистика |год=2020 |том=6 |нумар=4 |старонкі=104—127 |мова=ru |ref=Федчанка}} * {{артыкул |аўтар=Danylenko A. |загаловак=Old Ukrainian Slovuta and «Old European» hydronymy |выданне=Мовознавство |год=2024 |нумар=3 |старонкі=40—64 |мова=en |ref=Danylenko}} * {{артыкул |аўтар=Федченко О. Д. |загаловак=Балтская гидронимия Подонья |выданне=Постулат |год=2020 |нумар=11 |старонкі=1—18 |мова=ru |ref=Федчанка (Падонне)}} * {{кніга |аўтар=Jakob A. |загаловак=A History of East Baltic through Language Contact |месца=Leiden, Boston |выдавецтва=Brill |год=2024 |старонак=460 |isbn=978-90-04-68647-2 |мова=en |ref=Jakob}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Вопросы языкознания |год=2008 |нумар=3 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} * {{артыкул||аўтар=Топоров В. Н.|загаловак=Еще раз о неврах и селах в общебалтийском этноязыковом контексте (народ, земля, язык, имя). Из истории и.-евр. *neur-: *nour- и *sel- (неумирающая память об одном балтийском племени)|год=2006|мова=ru|выданне=Балто-славянские исследования. XVII|старонкі=15—75|ref=Топоров}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О проблеме древнебалтийского топонимического наследия на Русском Северо-Западе |выданне=Балто-славянские исследования. XVII |год=2006 |старонкі=76—95 |мова=ru |ref=Васильев}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Балтыйскія мовы]] [[Катэгорыя:Анамастыка]] [[Катэгорыя:Гідранімія]] [[Катэгорыя:Гістарычная геаграфія]] mlpe9nxjm0i1wuu1d5rk2rn5dhgdao7 0 811041 5167475 5167290 2026-07-18T22:31:26Z Emilia Noah 155537 5167475 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=18 ліпеня 2026}}{{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Tecmo Bowl»'''|テクモボウル|Тэкумо Бору}} — японская камп’ютарная гульня для аркадных аўтаматаў, распрацаваная і выпушчаная ў 1987 году кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Tecmo|Tecmo|ru|Tecmo}}». Першапачаткова прызначалася выключна для аркадных аўтаматаў, аднак найвялікую вядомасць атрымала ў 1989 году пасля партавання на прыстаўку «[[Nintendo Entertainment System]]». Версію для NES часта называюць у ліку першых гульняў кансолі, прысвечаных амерыканскаму футболу, з сапраўднымі камандамі і гульцамі [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лігі]]. Тэхнічна самай першай была «NFL Football» ад кампаніі {{Не перакладзена 5|LJN|LJN|ru|LJN}}, але яна не мела такога вялікага поспеху як «Tecmo Bowl». У 2004 годзе гульню адаптавалі для мабільных тэлефонаў, у 2007-м — паўночнаамерыканская версія была загружана ў сэрвіс «{{Не перакладзена 5|Virtual Console|Virtual Console|ru|Virtual Console}}», дзе яе можна спампаваць для наступнай гульні на прыстаўцы «Wii» (у 2009 годзе там з'явілася і арыгінальная аркадная версія)<ref>{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/772/772496p1.html|author=Lucas M. Thomas.|title=Tecmo Bowl VC Review|publisher=[[IGN]]|date=2007-03-13|lang=en|access-date=2011-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/69VEIOZYU?url=http://wii.ign.com/articles/772/772496p1.html|archive-date=2012-07-28}}</ref>. ib952u14l7ygtt995ehg0vfp0ck0pqj 5167476 5167475 2026-07-18T22:34:00Z Emilia Noah 155537 5167476 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=18 ліпеня 2026}}{{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Tecmo Bowl»'''|テクモボウル|Тэкумо Бору}} — японская камп’ютарная гульня для аркадных аўтаматаў, распрацаваная і выпушчаная ў 1987 году кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Tecmo|Tecmo|ru|Tecmo}}». Першапачаткова прызначалася выключна для аркадных аўтаматаў, аднак найвялікую вядомасць атрымала ў 1989 годзе пасля партавання на прыстаўку «[[Nintendo Entertainment System]]». Версію для NES часта называюць у ліку першых гульняў кансолі, прысвечаных амерыканскаму футболу, з сапраўднымі камандамі і гульцамі [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лігі]]. Тэхнічна самай першай была «NFL Football» ад кампаніі {{Не перакладзена 5|LJN|LJN|ru|LJN}}, але яна не мела такога вялікага поспеху як «Tecmo Bowl». У 2004 годзе гульню адаптавалі для мабільных тэлефонаў, у 2007 — паўночнаамерыканская версія была загружана ў сэрвіс «{{Не перакладзена 5|Virtual Console|Virtual Console|ru|Virtual Console}}», дзе яе можна спампаваць для наступнай гульні на прыстаўцы «Wii» (у 2009 годзе там з'явілася і арыгінальная аркадная версія)<ref>{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/772/772496p1.html|author=Lucas M. Thomas.|title=Tecmo Bowl VC Review|publisher=[[IGN]]|date=2007-03-13|lang=en|access-date=2011-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/69VEIOZYU?url=http://wii.ign.com/articles/772/772496p1.html|archive-date=2012-07-28}}</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} amdsupapx01iqygm87v6e5w76ry63pk 5167477 5167476 2026-07-18T22:38:16Z Emilia Noah 155537 5167477 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=18 ліпеня 2026}}{{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Tecmo Bowl»'''|テクモボウル|Тэкумо Бору}} — японская камп’ютарная гульня для аркадных аўтаматаў, распрацаваная і выпушчаная ў 1987 году кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Tecmo|Tecmo|ru|Tecmo}}». Першапачаткова прызначалася выключна для аркадных аўтаматаў, аднак найвялікую вядомасць атрымала ў 1989 годзе пасля партавання на прыстаўку «[[Nintendo Entertainment System]]». Версію для NES часта называюць у ліку першых гульняў кансолі, прысвечаных амерыканскаму футболу, з сапраўднымі камандамі і гульцамі [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лігі]]. Тэхнічна самай першай была «NFL Football» ад кампаніі {{Не перакладзена 5|LJN|LJN|ru|LJN}}, але яна не мела такога вялікага поспеху як «Tecmo Bowl». У 2004 годзе гульню адаптавалі для мабільных тэлефонаў, у 2007 — паўночнаамерыканская версія была загружана ў сэрвіс «{{Не перакладзена 5|Virtual Console|Virtual Console|ru|Virtual Console}}», дзе яе можна спампаваць для наступнай гульні на прыстаўцы «Wii» (у 2009 годзе там з’явілася і арыгінальная аркадная версія)<ref>{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/772/772496p1.html|author=Lucas M. Thomas|title=Tecmo Bowl VC Review|publisher=[[IGN]]|date=2007-03-13|lang=en|access-date=2011-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/69VEIOZYU?url=http://wii.ign.com/articles/772/772496p1.html|archive-date=2012-07-28}}</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== * ''[https://web.archive.org/web/20111007112554/http://maws.mameworld.info/maws/set/tbowl Tecmo Bowl]'' {{Ref|en}} на сайце MAWS * ''[http://www.gamespot.com/gamespot/features/all/greatestgames/p-13.html Tecmo Bowl]'' {{Ref|en}} у ліку лепшых гульняў усіх часоў на сайце {{Не перакладзена 5|GameSpot|GameSpot|ru|GameSpot}} {{Вонкавыя спасылкі}} o8jcfl0ngftkijfuy1gkooz0n2hjs93 5167558 5167477 2026-07-19T10:12:54Z Emilia Noah 155537 5167558 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} {{Nihongo|'''«Tecmo Bowl»'''|テクモボウル|Тэкумо Бору}} — японская камп’ютарная гульня для аркадных аўтаматаў, распрацаваная і выпушчаная ў 1987 году кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Tecmo|Tecmo|ru|Tecmo}}». Першапачаткова прызначалася выключна для аркадных аўтаматаў, аднак найвялікую вядомасць атрымала ў 1989 годзе пасля партавання на прыстаўку «[[Nintendo Entertainment System]]». Версію для NES часта называюць у ліку першых гульняў кансолі, прысвечаных амерыканскаму футболу, з сапраўднымі камандамі і гульцамі [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лігі]]. Тэхнічна самай першай была «NFL Football» ад кампаніі {{Не перакладзена 5|LJN|LJN|ru|LJN}}, але яна не мела такога вялікага поспеху як «Tecmo Bowl». У 2004 годзе гульню адаптавалі для мабільных тэлефонаў, у 2007 — паўночнаамерыканская версія была загружана ў сэрвіс «{{Не перакладзена 5|Virtual Console|Virtual Console|ru|Virtual Console}}», дзе яе можна спампаваць для наступнай гульні на прыстаўцы «Wii» (у 2009 годзе там з’явілася і арыгінальная аркадная версія)<ref>{{Cite web|url=http://wii.ign.com/articles/772/772496p1.html|author=Lucas M. Thomas|title=Tecmo Bowl VC Review|publisher=[[IGN]]|date=2007-03-13|lang=en|access-date=2011-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/69VEIOZYU?url=http://wii.ign.com/articles/772/772496p1.html|archive-date=2012-07-28}}</ref>. ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== * ''[https://web.archive.org/web/20111007112554/http://maws.mameworld.info/maws/set/tbowl Tecmo Bowl]'' {{Ref|en}} на сайце MAWS * ''[http://www.gamespot.com/gamespot/features/all/greatestgames/p-13.html Tecmo Bowl]'' {{Ref|en}} у ліку лепшых гульняў усіх часоў на сайце {{Не перакладзена 5|GameSpot|GameSpot|ru|GameSpot}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 1987 года]] [[Катэгорыя:Гульні для мабільных тэлефонаў]] [[Катэгорыя:Гульні для NES]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] ss3v4n0srcicy6ujvnkz5o6m2oqztxw 0 811043 5167327 2026-07-18T13:35:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Шмальстыг}} {{Навуковец |Імя = Уільям Рыгель Шмальстыг |Арыгінал імя = {{lang-en|William Riegel Schmalstieg}} |Фота = William Riegel Schmalstieg.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|3|10|1929}} |Месца нараджэння = [[Сеер]], [[Пенсільванія]],...» 5167327 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шмальстыг}} {{Навуковец |Імя = Уільям Рыгель Шмальстыг |Арыгінал імя = {{lang-en|William Riegel Schmalstieg}} |Фота = William Riegel Schmalstieg.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|3|10|1929}} |Месца нараджэння = [[Сеер]], [[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |Дата смерці = {{ДС|22|1|2021}} |Месца смерці = [[Ланкастэр (Пенсільванія)|Ланкастэр]], [[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |Род дзейнасці = [[лінгвіст]], [[выкладчык універсітэта]] |Месца працы = [[Універсітэт Кентукі]], [[Каледж Лафает]], [[Мінесоцкі ўніверсітэт]], [[Універсітэт штата Пенсільванія]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Мінесоцкі ўніверсітэт]], [[Пенсільванскі ўніверсітэт]], [[Калумбійскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Альфрэд Зен]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = ганаровы доктар [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскага ўніверсітэта]] }} '''Уі́льям Ры́гель Шма́льстыг''' ({{lang-en|William Riegel Schmalstieg}}; {{ДН|3|10|1929}}&nbsp;— {{ДС|22|1|2021}})&nbsp;— амерыканскі [[лінгвістыка|лінгвіст]], [[славістыка|славіст]], [[балтыстыка|балтыст]] і [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[выкладчык універсітэта|прафесар]] і перакладчык. == Біяграфія == У 1950 годзе ён скончыў вучобу ў [[Мінесоцкі ўніверсітэт|Мінесоцкім універсітэце]]. У перыяд з 1950 па 1956 год вывучаў славістыку з акцэнтам на балта-славянскія мовы і мовазнаўства ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]]. Сярод яго выкладчыкаў быў вядомы пісьменнік і філолаг [[Вінцас Крэве-Міцкявічус]]. Частку навучання з 1951 па 1952 год вучоны правёў у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]]. У 1951 годзе ён атрымаў ступень [[магістр]]а, а ў 1956 годзе ў Пенсільванскім універсітэце пад кіраўніцтвам [[Альфрэд Зен|А.&nbsp;Зена]] паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю, прысвечаную ўплыву славянскіх моў на літоўскую мову{{sfn|Kürschner|1994|с=828}}<ref name="VLE">{{cite web|author=Teresė Paulauskytė|date=2021-01-27|title=William Riegel Schmalstieg|url=https://www.vle.lt/straipsnis/william-riegel-schmalstieg/|publisher=[[Універсальная літоўская энцыклапедыя|VLE]]|accessdate=2021-02-11|lang=lt}}</ref>. Пасля абароны дысертацыі з 1956 па 1959 год лінгвіст працаваў інструктарам ва [[Універсітэт Кентукі|Універсітэце Кентукі]], а затым да 1963 года з'яўляўся навуковым асістэнтам у [[Каледж Лафает|каледжы Лафает]] у Пенсільваніі. З 1963 па 1964 год (паводле іншых звестак, да 1965 года) займаў пасаду прафесара ў Мінесоцкім універсітэце. У 1964 годзе ён перайшоў на пасаду прафесара славістыкі ва [[Універсітэт штата Пенсільванія]], дзе выкладаў і займаўся даследчай дзейнасцю да выхаду на пенсію ў 2001 годзе. Падчас сваёй працы ва ўніверсітэце ён таксама вёў заняткі па літоўскай мове<ref>{{cite web|title=Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas|url=http://www.lma.lt/uploads/Biogramos/Schmalstieg_VR.pdf|publisher=[[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|accessdate=2022-04-15|lang=lt}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўнымі кірункамі навуковай працы даследчыка былі гістарычная лінгвістыка, індаеўрапейскія, балцкія і славянскія мовы. Ён глыбока вывучаў [[літоўская мова|літоўскую]], [[пруская мова|старапрускую]], [[стараславянская мова|стараславянскую]] і [[старажытнаруская мова|старажытнарускую мовы]]. Значную ўвагу надаваў гістарычнаму сінтаксісу літоўскай мовы, выдаўшы адпаведную манаграфію ў 1988 годзе, а таксама даследаваў праблематыку балта-славянскіх моўных адносін. Вучоны атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы сваім працам па старапрускай мове, сярод якіх вылучаюцца хрэстаматыя, апісанне дзеясловаў, граматыка і розныя манаграфічныя даследаванні. У 1975 годзе на старонках часопіса «General Linguistics» разам з лінгвістамі В.&nbsp;Зепам і С.&nbsp;Мак-Класкі ён апублікаваў знойдзены ў [[Базель|Базелі]] фрагмент на старапрускай мове, які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых тэкстаў на балцкіх мовах<ref name="VLE"/>. Лінгвіст актыўна падтрымліваў сувязі з філолагамі ў Літве і з літоўскімі арганізацыямі ў амерыканскай дыяспары, неаднаразова наведваў Літву. Разам з Л.&nbsp;Дамбраўнасам і А.&nbsp;Клімасам ён стварыў англамоўны ўводны курс сучаснай літоўскай мовы, які перавыдаваўся некалькі разоў, а з А.&nbsp;Клімасам склаў літоўска-англійскі слоўнік лінгвістычных тэрмінаў. У суаўтарстве з Б.&nbsp;Егерсам ён пераклаў на англійскую мову фундаментальную працу [[Яніс Эндзэлінс|Я.&nbsp;Эндзэлінса]] па фанетыцы і марфалогіі балцкіх моў, а разам з Р.&nbsp;Арментраўтам пераклаў кнігу [[Альгірдас Сабаляўскас|А.&nbsp;Сабаляўскаса]] «Словы ажываюць». З 1982 па 1984 год вучоны з'яўляўся старшынёй Асацыяцыі па развіцці балтыйскіх даследаванняў (AABS). У 1986 годзе ён праходзіў чатырохмесячную стажыроўку ў Інстытуце літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР<ref>{{cite web |title= Professor William Riegel Schmalstieg|date=2019-04-09|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_eng/Schmalstieg_Eng.pdf |accessdate= 2020-04-13|lang=en}}</ref>. == Узнагароды і званні == За выдатныя дасягненні ў галіне балта-славянскага мовазнаўства ў 1994 годзе [[Вільнюскі ўніверсітэт]] надаў Уі́льяму Ры́гелю Шма́льстыгу званне ганаровага доктара. У 2006 годзе ён быў абраны замежным членам [[Акадэмія навук Літвы|Літоўскай акадэміі навук]]<ref>{{cite web |title= Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas (William Riegel Schmalstieg) |date=2019-06-19|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_LT/Smolstygas_Liet.pdf|accessdate= 2020-04-13|lang=lt}}</ref>. == Бібліяграфія == * ''Readings in Old Prussian'', 1965. * ''Introduction to modern Lithuanian'' (у суаўтарстве з Л. Дамбраўнасам і А. Клімасам), 1966. * ''The Old Prussian Verb'', 1970. * ''Lithuanian-English glossary of linguistic terminology'' (у суаўтарстве з А. Клімасам), 1971. * ''Jānis Endzelīns' comparative phonology and morphology in the Baltic languages'' (пераклад у суаўтарстве з Б. Егерсам), 1971. * ''An Old Prussian grammar. The phonology and morphology of the three catechisms'', 1974. * ''An introduction to old church slavic'', 1976. * ''Studies in Old Prussian. A critical review of the relevant literature in the field since 1945'', 1976. * ''Indo-European linguistics. A new synthesis'', 1980. * ''A Lithuanian historical syntax'', 1987. * ''Beginning Hittite'' (у суаўтарстве з У. Хелдам і Д. Герц), 1988. * ''An introduction to Old Russian'', 1995. * ''The historical morphology of the baltic verb'', 2000. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Kürschner W. |загаловак=Linguisten-Handbuch |том=2 |месца=Tübingen |выдавецтва=Narr |год=1994 |старонак= |isbn=3-8233-5000-5 |ref=Kürschner}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Studies in Baltic and Indo-European linguistics in honor of William R. Schmalstieg |месца=Philadelphia |выдавецтва=Benjamins |год=2004 |старонак= |isbn=90-272-4768-4 |ref=Festschrift}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмальстыг Уільям Рыгель}} [[Катэгорыя:Амерыканскія лінгвісты]] [[Катэгорыя:Балтысты]] [[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]] [[Катэгорыя:Славісты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта штата Пенсільванія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінесоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Вільнюскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2021 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пенсільваніі]] qo2g26linopllb2xo9ixlj5f62toe1v 5167328 5167327 2026-07-18T13:37:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167328 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шмальстыг}} {{Навуковец |Імя = Уільям Рыгель Шмальстыг |Арыгінал імя = {{lang-en|William Riegel Schmalstieg}} |Фота = William Riegel Schmalstieg.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|3|10|1929}} |Месца нараджэння = [[Сеер]], [[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |Дата смерці = {{ДС|22|1|2021}} |Месца смерці = [[Ланкастэр (Пенсільванія)|Ланкастэр]], [[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |Род дзейнасці = [[лінгвіст]], [[выкладчык універсітэта]] |Месца працы = [[Універсітэт Кентукі]], [[Каледж Лафает]], [[Мінесоцкі ўніверсітэт]], [[Універсітэт штата Пенсільванія]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Мінесоцкі ўніверсітэт]], [[Пенсільванскі ўніверсітэт]], [[Калумбійскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Альфрэд Зен]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = ганаровы доктар [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскага ўніверсітэта]] }} '''Уільям Рыгель Шмальстыг''' ({{lang-en|William Riegel Schmalstieg}}; {{ДН|3|10|1929}}&nbsp;— {{ДС|22|1|2021}})&nbsp;— амерыканскі [[лінгвістыка|лінгвіст]], [[славістыка|славіст]], [[балтыстыка|балтыст]] і [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[выкладчык універсітэта|прафесар]] і перакладчык. == Біяграфія == У 1950 годзе ён скончыў вучобу ў [[Мінесоцкі ўніверсітэт|Мінесоцкім універсітэце]]. У перыяд з 1950 па 1956 год вывучаў славістыку з акцэнтам на балта-славянскія мовы і мовазнаўства ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]]. Сярод яго выкладчыкаў быў вядомы пісьменнік і філолаг [[Вінцас Крэве-Міцкявічус]]. Частку навучання з 1951 па 1952 год вучоны правёў у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]]. У 1951 годзе ён атрымаў ступень [[магістр]]а, а ў 1956 годзе ў Пенсільванскім універсітэце пад кіраўніцтвам [[Альфрэд Зен|А.&nbsp;Зена]] паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю, прысвечаную ўплыву славянскіх моў на літоўскую мову{{sfn|Kürschner|1994|с=828}}<ref name="VLE">{{cite web|author=Teresė Paulauskytė|date=2021-01-27|title=William Riegel Schmalstieg|url=https://www.vle.lt/straipsnis/william-riegel-schmalstieg/|publisher=[[Універсальная літоўская энцыклапедыя|VLE]]|accessdate=2021-02-11|lang=lt}}</ref>. Пасля абароны дысертацыі з 1956 па 1959 год лінгвіст працаваў інструктарам ва [[Універсітэт Кентукі|Універсітэце Кентукі]], а затым да 1963 года з'яўляўся навуковым асістэнтам у [[Каледж Лафает|каледжы Лафает]] у Пенсільваніі. З 1963 па 1964 год (паводле іншых звестак, да 1965 года) займаў пасаду прафесара ў Мінесоцкім універсітэце. У 1964 годзе ён перайшоў на пасаду прафесара славістыкі ва [[Універсітэт штата Пенсільванія]], дзе выкладаў і займаўся даследчай дзейнасцю да выхаду на пенсію ў 2001 годзе. Падчас сваёй працы ва ўніверсітэце ён таксама вёў заняткі па літоўскай мове<ref>{{cite web|title=Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas|url=http://www.lma.lt/uploads/Biogramos/Schmalstieg_VR.pdf|publisher=[[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|accessdate=2022-04-15|lang=lt}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўнымі кірункамі навуковай працы даследчыка былі гістарычная лінгвістыка, індаеўрапейскія, балцкія і славянскія мовы. Ён глыбока вывучаў [[літоўская мова|літоўскую]], [[пруская мова|старапрускую]], [[стараславянская мова|стараславянскую]] і [[старажытнаруская мова|старажытнарускую мовы]]. Значную ўвагу надаваў гістарычнаму сінтаксісу літоўскай мовы, выдаўшы адпаведную манаграфію ў 1988 годзе, а таксама даследаваў праблематыку балта-славянскіх моўных адносін. Вучоны атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы сваім працам па старапрускай мове, сярод якіх вылучаюцца хрэстаматыя, апісанне дзеясловаў, граматыка і розныя манаграфічныя даследаванні. У 1975 годзе на старонках часопіса «[[General Linguistics]]» разам з лінгвістамі В.&nbsp;Зепам і [[С. Мак-Класкі|С.&nbsp;Мак-Класкі]] ён апублікаваў знойдзены ў [[Базель|Базелі]] фрагмент на старапрускай мове, які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых тэкстаў на балцкіх мовах<ref name="VLE"/>. Лінгвіст актыўна падтрымліваў сувязі з філолагамі ў Літве і з літоўскімі арганізацыямі ў амерыканскай дыяспары, неаднаразова наведваў Літву. Разам з [[Л. Дамбраўнас|Л.&nbsp;Дамбраўнасам]] і [[А. Клімас|А.&nbsp;Клімасам]] ён стварыў англамоўны ўводны курс сучаснай літоўскай мовы, які перавыдаваўся некалькі разоў, а з А.&nbsp;Клімасам склаў літоўска-англійскі слоўнік лінгвістычных тэрмінаў. У суаўтарстве з [[Б. Егерс|Б.&nbsp;Егерсам]] ён пераклаў на англійскую мову фундаментальную працу [[Яніс Эндзэлінс|Я.&nbsp;Эндзэлінса]] па фанетыцы і марфалогіі балцкіх моў, а разам з [[Р. Арментраўт|Р.&nbsp;Арментраўтам]] пераклаў кнігу [[Альгірдас Сабаляўскас|А.&nbsp;Сабаляўскаса]] «Словы ажываюць». З 1982 па 1984 год вучоны з'яўляўся старшынёй Асацыяцыі па развіцці балтыйскіх даследаванняў (AABS). У 1986 годзе ён праходзіў чатырохмесячную стажыроўку ў [[Інстытут літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР|Інстытуце літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР]]<ref>{{cite web |title= Professor William Riegel Schmalstieg|date=2019-04-09|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_eng/Schmalstieg_Eng.pdf |accessdate= 2020-04-13|lang=en}}</ref>. == Узнагароды і званні == За выдатныя дасягненні ў галіне балта-славянскага мовазнаўства ў 1994 годзе [[Вільнюскі ўніверсітэт]] надаў Уільяму Рыгелю Шмальстыгу званне ганаровага доктара. У 2006 годзе ён быў абраны замежным членам [[Акадэмія навук Літвы|Літоўскай акадэміі навук]]<ref>{{cite web |title= Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas (William Riegel Schmalstieg) |date=2019-06-19|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_LT/Smolstygas_Liet.pdf|accessdate= 2020-04-13|lang=lt}}</ref>. == Бібліяграфія == * ''Readings in Old Prussian'', 1965. * ''Introduction to modern Lithuanian'' (у суаўтарстве з Л. Дамбраўнасам і А. Клімасам), 1966. * ''The Old Prussian Verb'', 1970. * ''Lithuanian-English glossary of linguistic terminology'' (у суаўтарстве з А. Клімасам), 1971. * ''Jānis Endzelīns' comparative phonology and morphology in the Baltic languages'' (пераклад у суаўтарстве з Б. Егерсам), 1971. * ''An Old Prussian grammar. The phonology and morphology of the three catechisms'', 1974. * ''An introduction to old church slavic'', 1976. * ''Studies in Old Prussian. A critical review of the relevant literature in the field since 1945'', 1976. * ''Indo-European linguistics. A new synthesis'', 1980. * ''A Lithuanian historical syntax'', 1987. * ''Beginning Hittite'' (у суаўтарстве з У. Хелдам і Д. Герц), 1988. * ''An introduction to Old Russian'', 1995. * ''The historical morphology of the baltic verb'', 2000. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Kürschner W. |загаловак=Linguisten-Handbuch |том=2 |месца=Tübingen |выдавецтва=Narr |год=1994 |старонак= |isbn=3-8233-5000-5 |ref=Kürschner}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Studies in Baltic and Indo-European linguistics in honor of William R. Schmalstieg |месца=Philadelphia |выдавецтва=Benjamins |год=2004 |старонак= |isbn=90-272-4768-4 |ref=Festschrift}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмальстыг Уільям Рыгель}} [[Катэгорыя:Амерыканскія лінгвісты]] [[Катэгорыя:Балтысты]] [[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]] [[Катэгорыя:Славісты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта штата Пенсільванія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінесоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Вільнюскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2021 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пенсільваніі]] 7a829i759q2r8w3k514yr8iicos5gq6 5167329 5167328 2026-07-18T13:37:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Амерыканскія лінгвісты]]; дададзена [[Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5167329 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шмальстыг}} {{Навуковец |Імя = Уільям Рыгель Шмальстыг |Арыгінал імя = {{lang-en|William Riegel Schmalstieg}} |Фота = William Riegel Schmalstieg.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|3|10|1929}} |Месца нараджэння = [[Сеер]], [[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |Дата смерці = {{ДС|22|1|2021}} |Месца смерці = [[Ланкастэр (Пенсільванія)|Ланкастэр]], [[Пенсільванія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |Род дзейнасці = [[лінгвіст]], [[выкладчык універсітэта]] |Месца працы = [[Універсітэт Кентукі]], [[Каледж Лафает]], [[Мінесоцкі ўніверсітэт]], [[Універсітэт штата Пенсільванія]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Мінесоцкі ўніверсітэт]], [[Пенсільванскі ўніверсітэт]], [[Калумбійскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Альфрэд Зен]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = ганаровы доктар [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскага ўніверсітэта]] }} '''Уільям Рыгель Шмальстыг''' ({{lang-en|William Riegel Schmalstieg}}; {{ДН|3|10|1929}}&nbsp;— {{ДС|22|1|2021}})&nbsp;— амерыканскі [[лінгвістыка|лінгвіст]], [[славістыка|славіст]], [[балтыстыка|балтыст]] і [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[выкладчык універсітэта|прафесар]] і перакладчык. == Біяграфія == У 1950 годзе ён скончыў вучобу ў [[Мінесоцкі ўніверсітэт|Мінесоцкім універсітэце]]. У перыяд з 1950 па 1956 год вывучаў славістыку з акцэнтам на балта-славянскія мовы і мовазнаўства ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]]. Сярод яго выкладчыкаў быў вядомы пісьменнік і філолаг [[Вінцас Крэве-Міцкявічус]]. Частку навучання з 1951 па 1952 год вучоны правёў у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]]. У 1951 годзе ён атрымаў ступень [[магістр]]а, а ў 1956 годзе ў Пенсільванскім універсітэце пад кіраўніцтвам [[Альфрэд Зен|А.&nbsp;Зена]] паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю, прысвечаную ўплыву славянскіх моў на літоўскую мову{{sfn|Kürschner|1994|с=828}}<ref name="VLE">{{cite web|author=Teresė Paulauskytė|date=2021-01-27|title=William Riegel Schmalstieg|url=https://www.vle.lt/straipsnis/william-riegel-schmalstieg/|publisher=[[Універсальная літоўская энцыклапедыя|VLE]]|accessdate=2021-02-11|lang=lt}}</ref>. Пасля абароны дысертацыі з 1956 па 1959 год лінгвіст працаваў інструктарам ва [[Універсітэт Кентукі|Універсітэце Кентукі]], а затым да 1963 года з'яўляўся навуковым асістэнтам у [[Каледж Лафает|каледжы Лафает]] у Пенсільваніі. З 1963 па 1964 год (паводле іншых звестак, да 1965 года) займаў пасаду прафесара ў Мінесоцкім універсітэце. У 1964 годзе ён перайшоў на пасаду прафесара славістыкі ва [[Універсітэт штата Пенсільванія]], дзе выкладаў і займаўся даследчай дзейнасцю да выхаду на пенсію ў 2001 годзе. Падчас сваёй працы ва ўніверсітэце ён таксама вёў заняткі па літоўскай мове<ref>{{cite web|title=Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas|url=http://www.lma.lt/uploads/Biogramos/Schmalstieg_VR.pdf|publisher=[[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|accessdate=2022-04-15|lang=lt}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўнымі кірункамі навуковай працы даследчыка былі гістарычная лінгвістыка, індаеўрапейскія, балцкія і славянскія мовы. Ён глыбока вывучаў [[літоўская мова|літоўскую]], [[пруская мова|старапрускую]], [[стараславянская мова|стараславянскую]] і [[старажытнаруская мова|старажытнарускую мовы]]. Значную ўвагу надаваў гістарычнаму сінтаксісу літоўскай мовы, выдаўшы адпаведную манаграфію ў 1988 годзе, а таксама даследаваў праблематыку балта-славянскіх моўных адносін. Вучоны атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы сваім працам па старапрускай мове, сярод якіх вылучаюцца хрэстаматыя, апісанне дзеясловаў, граматыка і розныя манаграфічныя даследаванні. У 1975 годзе на старонках часопіса «[[General Linguistics]]» разам з лінгвістамі В.&nbsp;Зепам і [[С. Мак-Класкі|С.&nbsp;Мак-Класкі]] ён апублікаваў знойдзены ў [[Базель|Базелі]] фрагмент на старапрускай мове, які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых тэкстаў на балцкіх мовах<ref name="VLE"/>. Лінгвіст актыўна падтрымліваў сувязі з філолагамі ў Літве і з літоўскімі арганізацыямі ў амерыканскай дыяспары, неаднаразова наведваў Літву. Разам з [[Л. Дамбраўнас|Л.&nbsp;Дамбраўнасам]] і [[А. Клімас|А.&nbsp;Клімасам]] ён стварыў англамоўны ўводны курс сучаснай літоўскай мовы, які перавыдаваўся некалькі разоў, а з А.&nbsp;Клімасам склаў літоўска-англійскі слоўнік лінгвістычных тэрмінаў. У суаўтарстве з [[Б. Егерс|Б.&nbsp;Егерсам]] ён пераклаў на англійскую мову фундаментальную працу [[Яніс Эндзэлінс|Я.&nbsp;Эндзэлінса]] па фанетыцы і марфалогіі балцкіх моў, а разам з [[Р. Арментраўт|Р.&nbsp;Арментраўтам]] пераклаў кнігу [[Альгірдас Сабаляўскас|А.&nbsp;Сабаляўскаса]] «Словы ажываюць». З 1982 па 1984 год вучоны з'яўляўся старшынёй Асацыяцыі па развіцці балтыйскіх даследаванняў (AABS). У 1986 годзе ён праходзіў чатырохмесячную стажыроўку ў [[Інстытут літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР|Інстытуце літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР]]<ref>{{cite web |title= Professor William Riegel Schmalstieg|date=2019-04-09|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_eng/Schmalstieg_Eng.pdf |accessdate= 2020-04-13|lang=en}}</ref>. == Узнагароды і званні == За выдатныя дасягненні ў галіне балта-славянскага мовазнаўства ў 1994 годзе [[Вільнюскі ўніверсітэт]] надаў Уільяму Рыгелю Шмальстыгу званне ганаровага доктара. У 2006 годзе ён быў абраны замежным членам [[Акадэмія навук Літвы|Літоўскай акадэміі навук]]<ref>{{cite web |title= Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas (William Riegel Schmalstieg) |date=2019-06-19|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_LT/Smolstygas_Liet.pdf|accessdate= 2020-04-13|lang=lt}}</ref>. == Бібліяграфія == * ''Readings in Old Prussian'', 1965. * ''Introduction to modern Lithuanian'' (у суаўтарстве з Л. Дамбраўнасам і А. Клімасам), 1966. * ''The Old Prussian Verb'', 1970. * ''Lithuanian-English glossary of linguistic terminology'' (у суаўтарстве з А. Клімасам), 1971. * ''Jānis Endzelīns' comparative phonology and morphology in the Baltic languages'' (пераклад у суаўтарстве з Б. Егерсам), 1971. * ''An Old Prussian grammar. The phonology and morphology of the three catechisms'', 1974. * ''An introduction to old church slavic'', 1976. * ''Studies in Old Prussian. A critical review of the relevant literature in the field since 1945'', 1976. * ''Indo-European linguistics. A new synthesis'', 1980. * ''A Lithuanian historical syntax'', 1987. * ''Beginning Hittite'' (у суаўтарстве з У. Хелдам і Д. Герц), 1988. * ''An introduction to Old Russian'', 1995. * ''The historical morphology of the baltic verb'', 2000. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Kürschner W. |загаловак=Linguisten-Handbuch |том=2 |месца=Tübingen |выдавецтва=Narr |год=1994 |старонак= |isbn=3-8233-5000-5 |ref=Kürschner}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Studies in Baltic and Indo-European linguistics in honor of William R. Schmalstieg |месца=Philadelphia |выдавецтва=Benjamins |год=2004 |старонак= |isbn=90-272-4768-4 |ref=Festschrift}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмальстыг Уільям Рыгель}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Балтысты]] [[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]] [[Катэгорыя:Славісты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта штата Пенсільванія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінесоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Вільнюскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2021 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пенсільваніі]] s09az9eals9u0yw278cyglwz6c4prr4 5167332 5167329 2026-07-18T13:40:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167332 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шмальстыг}} {{Навуковец}} '''Уільям Рыгель Шмальстыг''' ({{lang-en|William Riegel Schmalstieg}}; {{ДН|3|10|1929}}&nbsp;— {{ДС|22|1|2021}})&nbsp;— амерыканскі [[лінгвістыка|лінгвіст]], [[славістыка|славіст]], [[балтыстыка|балтыст]] і [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[выкладчык універсітэта|прафесар]] і перакладчык. == Біяграфія == У 1950 годзе ён скончыў вучобу ў [[Мінесоцкі ўніверсітэт|Мінесоцкім універсітэце]]. У перыяд з 1950 па 1956 год вывучаў славістыку з акцэнтам на балта-славянскія мовы і мовазнаўства ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]]. Сярод яго выкладчыкаў быў вядомы пісьменнік і філолаг [[Вінцас Крэве-Міцкявічус]]. Частку навучання з 1951 па 1952 год вучоны правёў у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]]. У 1951 годзе ён атрымаў ступень [[магістр]]а, а ў 1956 годзе ў Пенсільванскім універсітэце пад кіраўніцтвам [[Альфрэд Зен|А.&nbsp;Зена]] паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю, прысвечаную ўплыву славянскіх моў на літоўскую мову{{sfn|Kürschner|1994|с=828}}<ref name="VLE">{{cite web|author=Teresė Paulauskytė|date=2021-01-27|title=William Riegel Schmalstieg|url=https://www.vle.lt/straipsnis/william-riegel-schmalstieg/|publisher=[[Універсальная літоўская энцыклапедыя|VLE]]|accessdate=2021-02-11|lang=lt}}</ref>. Пасля абароны дысертацыі з 1956 па 1959 год лінгвіст працаваў інструктарам ва [[Універсітэт Кентукі|Універсітэце Кентукі]], а затым да 1963 года з'яўляўся навуковым асістэнтам у [[Каледж Лафает|каледжы Лафает]] у Пенсільваніі. З 1963 па 1964 год (паводле іншых звестак, да 1965 года) займаў пасаду прафесара ў Мінесоцкім універсітэце. У 1964 годзе ён перайшоў на пасаду прафесара славістыкі ва [[Універсітэт штата Пенсільванія]], дзе выкладаў і займаўся даследчай дзейнасцю да выхаду на пенсію ў 2001 годзе. Падчас сваёй працы ва ўніверсітэце ён таксама вёў заняткі па літоўскай мове<ref>{{cite web|title=Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas|url=http://www.lma.lt/uploads/Biogramos/Schmalstieg_VR.pdf|publisher=[[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|accessdate=2022-04-15|lang=lt}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўнымі кірункамі навуковай працы даследчыка былі гістарычная лінгвістыка, індаеўрапейскія, балцкія і славянскія мовы. Ён глыбока вывучаў [[літоўская мова|літоўскую]], [[пруская мова|старапрускую]], [[стараславянская мова|стараславянскую]] і [[старажытнаруская мова|старажытнарускую мовы]]. Значную ўвагу надаваў гістарычнаму сінтаксісу літоўскай мовы, выдаўшы адпаведную манаграфію ў 1988 годзе, а таксама даследаваў праблематыку балта-славянскіх моўных адносін. Вучоны атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы сваім працам па старапрускай мове, сярод якіх вылучаюцца хрэстаматыя, апісанне дзеясловаў, граматыка і розныя манаграфічныя даследаванні. У 1975 годзе на старонках часопіса «[[General Linguistics]]» разам з лінгвістамі В.&nbsp;Зепам і [[С. Мак-Класкі|С.&nbsp;Мак-Класкі]] ён апублікаваў знойдзены ў [[Базель|Базелі]] фрагмент на старапрускай мове, які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых тэкстаў на балцкіх мовах<ref name="VLE"/>. Лінгвіст актыўна падтрымліваў сувязі з філолагамі ў Літве і з літоўскімі арганізацыямі ў амерыканскай дыяспары, неаднаразова наведваў Літву. Разам з [[Л. Дамбраўнас|Л.&nbsp;Дамбраўнасам]] і [[А. Клімас|А.&nbsp;Клімасам]] ён стварыў англамоўны ўводны курс сучаснай літоўскай мовы, які перавыдаваўся некалькі разоў, а з А.&nbsp;Клімасам склаў літоўска-англійскі слоўнік лінгвістычных тэрмінаў. У суаўтарстве з [[Б. Егерс|Б.&nbsp;Егерсам]] ён пераклаў на англійскую мову фундаментальную працу [[Яніс Эндзэлінс|Я.&nbsp;Эндзэлінса]] па фанетыцы і марфалогіі балцкіх моў, а разам з [[Р. Арментраўт|Р.&nbsp;Арментраўтам]] пераклаў кнігу [[Альгірдас Сабаляўскас|А.&nbsp;Сабаляўскаса]] «Словы ажываюць». З 1982 па 1984 год вучоны з'яўляўся старшынёй Асацыяцыі па развіцці балтыйскіх даследаванняў (AABS). У 1986 годзе ён праходзіў чатырохмесячную стажыроўку ў [[Інстытут літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР|Інстытуце літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР]]<ref>{{cite web |title= Professor William Riegel Schmalstieg|date=2019-04-09|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_eng/Schmalstieg_Eng.pdf |accessdate= 2020-04-13|lang=en}}</ref>. == Узнагароды і званні == За выдатныя дасягненні ў галіне балта-славянскага мовазнаўства ў 1994 годзе [[Вільнюскі ўніверсітэт]] надаў Уільяму Рыгелю Шмальстыгу званне ганаровага доктара. У 2006 годзе ён быў абраны замежным членам [[Акадэмія навук Літвы|Літоўскай акадэміі навук]]<ref>{{cite web |title= Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas (William Riegel Schmalstieg) |date=2019-06-19|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_LT/Smolstygas_Liet.pdf|accessdate= 2020-04-13|lang=lt}}</ref>. == Бібліяграфія == * ''Readings in Old Prussian'', 1965. * ''Introduction to modern Lithuanian'' (у суаўтарстве з Л. Дамбраўнасам і А. Клімасам), 1966. * ''The Old Prussian Verb'', 1970. * ''Lithuanian-English glossary of linguistic terminology'' (у суаўтарстве з А. Клімасам), 1971. * ''Jānis Endzelīns' comparative phonology and morphology in the Baltic languages'' (пераклад у суаўтарстве з Б. Егерсам), 1971. * ''An Old Prussian grammar. The phonology and morphology of the three catechisms'', 1974. * ''An introduction to old church slavic'', 1976. * ''Studies in Old Prussian. A critical review of the relevant literature in the field since 1945'', 1976. * ''Indo-European linguistics. A new synthesis'', 1980. * ''A Lithuanian historical syntax'', 1987. * ''Beginning Hittite'' (у суаўтарстве з У. Хелдам і Д. Герц), 1988. * ''An introduction to Old Russian'', 1995. * ''The historical morphology of the baltic verb'', 2000. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Kürschner W. |загаловак=Linguisten-Handbuch |том=2 |месца=Tübingen |выдавецтва=Narr |год=1994 |старонак= |isbn=3-8233-5000-5 |ref=Kürschner}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Studies in Baltic and Indo-European linguistics in honor of William R. Schmalstieg |месца=Philadelphia |выдавецтва=Benjamins |год=2004 |старонак= |isbn=90-272-4768-4 |ref=Festschrift}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмальстыг Уільям Рыгель}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Балтысты]] [[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]] [[Катэгорыя:Славісты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта штата Пенсільванія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінесоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Вільнюскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2021 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пенсільваніі]] 2tjidz8l8x7jspw4ywcvbsxon95bee5 5167333 5167332 2026-07-18T13:40:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Вільнюскага ўніверсітэта]]; дададзена [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Віленскага ўніверсітэта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5167333 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шмальстыг}} {{Навуковец}} '''Уільям Рыгель Шмальстыг''' ({{lang-en|William Riegel Schmalstieg}}; {{ДН|3|10|1929}}&nbsp;— {{ДС|22|1|2021}})&nbsp;— амерыканскі [[лінгвістыка|лінгвіст]], [[славістыка|славіст]], [[балтыстыка|балтыст]] і [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[выкладчык універсітэта|прафесар]] і перакладчык. == Біяграфія == У 1950 годзе ён скончыў вучобу ў [[Мінесоцкі ўніверсітэт|Мінесоцкім універсітэце]]. У перыяд з 1950 па 1956 год вывучаў славістыку з акцэнтам на балта-славянскія мовы і мовазнаўства ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]]. Сярод яго выкладчыкаў быў вядомы пісьменнік і філолаг [[Вінцас Крэве-Міцкявічус]]. Частку навучання з 1951 па 1952 год вучоны правёў у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]]. У 1951 годзе ён атрымаў ступень [[магістр]]а, а ў 1956 годзе ў Пенсільванскім універсітэце пад кіраўніцтвам [[Альфрэд Зен|А.&nbsp;Зена]] паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю, прысвечаную ўплыву славянскіх моў на літоўскую мову{{sfn|Kürschner|1994|с=828}}<ref name="VLE">{{cite web|author=Teresė Paulauskytė|date=2021-01-27|title=William Riegel Schmalstieg|url=https://www.vle.lt/straipsnis/william-riegel-schmalstieg/|publisher=[[Універсальная літоўская энцыклапедыя|VLE]]|accessdate=2021-02-11|lang=lt}}</ref>. Пасля абароны дысертацыі з 1956 па 1959 год лінгвіст працаваў інструктарам ва [[Універсітэт Кентукі|Універсітэце Кентукі]], а затым да 1963 года з'яўляўся навуковым асістэнтам у [[Каледж Лафает|каледжы Лафает]] у Пенсільваніі. З 1963 па 1964 год (паводле іншых звестак, да 1965 года) займаў пасаду прафесара ў Мінесоцкім універсітэце. У 1964 годзе ён перайшоў на пасаду прафесара славістыкі ва [[Універсітэт штата Пенсільванія]], дзе выкладаў і займаўся даследчай дзейнасцю да выхаду на пенсію ў 2001 годзе. Падчас сваёй працы ва ўніверсітэце ён таксама вёў заняткі па літоўскай мове<ref>{{cite web|title=Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas|url=http://www.lma.lt/uploads/Biogramos/Schmalstieg_VR.pdf|publisher=[[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|accessdate=2022-04-15|lang=lt}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўнымі кірункамі навуковай працы даследчыка былі гістарычная лінгвістыка, індаеўрапейскія, балцкія і славянскія мовы. Ён глыбока вывучаў [[літоўская мова|літоўскую]], [[пруская мова|старапрускую]], [[стараславянская мова|стараславянскую]] і [[старажытнаруская мова|старажытнарускую мовы]]. Значную ўвагу надаваў гістарычнаму сінтаксісу літоўскай мовы, выдаўшы адпаведную манаграфію ў 1988 годзе, а таксама даследаваў праблематыку балта-славянскіх моўных адносін. Вучоны атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы сваім працам па старапрускай мове, сярод якіх вылучаюцца хрэстаматыя, апісанне дзеясловаў, граматыка і розныя манаграфічныя даследаванні. У 1975 годзе на старонках часопіса «[[General Linguistics]]» разам з лінгвістамі В.&nbsp;Зепам і [[С. Мак-Класкі|С.&nbsp;Мак-Класкі]] ён апублікаваў знойдзены ў [[Базель|Базелі]] фрагмент на старапрускай мове, які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых тэкстаў на балцкіх мовах<ref name="VLE"/>. Лінгвіст актыўна падтрымліваў сувязі з філолагамі ў Літве і з літоўскімі арганізацыямі ў амерыканскай дыяспары, неаднаразова наведваў Літву. Разам з [[Л. Дамбраўнас|Л.&nbsp;Дамбраўнасам]] і [[А. Клімас|А.&nbsp;Клімасам]] ён стварыў англамоўны ўводны курс сучаснай літоўскай мовы, які перавыдаваўся некалькі разоў, а з А.&nbsp;Клімасам склаў літоўска-англійскі слоўнік лінгвістычных тэрмінаў. У суаўтарстве з [[Б. Егерс|Б.&nbsp;Егерсам]] ён пераклаў на англійскую мову фундаментальную працу [[Яніс Эндзэлінс|Я.&nbsp;Эндзэлінса]] па фанетыцы і марфалогіі балцкіх моў, а разам з [[Р. Арментраўт|Р.&nbsp;Арментраўтам]] пераклаў кнігу [[Альгірдас Сабаляўскас|А.&nbsp;Сабаляўскаса]] «Словы ажываюць». З 1982 па 1984 год вучоны з'яўляўся старшынёй Асацыяцыі па развіцці балтыйскіх даследаванняў (AABS). У 1986 годзе ён праходзіў чатырохмесячную стажыроўку ў [[Інстытут літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР|Інстытуце літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР]]<ref>{{cite web |title= Professor William Riegel Schmalstieg|date=2019-04-09|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_eng/Schmalstieg_Eng.pdf |accessdate= 2020-04-13|lang=en}}</ref>. == Узнагароды і званні == За выдатныя дасягненні ў галіне балта-славянскага мовазнаўства ў 1994 годзе [[Вільнюскі ўніверсітэт]] надаў Уільяму Рыгелю Шмальстыгу званне ганаровага доктара. У 2006 годзе ён быў абраны замежным членам [[Акадэмія навук Літвы|Літоўскай акадэміі навук]]<ref>{{cite web |title= Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas (William Riegel Schmalstieg) |date=2019-06-19|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_LT/Smolstygas_Liet.pdf|accessdate= 2020-04-13|lang=lt}}</ref>. == Бібліяграфія == * ''Readings in Old Prussian'', 1965. * ''Introduction to modern Lithuanian'' (у суаўтарстве з Л. Дамбраўнасам і А. Клімасам), 1966. * ''The Old Prussian Verb'', 1970. * ''Lithuanian-English glossary of linguistic terminology'' (у суаўтарстве з А. Клімасам), 1971. * ''Jānis Endzelīns' comparative phonology and morphology in the Baltic languages'' (пераклад у суаўтарстве з Б. Егерсам), 1971. * ''An Old Prussian grammar. The phonology and morphology of the three catechisms'', 1974. * ''An introduction to old church slavic'', 1976. * ''Studies in Old Prussian. A critical review of the relevant literature in the field since 1945'', 1976. * ''Indo-European linguistics. A new synthesis'', 1980. * ''A Lithuanian historical syntax'', 1987. * ''Beginning Hittite'' (у суаўтарстве з У. Хелдам і Д. Герц), 1988. * ''An introduction to Old Russian'', 1995. * ''The historical morphology of the baltic verb'', 2000. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Kürschner W. |загаловак=Linguisten-Handbuch |том=2 |месца=Tübingen |выдавецтва=Narr |год=1994 |старонак= |isbn=3-8233-5000-5 |ref=Kürschner}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Studies in Baltic and Indo-European linguistics in honor of William R. Schmalstieg |месца=Philadelphia |выдавецтва=Benjamins |год=2004 |старонак= |isbn=90-272-4768-4 |ref=Festschrift}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмальстыг Уільям Рыгель}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Балтысты]] [[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]] [[Катэгорыя:Славісты]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта штата Пенсільванія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінесоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2021 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пенсільваніі]] fbaw7kveaa3o2g5754tlaz29e7yaa0r 5167334 5167333 2026-07-18T13:40:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Славісты]]; дададзена [[Катэгорыя:Славісты ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5167334 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шмальстыг}} {{Навуковец}} '''Уільям Рыгель Шмальстыг''' ({{lang-en|William Riegel Schmalstieg}}; {{ДН|3|10|1929}}&nbsp;— {{ДС|22|1|2021}})&nbsp;— амерыканскі [[лінгвістыка|лінгвіст]], [[славістыка|славіст]], [[балтыстыка|балтыст]] і [[індаеўрапеістыка|індаеўрапеіст]], [[выкладчык універсітэта|прафесар]] і перакладчык. == Біяграфія == У 1950 годзе ён скончыў вучобу ў [[Мінесоцкі ўніверсітэт|Мінесоцкім універсітэце]]. У перыяд з 1950 па 1956 год вывучаў славістыку з акцэнтам на балта-славянскія мовы і мовазнаўства ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскім універсітэце]]. Сярод яго выкладчыкаў быў вядомы пісьменнік і філолаг [[Вінцас Крэве-Міцкявічус]]. Частку навучання з 1951 па 1952 год вучоны правёў у [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскім універсітэце]]. У 1951 годзе ён атрымаў ступень [[магістр]]а, а ў 1956 годзе ў Пенсільванскім універсітэце пад кіраўніцтвам [[Альфрэд Зен|А.&nbsp;Зена]] паспяхова абараніў доктарскую дысертацыю, прысвечаную ўплыву славянскіх моў на літоўскую мову{{sfn|Kürschner|1994|с=828}}<ref name="VLE">{{cite web|author=Teresė Paulauskytė|date=2021-01-27|title=William Riegel Schmalstieg|url=https://www.vle.lt/straipsnis/william-riegel-schmalstieg/|publisher=[[Універсальная літоўская энцыклапедыя|VLE]]|accessdate=2021-02-11|lang=lt}}</ref>. Пасля абароны дысертацыі з 1956 па 1959 год лінгвіст працаваў інструктарам ва [[Універсітэт Кентукі|Універсітэце Кентукі]], а затым да 1963 года з'яўляўся навуковым асістэнтам у [[Каледж Лафает|каледжы Лафает]] у Пенсільваніі. З 1963 па 1964 год (паводле іншых звестак, да 1965 года) займаў пасаду прафесара ў Мінесоцкім універсітэце. У 1964 годзе ён перайшоў на пасаду прафесара славістыкі ва [[Універсітэт штата Пенсільванія]], дзе выкладаў і займаўся даследчай дзейнасцю да выхаду на пенсію ў 2001 годзе. Падчас сваёй працы ва ўніверсітэце ён таксама вёў заняткі па літоўскай мове<ref>{{cite web|title=Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas|url=http://www.lma.lt/uploads/Biogramos/Schmalstieg_VR.pdf|publisher=[[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|accessdate=2022-04-15|lang=lt}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўнымі кірункамі навуковай працы даследчыка былі гістарычная лінгвістыка, індаеўрапейскія, балцкія і славянскія мовы. Ён глыбока вывучаў [[літоўская мова|літоўскую]], [[пруская мова|старапрускую]], [[стараславянская мова|стараславянскую]] і [[старажытнаруская мова|старажытнарускую мовы]]. Значную ўвагу надаваў гістарычнаму сінтаксісу літоўскай мовы, выдаўшы адпаведную манаграфію ў 1988 годзе, а таксама даследаваў праблематыку балта-славянскіх моўных адносін. Вучоны атрымаў шырокую вядомасць дзякуючы сваім працам па старапрускай мове, сярод якіх вылучаюцца хрэстаматыя, апісанне дзеясловаў, граматыка і розныя манаграфічныя даследаванні. У 1975 годзе на старонках часопіса «[[General Linguistics]]» разам з лінгвістамі В.&nbsp;Зепам і [[С. Мак-Класкі|С.&nbsp;Мак-Класкі]] ён апублікаваў знойдзены ў [[Базель|Базелі]] фрагмент на старапрускай мове, які лічыцца найстаражытнейшым з вядомых тэкстаў на балцкіх мовах<ref name="VLE"/>. Лінгвіст актыўна падтрымліваў сувязі з філолагамі ў Літве і з літоўскімі арганізацыямі ў амерыканскай дыяспары, неаднаразова наведваў Літву. Разам з [[Л. Дамбраўнас|Л.&nbsp;Дамбраўнасам]] і [[А. Клімас|А.&nbsp;Клімасам]] ён стварыў англамоўны ўводны курс сучаснай літоўскай мовы, які перавыдаваўся некалькі разоў, а з А.&nbsp;Клімасам склаў літоўска-англійскі слоўнік лінгвістычных тэрмінаў. У суаўтарстве з [[Б. Егерс|Б.&nbsp;Егерсам]] ён пераклаў на англійскую мову фундаментальную працу [[Яніс Эндзэлінс|Я.&nbsp;Эндзэлінса]] па фанетыцы і марфалогіі балцкіх моў, а разам з [[Р. Арментраўт|Р.&nbsp;Арментраўтам]] пераклаў кнігу [[Альгірдас Сабаляўскас|А.&nbsp;Сабаляўскаса]] «Словы ажываюць». З 1982 па 1984 год вучоны з'яўляўся старшынёй Асацыяцыі па развіцці балтыйскіх даследаванняў (AABS). У 1986 годзе ён праходзіў чатырохмесячную стажыроўку ў [[Інстытут літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР|Інстытуце літоўскай мовы і літаратуры Акадэміі навук Літоўскай ССР]]<ref>{{cite web |title= Professor William Riegel Schmalstieg|date=2019-04-09|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_eng/Schmalstieg_Eng.pdf |accessdate= 2020-04-13|lang=en}}</ref>. == Узнагароды і званні == За выдатныя дасягненні ў галіне балта-славянскага мовазнаўства ў 1994 годзе [[Вільнюскі ўніверсітэт]] надаў Уільяму Рыгелю Шмальстыгу званне ганаровага доктара. У 2006 годзе ён быў абраны замежным членам [[Акадэмія навук Літвы|Літоўскай акадэміі навук]]<ref>{{cite web |title= Profesorius Viljamas Rygelis Šmòlstygas (William Riegel Schmalstieg) |date=2019-06-19|publisher= [[Акадэмія навук Літвы|ЛМА]]|url=http://www.lma.lt/uploads/Uzsienio_nariai_LT/Smolstygas_Liet.pdf|accessdate= 2020-04-13|lang=lt}}</ref>. == Бібліяграфія == * ''Readings in Old Prussian'', 1965. * ''Introduction to modern Lithuanian'' (у суаўтарстве з Л. Дамбраўнасам і А. Клімасам), 1966. * ''The Old Prussian Verb'', 1970. * ''Lithuanian-English glossary of linguistic terminology'' (у суаўтарстве з А. Клімасам), 1971. * ''Jānis Endzelīns' comparative phonology and morphology in the Baltic languages'' (пераклад у суаўтарстве з Б. Егерсам), 1971. * ''An Old Prussian grammar. The phonology and morphology of the three catechisms'', 1974. * ''An introduction to old church slavic'', 1976. * ''Studies in Old Prussian. A critical review of the relevant literature in the field since 1945'', 1976. * ''Indo-European linguistics. A new synthesis'', 1980. * ''A Lithuanian historical syntax'', 1987. * ''Beginning Hittite'' (у суаўтарстве з У. Хелдам і Д. Герц), 1988. * ''An introduction to Old Russian'', 1995. * ''The historical morphology of the baltic verb'', 2000. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Kürschner W. |загаловак=Linguisten-Handbuch |том=2 |месца=Tübingen |выдавецтва=Narr |год=1994 |старонак= |isbn=3-8233-5000-5 |ref=Kürschner}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Studies in Baltic and Indo-European linguistics in honor of William R. Schmalstieg |месца=Philadelphia |выдавецтва=Benjamins |год=2004 |старонак= |isbn=90-272-4768-4 |ref=Festschrift}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шмальстыг Уільям Рыгель}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы ЗША]] [[Катэгорыя:Балтысты]] [[Катэгорыя:Індаеўрапеісты]] [[Катэгорыя:Славісты ЗША]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі ўніверсітэта штата Пенсільванія]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мінесоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя дактары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1929 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2021 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пенсільваніі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Пенсільваніі]] 83dljkh83tc1dbqmymum8qko0jaksa0 0 811044 5167330 2026-07-18T13:38:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Кентукійскі ўніверсітэт]] 5167330 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кентукійскі ўніверсітэт]] jsw3lnrgql47httcfwuzk3si6d6z3ja 0 811045 5167337 2026-07-18T13:43:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Васільеў}} {{Навуковец |Імя = Валерый Леанідавіч Васільеў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерц...» 5167337 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васільеў}} {{Навуковец |Імя = Валерый Леанідавіч Васільеў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[лінгвіст]], [[выкладчык універсітэта]] |Месца працы = [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага]], [[Інстытут рускай мовы імя В. В. Вінаградава РАН]] |Навуковая ступень = [[кандыдат філалагічных навук]] (1995), [[доктар філалагічных навук]] (2006) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = [[А. С. Герд]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Вале́рый Леані́давіч Васі́льеў''' ({{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}})&nbsp;— расійскі лінгвіст, доктар філалагічных навук (2006), прафесар. Спецыяліст у галіне анамастыкі Рускай Поўначы і Паўночнага Захаду. == Біяграфія == Скончыў філалагічны факультэт [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]. З 1990 года пачаў працаваць на кафедры рускай мовы Наўгародскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, а затым&nbsp;— [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага|Наўгародскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Яраслава Мудрага]]. З'яўляецца прафесарам кафедры філалогіі гэтай навучальнай установы<ref name="ruslang">{{cite web|url=https://ruslang.ru/publica/vasilev|title=Васильев Валерий Леонидович|publisher=ИРЯ РАН|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref><ref name="onomastics">{{cite web|url=https://onomastics.ru/content/valerij-leonidovich-vasilev|title=Валерий Леонидович Васильев|publisher=Вопросы ономастики|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref>. Быў аспірантам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1995—1996 гадах пад навуковым кіраўніцтвам [[А. С. Герд]]а абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Географическая терминология в говорах Новгородской области: (Ареально-семасиологический анализ на восточнославянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. У 2006 годзе ў [[Інстытут лінгвістычных даследаванняў РАН|Інстытуце лінгвістычных даследаванняў РАН]] у Санкт-Пецярбургу абараніў доктарскую дысертацыю «Славянские топонимические древности Новгородской земли (исследование деантропонимных названий на общеславянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З 2024 года працуе на пасадзе вядучага навуковага супрацоўніка ў аддзеле этымалогіі і анамастыкі Інстытута рускай мовы імя В.&nbsp;В.&nbsp;Вінаградава РАН<ref name="ruslang"/>. == Дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Валерыя Васільева ахопліваюць анаматалогію рускай і іншых славянскіх моў, тапанімічную лексікаграфію, гістарычную лексікалогію, славянскую этымалогію, а таксама наўгародскае гістарычнае краязнаўства. Займаецца кіраўніцтвам дысертацыйнымі даследаваннямі аспірантаў (напрыклад, дысертацыя М.&nbsp;С.&nbsp;Цейкіна па этнаніміі паўночнага ўсходу Расіі)<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З'яўляецца экспертам Расійскай акадэміі навук (з 2016 года). Уваходзіць у склад рэдакцыйнага савета часопіса «Вопросы ономастики» і рэдакцыйнай калегіі Паўночна-заходняга лінгвістычнага часопіса «Verba». З 2013 па 2022 год з'яўляўся членам дысертацыйнага савета Д 212.168.09 пры Наўгародскім дзяржаўным універсітэце. Кіраўнік шэрагу даследчых праектаў, падтрыманых Расійскім фондам фундаментальных даследаванняў і Расійскім гуманітарным навуковым фондам<ref name="ruslang"/>. == Бібліяграфія == === Манаграфіі === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л., Добровольская М. В., Смирнов А. Л., Вихрова Н. Н. |загаловак=Население водораздела Волги, Западной Двины и Полы в древности и средневековье (по данным топонимики, археологии, палеодемографии) |месца=Великий Новгород |год=2023 |старонак=200}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимия бассейна реки Мсты: свод названий и анализ микросистем |месца=Москва |выдавецтва=Издательский Дом ЯСК |год=2017 |старонак=344}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Славянские топонимические древности Новгородской земли |месца=Москва |выдавецтва=Рукописные памятники Древней Руси |год=2012 |старонак=816}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Архаическая топонимия Новгородской земли (Древнеславянские деантропонимные образования) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2005 |старонак=468}} * {{кніга |аўтар=Агеева Р. А., Васильев В. Л., Горбаневский М. В. |загаловак=Старая Русса: Тайны имени древнего города |месца=Москва |выдавецтва=Мельгир |год=2002 |старонак=128}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новгородская географическая терминология (Ареально-семасиологические очерки) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2001 |старонак=256}} === Навучальныя і метадычныя выданні === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О сборе имен собственных в полевых условиях |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Руководство для сбора топонимов и местных географических терминов |выданне=2-е изд., перераб. и доп. |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} === Выбраныя артыкулы === * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимная индикация некоторых водно-волоковых маршрутов древних балтов в регионе Новгородско-Псковских земель |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2025 |том=22 |нумар=1 |старонкі=82—103}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Русский старожильческий говор низовий Индигирки и диалекты европейской России: сравнительный аспект |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2025 |нумар=3 |старонкі=106—129}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л., Муллонен И. И. |загаловак=Средневековые названия погостов Корельского уезда: на границе государств и языков |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2024 |нумар=6 |старонкі=85—104}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=К истории севернорусского павна и прибалтийско-финского paun- |выданне=Севернорусские говоры |тып=часопіс |год=2024 |нумар=23 |старонкі=32—46}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новый взгляд на топонимы Валдай и Гора-Валдай |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2023 |том=20 |нумар=2 |старонкі=41—57}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Валерый Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта МДУ]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Прафесары]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] ceoag9pyi78n6hdivqz3wd4p9sfeymf 5167341 5167337 2026-07-18T13:46:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167341 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васільеў}} {{Навуковец |Імя = Валерый Леанідавіч Васільеў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[лінгвіст]], [[выкладчык універсітэта]] |Месца працы = [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага]], [[Інстытут рускай мовы імя В. В. Вінаградава РАН]] |Навуковая ступень = [[кандыдат філалагічных навук]] (1995), [[доктар філалагічных навук]] (2006) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = [[А. С. Герд]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Вале́рый Леані́давіч Васі́льеў''' ({{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}})&nbsp;— расійскі [[лінгвіст]], [[доктар філалагічных навук]] (2006), [[прафесар]]. Спецыяліст у галіне [[Анамастыка|анамастыкі]] [[Руская Поўнач|Рускай Поўначы]] і Паўночнага Захаду. == Біяграфія == Скончыў [[Філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава|філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]. З 1990 года пачаў працаваць на кафедры рускай мовы Наўгародскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, а затым&nbsp;— [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага|Наўгародскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Яраслава Мудрага]]. З'яўляецца прафесарам кафедры філалогіі гэтай навучальнай установы<ref name="ruslang">{{cite web|url=https://ruslang.ru/publica/vasilev|title=Васильев Валерий Леонидович|publisher=ИРЯ РАН|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref><ref name="onomastics">{{cite web|url=https://onomastics.ru/content/valerij-leonidovich-vasilev|title=Валерий Леонидович Васильев|publisher=Вопросы ономастики|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref>. Быў аспірантам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1995—1996 гадах пад навуковым кіраўніцтвам [[А. С. Герд]]а абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Географическая терминология в говорах Новгородской области: (Ареально-семасиологический анализ на восточнославянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. У 2006 годзе ў [[Інстытут лінгвістычных даследаванняў РАН|Інстытуце лінгвістычных даследаванняў РАН]] у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] абараніў доктарскую дысертацыю «Славянские топонимические древности Новгородской земли (исследование деантропонимных названий на общеславянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З 2024 года працуе на пасадзе вядучага навуковага супрацоўніка ў аддзеле этымалогіі і анамастыкі [[Інстытут рускай мовы імя В. В. Вінаградава РАН|Інстытута рускай мовы імя В.&nbsp;В.&nbsp;Вінаградава РАН]]<ref name="ruslang"/>. == Дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Валерыя Васільева ахопліваюць анаматалогію рускай і іншых славянскіх моў, тапанімічную лексікаграфію, гістарычную лексікалогію, славянскую этымалогію, а таксама наўгародскае гістарычнае краязнаўства. Займаецца кіраўніцтвам дысертацыйнымі даследаваннямі аспірантаў (напрыклад, дысертацыя [[М. С. Цейкін|М.&nbsp;С.&nbsp;Цейкіна]] па этнаніміі паўночнага ўсходу Расіі)<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З'яўляецца экспертам [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (з 2016 года). Уваходзіць у склад рэдакцыйнага савета часопіса «Вопросы ономастики» і рэдакцыйнай калегіі Паўночна-заходняга лінгвістычнага часопіса «[[Verba]]». З 2013 па 2022 год з'яўляўся членам дысертацыйнага савета Д 212.168.09 пры Наўгародскім дзяржаўным універсітэце. Кіраўнік шэрагу даследчых праектаў, падтрыманых Расійскім фондам фундаментальных даследаванняў і [[Расійскі гуманітарны навуковы фонд|Расійскім гуманітарным навуковым фондам]]<ref name="ruslang"/>. == Бібліяграфія == === Манаграфіі === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л., Добровольская М. В., Смирнов А. Л., Вихрова Н. Н. |загаловак=Население водораздела Волги, Западной Двины и Полы в древности и средневековье (по данным топонимики, археологии, палеодемографии) |месца=Великий Новгород |год=2023 |старонак=200}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимия бассейна реки Мсты: свод названий и анализ микросистем |месца=Москва |выдавецтва=Издательский Дом ЯСК |год=2017 |старонак=344}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Славянские топонимические древности Новгородской земли |месца=Москва |выдавецтва=Рукописные памятники Древней Руси |год=2012 |старонак=816}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Архаическая топонимия Новгородской земли (Древнеславянские деантропонимные образования) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2005 |старонак=468}} * {{кніга |аўтар=Агеева Р. А., Васильев В. Л., Горбаневский М. В. |загаловак=Старая Русса: Тайны имени древнего города |месца=Москва |выдавецтва=Мельгир |год=2002 |старонак=128}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новгородская географическая терминология (Ареально-семасиологические очерки) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2001 |старонак=256}} === Навучальныя і метадычныя выданні === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О сборе имен собственных в полевых условиях |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Руководство для сбора топонимов и местных географических терминов |выданне=2-е изд., перераб. и доп. |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} === Выбраныя артыкулы === * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимная индикация некоторых водно-волоковых маршрутов древних балтов в регионе Новгородско-Псковских земель |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2025 |том=22 |нумар=1 |старонкі=82—103}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Русский старожильческий говор низовий Индигирки и диалекты европейской России: сравнительный аспект |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2025 |нумар=3 |старонкі=106—129}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л., Муллонен И. И. |загаловак=Средневековые названия погостов Корельского уезда: на границе государств и языков |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2024 |нумар=6 |старонкі=85—104}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=К истории севернорусского павна и прибалтийско-финского paun- |выданне=Севернорусские говоры |тып=часопіс |год=2024 |нумар=23 |старонкі=32—46}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новый взгляд на топонимы Валдай и Гора-Валдай |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2023 |том=20 |нумар=2 |старонкі=41—57}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Валерый Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта МДУ]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Прафесары]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] cdvp4npi04ewvv4ilo5hsueqtftdmxq 5167342 5167341 2026-07-18T13:47:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167342 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васільеў}} {{Навуковец |Імя = Валерый Леанідавіч Васільеў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Род дзейнасці = [[лінгвіст]], [[выкладчык універсітэта]] |Месца працы = [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага]], [[Інстытут рускай мовы імя В. В. Вінаградава РАН]] |Навуковая ступень = [[кандыдат філалагічных навук]] (1995), [[доктар філалагічных навук]] (2006) |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава]] |Навуковы кіраўнік = [[А. С. Герд]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Вале́рый Леані́давіч Васі́льеў''' ({{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}})&nbsp;— расійскі [[лінгвіст]], [[доктар філалагічных навук]] (2006), [[прафесар]]. Спецыяліст у галіне [[Анамастыка|анамастыкі]] [[Руская Поўнач|Рускай Поўначы]] і Паўночнага Захаду. == Біяграфія == Скончыў [[Філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава|філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]. З 1990 года пачаў працаваць на кафедры рускай мовы Наўгародскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, а затым&nbsp;— [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага|Наўгародскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Яраслава Мудрага]]. З'яўляецца прафесарам кафедры філалогіі гэтай навучальнай установы<ref name="ruslang">{{cite web|url=https://ruslang.ru/publica/vasilev|title=Васильев Валерий Леонидович|publisher=ИРЯ РАН|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref><ref name="onomastics">{{cite web|url=https://onomastics.ru/content/valerij-leonidovich-vasilev|title=Валерий Леонидович Васильев|publisher=Вопросы ономастики|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref>. Быў аспірантам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1995—1996 гадах пад навуковым кіраўніцтвам [[А. С. Герд]]а абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Географическая терминология в говорах Новгородской области: (Ареально-семасиологический анализ на восточнославянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. У 2006 годзе ў [[Інстытут лінгвістычных даследаванняў РАН|Інстытуце лінгвістычных даследаванняў РАН]] у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] абараніў доктарскую дысертацыю «Славянские топонимические древности Новгородской земли (исследование деантропонимных названий на общеславянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З 2024 года працуе на пасадзе вядучага навуковага супрацоўніка ў аддзеле этымалогіі і анамастыкі [[Інстытут рускай мовы імя В. У. Вінаградава РАН|Інстытута рускай мовы імя В.&nbsp;У.&nbsp;Вінаградава РАН]]<ref name="ruslang"/>. == Дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Валерыя Васільева ахопліваюць анаматалогію рускай і іншых славянскіх моў, тапанімічную лексікаграфію, гістарычную лексікалогію, славянскую этымалогію, а таксама наўгародскае гістарычнае краязнаўства. Займаецца кіраўніцтвам дысертацыйнымі даследаваннямі аспірантаў (напрыклад, дысертацыя [[М. С. Цейкін|М.&nbsp;С.&nbsp;Цейкіна]] па этнаніміі паўночнага ўсходу Расіі)<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З'яўляецца экспертам [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (з 2016 года). Уваходзіць у склад рэдакцыйнага савета часопіса «Вопросы ономастики» і рэдакцыйнай калегіі Паўночна-заходняга лінгвістычнага часопіса «[[Verba]]». З 2013 па 2022 год з'яўляўся членам дысертацыйнага савета Д 212.168.09 пры Наўгародскім дзяржаўным універсітэце. Кіраўнік шэрагу даследчых праектаў, падтрыманых Расійскім фондам фундаментальных даследаванняў і [[Расійскі гуманітарны навуковы фонд|Расійскім гуманітарным навуковым фондам]]<ref name="ruslang"/>. == Бібліяграфія == === Манаграфіі === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л., Добровольская М. В., Смирнов А. Л., Вихрова Н. Н. |загаловак=Население водораздела Волги, Западной Двины и Полы в древности и средневековье (по данным топонимики, археологии, палеодемографии) |месца=Великий Новгород |год=2023 |старонак=200}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимия бассейна реки Мсты: свод названий и анализ микросистем |месца=Москва |выдавецтва=Издательский Дом ЯСК |год=2017 |старонак=344}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Славянские топонимические древности Новгородской земли |месца=Москва |выдавецтва=Рукописные памятники Древней Руси |год=2012 |старонак=816}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Архаическая топонимия Новгородской земли (Древнеславянские деантропонимные образования) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2005 |старонак=468}} * {{кніга |аўтар=Агеева Р. А., Васильев В. Л., Горбаневский М. В. |загаловак=Старая Русса: Тайны имени древнего города |месца=Москва |выдавецтва=Мельгир |год=2002 |старонак=128}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новгородская географическая терминология (Ареально-семасиологические очерки) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2001 |старонак=256}} === Навучальныя і метадычныя выданні === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О сборе имен собственных в полевых условиях |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Руководство для сбора топонимов и местных географических терминов |выданне=2-е изд., перераб. и доп. |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} === Выбраныя артыкулы === * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимная индикация некоторых водно-волоковых маршрутов древних балтов в регионе Новгородско-Псковских земель |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2025 |том=22 |нумар=1 |старонкі=82—103}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Русский старожильческий говор низовий Индигирки и диалекты европейской России: сравнительный аспект |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2025 |нумар=3 |старонкі=106—129}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л., Муллонен И. И. |загаловак=Средневековые названия погостов Корельского уезда: на границе государств и языков |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2024 |нумар=6 |старонкі=85—104}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=К истории севернорусского павна и прибалтийско-финского paun- |выданне=Севернорусские говоры |тып=часопіс |год=2024 |нумар=23 |старонкі=32—46}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новый взгляд на топонимы Валдай и Гора-Валдай |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2023 |том=20 |нумар=2 |старонкі=41—57}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Валерый Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта МДУ]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Прафесары]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] 7qelkbtc8e02pixamouk8pvfdwgsp26 5167343 5167342 2026-07-18T13:48:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167343 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васільеў}} {{Навуковец}} '''Вале́рый Леані́давіч Васі́льеў''' ({{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}})&nbsp;— расійскі [[лінгвіст]], [[доктар філалагічных навук]] (2006), [[прафесар]]. Спецыяліст у галіне [[Анамастыка|анамастыкі]] [[Руская Поўнач|Рускай Поўначы]] і Паўночнага Захаду. == Біяграфія == Скончыў [[Філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава|філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]. З 1990 года пачаў працаваць на кафедры рускай мовы Наўгародскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, а затым&nbsp;— [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага|Наўгародскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Яраслава Мудрага]]. З'яўляецца прафесарам кафедры філалогіі гэтай навучальнай установы<ref name="ruslang">{{cite web|url=https://ruslang.ru/publica/vasilev|title=Васильев Валерий Леонидович|publisher=ИРЯ РАН|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref><ref name="onomastics">{{cite web|url=https://onomastics.ru/content/valerij-leonidovich-vasilev|title=Валерий Леонидович Васильев|publisher=Вопросы ономастики|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref>. Быў аспірантам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1995—1996 гадах пад навуковым кіраўніцтвам [[А. С. Герд]]а абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Географическая терминология в говорах Новгородской области: (Ареально-семасиологический анализ на восточнославянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. У 2006 годзе ў [[Інстытут лінгвістычных даследаванняў РАН|Інстытуце лінгвістычных даследаванняў РАН]] у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] абараніў доктарскую дысертацыю «Славянские топонимические древности Новгородской земли (исследование деантропонимных названий на общеславянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З 2024 года працуе на пасадзе вядучага навуковага супрацоўніка ў аддзеле этымалогіі і анамастыкі [[Інстытут рускай мовы імя В. У. Вінаградава РАН|Інстытута рускай мовы імя В.&nbsp;У.&nbsp;Вінаградава РАН]]<ref name="ruslang"/>. == Дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Валерыя Васільева ахопліваюць анаматалогію рускай і іншых славянскіх моў, тапанімічную лексікаграфію, гістарычную лексікалогію, славянскую этымалогію, а таксама наўгародскае гістарычнае краязнаўства. Займаецца кіраўніцтвам дысертацыйнымі даследаваннямі аспірантаў (напрыклад, дысертацыя [[М. С. Цейкін|М.&nbsp;С.&nbsp;Цейкіна]] па этнаніміі паўночнага ўсходу Расіі)<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З'яўляецца экспертам [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (з 2016 года). Уваходзіць у склад рэдакцыйнага савета часопіса «Вопросы ономастики» і рэдакцыйнай калегіі Паўночна-заходняга лінгвістычнага часопіса «[[Verba]]». З 2013 па 2022 год з'яўляўся членам дысертацыйнага савета Д 212.168.09 пры Наўгародскім дзяржаўным універсітэце. Кіраўнік шэрагу даследчых праектаў, падтрыманых Расійскім фондам фундаментальных даследаванняў і [[Расійскі гуманітарны навуковы фонд|Расійскім гуманітарным навуковым фондам]]<ref name="ruslang"/>. == Бібліяграфія == === Манаграфіі === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л., Добровольская М. В., Смирнов А. Л., Вихрова Н. Н. |загаловак=Население водораздела Волги, Западной Двины и Полы в древности и средневековье (по данным топонимики, археологии, палеодемографии) |месца=Великий Новгород |год=2023 |старонак=200}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимия бассейна реки Мсты: свод названий и анализ микросистем |месца=Москва |выдавецтва=Издательский Дом ЯСК |год=2017 |старонак=344}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Славянские топонимические древности Новгородской земли |месца=Москва |выдавецтва=Рукописные памятники Древней Руси |год=2012 |старонак=816}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Архаическая топонимия Новгородской земли (Древнеславянские деантропонимные образования) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2005 |старонак=468}} * {{кніга |аўтар=Агеева Р. А., Васильев В. Л., Горбаневский М. В. |загаловак=Старая Русса: Тайны имени древнего города |месца=Москва |выдавецтва=Мельгир |год=2002 |старонак=128}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новгородская географическая терминология (Ареально-семасиологические очерки) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2001 |старонак=256}} === Навучальныя і метадычныя выданні === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О сборе имен собственных в полевых условиях |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Руководство для сбора топонимов и местных географических терминов |выданне=2-е изд., перераб. и доп. |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} === Выбраныя артыкулы === * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимная индикация некоторых водно-волоковых маршрутов древних балтов в регионе Новгородско-Псковских земель |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2025 |том=22 |нумар=1 |старонкі=82—103}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Русский старожильческий говор низовий Индигирки и диалекты европейской России: сравнительный аспект |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2025 |нумар=3 |старонкі=106—129}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л., Муллонен И. И. |загаловак=Средневековые названия погостов Корельского уезда: на границе государств и языков |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2024 |нумар=6 |старонкі=85—104}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=К истории севернорусского павна и прибалтийско-финского paun- |выданне=Севернорусские говоры |тып=часопіс |год=2024 |нумар=23 |старонкі=32—46}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новый взгляд на топонимы Валдай и Гора-Валдай |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2023 |том=20 |нумар=2 |старонкі=41—57}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Валерый Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта МДУ]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Прафесары]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] 68824g0j4ynue7tbdcjbba0n29e9gwn 5167345 5167343 2026-07-18T13:49:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Анамасты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5167345 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васільеў}} {{Навуковец}} '''Вале́рый Леані́давіч Васі́льеў''' ({{lang-ru|Валерий Леонидович Васильев}})&nbsp;— расійскі [[лінгвіст]], [[доктар філалагічных навук]] (2006), [[прафесар]]. Спецыяліст у галіне [[Анамастыка|анамастыкі]] [[Руская Поўнач|Рускай Поўначы]] і Паўночнага Захаду. == Біяграфія == Скончыў [[Філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М. В. Ламаносава|філалагічны факультэт Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя М.&nbsp;В.&nbsp;Ламаносава]]. З 1990 года пачаў працаваць на кафедры рускай мовы Наўгародскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута, а затым&nbsp;— [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Яраслава Мудрага|Наўгародскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Яраслава Мудрага]]. З'яўляецца прафесарам кафедры філалогіі гэтай навучальнай установы<ref name="ruslang">{{cite web|url=https://ruslang.ru/publica/vasilev|title=Васильев Валерий Леонидович|publisher=ИРЯ РАН|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref><ref name="onomastics">{{cite web|url=https://onomastics.ru/content/valerij-leonidovich-vasilev|title=Валерий Леонидович Васильев|publisher=Вопросы ономастики|lang=ru|accessdate=18 ліпеня 2026}}</ref>. Быў аспірантам [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1995—1996 гадах пад навуковым кіраўніцтвам [[А. С. Герд]]а абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму «Географическая терминология в говорах Новгородской области: (Ареально-семасиологический анализ на восточнославянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. У 2006 годзе ў [[Інстытут лінгвістычных даследаванняў РАН|Інстытуце лінгвістычных даследаванняў РАН]] у [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] абараніў доктарскую дысертацыю «Славянские топонимические древности Новгородской земли (исследование деантропонимных названий на общеславянском фоне)»<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З 2024 года працуе на пасадзе вядучага навуковага супрацоўніка ў аддзеле этымалогіі і анамастыкі [[Інстытут рускай мовы імя В. У. Вінаградава РАН|Інстытута рускай мовы імя В.&nbsp;У.&nbsp;Вінаградава РАН]]<ref name="ruslang"/>. == Дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Валерыя Васільева ахопліваюць анаматалогію рускай і іншых славянскіх моў, тапанімічную лексікаграфію, гістарычную лексікалогію, славянскую этымалогію, а таксама наўгародскае гістарычнае краязнаўства. Займаецца кіраўніцтвам дысертацыйнымі даследаваннямі аспірантаў (напрыклад, дысертацыя [[М. С. Цейкін|М.&nbsp;С.&nbsp;Цейкіна]] па этнаніміі паўночнага ўсходу Расіі)<ref name="ruslang"/><ref name="onomastics"/>. З'яўляецца экспертам [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]] (з 2016 года). Уваходзіць у склад рэдакцыйнага савета часопіса «Вопросы ономастики» і рэдакцыйнай калегіі Паўночна-заходняга лінгвістычнага часопіса «[[Verba]]». З 2013 па 2022 год з'яўляўся членам дысертацыйнага савета Д 212.168.09 пры Наўгародскім дзяржаўным універсітэце. Кіраўнік шэрагу даследчых праектаў, падтрыманых Расійскім фондам фундаментальных даследаванняў і [[Расійскі гуманітарны навуковы фонд|Расійскім гуманітарным навуковым фондам]]<ref name="ruslang"/>. == Бібліяграфія == === Манаграфіі === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л., Добровольская М. В., Смирнов А. Л., Вихрова Н. Н. |загаловак=Население водораздела Волги, Западной Двины и Полы в древности и средневековье (по данным топонимики, археологии, палеодемографии) |месца=Великий Новгород |год=2023 |старонак=200}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимия бассейна реки Мсты: свод названий и анализ микросистем |месца=Москва |выдавецтва=Издательский Дом ЯСК |год=2017 |старонак=344}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Славянские топонимические древности Новгородской земли |месца=Москва |выдавецтва=Рукописные памятники Древней Руси |год=2012 |старонак=816}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Архаическая топонимия Новгородской земли (Древнеславянские деантропонимные образования) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2005 |старонак=468}} * {{кніга |аўтар=Агеева Р. А., Васильев В. Л., Горбаневский М. В. |загаловак=Старая Русса: Тайны имени древнего города |месца=Москва |выдавецтва=Мельгир |год=2002 |старонак=128}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новгородская географическая терминология (Ареально-семасиологические очерки) |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2001 |старонак=256}} === Навучальныя і метадычныя выданні === * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=О сборе имен собственных в полевых условиях |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} * {{кніга |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Руководство для сбора топонимов и местных географических терминов |выданне=2-е изд., перераб. и доп. |месца=Великий Новгород |выдавецтва=НовГУ им. Ярослава Мудрого |год=2000 |старонак=30}} === Выбраныя артыкулы === * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Гидронимная индикация некоторых водно-волоковых маршрутов древних балтов в регионе Новгородско-Псковских земель |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2025 |том=22 |нумар=1 |старонкі=82—103}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Русский старожильческий говор низовий Индигирки и диалекты европейской России: сравнительный аспект |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2025 |нумар=3 |старонкі=106—129}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л., Муллонен И. И. |загаловак=Средневековые названия погостов Корельского уезда: на границе государств и языков |выданне=Вопросы языкознания |тып=часопіс |год=2024 |нумар=6 |старонкі=85—104}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=К истории севернорусского павна и прибалтийско-финского paun- |выданне=Севернорусские говоры |тып=часопіс |год=2024 |нумар=23 |старонкі=32—46}} * {{артыкул |аўтар=Васильев В. Л. |загаловак=Новый взгляд на топонимы Валдай и Гора-Валдай |выданне=Вопросы ономастики |тып=часопіс |год=2023 |том=20 |нумар=2 |старонкі=41—57}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васільеў Валерый Леанідавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі філалагічнага факультэта МДУ]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Прафесары]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расіі]] [[Катэгорыя:Анамасты]] tfrbimme56hog72h5t1vrgiknvltcrd 0 811046 5167338 2026-07-18T13:44:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Валерый Леанідавіч Васільеў]] 5167338 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Валерый Леанідавіч Васільеў]] kjcx253m7ug3y8rwvold0j0km5dzh0s 0 811047 5167340 2026-07-18T13:44:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Васільеў]] 5167340 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Васільеў]] ej4mbfpa1zeg3fr8k77neh29gvfbvu8 5167356 5167340 2026-07-18T13:59:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Выдалена перасылка на [[Васільеў]] 5167356 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Валерый Васільеў''': <onlyinclude> * [[Валерый Леанідавіч Васільеў]] (нар. 1962) — расійскі лінгвіст, доктар філалагічных навук. * {{нп5|Валерый Аляксандравіч Васільеў|Валерый Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Валерий Александрович}} (нар. 1946) — савецкі і расійскі матэматык і эканаміст. * {{нп5|Валерый Іванавіч Васільеў|Валерый Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Валерий Иванович}} (1949—2012) — савецкі хакеіст і расійскі трэнер. * {{нп5|Валерый Фёдаравіч Васільеў|Валерый Фёдаравіч Васільеў|ru|Иннокентий (Васильев)}} (у манастве Інакенцій; нар. 1947) — архірэй РПЦ. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 5w2d3i6x5is76jl2ifrf70cof5e1gh6 0 811048 5167344 2026-07-18T13:49:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт]] 5167344 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Наўгародскі дзяржаўны ўніверсітэт ]] 61exx3l61d18uz37o06k08dezyb4nkl 0 811049 5167349 2026-07-18T13:56:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Алег Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Алег Анатолевіч Васільеў (мастак)|Алег Анатолевіч Васільеў|ru|Васильев, Олег Анатольевич}} (нар. 1953) — савецкі і расійскі мастак. * {{нп5|Алег Уладзіміравіч Васільеў (мастак)|Алег Уладзіміравіч Васільеў|ru|Вас...» 5167349 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Алег Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Алег Анатолевіч Васільеў (мастак)|Алег Анатолевіч Васільеў|ru|Васильев, Олег Анатольевич}} (нар. 1953) — савецкі і расійскі мастак. * {{нп5|Алег Уладзіміравіч Васільеў (мастак)|Алег Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Олег Владимирович (художник)}} (1931—2013) — савецкі і амерыканскі мастак. * {{нп5|Алег Уладзіміравіч Васільеў (матэматык)|Алег Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Олег Владимирович (математик)}} (1939—2002) — савецкі і расійскі матэматык. * {{нп5|Алег Іванавіч Васільеў|Алег Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Олег Иванович}} (нар. 1986) — расійскі дзюдаіст. * {{нп5|Алег Кімавіч Васільеў|Алег Кімавіч Васільеў|ru|Васильев, Олег Кимович}} (нар. 1959) — савецкі фігурыст і расійскі трэнер. * {{нп5|Алег Міхайлавіч Васільеў (поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы)|Алег Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Олег Михайлович}} (1939—2017) — поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. * {{нп5|Алег Фёдаравіч Васільеў|Алег Фёдаравіч Васільеў|ru|Васильев, Олег Фёдорович}} (1925—2017) — савецкі і расійскі вучоны-гідраўлік. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} ll6vltdx3lhs7u8e2rugtuypgzqund1 0 811050 5167351 2026-07-18T13:57:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Аляксей Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Васільеў (мастак)|Аляксей Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Алексей Александрович (художник)}} (1907—1975) — савецкі мастак. * {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Васільеў (Герой Савецкага С...» 5167351 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Аляксей Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Васільеў (мастак)|Аляксей Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Алексей Александрович (художник)}} (1907—1975) — савецкі мастак. * {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Васільеў (Герой Савецкага Саюза)|Аляксей Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Алексей Александрович (Герой Советского Союза)}} (1919—1985) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Аляксей Іванавіч Васільеў|Аляксей Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Алексей Иванович}} (1742—1807) — рускі дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Аляксей Мікалаевіч Васільеў (віяланчэліст)|Аляксей Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Алексей Николаевич (музыкант)}} (нар. 1971) — расійскі віяланчэліст і дырыжор. * {{нп5|Аляксей Міхайлавіч Васільеў (усходазнавец)|Аляксей Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Алексей Михайлович (африканист)}} (нар. 1939) — савецкі і расійскі арабіст і афрыканіст. * [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — беларускі гандбаліст. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 0jabukmm5pclh7kmvtti3r4p7a12q2u 0 811051 5167352 2026-07-18T13:57:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Анатоль Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Анатоль Аляксандравіч Васільеў (рэжысёр)|Анатоль Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Анатолий Александрович (режиссёр)}} (нар. 1942) — савецкі і расійскі тэатральны рэжысёр і педагог. * {{нп5|Анатоль Алякс...» 5167352 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Анатоль Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Анатоль Аляксандравіч Васільеў (рэжысёр)|Анатоль Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Анатолий Александрович (режиссёр)}} (нар. 1942) — савецкі і расійскі тэатральны рэжысёр і педагог. * {{нп5|Анатоль Аляксандравіч Васільеў (акцёр)|Анатоль Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Анатолий Александрович (актёр)}} (нар. 1946) — савецкі і расійскі акцёр. * {{нп5|Анатоль Ісаакавіч Васільеў|Анатоль Ісаакавіч Васільеў|ru|Васильев, Анатолий Исаакович}} (нар. 1939) — савецкі акцёр і рэжысёр. * {{нп5|Анатоль Мікалаевіч Васільеў (музыкант)|Анатоль Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Анатолий Николаевич (музыкант)}} (1935—2017) — савецкі і расійскі музыкант, стваральнік ВІА «Поющие гитары». </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} c42mt8e5svml5hj7lhvjgg9jnxi0ome 0 811052 5167355 2026-07-18T13:59:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Барыс Васільеў''': <onlyinclude> * [[Барыс Львовіч Васільеў]] (1924—2013) — рускі пісьменнік, драматург. * {{нп5|Барыс Аляксандравіч Васільеў (этнограф)|Барыс Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Борис Александрович (этнограф)}} (1899—1976) — савецкі этно...» 5167355 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Барыс Васільеў''': <onlyinclude> * [[Барыс Львовіч Васільеў]] (1924—2013) — рускі пісьменнік, драматург. * {{нп5|Барыс Аляксандравіч Васільеў (этнограф)|Барыс Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Борис Александрович (этнограф)}} (1899—1976) — савецкі этнограф і антраполаг. * {{нп5|Барыс Міхайлавіч Васільеў|Барыс Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Борис Михайлович}} (1913—1955) — Герой Савецкага Саюза. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} j0pv6ev0rca4tzokw526wj089hesxw3 0 811053 5167359 2026-07-18T14:00:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Іван Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Іван Васільевіч Васільеў (спявак)|Іван Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Иван Васильевич (певец)}} (1882—1974) — савецкі чувашскі спявак. * {{нп5|Іван Уладзіміравіч Васільеў|Іван Уладзіміравіч Васільеў|ru|Василье...» 5167359 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Іван Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Іван Васільевіч Васільеў (спявак)|Іван Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Иван Васильевич (певец)}} (1882—1974) — савецкі чувашскі спявак. * {{нп5|Іван Уладзіміравіч Васільеў|Іван Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Иван Владимирович}} (нар. 1989) — расійскі артыст балета. * {{нп5|Іван Якаўлевіч Васільеў (мараплавец)|Іван Якаўлевіч Васільеў|ru|Васильев, Иван Яковлевич (мореплаватель)}} (1797—1821/1838) — рускі мараплавец і даследчык. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} rqj9n03cl6wdxdnkh5kgu2lpkrxelgw 0 811054 5167362 2026-07-18T14:01:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Сяргей Васільеў''': <onlyinclude> * [[Сяргей Піліпавіч Васільеў]] (1904—1973) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на Баранавіччыне. * {{нп5|Сяргей Аляксандравіч Васільеў (паэт)|Сяргей Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Сергей Александрович (по...» 5167362 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Сяргей Васільеў''': <onlyinclude> * [[Сяргей Піліпавіч Васільеў]] (1904—1973) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на Баранавіччыне. * {{нп5|Сяргей Аляксандравіч Васільеў (паэт)|Сяргей Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Сергей Александрович (поэт)}} (1911—1975) — савецкі паэт і журналіст. * {{нп5|Сяргей Дзмітрыевіч Васільеў|Сяргей Дзмітрыевіч Васільеў|ru|Васильев, Сергей Дмитриевич (режиссёр)}} (1900—1959) — савецкі рэжысёр і сцэнарыст (браты Васільевы). </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 1851aiyn2vhioerkxklpx0eer6e1hgn 0 811055 5167364 2026-07-18T14:02:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Фёдар Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Фёдар Васільеў (шматдзетны бацька)|Фёдар Васільеў|ru|Васильев, Фёдор}} (1704/1707—1790) — рускі селянін, першая жонка якога з'яўляецца сусветнай рэкардсменкай па колькасці народжаных дзяцей (69). * {{нп5|Фёдар Аляк...» 5167364 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Фёдар Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Фёдар Васільеў (шматдзетны бацька)|Фёдар Васільеў|ru|Васильев, Фёдор}} (1704/1707—1790) — рускі селянін, першая жонка якога з'яўляецца сусветнай рэкардсменкай па колькасці народжаных дзяцей (69). * {{нп5|Фёдар Аляксандравіч Васільеў|Фёдар Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Фёдор Александрович}} (1850—1873) — рускі мастак-пейзажыст. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 7hodrsgrwecarod0cld2yre95h2rti6 0 811056 5167367 2026-07-18T14:05:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Антон Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Антон Аляксандравіч Васільеў (акцёр)|Антон Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Антон Александрович (актёр)}} (нар. 1984) — расійскі акцёр. * {{нп5|Антон Аляксандравіч Васільеў (вясляр)|Антон Аляксандравіч Вас...» 5167367 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Антон Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Антон Аляксандравіч Васільеў (акцёр)|Антон Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Антон Александрович (актёр)}} (нар. 1984) — расійскі акцёр. * {{нп5|Антон Аляксандравіч Васільеў (вясляр)|Антон Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Антон Александрович (гребец)}} (нар. 1983) — расійскі вясляр. * {{нп5|Антон Аляксандравіч Васільеў (футбаліст)|Антон Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Антон Александрович (футболист)}} (нар. 1983) — расійскі футбаліст. * {{нп5|Антон Віктаравіч Васільеў|Антон Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Антон Викторович}} (нар. 1991) — расійскі футбаліст. * {{нп5|Антон Уладзіміравіч Васільеў|Антон Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Антон Владимирович}} (нар. 1998) — расійскі хакеіст. * {{нп5|Антон Усеваладавіч Васільеў|Антон Усеваладавіч Васільеў|ru|Васильев, Антон Всеволодович}} (нар. 1954) — савецкі і расійскі дыпламат. * {{нп5|Антон Яфімавіч Васільеў|Антон Яфімавіч Васільеў|ru|Васильев, Антон Ефимович}} (1885—1970) — рускі рэвалюцыянер, партыйны дзеяч. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} s2dbmtcushkszq9bpuedkfhrbc8esqn 0 811057 5167368 2026-07-18T14:05:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Аркадзь Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Аркадзь Аляксандравіч Васільеў|Аркадзь Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Аркадий Александрович}} (1930—2012) — савецкі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Аркадзь Іванавіч Васільеў (Георгіеўскі кавале...» 5167368 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Аркадзь Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Аркадзь Аляксандравіч Васільеў|Аркадзь Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Аркадий Александрович}} (1930—2012) — савецкі гаспадарчы і дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Аркадзь Іванавіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Аркадзь Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Аркадий Иванович (Георгиевский кавалер)}} (? — не раней за 1877) — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Аркадзь Іванавіч Васільеў (гісторык)|Аркадзь Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Аркадий Иванович (историк)}} (1891—1942) — рускі савецкі гісторык і краязнавец. * {{нп5|Аркадзь Мікалаевіч Васільеў (лёгкаатлет)|Аркадзь Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Аркадий Николаевич (легкоатлет)}} (нар. 1987) — расійскі лёгкаатлет. * {{нп5|Аркадзь Мікалаевіч Васільеў (пісьменнік)|Аркадзь Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Аркадий Николаевич (писатель)}} (1909—1972) — савецкі пісьменнік і сцэнарыст. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} q7npnj9nhm9yzgpfafsiq8nxi6b75iq 0 811058 5167369 2026-07-18T14:05:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Вадзім Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Вадзім Валер'евіч Васільеў|Вадзім Валер'евіч Васільеў|ru|Васильев, Вадим Валерьевич}} (нар. 1969) — расійскі філосаф. * {{нп5|Вадзім Васільевіч Васільеў|Вадзім Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Вадим Васильев...» 5167369 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Вадзім Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Вадзім Валер'евіч Васільеў|Вадзім Валер'евіч Васільеў|ru|Васильев, Вадим Валерьевич}} (нар. 1969) — расійскі філосаф. * {{нп5|Вадзім Васільевіч Васільеў|Вадзім Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Вадим Васильевич}} (1933—2017) — савецкі і ўкраінскі акцёр. * {{нп5|Вадзім Віктаравіч Васільеў (дыпламат)|Вадзім Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Вадим Викторович (дипломат)}} (нар. 1965) — расійскі дыпламат і бізнесмен. * {{нп5|Вадзім Віктаравіч Васільеў (футбаліст)|Вадзім Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Вадим Викторович (футболист)}} (нар. 1972) — азербайджанскі футбаліст і трэнер. * {{нп5|Вадзім Мікалаевіч Васільеў|Вадзім Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Вадим Николаевич}} (1955—2021) — савецкі футбаліст. * {{нп5|Вадзім Пятровіч Васільеў|Вадзім Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Вадим Петрович}} (1912—2003) — савецкі і ўкраінскі энтамолаг. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} p837yedtd2ahokxli727bob7dn4k8z6 0 811059 5167371 2026-07-18T14:34:06Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Песня | Назва = Dr. Robert | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[Revolver]] | Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] | Дата запісу = [[17 красавіка|17]]—[[19 красавіка]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] | Працягласць = 02:15 | Жанр = {{flatlist| * [[рок-музыка|рок]]<ref name="CSM/Mojo"...» 5167371 wikitext text/x-wiki {{Песня | Назва = Dr. Robert | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[Revolver]] | Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] | Дата запісу = [[17 красавіка|17]]—[[19 красавіка]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] | Працягласць = 02:15 | Жанр = {{flatlist| * [[рок-музыка|рок]]<ref name="CSM/Mojo">{{кніга |год=2002 |частка=Revolver: Talking About a Revolution |загаловак=[[Mojo]]: 1000 Days That Shook the World (The Psychedelic Beatles – April 1, 1965 to December 26, 1967) |месца=London |выдавецтва=Emap |старонкі=74 |мова=en |аўтар=Shaar Murray, Charles}}</ref> * [[псіхадэлічная музыка|псіхадэлія]]{{sfn|Riley|2011|p=329|ps=. "... psychedelic numbers like 'Rain,' 'Dr. Robert,' and 'And Your Bird Can Sing'".}} }} [[блюз-рок]] | Лэйбл = [[Parlophone|«Parlophone Records»]] | Аўтар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] | Нумар1 = 10 | Нумар2 = 11 | Нумар3 = 12 | Папярэдняя = [[For No One]] | Наступная = [[I Want to Tell You]] }} '''«Doctor Robert»''' ({{tr-en|Доктар Роберт}}) — песня [[Вялікабрытанія|англійскага]] гурта «[[The Beatles]]», напісаная [[Джон Ленан|Джонам Ленанам]] і [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]]. Песня ўвайшла ў сёмы студыйны альбом гурта [[1966]] года «[[Revolver]]» у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а ўпершыню прагучала на амерыканскім альбоме «[[Yesterday and Today]]» у чэрвені таго ж года. == Музычныя асаблівасці == Кампазіцыя пабудавана на жорсткім [[гітара|гітарным]] рытме, гэтак жа, як і «[[And Your Bird Can Sing]]». [[Вакал]] аўтара зноў пранізаны [[цынізм]]ам, ён як бы эмацыйна дыстанцыруецца ад слухачоў — і ў гэтым ёсць адлюстраванне стомы. «[[The Beatles]]» пачалі запіс песні «Doctor Robert» у нядзелю {{д|17|04|1966|2}} года. Яны запісалі сем дубляў акампанементу: [[сола-гітара|сола-]] і рытм-гітару, [[бас-гітара|бас]] і [[барабаны]], затым [[маракас]], [[фісгармонія|фісгармонію]] і [[фартэпіяна|піяніна]]. Праз пару дзён быў дададзены [[вакал]]. == У запісе ўдзельнічалі == * [[Джон Ленан]] — вядучы вакал, рытм-гітара, [[фісгармонія|гармонік]] * [[Пол Мак-Картні]] — бас-гітара, гарманічны [[вакал]] * [[Джордж Харысан]] — сола-гітара, [[маракас]], [[бэк-вакал]] * [[Рынга Стар]] — [[барабаны]] == Уплыў на поп-культуру == * У ролевай камп'ютарнай відэагульні «[[Vampire: The Masquerade — Bloodlines]]» гулец можа атрымаць доступ да файлаў персаналу ў Медыцынскай клініцы [[Санта-Моніка|Санта-Монікі]], дзе працуе нейкі доктар Робертс. Падначаленыя Робертса высока адгукаюцца пра яго працу і кар'ерныя дасягненні, сцвярджаючы, што ''«ніхто не можа дабіцца такога поспеху, як доктар Робертс»'' (у тэксце арыгіналу песні можна сустрэць такую фразу, як ''«Ніхто не можа дабіцца такога поспеху, як Доктар Роберт»''; {{lang-en|No one can succeed like Doctor Robert}}). * У фільме [[2007]] года «[[Праз усясвет (фільм)|Праз усясвет]]» аднаго з персанажаў, якога сыграў [[Ірландыя|ірландскі]] [[рок-музыка]]нт [[Бона (спявак)|Бона]], завуць Доктар Роберт. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book|first=Tim|last=Riley|year=2011|title=Lennon: The Man, the Myth, the Music – The Definitive Life|publisher=Random House|location=London|isbn=978-0-7535-4020-6|ref=Riley}} == Спасылкі == * [http://www.rockmagic.net/guitar-tabs/beatles/doctor_robert.crd Акорды песні]{{ref|en}} * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/dr.shtml Нататкі Алана Полака]{{ref|en}} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] fredkikr0m4hszo25ppyalwvjvldu94 0 811060 5167378 2026-07-18T14:52:22Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Песня |Назва = I Want to Tell You |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Джордж Харысан]] |Альбом = [[Revolver]] |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Дата запісу = [[2]]—[[3 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] |Жанр...» 5167378 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = I Want to Tell You |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Джордж Харысан]] |Альбом = [[Revolver]] |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Дата запісу = [[2]]—[[3 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] |Жанр = [[рок-музыка|рок]] |Мова = |Працягласць = 2:29 |Лэйбл = [[Parlophone]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[Doctor Robert]] |Нумар1 = 11 |Нумар2 = 12 |Наступная = [[Got to Get You into My Life]] |Нумар3 = 13 |Яшчэ = }} '''«I Want to Tell You»''' ({{tr|Я хачу сказаць табе}}) — песня «[[The Beatles]]», напісаная [[Джордж Харысан|Джорджам Харысанам]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» у [[1966]] годзе. Гэта трэцяя песня [[Джордж Харысан|Харысана]] на альбоме. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html Акорды песні] {{Wayback|url=http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html |date=20101205201643 }} {{ref|en}} * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml Нататкі Алана Полака] {{Wayback|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml |date=20091026120735 }} {{ref|en}} * [http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Пра песню] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайце ''music-facts.ru''{{ref|ru}} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] ajqtdv2sdub5lwigsnewoy1f38h0m5m 5167379 5167378 2026-07-18T14:59:15Z Цімур 27525 5167379 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = I Want to Tell You |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Джордж Харысан]] |Альбом = [[Revolver]] |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Дата запісу = [[2]]—[[3 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] |Жанр = [[рок-музыка|рок]] |Мова = |Працягласць = 2:29 |Лэйбл = [[Parlophone]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[Doctor Robert]] |Нумар1 = 11 |Нумар2 = 12 |Наступная = [[Got to Get You into My Life]] |Нумар3 = 13 |Яшчэ = }} '''«I Want to Tell You»''' ({{tr|Я хачу сказаць табе}}) — песня «[[The Beatles]]», напісаная [[Джордж Харысан|Джорджам Харысанам]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» у [[1966]] годзе. Гэта трэцяя песня [[Джордж Харысан|Харысана]] на альбоме. == У запісе ўдзельнічалі == * [[Джордж Харысан]] — вядучы дубляваны вакал, [[сола-гітара]], воплескі * [[Пол Мак-Картні]] — [[бас-гітара]], [[фартэпіяна]], гарманічны вакал, воплескі * [[Джон Ленан]] — [[тамбурын]], гарманічны вакал, воплескі * [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|барабаны]], [[маракас]]. == Іншыя версіі == * [[Джордж Харысан]] выканаў гэтую песню як уводную на канцэрце для партыі натуральнага закону [[6 красавіка]] [[1992]] года. * [[Джэф Лін]] (альбом «[[Concert for George]]», [[2003]]). * [[The Grateful Dead]] (летні канцэртны тур, [[1994]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html Акорды песні] {{Wayback|url=http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html |date=20101205201643 }} {{ref|en}} * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml Нататкі Алана Полака] {{Wayback|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml |date=20091026120735 }} {{ref|en}} * [http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Пра песню] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайце ''music-facts.ru''{{ref|ru}} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] gg2aw21wh51wwgolyp6ws8iez3hp5tf 5167380 5167379 2026-07-18T14:59:35Z Цімур 27525 /* У запісе ўдзельнічалі */ 5167380 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = I Want to Tell You |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Джордж Харысан]] |Альбом = [[Revolver]] |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Дата запісу = [[2]]—[[3 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] |Жанр = [[рок-музыка|рок]] |Мова = |Працягласць = 2:29 |Лэйбл = [[Parlophone]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[Doctor Robert]] |Нумар1 = 11 |Нумар2 = 12 |Наступная = [[Got to Get You into My Life]] |Нумар3 = 13 |Яшчэ = }} '''«I Want to Tell You»''' ({{tr|Я хачу сказаць табе}}) — песня «[[The Beatles]]», напісаная [[Джордж Харысан|Джорджам Харысанам]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» у [[1966]] годзе. Гэта трэцяя песня [[Джордж Харысан|Харысана]] на альбоме. == У запісе ўдзельнічалі == * [[Джордж Харысан]] — вядучы дубляваны вакал, [[сола-гітара]], воплескі * [[Пол Мак-Картні]] — [[бас-гітара]], [[фартэпіяна]], гарманічны вакал, воплескі * [[Джон Ленан]] — [[тамбурын]], гарманічны вакал, воплескі * [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|барабаны]], [[маракас]] == Іншыя версіі == * [[Джордж Харысан]] выканаў гэтую песню як уводную на канцэрце для партыі натуральнага закону [[6 красавіка]] [[1992]] года. * [[Джэф Лін]] (альбом «[[Concert for George]]», [[2003]]). * [[The Grateful Dead]] (летні канцэртны тур, [[1994]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html Акорды песні] {{Wayback|url=http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html |date=20101205201643 }} {{ref|en}} * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml Нататкі Алана Полака] {{Wayback|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml |date=20091026120735 }} {{ref|en}} * [http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Пра песню] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайце ''music-facts.ru''{{ref|ru}} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] m0q197mxeqcnor79a2esbq9u05oixr0 5167455 5167380 2026-07-18T20:19:56Z Цімур 27525 5167455 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = I Want to Tell You |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Джордж Харысан]] |Альбом = [[Revolver]] |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Дата запісу = [[2]]—[[3 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] |Жанр = [[рок-музыка|рок]] |Мова = |Працягласць = 2:29 |Лэйбл = [[Parlophone]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[Doctor Robert]] |Нумар1 = 11 |Нумар2 = 12 |Наступная = [[Got to Get You into My Life]] |Нумар3 = 13 |Яшчэ = }} '''«I Want to Tell You»''' ({{tr|Я хачу сказаць табе}}) — песня «[[The Beatles]]», напісаная [[Джордж Харысан|Джорджам Харысанам]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» у [[1966]] годзе. Гэта трэцяя песня [[Джордж Харысан|Харысана]] на альбоме. == Пра песню == Трывожны настрой песні акуратна падкрэсліваецца рэзкім [[акорд]]ам, які ўзнікае пад канец кожнага куплета. На «[[Taxman]]» Харысан сыграў D7#9, а на «I Want to Tell You» — зусім адчайны E7b9 — акорд, які [[Джон Ленан|Ленан]] потым (у [[1968]] годзе) ужыў у трагічнай «[[I Want You (She’s So Heavy)]]», што ўвайшла ў альбом «[[Abbey Road]]» [[1969]] года<ref name=guitar>[http://www.guitars.ru/03/info.php?z990 Фрагмент из статьи «Тихий ураган»] {{Wayback|url=http://www.guitars.ru/03/info.php?z990 |date=20100125170723 }} на ''guitars.ru''</ref>. Першапачатковымі варыянтамі назвы песні былі «Laxton’s Supreme» і «I Don’t Know»<ref name=music-facts>[http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Факты о песне «I Want to Tell You»] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайце ''music-facts.ru''</ref> (апошняя назва з'явілася пасля пытання Джорджа Марціна: «Як называецца гэтая песня?» — на што Харысан адказаў: «Я не ведаю» ([[англійская мова|англ.]] «I Don’t Know»)). Хаця меладычная [[поп-музыка|поп]]-кампазіцыя мае агульныя падабенствы з іншымі песнямі альбома, песня «I Want to Tell You» пабудавана на гучанні [[Музыка Індыі|індыйскай музыкі]]. Аднак гэтае гучанне менш выражана, чым у песні «[[Love You To]]» (іншай песні Харысана з гэтага альбома). [[Джордж Харысан|Харысан]] зноў адкрывае перад слухачом наўмысна [[рэальнасць|рэалістычную]] і ў нечым недарэчную карціну няскладзеных адносін, у слухача ўзнікае адчуванне, што гэта звычайная рэч. Песня пабудавана на арганным пункце з рэдкім адхіленнем ад ключа [[ля мажор]]. Тут, як і ў «[[If I Needed Someone]]», краевугольным каменем з'яўляецца непаўторны гарманічны вакал [[Джон Ленан|Ленана]] і [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]]. Гэта ў значнай ступені робіць гучанне [[бас-гітара|бас-гітары]] бесперапынным і амаль гіпнатычным. Гучанне іншага музычнага інструмента, які сыграў вядучую ролю ў кампазіцыі ([[фартэпіяна]]), можна пачуць на працягу ўсёй кампазіцыі. Песня пачынаецца і заканчваецца партыяй [[сола-гітара|сола-гітары]], а таксама перыядычна паўтараецца ў прамежках паміж радкамі песні. Такім чынам, гітарнае гучанне ў гэтай кампазіцыі надае структуры песні неабходную музычную форму. Адметна, што гэта адна з нямногіх песень «The Beatles», у якой ужываецца характэрнае нарастанне ва ўступе (іншы вядомы прыклад — песня «[[Eight Days a Week]]»). Заканчэнне — дзе гурт паўтарае фразу «Я маю час» па ўводным рыфе гітары — паказвае вядомы метад ужывання [[мелізм]]у, які належыць [[Пол Мак-Картні|Полу Мак-Картні]]. У «I Want to Tell You» [[бас-гітара]] была накладзена на гатовы рытм-трэк. У далейшым музыканты рабілі гэтак жа ў працы над іншымі сваімі запісамі<ref>Карл Морын. «Эвалюцыя "Beatles": тэхналогія гуказапісу», ([[1998]]). </ref>. == Значэнне == Сам [[Джордж Харысан|Харысан]] казаў: «Песня „I Want to Tell You“ — пра лавіну думак, якія бывае так цяжка запісаць, выказаць або перадаць»<ref name=letitbeatmartin>[http://letitbeat.narod.ru/anthology/anthology_175.html Интервью с участниками группы] {{Wayback|url=http://letitbeat.narod.ru/anthology/anthology_175.html |date=20131105195151 }} на сайте ''letitbeat.narod.ru'' {{ref|ru}}</ref>. Разлад у лірыцы ўмацаваны супярэчлівай атмасферай песні — прадуктам шматлікіх элементаў уключна з няспынным [[акорд]]ам [[фартэпіяна]] на заднім плане і кантрастам паміж стрыманым вядучым [[вакаліст|вакалам]] Харысана і вакальнымі гармоніямі [[Джон Ленан|Ленана]] — [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]], якія ствараюць пачуццё трывогі і хвалявання. У інтэрв'ю 1980-х гадоў [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]] распавядаў: {{пачатак цытаты}}Гэтым індыйскім гучаннем мы абавязаны [[Джордж Харысан|Джорджу]]. Мы толькі пачыналі слухаць індыйскую музыку і ўслухоўвацца ў яе, нам спадабалася гэтая ідэя, бо мы і раней устаўлялі ў свае песні падобныя фрагменты. Але Джордж сур'ёзна захапіўся індыйскай музыкай, пабываў на канцэртах [[Раві Шанкар]]а, потым пазнаёміўся з ім і заявіў: ''«Ён мяне ўразіў як чалавек. Ён непараўнаны. Ён адзін з найвялікшых!»'' Раві Шанкар не ведаў, што Джордж сур'ёзна ставіцца да ўсяго гэтага, а калі даведаўся, то таксама быў уражаны. Таму, думаю, яны знайшлі адзін аднаго. Так мы даведаліся пра індыйскую музыку. Зусім няблага спрабаваць спалучыць два віды музыкі, мы пачалі з найпрасцейшага, і альбом стаў прыкметна лепшым. У ім было цяпер нешта ад індыйскай музыкі, і ён дапамагае людзям зразумець яе, бо адразу палюбіць такую музыку вельмі цяжка. Але варта ўслухацца ў яе, і зразумееш, што яна надзвычайная<ref name=letitbeatmartin />.{{канец цытаты}} Энергічны варыянт «I Want to Tell You» адкрывае канцэртны альбом ''[[Live in Japan (альбом Джорджа Харысана)|Live in Japan]]'', запісаны падчас гастроляў [[1992]] года ў [[Японія|Японіі]]. Песня гучыць даўжэй дзякуючы саліраванню [[гітара|гітар]] [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] і [[Эрык Клэптан|Эрыка Клэптана]]. Харысан таксама змяніў і тэкст песні: замест ''«Але калі я паводжу сябе не па-добраму, гэта не мая свядомасць, гэта я»'' ён прапанаваў супрацьлеглы варыянт ''«it isn’t me, it’s just the mind»''<ref name=autogenerated1>[http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Факты о песне "I Want to Tell You "] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайте ''music-facts.ru''</ref>. == У запісе ўдзельнічалі == * [[Джордж Харысан]] — вядучы дубляваны вакал, [[сола-гітара]], воплескі * [[Пол Мак-Картні]] — [[бас-гітара]], [[фартэпіяна]], гарманічны вакал, воплескі * [[Джон Ленан]] — [[тамбурын]], гарманічны вакал, воплескі * [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|барабаны]], [[маракас]] == Іншыя версіі == * [[Джордж Харысан]] выканаў гэтую песню як уводную на канцэрце для партыі натуральнага закону [[6 красавіка]] [[1992]] года. * [[Джэф Лін]] (альбом «[[Concert for George]]», [[2003]]). * [[The Grateful Dead]] (летні канцэртны тур, [[1994]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html Акорды песні] {{Wayback|url=http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html |date=20101205201643 }} {{ref|en}} * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml Нататкі Алана Полака] {{Wayback|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml |date=20091026120735 }} {{ref|en}} * [http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Пра песню] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайце ''music-facts.ru''{{ref|ru}} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] fvfggic84uqk8sv848xu9f3gldc70uw 5167456 5167455 2026-07-18T20:20:17Z Цімур 27525 /* Значэнне */ 5167456 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = I Want to Tell You |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] | Аўтар = [[Джордж Харысан]] |Альбом = [[Revolver]] |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Дата запісу = [[2]]—[[3 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд»]] |Жанр = [[рок-музыка|рок]] |Мова = |Працягласць = 2:29 |Лэйбл = [[Parlophone]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[Doctor Robert]] |Нумар1 = 11 |Нумар2 = 12 |Наступная = [[Got to Get You into My Life]] |Нумар3 = 13 |Яшчэ = }} '''«I Want to Tell You»''' ({{tr|Я хачу сказаць табе}}) — песня «[[The Beatles]]», напісаная [[Джордж Харысан|Джорджам Харысанам]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» у [[1966]] годзе. Гэта трэцяя песня [[Джордж Харысан|Харысана]] на альбоме. == Пра песню == Трывожны настрой песні акуратна падкрэсліваецца рэзкім [[акорд]]ам, які ўзнікае пад канец кожнага куплета. На «[[Taxman]]» Харысан сыграў D7#9, а на «I Want to Tell You» — зусім адчайны E7b9 — акорд, які [[Джон Ленан|Ленан]] потым (у [[1968]] годзе) ужыў у трагічнай «[[I Want You (She’s So Heavy)]]», што ўвайшла ў альбом «[[Abbey Road]]» [[1969]] года<ref name=guitar>[http://www.guitars.ru/03/info.php?z990 Фрагмент из статьи «Тихий ураган»] {{Wayback|url=http://www.guitars.ru/03/info.php?z990 |date=20100125170723 }} на ''guitars.ru''</ref>. Першапачатковымі варыянтамі назвы песні былі «Laxton’s Supreme» і «I Don’t Know»<ref name=music-facts>[http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Факты о песне «I Want to Tell You»] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайце ''music-facts.ru''</ref> (апошняя назва з'явілася пасля пытання Джорджа Марціна: «Як называецца гэтая песня?» — на што Харысан адказаў: «Я не ведаю» ([[англійская мова|англ.]] «I Don’t Know»)). Хаця меладычная [[поп-музыка|поп]]-кампазіцыя мае агульныя падабенствы з іншымі песнямі альбома, песня «I Want to Tell You» пабудавана на гучанні [[Музыка Індыі|індыйскай музыкі]]. Аднак гэтае гучанне менш выражана, чым у песні «[[Love You To]]» (іншай песні Харысана з гэтага альбома). [[Джордж Харысан|Харысан]] зноў адкрывае перад слухачом наўмысна [[рэальнасць|рэалістычную]] і ў нечым недарэчную карціну няскладзеных адносін, у слухача ўзнікае адчуванне, што гэта звычайная рэч. Песня пабудавана на арганным пункце з рэдкім адхіленнем ад ключа [[ля мажор]]. Тут, як і ў «[[If I Needed Someone]]», краевугольным каменем з'яўляецца непаўторны гарманічны вакал [[Джон Ленан|Ленана]] і [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]]. Гэта ў значнай ступені робіць гучанне [[бас-гітара|бас-гітары]] бесперапынным і амаль гіпнатычным. Гучанне іншага музычнага інструмента, які сыграў вядучую ролю ў кампазіцыі ([[фартэпіяна]]), можна пачуць на працягу ўсёй кампазіцыі. Песня пачынаецца і заканчваецца партыяй [[сола-гітара|сола-гітары]], а таксама перыядычна паўтараецца ў прамежках паміж радкамі песні. Такім чынам, гітарнае гучанне ў гэтай кампазіцыі надае структуры песні неабходную музычную форму. Адметна, што гэта адна з нямногіх песень «The Beatles», у якой ужываецца характэрнае нарастанне ва ўступе (іншы вядомы прыклад — песня «[[Eight Days a Week]]»). Заканчэнне — дзе гурт паўтарае фразу «Я маю час» па ўводным рыфе гітары — паказвае вядомы метад ужывання [[мелізм]]у, які належыць [[Пол Мак-Картні|Полу Мак-Картні]]. У «I Want to Tell You» [[бас-гітара]] была накладзена на гатовы рытм-трэк. У далейшым музыканты рабілі гэтак жа ў працы над іншымі сваімі запісамі<ref>Карл Морын. «Эвалюцыя "Beatles": тэхналогія гуказапісу», ([[1998]]). </ref>. == Значэнне == Сам [[Джордж Харысан|Харысан]] казаў: «Песня "I Want to Tell You" — пра лавіну думак, якія бывае так цяжка запісаць, выказаць або перадаць»<ref name=letitbeatmartin>[http://letitbeat.narod.ru/anthology/anthology_175.html Интервью с участниками группы] {{Wayback|url=http://letitbeat.narod.ru/anthology/anthology_175.html |date=20131105195151 }} на сайте ''letitbeat.narod.ru'' {{ref|ru}}</ref>. Разлад у лірыцы ўмацаваны супярэчлівай атмасферай песні — прадуктам шматлікіх элементаў уключна з няспынным [[акорд]]ам [[фартэпіяна]] на заднім плане і кантрастам паміж стрыманым вядучым [[вакаліст|вакалам]] Харысана і вакальнымі гармоніямі [[Джон Ленан|Ленана]] — [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]], якія ствараюць пачуццё трывогі і хвалявання. У інтэрв'ю 1980-х гадоў [[Пол Мак-Картні|Мак-Картні]] распавядаў: {{пачатак цытаты}}Гэтым індыйскім гучаннем мы абавязаны [[Джордж Харысан|Джорджу]]. Мы толькі пачыналі слухаць індыйскую музыку і ўслухоўвацца ў яе, нам спадабалася гэтая ідэя, бо мы і раней устаўлялі ў свае песні падобныя фрагменты. Але Джордж сур'ёзна захапіўся індыйскай музыкай, пабываў на канцэртах [[Раві Шанкар]]а, потым пазнаёміўся з ім і заявіў: ''«Ён мяне ўразіў як чалавек. Ён непараўнаны. Ён адзін з найвялікшых!»'' Раві Шанкар не ведаў, што Джордж сур'ёзна ставіцца да ўсяго гэтага, а калі даведаўся, то таксама быў уражаны. Таму, думаю, яны знайшлі адзін аднаго. Так мы даведаліся пра індыйскую музыку. Зусім няблага спрабаваць спалучыць два віды музыкі, мы пачалі з найпрасцейшага, і альбом стаў прыкметна лепшым. У ім было цяпер нешта ад індыйскай музыкі, і ён дапамагае людзям зразумець яе, бо адразу палюбіць такую музыку вельмі цяжка. Але варта ўслухацца ў яе, і зразумееш, што яна надзвычайная<ref name=letitbeatmartin />.{{канец цытаты}} Энергічны варыянт «I Want to Tell You» адкрывае канцэртны альбом ''[[Live in Japan (альбом Джорджа Харысана)|Live in Japan]]'', запісаны падчас гастроляў [[1992]] года ў [[Японія|Японіі]]. Песня гучыць даўжэй дзякуючы саліраванню [[гітара|гітар]] [[Джордж Харысан|Джорджа Харысана]] і [[Эрык Клэптан|Эрыка Клэптана]]. Харысан таксама змяніў і тэкст песні: замест ''«Але калі я паводжу сябе не па-добраму, гэта не мая свядомасць, гэта я»'' ён прапанаваў супрацьлеглы варыянт ''«it isn’t me, it’s just the mind»''<ref name=autogenerated1>[http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Факты о песне "I Want to Tell You "] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайте ''music-facts.ru''</ref>. == У запісе ўдзельнічалі == * [[Джордж Харысан]] — вядучы дубляваны вакал, [[сола-гітара]], воплескі * [[Пол Мак-Картні]] — [[бас-гітара]], [[фартэпіяна]], гарманічны вакал, воплескі * [[Джон Ленан]] — [[тамбурын]], гарманічны вакал, воплескі * [[Рынга Стар]] — [[ударная ўстаноўка|барабаны]], [[маракас]] == Іншыя версіі == * [[Джордж Харысан]] выканаў гэтую песню як уводную на канцэрце для партыі натуральнага закону [[6 красавіка]] [[1992]] года. * [[Джэф Лін]] (альбом «[[Concert for George]]», [[2003]]). * [[The Grateful Dead]] (летні канцэртны тур, [[1994]]). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html Акорды песні] {{Wayback|url=http://www.azchords.com/b/beatles-tabs-410/iwanttotellyou-tabs-169881.html |date=20101205201643 }} {{ref|en}} * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml Нататкі Алана Полака] {{Wayback|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/iwtty.shtml |date=20091026120735 }} {{ref|en}} * [http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ Пра песню] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/I_Want_to_Tell_You/ |date=20091019030235 }} на сайце ''music-facts.ru''{{ref|ru}} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] b71t7o1vcij9chzhhmo9qaolvwj1fwm 0 811061 5167447 2026-07-18T19:50:51Z Антон 740 76022 Новая старонка: «{{Часопіс |назва = Блакітны ліхтар |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = літаратурны альманах |перыядычнасць = нерэгулярная |скарачэнне = |мова = беларуская мова|беларуская...» 5167447 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва = Блакітны ліхтар |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = літаратурны альманах |перыядычнасць = нерэгулярная |скарачэнне = |мова = [[беларуская мова|беларуская]], [[руская мова|руская]] |адрас рэдакцыі = [[Наваполацк]] |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = [[Вінцэсь Мудроў]] |выдавец = [[Вінцэсь Мудроў]], Валерый Шлыкаў, Анатоль Рыбікаў |краіна = [[БССР]] |гісторыя = |заснаванне = 1971 |апошні выпуск = 1974 |аб’ём = 12—30 с. |камплектацыя = |тыраж = 1 экз. |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} '''«Блакі́тны ліхта́р»''' — рукапісны літаратурны [[альманах]], які выдаваўся ў [[1971]]—[[1974]] гадах на [[беларуская мова|беларускай]] і [[руская мова|рускай мовах]] у [[Наваполацк]]у. Заснавальнік — [[Вінцэсь Мудроў]]. Выйшла 15 нумароў{{Sfn|Астроўская Т.|2022|с=173}}. Усе нумары сканфіскаваныя КДБ. == Гісторыя == Першы нумар альманаха з’явіўся ў снежні 1971 года як рэакцыя на асвятленне 80-гадовага юбілею [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] беларускімі савецкімі газетамі. Вінцэсь Мудроў ініцыяваў выданне як орган суполкі «Творчае літаратурна-мастацкае аб’яднанне імя Максіма Багдановіча»<ref name="mudrou">{{Артыкул|аўтар=Вінцэсь Мудроў.|загаловак=Ператвораныя ў попел|спасылка=https://web.archive.org/web/20090105190522/http://arche.bymedia.net/2001-2/mudro201.html|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|тып=|год=2001|нумар=2 (16)|старонкі=|issn=}}</ref>. У першы нумар, які налічваў 12 старонак, увайшлі вершы Вінцэся Мудрова і Валерыя Шлыкава. Акрамя гэтага ў выданні былі разважанні Мудрова наконт беларускай мовы. У 1972 годзе выйшаў прысвечаны творчасці [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] другі нумар, рэдактарам якога быў Валерый Шлыкаў<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Алесь Аркуш]].|загаловак=З гісторыі полацкага самвыду (1971—1996 гг.)|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/20365/Z%20g%D1%96story%D1%96%20polackaga%20samvydu.pdf?sequence=1&isAllowed=y|выданне=Недзяржаўная выдавецкая дзейнасць у Беларусі: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 3—4 кастрычніка 1996 г.)|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1997|нумар=|старонкі=25|issn=}}</ref>. На вокладцы гэтага нумара ўжо з’явілася назва «Блакітны ліхтар» (па прыкладзе суполкі «Зялёная лямпа» быў зроблены малюнак ліхтара фламастарам блакітнага колеру)<ref name="mudrou" />. Аўтарамі альманаха былі наваполацкія студэнты (Вінцэсь Мудроў, Валерый Шлыкаў, Анатоль Рыбікаў) ды школьнікі (Андрэй Грабаў)<ref name="arlou">{{Артыкул|аўтар=Уладзімер Арлоў.|загаловак=Беларускія самавыдавецкія альманахі «Блакітны ліхтар» і «Мілавіца»: лёсы выданьняў і аўтараў|спасылка=https://web.archive.org/web/20081006183654/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/szuflada/01/01pub_arlou.htm|выданне=Шуфляда|тып=|год=1999|нумар=1|старонкі=|issn=}}</ref>. {{Урэзка | Выраўноўванне = left | Без разрываў = 1 | Загаловак = | Утрыманне = <poem> Размаўляю па-беларуску… Як у трамваі глядзяць на зайца, Так глядзяць на мяне этрускі Ад Асьвеі да Лунінца…<ref>У альманаху сустракаліся матэрыялы, напраўленыя супраць палітыкі [[русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]].</ref> </poem> | Подпіс = ''В. Мудроў'' }} У тым жа годзе з’явіўся трэці нумар выдання, які падрыхтаваў Анатоль Рыбікаў. У 1973 годзе аўтараў альманаха пабольшала. Тады сябрамі аб’яднання імя Максіма Багдановіча сталі студэнты з Мінска [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] і [[Генадзь Уладзіміравіч Кулажанка|Генадзь Кулажанка]]. У выданні публікаваліся вершы, апавяданні, артыкулы пра беларускую мову, жарты, «чарнільная лірыка», рэцэнзіі, пародыі на творы аўтараў альманаха, інфармацыя пра вандроўкі (напрыклад, у [[Вільня|Вільню]])<ref>{{Артыкул|аўтар=Алесь Аркуш.|загаловак=З гісторыі полацкага самвыду (1971—1996 гг.)|спасылка=http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/20365/Z%20g%D1%96story%D1%96%20polackaga%20samvydu.pdf?sequence=1&isAllowed=y|выданне=Недзяржаўная выдавецкая дзейнасць у Беларусі: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 3—4 кастрычніка 1996 г.)|тып=|месца=Мінск|выдавецтва=Тэхналогія|год=1997|нумар=|старонкі=26|issn=}}</ref>. Як адзначае Уладзімір Арлоў, часопіс чыталі ў [[Полацк]]у, Наваполацку, [[Мінск]]у ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]], іншыя вышэйшыя навучальныя ўстановы горада)<ref name="arlou" />. == Пераслед == У 1974 годзе аўтараў альманаха [[КДБ БССР|КДБ]] выклікаў на «прафілактычныя гутаркі». Усе нумары выдання (восем знаходзіліся ў Вінцэся Мудрова, чатыры — у Анатоля Рыбікава, яшчэ два нумары хадзілі па руках у студэнцкім інтэрнаце, а апошні, пятнаццаты, нумар быў у з’ехаўшага на некалькі дзён з Наваполацка сябра) былі канфіскаваныя<ref name="mudrou" />. У пачатку 1990-х гадоў аўтары спрабавалі вярнуць выданне, аднак спроба аказалася марнай<ref>{{cite web|author=Уладзімер Арлоў|date=2010-10-13|url=https://www.svaboda.org/a/2188687.html|title=“Блакітны ліхтар”|publisher=Радыё Свабода|access-date=2026-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918095349/https://www.svaboda.org/a/2188687.html|archive-date=2024-09-18|url-status=}}</ref>. На думку Вінцэся Мудрова, канфіскаваныя альманахі былі знішчаны<ref name="mudrou" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=Астроўская Т.|частка=Першыя спробы перыядычнага друку: «Блакітны ліхтар», «Мілавіца», «Гутаркі»|загаловак=Культура і супраціў. Інтэлігенцыя, іншадумства і самвыдат у савецкай Беларусі (1968—1988)|спасылка=https://www.academia.edu/118676286/Культура_і_супраціў_Інтэлігецыя_іншадумства_і_самвыдат_у_савецкай_Беларусі_1968_1988_|адказны=Таццяна Астроўская; рэдактар [[Алесь Бяляцкі]]; пераклад з англ. Алега Жлуткі|месца=Беласток|выдавецтва=|год=2022|старонкі=173|старонак=278|isbn=978-83-962816-9-2|ref=Астроўская Т.}} * {{Артыкул|аўтар=|загаловак=Беларускі непадцэнзурны друк. Каталёг пэрыядычных ды працяглых выданьняў 1971-88 гадоў|спасылка=https://pdf.kamunikat.org/15233-1.pdf|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|тып=|год=18 лістапада 1996|нумар=33 (71)|старонкі=10|issn=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831204954/https://pdf.kamunikat.org/15233-1.pdf|archive-date=2021-08-31}} * [https://slounik.org/153768.html «Блакітны ліхтар»] // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст. — Менск: [[Архіў Найноўшае Гісторыі]], 1999. — ISBN 985-6374-08-1. * «Блакітны ліхтар» // [[Пазацэнзурны пэрыядычны друк Беларусі (1971—1990)]]. Каталёг / Укладальнікі Юрась Лаўрык, Ларыса Андросік. — Менск: [[Беларускі гуманітарны адукацыйна-культурны цэнтр|БГАКЦ]], 1998. — С. 23. — 172 с. — ISBN 985-6012-58-9. == Спасылкі == * {{cite web|author=Уладзімер Арлоў|date=2010-10-13|url=https://www.svaboda.org/a/2188687.html|title=“Блакітны ліхтар”|publisher=[[Радыё Свабода]]|access-date=2026-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918095349/https://www.svaboda.org/a/2188687.html|archive-date=2024-09-18|url-status=}} * {{cite web|author=|last=|first=|authorlink=|coauthors=|date=|url=https://samizdat.library.utoronto.ca/content/blaktiny-likhtar|title=BLAKITNY LIKHTAR|format=|work=|publisher=Soviet Samizdat Periodicals|access-date=2026-07-18}} [[Катэгорыя:Беларускі самвыдат]] [[Катэгорыя:Літаратурныя альманахі]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Часопісы на рускай мове]] mubg37dxf69eow3e2eoqhuadve2ufm2 14 811062 5167448 2026-07-18T19:51:56Z Антон 740 76022 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, закрытыя ў|1974|годзе}} [[Катэгорыя:Зніклі ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Закрытыя выданні|1974]]» 5167448 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Друкаваныя выданні, закрытыя ў|1974|годзе}} [[Катэгорыя:Зніклі ў 1974 годзе]] [[Катэгорыя:Закрытыя выданні|1974]] g4vyzc1unfpsg377kw5uxujy3i3y1ip 0 811063 5167457 2026-07-18T20:36:46Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Сінгл | Назва = Got to Get You into My Life | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[Revolver]] | Бок Б = «[[Helter Skelter (песня)|Helter Skelter]]» | Выпушчаны = 31 мая 1976 <small>(ЗША)</small> | Фармат = [[грампласцінка|7”]] | Запісаны = [[7 красавіка]], [[17 чэрвеня]] [[1966]], Эбі-Роўд (студы...» 5167457 wikitext text/x-wiki {{Сінгл | Назва = Got to Get You into My Life | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[Revolver]] | Бок Б = «[[Helter Skelter (песня)|Helter Skelter]]» | Выпушчаны = 31 мая 1976 <small>(ЗША)</small> | Фармат = [[грампласцінка|7”]] | Запісаны = [[7 красавіка]], [[17 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)| студыя «Эбі-Роўд»]] | Жанры = {{flatlist| * [[рытм-н-блюз]]<ref>Brackett, Nathan; Hoard, Christian (2 November 2004). [https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The New Rolling Stone Album Guide] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=20180629155435 }} (4th ed.). Simon & Schuster. p. 53. ISBN 0-7432-0169-8.</ref> * [[рок-музыка|рок]]<ref>Kenneth Womack, Todd F. Davis (2006). [https://books.google.ru/books?id=Y_u7ymU5FwYC&pg=PA118&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Reading the Beatles: Cultural Studies, Literary Criticism, And the Fab Four] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=Y_u7ymU5FwYC&pg=PA118&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=20180629155511 }}. SUNY Press. p. 119. ISBN 0-7914-6716-3.</ref> * [[соўл]]<ref>{{cite web|author=James Sullivan|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/15-songs-you-didnt-know-were-about-drugs-46810/the-beatles-got-to-get-you-into-my-life-92025/|title=15 Songs You Didn’t Know Were About Drugs|lang=en|date=2013-07-14|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-07-29|archive-date=2019-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425165221/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/15-songs-you-didnt-know-were-about-drugs-46810/the-beatles-got-to-get-you-into-my-life-92025/|url-status=live}}</ref> }} | Кампазітар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Працягласць = 2:27 <small>(стэрэа)</small><br>2:35 <small>(мона)</small> | Лэйбл = [[Capitol Records]] {{USA}} | Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] | Агляды = * ''[[Billboard]]'' ► без ацэнкі<ref name="Billboardreview">{{артыкул|спасылка=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-06-05.pdf|загаловак=Top Singles Picks: The Beatles — «Got to Get You into My Life»|мова=en|выданне=''[[Billboard]]''|тып=magazine|год=1976|месяц=6|чысло=5|том=88|нумар=23|старонкі=74|месца=New York|выдавецтва=Billboard Publications Inc.|issn=0006-2510|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029165720/https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-06-05.pdf|archive-date=2023-10-29}}</ref> * ''[[Cashbox]]'' ► без ацэнкі<ref name="Cashboxreview">{{артыкул|спасылка=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1976/Cash-Box-1976-06-05.pdf|загаловак=Singles Reviews: The Beatles — «Got to Get You into My Life»|мова=en|выданне=''[[Cashbox]]''|тып=magazine|год=1976|месяц=6|чысло=5|том=38|нумар=2|старонкі=16|месца=New York|выдавецтва=The Cash Box Publishing Co. Inc.|issn=0008-7289|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516230415/https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1976/Cash-Box-1976-06-05.pdf|archive-date=2023-05-16}}</ref> | Папярэдні = [[Yesterday]] | Пап_год = 1976 | Год = 1976 | Наступны = [[Ob-La-Di, Ob-La-Da]] | Наст_год = 1976 }} '''«Got to Get You into My Life»''' ({{lang-ru|Павінен узяць цябе ў сваё жыццё}}) — песня [[Вялікабрытанія|брытанскага]] рок-гурта «[[The Beatles]]», напісаная [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» ([[1966]]). У фармаце [[сінгл]]а песня была выпушчана ў [[1976]] годзе — праз дзесяцігоддзе пасля яе першапачатковага выпуску і праз шэсць гадоў пасля распаду «The Beatles». Гэтая версія была выпушчана як [[прома]]сінгл і ўвайшла ў зборнік ''[[Rock ’n’ Roll Music]]''. У тым жа годзе сінгл дасягнуў 7-га месца ў хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Got-To-Get-You-Into-My-Life-lyrics-The-Beatles/FC810F9C1E3E8BB148256BC20013A7FD Тэкст песні] {{Wayback|url=http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Got-To-Get-You-Into-My-Life-lyrics-The-Beatles/FC810F9C1E3E8BB148256BC20013A7FD |date=20100203052721 }} * [http://www.music-lyrics-chord.com/The_Beatles/Chords/25453-Got_To_Get_You_Into_My_Life_Chords.html Акорды песні «Got To Get You Into My Life»] {{Wayback|url=http://www.music-lyrics-chord.com/The_Beatles/Chords/25453-Got_To_Get_You_Into_My_Life_Chords.html |date=20090615093139 }} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] 45njr39ifemdl95a1kiwqh2jyhs16q2 5167458 5167457 2026-07-18T20:37:19Z Цімур 27525 5167458 wikitext text/x-wiki {{Сінгл | Назва = Got to Get You into My Life | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[Revolver]] | Бок Б = «[[Helter Skelter (песня)|Helter Skelter]]» | Выпушчаны = 31 мая 1976 <small>(ЗША)</small> | Фармат = [[грампласцінка|7”]] | Запісаны = [[7 красавіка]], [[17 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)| студыя «Эбі-Роўд»]] | Жанры = {{flatlist| * [[рытм-н-блюз]]<ref>Brackett, Nathan; Hoard, Christian (2 November 2004). [https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The New Rolling Stone Album Guide] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=20180629155435 }} (4th ed.). Simon & Schuster. p. 53. ISBN 0-7432-0169-8.</ref> * [[рок-музыка|рок]]<ref>Kenneth Womack, Todd F. Davis (2006). [https://books.google.ru/books?id=Y_u7ymU5FwYC&pg=PA118&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Reading the Beatles: Cultural Studies, Literary Criticism, And the Fab Four] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=Y_u7ymU5FwYC&pg=PA118&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=20180629155511 }}. SUNY Press. p. 119. ISBN 0-7914-6716-3.</ref> * [[соўл]]<ref>{{cite web|author=James Sullivan|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/15-songs-you-didnt-know-were-about-drugs-46810/the-beatles-got-to-get-you-into-my-life-92025/|title=15 Songs You Didn’t Know Were About Drugs|lang=en|date=2013-07-14|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-07-29|archive-date=2019-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425165221/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/15-songs-you-didnt-know-were-about-drugs-46810/the-beatles-got-to-get-you-into-my-life-92025/|url-status=live}}</ref> }} | Кампазітар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Працягласць = 2:27 <small>(стэрэа)</small><br>2:35 <small>(мона)</small> | Лэйбл = [[Capitol Records]] {{USA}} | Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] | Агляды = * ''[[Billboard]]'' ► без ацэнкі<ref name="Billboardreview">{{артыкул|спасылка=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-06-05.pdf|загаловак=Top Singles Picks: The Beatles — «Got to Get You into My Life»|мова=en|выданне=''[[Billboard]]''|тып=magazine|год=1976|месяц=6|чысло=5|том=88|нумар=23|старонкі=74|месца=New York|выдавецтва=Billboard Publications Inc.|issn=0006-2510|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029165720/https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-06-05.pdf|archive-date=2023-10-29}}</ref> * ''[[Cashbox]]'' ► без ацэнкі<ref name="Cashboxreview">{{артыкул|спасылка=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1976/Cash-Box-1976-06-05.pdf|загаловак=Singles Reviews: The Beatles — «Got to Get You into My Life»|мова=en|выданне=''[[Cashbox]]''|тып=magazine|год=1976|месяц=6|чысло=5|том=38|нумар=2|старонкі=16|месца=New York|выдавецтва=The Cash Box Publishing Co. Inc.|issn=0008-7289|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516230415/https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1976/Cash-Box-1976-06-05.pdf|archive-date=2023-05-16}}</ref> | Папярэдні = [[Yesterday]] | Пап_год = 1976 | Год = 1976 | Наступны = [[Ob-La-Di, Ob-La-Da]] | Наст_год = 1976 }} '''«Got to Get You into My Life»''' ({{lang-ru|Павінен узяць цябе ў сваё жыццё}}) — песня [[Вялікабрытанія|брытанскага]] рок-гурта «[[The Beatles]]», напісаная [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» ([[1966]]). У фармаце [[сінгл]]а песня была выпушчана ў [[1976]] годзе — праз дзесяцігоддзе пасля яе першапачатковага выпуску і праз шэсць гадоў пасля распаду «The Beatles». Гэтая версія была выпушчана як [[прома]]сінгл і ўвайшла ў зборнік «[[Rock ’n’ Roll Music]]». У тым жа годзе сінгл дасягнуў 7-га месца ў хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Got-To-Get-You-Into-My-Life-lyrics-The-Beatles/FC810F9C1E3E8BB148256BC20013A7FD Тэкст песні] {{Wayback|url=http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Got-To-Get-You-Into-My-Life-lyrics-The-Beatles/FC810F9C1E3E8BB148256BC20013A7FD |date=20100203052721 }} * [http://www.music-lyrics-chord.com/The_Beatles/Chords/25453-Got_To_Get_You_Into_My_Life_Chords.html Акорды песні «Got To Get You Into My Life»] {{Wayback|url=http://www.music-lyrics-chord.com/The_Beatles/Chords/25453-Got_To_Get_You_Into_My_Life_Chords.html |date=20090615093139 }} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] 2igribv7drbbtptg8v26f6wvoqy224y 5167482 5167458 2026-07-19T06:40:27Z Цімур 27525 5167482 wikitext text/x-wiki {{Сінгл | Назва = Got to Get You into My Life | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[Revolver]] | Бок Б = «[[Helter Skelter (песня)|Helter Skelter]]» | Выпушчаны = 31 мая 1976 <small>(ЗША)</small> | Фармат = [[грампласцінка|7”]] | Запісаны = [[7 красавіка]], [[17 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)| студыя «Эбі-Роўд»]] | Жанры = {{flatlist| * [[рытм-н-блюз]]<ref>Brackett, Nathan; Hoard, Christian (2 November 2004). [https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The New Rolling Stone Album Guide] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=20180629155435 }} (4th ed.). Simon & Schuster. p. 53. ISBN 0-7432-0169-8.</ref> * [[рок-музыка|рок]]<ref>Kenneth Womack, Todd F. Davis (2006). [https://books.google.ru/books?id=Y_u7ymU5FwYC&pg=PA118&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Reading the Beatles: Cultural Studies, Literary Criticism, And the Fab Four] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=Y_u7ymU5FwYC&pg=PA118&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=20180629155511 }}. SUNY Press. p. 119. ISBN 0-7914-6716-3.</ref> * [[соўл]]<ref>{{cite web|author=James Sullivan|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/15-songs-you-didnt-know-were-about-drugs-46810/the-beatles-got-to-get-you-into-my-life-92025/|title=15 Songs You Didn’t Know Were About Drugs|lang=en|date=2013-07-14|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-07-29|archive-date=2019-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425165221/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/15-songs-you-didnt-know-were-about-drugs-46810/the-beatles-got-to-get-you-into-my-life-92025/|url-status=live}}</ref> }} | Кампазітар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Працягласць = 2:27 <small>(стэрэа)</small><br>2:35 <small>(мона)</small> | Лэйбл = [[Capitol Records]] {{USA}} | Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] | Агляды = * ''[[Billboard]]'' ► без ацэнкі<ref name="Billboardreview">{{артыкул|спасылка=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-06-05.pdf|загаловак=Top Singles Picks: The Beatles — «Got to Get You into My Life»|мова=en|выданне=''[[Billboard]]''|тып=magazine|год=1976|месяц=6|чысло=5|том=88|нумар=23|старонкі=74|месца=New York|выдавецтва=Billboard Publications Inc.|issn=0006-2510|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029165720/https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-06-05.pdf|archive-date=2023-10-29}}</ref> * ''[[Cashbox]]'' ► без ацэнкі<ref name="Cashboxreview">{{артыкул|спасылка=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1976/Cash-Box-1976-06-05.pdf|загаловак=Singles Reviews: The Beatles — «Got to Get You into My Life»|мова=en|выданне=''[[Cashbox]]''|тып=magazine|год=1976|месяц=6|чысло=5|том=38|нумар=2|старонкі=16|месца=New York|выдавецтва=The Cash Box Publishing Co. Inc.|issn=0008-7289|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516230415/https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1976/Cash-Box-1976-06-05.pdf|archive-date=2023-05-16}}</ref> | Папярэдні = [[Yesterday]] | Пап_год = 1976 | Год = 1976 | Наступны = [[Ob-La-Di, Ob-La-Da]] | Наст_год = 1976 }} '''«Got to Get You into My Life»''' ({{lang-ru|Павінен узяць цябе ў сваё жыццё}}) — песня [[Вялікабрытанія|брытанскага]] рок-гурта «[[The Beatles]]», напісаная [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» ([[1966]]). У фармаце [[сінгл]]а песня была выпушчана ў [[1976]] годзе — праз дзесяцігоддзе пасля яе першапачатковага выпуску і праз шэсць гадоў пасля распаду «The Beatles». Гэтая версія была выпушчана як [[прома]]сінгл і ўвайшла ў зборнік «[[Rock ’n’ Roll Music]]». У тым жа годзе сінгл дасягнуў 7-га месца ў хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]. == Пра песню == Асноўную частку кампазіцыі напісаў Пол Мак-Картні, нягледзячы на тое, што афійцына аўтарамі песні ўказаны [[Ленан — Мак-Картні|Ленан і Мак-Картні]]. [[Джон Ленан]] высока цаніў гэтую песню і ў інтэрв'ю 1980 года для часопіса «[[Playboy]]» сказаў, што ў ёй «Пол прадстаўлены ў лепшым выглядзе»<ref name=music-facts>[http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Got_to_Get_You_Into_My_Life/ Факты о песне «Got to Get You into My Life»] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Got_to_Get_You_Into_My_Life/ |date=20090819162309 }} на сайце music-facts.ru</ref>. Крыніцай натхнення для Мак-Картні паслужыла музыка [[соўл]], якая выпускалася амерыканскімі фірмамі грамзапісу [[Motown Records]] і [[Stax Records]]. Гэты ўплыў заўважны ў дачыненні да вакальнай лініі (прыпеў) і выкарыстаных пры запісе духавых інструментаў<ref name=music-facts />. У вышэйшай ступені ўпэўненая [[аранжыроўка]] адчуваецца на працягу ўсёй песні, асабліва ў наўмысным абмежаванні інтэнсіўнасці [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] для стварэння злёгку [[сюррэалізм|сюррэалістычнага]] адцення іх гучання. == Удзельнікі запісу == * [[Пол Мак-Картні]] — [[вакаліст|вакал]], [[бас-гітара]] * [[Джон Ленан]] — рытм-гітара, вакал * [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], вакал * [[Рынга Стар]] — [[барабан]]ы, [[тамбурын]] * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[арган]] * [[Эдзі Торнтан]] — [[труба]] * [[Іэн Хэмер]] — труба * [[Ле Кондан]] — труба * [[Алан Брэнскамб]] — [[саксафон|тэнар-саксафон]] * Пітэр Ко — тэнар-саксафон == Пазіцыі ў хіт-парадах == '''Гадавыя чарты''': {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !Хіт-парад (1976) !Пазіцыя |- |style="text-align:left"|{{Сцягафікацыя|Канада}} ({{не перакладзена|RPM Year-End|''RPM'' Year-End|en|RPM Year-End}})<ref name="RPM1976">{{артыкул|спасылка=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/RPM/70s/1977/RPM-1977-01-08.pdf|загаловак=Top 200 Singles of ’76|мова=en|выданне=RPM|тып=magazine|год=1977|месяц=1|чысло=8|том=26|нумар=14 & 15|старонкі=12|месца=Toronto|выдавецтва=RPM Music Publications Ltd.|issn=0315-5994|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902185256/https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/RPM/70s/1977/RPM-1977-01-08.pdf|archive-date=2024-09-02}}</ref> |28 |- |style="text-align:left"|{{Сцяг ЗША}} ЗША ([[Billboard Year-End|''Billboard'' Top Popular Singles]])<ref name="Billboard1976">{{артыкул|спасылка=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-12-25.pdf#page=44|загаловак=''Billboard'' Top 100 Pop Singles of 1976|мова=en|выданне=Annual ''[[Billboard]]''’s Talent in Action|тып=magazine|год=1976|месяц=12|чысло=25|старонкі=TIA-6|месца=N. Y.|выдавецтва=Billboard Publications Inc.|issn=0006-2510|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091227/https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-12-25.pdf#page=44|archive-date=2024-10-07}}</ref> |78 |} == Версія гурта Earth, Wind & Fire == {{Сінгл | Назва = Got to Get You into My Life | Вокладка = | Выканаўца = [[Earth, Wind & Fire]] | Альбом = | Бок А = «Got to Get You into My Life» | Бок Б = «[[I’ll Write a Song for You]]» | Выпушчаны = 14 ліпеня 1978 <small>(ЗША)</small> | Фармат = [[Грампласцінка|7"]], [[Грампласцінка|12"]] | Запісаны = 1977 | Жанр = [[рытм-н-блюз]] | Кампазітар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Працягласць = 04:03 | Лэйбл = [[Columbia Records]] {{USA}} | Прадзюсар = | Папярэдні = [[Magic Mind]] | Пап_год = 1978 | Год = 1978 | Наступны = [[September (песня)|September]] | Наст_год = 1978 }} Адной з найвядомейшых кавер-версій песні з'яўляецца версія амерыканскага [[фанк]]-гурта «[[Earth, Wind & Fire]]», які выпусціў кампазіцыю таксама ў фармаце сінгла. Упершыню песня выйшла на альбоме «[[The Best of Earth, Wind & Fire, Vol. 1]]». Версія ў выкананні «Earth, Wind & Fire» дасягнула 1-га месца ў хіт-парадзе «Black Singles Chart» і 9-га ў хіт-парадзе «Billboard Hot 100» у ЗША<ref name=allmusic>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:difqxqt5ldae~T31|title=Got to Get You into My Life|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66mLJ4xPY?url=http://www.allmusic.com/album/r6511|archive-date=2012-04-08|url-status=dead}}</ref>. Песня прынесла гурту «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая інструментальная аранжыроўка ў суправаджэнні вакаліста/аў», а таксама намінацыю на прэмію «Грэмі» «Лепшае вакальнае поп-выкананне дуэтам або гуртом», аднак у апошняй намінацыі ў тым годзе перамог гурт «[[Bee Gees]]» са сваёй песняй «[[How Deep Is Your Love]]». Агулам было прададзена больш за мільён копій пласцінкі «Got to Get You into My Life». Сінгл атрымаў [[сертыфікацыя RIAA|сертыфікацыю RIAA]], заваяваўшы «залаты» статус. == Кавер-версіі == Песню неаднаразова перапявалі іншыя выканаўцы, у тым ліку: * [[Даяна Рос]] * [[Дэніэл Джонстан]] * [[Том Джонс]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Got-To-Get-You-Into-My-Life-lyrics-The-Beatles/FC810F9C1E3E8BB148256BC20013A7FD Тэкст песні] {{Wayback|url=http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Got-To-Get-You-Into-My-Life-lyrics-The-Beatles/FC810F9C1E3E8BB148256BC20013A7FD |date=20100203052721 }} * [http://www.music-lyrics-chord.com/The_Beatles/Chords/25453-Got_To_Get_You_Into_My_Life_Chords.html Акорды песні «Got To Get You Into My Life»] {{Wayback|url=http://www.music-lyrics-chord.com/The_Beatles/Chords/25453-Got_To_Get_You_Into_My_Life_Chords.html |date=20090615093139 }} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] kuccn1p3jt5i3g38k7uic3ez2ekun9s 5167483 5167482 2026-07-19T06:41:23Z Цімур 27525 /* Версія гурта Earth, Wind & Fire */ 5167483 wikitext text/x-wiki {{Сінгл | Назва = Got to Get You into My Life | Вокладка = | Выканаўца = [[The Beatles]] | Альбом = [[Revolver]] | Бок Б = «[[Helter Skelter (песня)|Helter Skelter]]» | Выпушчаны = 31 мая 1976 <small>(ЗША)</small> | Фармат = [[грампласцінка|7”]] | Запісаны = [[7 красавіка]], [[17 чэрвеня]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)| студыя «Эбі-Роўд»]] | Жанры = {{flatlist| * [[рытм-н-блюз]]<ref>Brackett, Nathan; Hoard, Christian (2 November 2004). [https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The New Rolling Stone Album Guide] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=t9eocwUfoSoC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=20180629155435 }} (4th ed.). Simon & Schuster. p. 53. ISBN 0-7432-0169-8.</ref> * [[рок-музыка|рок]]<ref>Kenneth Womack, Todd F. Davis (2006). [https://books.google.ru/books?id=Y_u7ymU5FwYC&pg=PA118&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Reading the Beatles: Cultural Studies, Literary Criticism, And the Fab Four] {{Wayback|url=https://books.google.ru/books?id=Y_u7ymU5FwYC&pg=PA118&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |date=20180629155511 }}. SUNY Press. p. 119. ISBN 0-7914-6716-3.</ref> * [[соўл]]<ref>{{cite web|author=James Sullivan|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/15-songs-you-didnt-know-were-about-drugs-46810/the-beatles-got-to-get-you-into-my-life-92025/|title=15 Songs You Didn’t Know Were About Drugs|lang=en|date=2013-07-14|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2019-07-29|archive-date=2019-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425165221/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/15-songs-you-didnt-know-were-about-drugs-46810/the-beatles-got-to-get-you-into-my-life-92025/|url-status=live}}</ref> }} | Кампазітар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Працягласць = 2:27 <small>(стэрэа)</small><br>2:35 <small>(мона)</small> | Лэйбл = [[Capitol Records]] {{USA}} | Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] | Агляды = * ''[[Billboard]]'' ► без ацэнкі<ref name="Billboardreview">{{артыкул|спасылка=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-06-05.pdf|загаловак=Top Singles Picks: The Beatles — «Got to Get You into My Life»|мова=en|выданне=''[[Billboard]]''|тып=magazine|год=1976|месяц=6|чысло=5|том=88|нумар=23|старонкі=74|месца=New York|выдавецтва=Billboard Publications Inc.|issn=0006-2510|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029165720/https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-06-05.pdf|archive-date=2023-10-29}}</ref> * ''[[Cashbox]]'' ► без ацэнкі<ref name="Cashboxreview">{{артыкул|спасылка=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1976/Cash-Box-1976-06-05.pdf|загаловак=Singles Reviews: The Beatles — «Got to Get You into My Life»|мова=en|выданне=''[[Cashbox]]''|тып=magazine|год=1976|месяц=6|чысло=5|том=38|нумар=2|старонкі=16|месца=New York|выдавецтва=The Cash Box Publishing Co. Inc.|issn=0008-7289|archive-url=https://web.archive.org/web/20230516230415/https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Cash-Box/70s/1976/Cash-Box-1976-06-05.pdf|archive-date=2023-05-16}}</ref> | Папярэдні = [[Yesterday]] | Пап_год = 1976 | Год = 1976 | Наступны = [[Ob-La-Di, Ob-La-Da]] | Наст_год = 1976 }} '''«Got to Get You into My Life»''' ({{lang-ru|Павінен узяць цябе ў сваё жыццё}}) — песня [[Вялікабрытанія|брытанскага]] рок-гурта «[[The Beatles]]», напісаная [[Пол Мак-Картні|Полам Мак-Картні]] і выпушчаная на сёмым студыйным альбоме гурта «[[Revolver]]» ([[1966]]). У фармаце [[сінгл]]а песня была выпушчана ў [[1976]] годзе — праз дзесяцігоддзе пасля яе першапачатковага выпуску і праз шэсць гадоў пасля распаду «The Beatles». Гэтая версія была выпушчана як [[прома]]сінгл і ўвайшла ў зборнік «[[Rock ’n’ Roll Music]]». У тым жа годзе сінгл дасягнуў 7-га месца ў хіт-парадзе [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]. == Пра песню == Асноўную частку кампазіцыі напісаў Пол Мак-Картні, нягледзячы на тое, што афійцына аўтарамі песні ўказаны [[Ленан — Мак-Картні|Ленан і Мак-Картні]]. [[Джон Ленан]] высока цаніў гэтую песню і ў інтэрв'ю 1980 года для часопіса «[[Playboy]]» сказаў, што ў ёй «Пол прадстаўлены ў лепшым выглядзе»<ref name=music-facts>[http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Got_to_Get_You_Into_My_Life/ Факты о песне «Got to Get You into My Life»] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Got_to_Get_You_Into_My_Life/ |date=20090819162309 }} на сайце music-facts.ru</ref>. Крыніцай натхнення для Мак-Картні паслужыла музыка [[соўл]], якая выпускалася амерыканскімі фірмамі грамзапісу [[Motown Records]] і [[Stax Records]]. Гэты ўплыў заўважны ў дачыненні да вакальнай лініі (прыпеў) і выкарыстаных пры запісе духавых інструментаў<ref name=music-facts />. У вышэйшай ступені ўпэўненая [[аранжыроўка]] адчуваецца на працягу ўсёй песні, асабліва ў наўмысным абмежаванні інтэнсіўнасці [[духавыя музычныя інструменты|духавых інструментаў]] для стварэння злёгку [[сюррэалізм|сюррэалістычнага]] адцення іх гучання. == Удзельнікі запісу == * [[Пол Мак-Картні]] — [[вакаліст|вакал]], [[бас-гітара]] * [[Джон Ленан]] — рытм-гітара, вакал * [[Джордж Харысан]] — [[сола-гітара]], вакал * [[Рынга Стар]] — [[барабан]]ы, [[тамбурын]] * [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] — [[арган]] * [[Эдзі Торнтан]] — [[труба]] * [[Іэн Хэмер]] — труба * [[Ле Кондан]] — труба * [[Алан Брэнскамб]] — [[саксафон|тэнар-саксафон]] * Пітэр Ко — тэнар-саксафон == Пазіцыі ў хіт-парадах == '''Гадавыя чарты''': {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |- !Хіт-парад (1976) !Пазіцыя |- |style="text-align:left"|{{Сцягафікацыя|Канада}} ({{не перакладзена|RPM Year-End|''RPM'' Year-End|en|RPM Year-End}})<ref name="RPM1976">{{артыкул|спасылка=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/RPM/70s/1977/RPM-1977-01-08.pdf|загаловак=Top 200 Singles of ’76|мова=en|выданне=RPM|тып=magazine|год=1977|месяц=1|чысло=8|том=26|нумар=14 & 15|старонкі=12|месца=Toronto|выдавецтва=RPM Music Publications Ltd.|issn=0315-5994|archive-url=https://web.archive.org/web/20240902185256/https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/RPM/70s/1977/RPM-1977-01-08.pdf|archive-date=2024-09-02}}</ref> |28 |- |style="text-align:left"|{{Сцяг ЗША}} ЗША ([[Billboard Year-End|''Billboard'' Top Popular Singles]])<ref name="Billboard1976">{{артыкул|спасылка=https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-12-25.pdf#page=44|загаловак=''Billboard'' Top 100 Pop Singles of 1976|мова=en|выданне=Annual ''[[Billboard]]''’s Talent in Action|тып=magazine|год=1976|месяц=12|чысло=25|старонкі=TIA-6|месца=N. Y.|выдавецтва=Billboard Publications Inc.|issn=0006-2510|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091227/https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1976/Billboard%201976-12-25.pdf#page=44|archive-date=2024-10-07}}</ref> |78 |} == Версія гурта «Earth, Wind & Fire» == {{Сінгл | Назва = Got to Get You into My Life | Вокладка = | Выканаўца = [[Earth, Wind & Fire]] | Альбом = | Бок А = «Got to Get You into My Life» | Бок Б = «[[I’ll Write a Song for You]]» | Выпушчаны = 14 ліпеня 1978 <small>(ЗША)</small> | Фармат = [[Грампласцінка|7"]], [[Грампласцінка|12"]] | Запісаны = 1977 | Жанр = [[рытм-н-блюз]] | Кампазітар = [[Ленан — Мак-Картні]] | Працягласць = 04:03 | Лэйбл = [[Columbia Records]] {{USA}} | Прадзюсар = | Папярэдні = [[Magic Mind]] | Пап_год = 1978 | Год = 1978 | Наступны = [[September (песня)|September]] | Наст_год = 1978 }} Адной з найвядомейшых кавер-версій песні з'яўляецца версія амерыканскага [[фанк]]-гурта «[[Earth, Wind & Fire]]», які выпусціў кампазіцыю таксама ў фармаце сінгла. Упершыню песня выйшла на альбоме «[[The Best of Earth, Wind & Fire, Vol. 1]]». Версія ў выкананні «Earth, Wind & Fire» дасягнула 1-га месца ў хіт-парадзе «Black Singles Chart» і 9-га ў хіт-парадзе «Billboard Hot 100» у ЗША<ref name=allmusic>{{cite web|url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&sql=10:difqxqt5ldae~T31|title=Got to Get You into My Life|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://www.webcitation.org/66mLJ4xPY?url=http://www.allmusic.com/album/r6511|archive-date=2012-04-08|url-status=dead}}</ref>. Песня прынесла гурту «[[Грэмі]]» ў намінацыі «Лепшая інструментальная аранжыроўка ў суправаджэнні вакаліста/аў», а таксама намінацыю на прэмію «Грэмі» «Лепшае вакальнае поп-выкананне дуэтам або гуртом», аднак у апошняй намінацыі ў тым годзе перамог гурт «[[Bee Gees]]» са сваёй песняй «[[How Deep Is Your Love]]». Агулам было прададзена больш за мільён копій пласцінкі «Got to Get You into My Life». Сінгл атрымаў [[сертыфікацыя RIAA|сертыфікацыю RIAA]], заваяваўшы «залаты» статус. == Кавер-версіі == Песню неаднаразова перапявалі іншыя выканаўцы, у тым ліку: * [[Даяна Рос]] * [[Дэніэл Джонстан]] * [[Том Джонс]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Got-To-Get-You-Into-My-Life-lyrics-The-Beatles/FC810F9C1E3E8BB148256BC20013A7FD Тэкст песні] {{Wayback|url=http://www.sing365.com/music/lyric.nsf/Got-To-Get-You-Into-My-Life-lyrics-The-Beatles/FC810F9C1E3E8BB148256BC20013A7FD |date=20100203052721 }} * [http://www.music-lyrics-chord.com/The_Beatles/Chords/25453-Got_To_Get_You_Into_My_Life_Chords.html Акорды песні «Got To Get You Into My Life»] {{Wayback|url=http://www.music-lyrics-chord.com/The_Beatles/Chords/25453-Got_To_Get_You_Into_My_Life_Chords.html |date=20090615093139 }} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] fjtoxh5tkq9l0zhrypzaq104ugiu2lw 14 811064 5167481 2026-07-19T06:13:18Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]]» 5167481 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Лэйблы гуказапісу Вялікабрытаніі]] n5wtqjz8gt812olh9l84xbp16is3hqk 14 811065 5167484 2026-07-19T06:46:20Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1976]] [[Катэгорыя:Песні 1976 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1976|года}}» 5167484 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1976]] [[Катэгорыя:Песні 1976 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1976|года}} dw7goednrod6jzucsgsaof4lr6escfi 14 811066 5167485 2026-07-19T06:54:51Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Песні|1976|года}} [[Катэгорыя:Песні паводле гадоў|1976]] [[Катэгорыя:Песні XX стагоддзя|1976]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1976 года]]» 5167485 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Песні|1976|года}} [[Катэгорыя:Песні паводле гадоў|1976]] [[Катэгорыя:Песні XX стагоддзя|1976]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1976 года]] nk8m5lttfzf9fkx2x8bke43nhymzbc9 14 811067 5167486 2026-07-19T06:57:05Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Muspiececat|197|6||}}» 5167486 wikitext text/x-wiki {{Muspiececat|197|6||}} ihepv7jm0pytt92v340kk5paaqr5l0q 0 811068 5167490 2026-07-19T07:56:28Z Цімур 27525 Новая старонка: «{{Песня |Назва = Tomorrow Never Knows |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] |Аўтар = [[Леннон — Маккартни]] |Альбом = ''[[Revolver]]'' |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] | Дата запісу = [[6 красавіка]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд]]» |Жанр = {{flatlist| * псіхадэлічн...» 5167490 wikitext text/x-wiki {{Песня |Назва = Tomorrow Never Knows |Вокладка = |Выканаўца = [[The Beatles]] |Аўтар = [[Леннон — Маккартни]] |Альбом = ''[[Revolver]]'' |Дата выпуску = [[5 жніўня]] [[1966]] | Дата запісу = [[6 красавіка]] [[1966]], [[Эбі-Роўд (студыя)|студыя «Эбі-Роўд]]» |Жанр = {{flatlist| * [[псіхадэлічны рок]]<ref>Gilliland, John (1969). [https://digital.library.unt.edu/explore/partners/UNTML/browse/?start=34&fq=untl_collection%3AJGPC "The Rubberization of Soul: The great pop music renaissance"] {{Wayback|url=https://digital.library.unt.edu/explore/partners/UNTML/browse/?start=34&fq=untl_collection%3AJGPC |date=20220608101920 }} (audio). Pop Chronicles. Digital.library.unt.edu.</ref> * [[рага-рок]] * [[хард-рок]]<ref>The 100 Most Influential Musicians of All Time, by Gini Gorlinski, "the hallucinatory hard rock song 'Tomorrow Never Knows'"</ref> * [[:en:Avant-rock|авант-рок]]<ref>Hoberman, J. (November 10, 2010). [http://www.villagevoice.com/film/before-there-was-mtv-there-was-bruce-conner-6429080 "Before There Was MTV, There Was Bruce Conner"] {{Wayback|url=http://www.villagevoice.com/film/before-there-was-mtv-there-was-bruce-conner-6429080 |date=20161129021603 }}. The Village Voice.</ref> }} |Мова = |Працягласць = 2:57 |Лэйбл = [[Parlophone]] |Прадзюсар = [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]] |Папярэдняя = [[Got to Get You into My Life]] |Нумар1 = 13 |Нумар2 = 14 |Яшчэ = }} '''«Tomorrow Never Knows»''' ({{tr|Што заўтра, невядома}}) — песня [[Вялікабрытанія|англійскага]] рок-гурта «The Beatles», напісаная ў асноўным [[Джон Ленан|Джонам Ленанам]] і прыпісваемая [[Ленан — Мак-Картні|дуэту Ленан — Мак-Картні]]. Кампазіцыя была выпушчана ў жніўні 1966 года ў якасці заключнага трэка іх сёмага альбома «[[Revolver]]», хаця гэта была першая песня, запісаная для студыйніка. Песня азнаменавала радыкальны адыход ад мінулай творчасці «The Beatles», паколькі гурт цалкам выкарыстаў патэнцыял студыі гуказапісу, не задумваючыся пра ўзнаўленне вынікаў на канцэртах. У запісе ўжываліся музычныя элементы, чужыя для поп-музыкі таго часу: [[канкрэтная музыка|канкрэтная]], [[авангардная музыка|авангардная]] і [[электраакустычная музыка]]. У песні выкарыстоўваюцца розныя [[індыйская класічная музыка|індыйскія інструменты]], такія як [[тамбура]] і [[сітар]]. Кампазіцыя мае нестандартны тэмп ударных і з'яўляецца адзінай песняй гурта, якая запісана ў адной танальнасці. Частка вакалу Ленана падавалася праз [[калонка Леслі|калонку Леслі]], якая звычайна выкарыстоўвалася для [[арган Хаманда|аргана Хаманда]]. Гітарныя партыі і эфекты ў песні гучалі задам наперад і адзначылі першае ўжыванне падобнага гучання ў музыцы, хаця бі-сайд «[[Rain (песня The Beatles)|Rain]]», які гурт запісаў з ужываннем той жа тэхнікі, быў выпушчаны больш чым за тры месяцы да выхаду «Revolver». «Tomorrow Never Knows» заклала асновы новага стылю — [[псіхадэлія|псіхадэліі]]: [[медытацыя|медытацыйнай]], [[сюррэалізм|сюррэалістычнай]] музыкі, непрывычнай на слых, запісанай на аснове нетрадыцыйных гучанняў<ref name="music-facts">[http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Tomorrow_Never_Knows/ Факты о песне «Tomorrow Never Knows»] {{Wayback|url=http://music-facts.ru/song/The_Beatles/Tomorrow_Never_Knows/ |date=20110709072941 }} на сайте ''music-facts.ru''{{ref|ru}}</ref>. У песні «Tomorrow Never Knows» апісваецца стан чалавека ў пэўнай сітуацыі (гаворка ідзе пра ўрокі незямнога [[сузіранне|сузірання]], [[медытацыя|медытацыі]]) і даецца паняційнае вызначэнне гэтаму стану і перажываемаму пачуццю.<ref>''А. С. Вагапов.'' [http://samlib.ru/w/wagapow_a_s/btls-my-art-08.shtml Построчный перевод песен «Beatles». Плюсы и минусы] {{Wayback|url=http://samlib.ru/w/wagapow_a_s/btls-my-art-08.shtml |date=20111219121329 }}// Издательский центр «Терра» Издательство С. В. Кознова 199</ref> Эксперымент «Tomorrow Never Knows» атрымаў развіццё ў іншых песнях «[[The Beatles]]» («[[For No One]]», «[[Within You Without You]]»), а таксама ў запісах гуртоў «прота-арту», такіх як «[[The End (песня The Doors)|The End]]» гурта «[[The Doors]]»<ref name="metamorfoza">[http://satanaz666.mylivepage.ru/wiki/195/199 Фрагмент из статьи «Стилевые метаморфозы рока или путь к „третьей“ музыке»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029203055/http://satanaz666.mylivepage.ru/wiki/195/199 |date=2013-10-29 }}{{ref|ru}}</ref>. «Tomorrow Never Knows» — адзін з самых ранніх эксперыментаў у сусветнай [[псіхадэлічная музыка|псіхадэлічнай музыцы]] і адзін з найбольш наватарскіх твораў «[[The Beatles]]». З яе крыху жудаснымі [[вакал]]амі, манатоннымі [[ударныя музычныя інструменты|ўдарнымі]] і вусцішнымі гукавымі эскападамі, «Tomorrow Never Knows» стала канцавым выражэннем адкрыццяў і незвычайных [[метамарфоза|метамарфоз]], якія адбыліся з «[[The Beatles]]» пасля выхаду альбома «[[Rubber Soul]]». [[Джордж Генры Марцін|Джордж Марцін]], [[музычны прадзюсар|прадзюсар]] «The Beatles», звычайна сціплы і нешматслоўны, назваў яе ''«танальнай паэмай — нешта накшталт сучаснага [[Клод Дэбюсі|Дэбюсі]]»''<ref name="akvarium">[http://www.aquarium.ru/misc/aerostat/aerostat21.html Фрагмент записи радиопередачи «С днём рождения, Джон!» (9 октября 2005)] {{Wayback|url=http://www.aquarium.ru/misc/aerostat/aerostat21.html |date=20110411062023 }} на сайце радыё «Аквариум»{{ref|ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ultimate-guitar.com/tabs/b/beatles/tomorrow_never_knows_ver2_crd.htm Акорды песні] {{Wayback|url=http://www.ultimate-guitar.com/tabs/b/beatles/tomorrow_never_knows_ver2_crd.htm |date=20091007011518 }} * [https://web.archive.org/web/20090718102110/http://thishereboogie.com/beatles-tomorrow-never-knows/ Артыкул пра песню «Tomorrow Never Knows»] на сайце ''thishereboogie.com''{{ref|en}} * [http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/075532.html Псіхадэлічны рок 60-х] {{Wayback|url=http://www.press.uchicago.edu/Misc/Chicago/075532.html |date=20090718221538 }} на сайце ''press.uchicago.edu''{{ref|en}} * [http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/tnk.shtml Нататкі Алана Полака пра песню «Tomorrow Never Knows»] {{Wayback|url=http://www.icce.rug.nl/~soundscapes/DATABASES/AWP/tnk.shtml |date=20091030092229 }}{{ref|en}} {{The Beatles}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Песні паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Песні The Beatles]] kd2s113pit5idwezfg742qqhnbf1jxh 0 811069 5167492 2026-07-19T08:06:09Z ~2026-40415-80 171331 Новая старонка: «{{Род | Род = Жоўткі | Фамілія = Міткевічы-Жоўткі | Арыгінал = {{lang-pl|Żołtek, Mitkiewicz-Żołtek}} | Герб = Jastrzębiec herb.svg | Апісанне герба = [[Ястрабец (герб)|Герб «Ястрабец»]] | Шырыня герба = | Перыяд = з XVI ст. | год за...» 5167492 wikitext text/x-wiki {{Род | Род = Жоўткі | Фамілія = Міткевічы-Жоўткі | Арыгінал = {{lang-pl|Żołtek, Mitkiewicz-Żołtek}} | Герб = Jastrzębiec herb.svg | Апісанне герба = [[Ястрабец (герб)|Герб «Ястрабец»]] | Шырыня герба = | Перыяд = з XVI ст. | год заснавання = | спыненне роду = | Дэвіз = | Тытул = [[Шляхта]], [[дваранства]] | Роданачальнік = Даніэль (узг. 1568) | Роднасныя роды = | Галіны = магілёўская, мінская, бабруйская | Месца паходжання = [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкі павет]], в. Сенажаткі | Падданства = {{сцягафікацыя|Вялікае Княства Літоўскае}};<br/>{{сцягафікацыя|Расійская імперыя}} | Зямельныя ўладанні = Сенажаткі, Барсукова Града, Баравая Слабада, Гіжгайлава, Жабіхава, Наваполле, Курадава | Палацы = | Грамадзянская дзейнасць = паштовая і канцылярская служба | Ваенная дзейнасць = удзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863—1864 гадоў]], унтэр-афіцэрская служба | Рэлігійная дзейнасць = [[каталікі]] | Грамадзянскія ўзнагароды = | Вайсковыя ўзнагароды = | Commons = | Commons-text = | Апошні з роду = | Прызнаныя ў = дваранстве (1803, 1808; зацверджаны Сенатам у 1828, 1842, 1858) | Дом паходжання = | родапачынальны дом = | апошні кіраўнік = | цяперашні глава = | зрушэнне = | нацыянальнасць = | Rodovid = }} '''Жоўткі''', таксама '''Міткевічы-Жоўткі''' ({{lang-pl|Żołtek, Mitkiewicz-Żołtek}}) — [[шляхта|шляхецкі]] род герба «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]», вядомы з другой паловы XVI стагоддзя ў [[Рэчыцкі павет|Рэчыцкім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У канцы XVIII — пачатку XX стагоддзя галіны роду жылі таксама ў [[Мінскі павет|Мінскім]], [[Ігуменскі павет|Ігуменскім]], [[Барысаўскі павет|Барысаўскім]], [[Бабруйскі павет|Бабруйскім]] і [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім]] паветах і былі прызнаны ў дваранстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="ГБШ">Глінскі Я. Жоўткі, Міткевічы-Жоўткі (Żołtek, Mitkiewicz-Żołtek) герба «Ястрабец» // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 6: Е, Ё, Ж / Я. С. Глінскі (кіраўнік), Д. Ч. Матвейчык, Ю. М. Снапкоўскі; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск: Беларусь, 2020. — С. 255—261.</ref>. == Гісторыя == === У Вялікім Княстве Літоўскім === Радавод пачынаецца ад Даніэля, які 18 снежня 1568 года атрымаў ад караля і вялікага князя [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]] пусташы Лянавічы і Сыкава пры вёсцы Сенажаткі Рэчыцкага павета. Яго сын Савасцьян 16 ліпеня 1595 года за ваенную службу атрымаў ад [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта III Вазы]] землі Назаркаўшчына і Белавусаўшчына ў тым жа павеце. Звесткі пра раннія пакаленні роду вядомыя пераважна з пераказаў дакументаў у дваранскіх справах XIX стагоддзя<ref name="ГБШ" />. У 1648 годзе ўнукі Савасцьяна — Багдан, Іван, Кузьма і Юрка — разам з Фёдарам Закрэўскім і іншымі асобамі атрымалі дэкрэт Задворнага асэсарскага суда па справе супраць рэчыцкага харужага [[Мікалай Уладзіслаў Юдзіцкі|Мікалая Юдыцкага]] аб землях у вёсках Сенажаткі і Слабада, што засталіся пасля Даніэля Мацковіча. У 1748 годзе Ян і Казімір Жоўткі атрымалі пацвярджальны прывілей караля [[Аўгуст III|Аўгуста III]] на маёнтак у ваколіцы Сенажаткі<ref name="ГБШ" />. Ужо ў пачатку XVIII стагоддзя частка роду жыла ў Мінскім павеце: у 1708 годзе браты Базыль, Стэфан і Мікалай атрымалі ад сваякоў з Рэчыцкага павета пасведчанне аб супольным паходжанні, а ў 1731 годзе — пасведчанне чыноўнікаў і [[Рэчыцкая шляхта|шляхты Рэчыцкага павета]] аб іх шляхецтве<ref name="ГБШ" />. === У Расійскай імперыі === Пасля падзелаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] прадстаўнікі роду даказвалі сваё паходжанне ў губернскіх дваранскіх дэпутацкіх сходах. Нашчадкі рэчыцкай лініі выводзіліся ў Магілёўскім дэпутацкім сходзе ў 1808 і 1835 гадах; іх дваранства было зацверджана ўказамі [[Урадавы сенат|Сената]] ад 10 студзеня 1828 і 21 кастрычніка 1842 года з унясеннем у 6-ю частку радаводнай кнігі [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]<ref name="ГБШ" />. Мінская галіна правяла асобны вывад у Мінскім дэпутацкім сходзе 7 снежня 1803 года з унясеннем у 1-ю частку радаводнай кнігі [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Дадатковай пастановай 1829 года да яе была далучана галіна з Бабруйскага павета, якая выводзіла сябе ад Гераніма (нарадзіўся каля 1760 года): пры далучэнні яго атаясамлівалі з Рыгорам з мінскай галіны і называлі «Геранімам-Рыгорам», што даследчыкі лічаць штучным, хаця супольнае паходжанне абедзвюх галін ацэньваецца як вельмі верагоднае. У 1835 і 1857 гадах гэтыя галіны былі судалучаны Магілёўскім дэпутацкім сходам да роду, прызнанага ў 1808 годзе; іх дваранства канчаткова зацверджана ўказам Сената ад 28 красавіка 1858 года<ref name="ГБШ" />. Частка дакументаў XVII—XVIII стагоддзяў, пададзеных падчас вывадаў (тастаменты, інтрамісіі, прадажныя правы), ацэньваецца даследчыкамі як сумнеўная, а адзін з тастаментаў, датаваны 1773 годам, — як сфальсіфікаваны, таму генеалагічныя сувязі паміж асобнымі галінамі роду нельга лічыць цалкам даказанымі<ref name="ГБШ" />. Не ўсе прадстаўнікі роду захавалі саслоўны статус. Пастановы Мінскага дэпутацкага сходу 1865, 1872 і 1874 гадоў аб далучэнні да роду сыноў Ігната з барысаўскай галіны не былі зацверджаны Сенатам, і з 1869 года гэтыя сем'і знаходзіліся ў складзе сялян і мяшчан<ref name="ГБШ" />. == Уладанні == Жоўткі належалі да дробнай засцянковай шляхты. У XIX стагоддзі іх сядзібы знаходзіліся пераважна ў Ігуменскім павеце — ва ўрочышчах Барсукова Града, Баравая Слабада, Гіжгайлава і Жабіхава, у фальварках Наваполле і Курадава, а таксама ў засценках Бадзенкі, Жаліна, Уцешын і іншых. Зямельныя ўладанні асобных сем'яў складалі ад 25 да 110 дзесяцін, а некаторыя прадстаўнікі зямлі не мелі<ref name="ГБШ" />. == Вядомыя прадстаўнікі == * '''Аляксандр''' (ахрышчаны ў 1746) — у 1793—1798 гадах заключаў кантракты на арэнду зямлі з брыгадзірам Якубам Есьманам, у 1803 годзе правёў вывад шляхецтва мінскай галіны роду<ref name="ГБШ" />. * '''Пётр''' — наглядчык пошты ў мястэчку [[Смалявічы]] Барысаўскага павета (1827—1829)<ref name="ГБШ" />. * '''Антоні''' (ахрышчаны ў 1823) — [[калежскі рэгістратар]]<ref name="ГБШ" />. * '''Апалінары''' (ахрышчаны ў 1834) — удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], памёр пасля 1872 года<ref name="ГБШ" /><ref>Матвейчык Д. Ч. Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі). — Мінск: Беларусь, 2016. — С. 220.</ref>. * '''Караль''' (нарадзіўся ў 1871) — запасны старшы ўнтэр-афіцэр лейб-гвардыі Егерскага палка, жыў у [[Санкт-Пецярбург]]у (1904)<ref name="ГБШ" />. == Герб == Род карыстаўся гербам «[[Ястрабец (герб)|Ястрабец]]»: у блакітным полі залатая падкова, звернутая канцамі ўгору, з кавалерскім крыжам пасярэдзіне, у клейнодзе — ястраб з падковай. Выява герба Жоўткаў апублікавана на ўклейцы шостага тома «Гербоўніка беларускай шляхты» (мал. 49)<ref name="ГБШ" />. {{зноскі}} == Літаратура == * Глінскі, Я. Жоўткі, Міткевічы-Жоўткі (Żołtek, Mitkiewicz-Żołtek) герба «Ястрабец» // Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 6: Е, Ё, Ж / Я. С. Глінскі (кіраўнік), Д. Ч. Матвейчык, Ю. М. Снапкоўскі; навук. рэд. А. Рахуба. — Мінск: Беларусь, 2020. — С. 255—261. * Матвейчык, Д. Ч. Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў: біяграфічны слоўнік (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі). — Мінск: Беларусь, 2016. — С. 220. [[Катэгорыя:Шляхецкія роды]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Дваранскія роды Расійскай імперыі]] jfeajasfssxsobez2lnkhr85lvx7p1y 0 811070 5167497 2026-07-19T08:21:34Z DzBar 156353 Новая старонка: «'''Рэтардацыя''' (лац. retardatio — запаволенне, затрымка) — стылістычны прыём запаволення ў апісанні падзей або з'яў пры дапамозе устаўных сцэн, лірычных адступленняў, пейзажных замалёвак, разгорнутых характарыстык і інш. Рэтардацыя часам узнікае ў разгорн...» 5167497 wikitext text/x-wiki '''Рэтардацыя''' (лац. retardatio — запаволенне, затрымка) — стылістычны прыём запаволення ў апісанні падзей або з'яў пры дапамозе устаўных сцэн, лірычных адступленняў, пейзажных замалёвак, разгорнутых характарыстык і інш. Рэтардацыя часам узнікае ў разгорнутых сінтаксічных перыядах, дзе галоўны сказ разбіваецца на дзве часткі: першая знаходзіцца ў пачатку перыяду, а заключная — у канцы яго, а паміж імі ўстаўка. Гэта дапамагае завастрыць увагу чытача (слухача) твора на думцы, выказанай перш за ўсё ў галоўным сказе. Часам сэнсавыяўленчая роля рэтардацыі раскрываецца толькі ў канцы твора. Рэтардацыя можа ляжаць у аснове кампазіцыйнай будовы ўсяго верша («А яна...» Я. Купалы, «Каб ведалі» М. Танка).{{Sfn|Рагойша, В.|2004|p=181|loc=Мінск}} Прыклад рэтардацыі з паэмы [[Васіль Зуёнак|В. Зуёнка]] «Сяліба»: {{Цытата|Той край, імшарны, з сумам верасоў,<br>Дзе цар — ядловец, нізенькі пярэстар,<br>Дзе цецярук пад чорнае крысо<br>Хавае ў дождж па сем цяцер пярэстых,<br>Дзе валіць з ног цвярэзнікаў чабор,<br>Нібы пяршак найпершай самай пробы,<br>Дзе выжыла адно найменне — бор —<br>Як выспа паміж лядаў, расцяробаў,<br>Дзе прагная сасна дае засеў<br>І б’юць крыніцы з вечнаю надзеяй,<br>Дзе з году ў год ляснік Якім лысеў<br>І ціха старадрэвіны радзелі, —<br>Той край — мая радзіма...}} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Кніга|ref=Рагойша, В. 2004|аўтар=[[Вячаслаў Пятровіч Рагойша|Рагойша, В.]]|загаловак=Паэтычны слоўнік|год=2004|частка=Рэтардацыя|выданне=3-е выд., дапрац. і дапоўн|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука|старонкі=180—182|isbn=985-08-0598-6}} * {{Кніга|загаловак=Cлoўнiк лiнгвacтылicтычныx i тэкcтaлaгiчныx тэpмiнaў|адказны=складальнікі Абабурка М. В., Казімірская Т. А., Саўчанка В. М.|год=2012|месца=Maгiлёў|выдавецтва=УA «MДУ iмя A. A. Kyляшoвa»|старонкі=121|старонак=284|isbn=978-985-480-827-7}} {{Рытарычныя фігуры}} [[Катэгорыя:Рытарычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Літаратурная тэрміналогія]] qm4zi4su9s8575di43d0avuilkjci2e 0 811071 5167500 2026-07-19T08:32:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Яўгенія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Яўгенія Ільінічна Васільева|Яўгенія Ільінічна Васільева|ru|Васильева, Евгения Ильинична}} (1935—2023) — савецкі і расійскі гісторык, усходазнавец. * {{нп5|Яўгенія Мікалаеўна Васільева|Яўгенія Мікалаеўна...» 5167500 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Яўгенія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Яўгенія Ільінічна Васільева|Яўгенія Ільінічна Васільева|ru|Васильева, Евгения Ильинична}} (1935—2023) — савецкі і расійскі гісторык, усходазнавец. * {{нп5|Яўгенія Мікалаеўна Васільева|Яўгенія Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Евгения Николаевна}} (нар. 1979) — расійская чыноўніца і мастачка. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} luo474wlz5kc4c223gcljzl8m2n80qr 0 811072 5167501 2026-07-19T08:32:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Юлія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Юлія Іванаўна Васільева|Юлія Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Юлия Ивановна}} (нар. 1987) — расійская бягуння. * {{нп5|Юлія Алегаўна Васільева|Юлія Алегаўна Васільева|ru|Васильева, Юлия Олеговна}} (нар. 1978) — р...» 5167501 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Юлія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Юлія Іванаўна Васільева|Юлія Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Юлия Ивановна}} (нар. 1987) — расійская бягуння. * {{нп5|Юлія Алегаўна Васільева|Юлія Алегаўна Васільева|ru|Васильева, Юлия Олеговна}} (нар. 1978) — расійская сінхраністка. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} q2h69kl91w3yjz4cqvzt39a8dfo8fpm 0 811073 5167502 2026-07-19T08:33:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Святлана Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Святлана Валер'еўна Васільева|Святлана Валер'еўна Васільева|ru|Васильева, Светлана Валерьевна}} (нар. 1983) — расійская шкілятаністка. * {{нп5|Святлана Міхайлаўна Васільева|Святлана Міхайлаўна Васілье...» 5167502 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Святлана Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Святлана Валер'еўна Васільева|Святлана Валер'еўна Васільева|ru|Васильева, Светлана Валерьевна}} (нар. 1983) — расійская шкілятаністка. * {{нп5|Святлана Міхайлаўна Васільева|Святлана Міхайлаўна Васільева|ru|Васильева, Светлана Михайловна}} (нар. 1992) — расійская лёгкаатлетка. * {{нп5|Святлана Сяргееўна Васільева|Святлана Сяргееўна Васільева|ru|Васильева, Светлана Сергеевна}} (нар. 1986) — расійская байдарачніца. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} hefeisxbxz4az8l0f9adg62tx41d7v5 0 811074 5167503 2026-07-19T08:33:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Ніна Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Ніна Аляксандраўна Васільева|Ніна Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Нина Александровна}} (1925—?) — стаханаўка, лаўрэат Сталінскай прэміі. * {{нп5|Ніна Васільеўна Васільева (Герой Сацыялістычнай Працы...» 5167503 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Ніна Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Ніна Аляксандраўна Васільева|Ніна Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Нина Александровна}} (1925—?) — стаханаўка, лаўрэат Сталінскай прэміі. * {{нп5|Ніна Васільеўна Васільева (Герой Сацыялістычнай Працы, 1966)|Ніна Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Нина Васильевна (Герой Социалистического Труда, 1966)}} (1915—1993) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Ніна Васільеўна Васільева (Герой Сацыялістычнай Працы, 1981)|Ніна Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Нина Васильевна (Герой Социалистического Труда, 1981)}} (1937—2018) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Ніна Іванаўна Васільева (кавалер ордэна Працоўнай Славы)|Ніна Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Нина Ивановна (полный кавалер ордена Трудовой Славы)}} (1937—2016) — поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} jnij2liyhnu18aoifwoqxse2qybvk8a 14 811075 5167504 2026-07-19T08:33:35Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Радыёвядучыя паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Постаці Расіі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Расіі]]» 5167504 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Радыёвядучыя паводле краін|Расія]] [[Катэгорыя:Постаці Расіі]] [[Катэгорыя:Сродкі масавай інфармацыі Расіі]] 4xvz5oq1h2xsyzp2xptbv9qez5vzxzf 0 811076 5167505 2026-07-19T08:33:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Наталля Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Наталля Барысаўна Васільева|Наталля Барысаўна Васільева|ru|Васильева, Наталья Борисовна}} (1936—2001) — савецкая і расійская мастачка. * {{нп5|Наталля Васільеўна Васільева|Наталля Васільеўна Васільева|ru...» 5167505 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Наталля Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Наталля Барысаўна Васільева|Наталля Барысаўна Васільева|ru|Васильева, Наталья Борисовна}} (1936—2001) — савецкая і расійская мастачка. * {{нп5|Наталля Васільеўна Васільева|Наталля Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Наталия Васильевна}} (1899—1942) — святая РПЦ, мучаніца. * {{нп5|Наталля Уладзіміраўна Васільева|Наталля Уладзіміраўна Васільева|ru|Васильева, Наталия Владимировна}} — савецкая і расійская лінгвістка. * {{нп5|Наталля Эдуардаўна Васільева|Наталля Эдуардаўна Васільева|ru|Васильева, Наталья Эдуардовна}} (Ніенна; нар. 1970) — расійская пісьменніца, перакладчыца. * {{нп5|Наталля Юр'еўна Васільева|Наталля Юр'еўна Васільева|ru|Филиппова, Наталья Юрьевна}} (Філіпава; нар. 1968) — расійская актрыса. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} pzrlne122x9y2oxb3ban8gfsg19tpce 0 811077 5167506 2026-07-19T08:33:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Надзея Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Надзея Аляксандраўна Васільева|Надзея Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Надежда Александровна}} (нар. 1962) — савецкая і расійская мастачка. * {{нп5|Надзея Сяргееўна Васільева|Надзея Сяргееўна Васіл...» 5167506 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Надзея Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Надзея Аляксандраўна Васільева|Надзея Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Надежда Александровна}} (нар. 1962) — савецкая і расійская мастачка. * {{нп5|Надзея Сяргееўна Васільева|Надзея Сяргееўна Васільева|ru|Васильева, Надежда Сергеевна}} (Танеева; 1852—1920) — руская актрыса і педагог. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} ixtdiimni05afv31hgt52e1fhe4vylq 0 811078 5167507 2026-07-19T08:35:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Марыя Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Марыя Васільеўна Васільева (актрыса)|Марыя Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Мария Васильевна (актриса)}} (1845—1906) — руская актрыса, жонка А. М. Астроўскага. * {{нп5|Марыя Васільеўна Васільева (педагог)|Ма...» 5167507 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Марыя Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Марыя Васільеўна Васільева (актрыса)|Марыя Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Мария Васильевна (актриса)}} (1845—1906) — руская актрыса, жонка А. М. Астроўскага. * {{нп5|Марыя Васільеўна Васільева (педагог)|Марыя Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Мария Васильевна (педагог)}} (1898—1959) — савецкі педагог. * {{нп5|Марыя Васільеўна Васільева (спявачка)|Марыя Васільеўна Васільева|ru|Асламас, Мария Васильевна}} (Асламас; 1926—2016) — савецкая спявачка. * {{нп5|Марыя Іванаўна Васільева (мастачка)|Марыя Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Мария Ивановна (художница)}} (1884—1957) — руска-французская мастачка. * {{нп5|Марыя Іванаўна Васільева (правазнавец)|Марыя Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Мария Ивановна (правовед)}} (нар. 1963) — савецкі і расійскі правазнавец. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 0815f504tnrjodsviw1206og6f3ust7 0 811079 5167508 2026-07-19T08:35:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Марына Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Марына Аляксандраўна Васільева|Марына Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Марина Александровна}} (нар. 1939) — савецкая артыстка балета і педагог. * {{нп5|Марына Лаўрэнцьеўна Васільева|Марына Лаўрэнць...» 5167508 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Марына Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Марына Аляксандраўна Васільева|Марына Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Марина Александровна}} (нар. 1939) — савецкая артыстка балета і педагог. * {{нп5|Марына Лаўрэнцьеўна Васільева|Марына Лаўрэнцьеўна Васільева|ru|Попович, Марина Лаврентьевна}} (Паповіч; 1931—2017) — савецкая лётчыца-выпрабавальніца. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 0xluwzj50sa1sok3cd732vlpaj00l2v 0 811080 5167509 2026-07-19T08:35:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Маргарыта Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Маргарыта Андрэеўна Васільева|Маргарыта Андрэеўна Васільева|ru|Васильева, Маргарита Андреевна}} (нар. 1991) — расійская біятланістка. * {{нп5|Маргарыта Георгіеўна Васільева|Маргарыта Георгіеўна Васі...» 5167509 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Маргарыта Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Маргарыта Андрэеўна Васільева|Маргарыта Андрэеўна Васільева|ru|Васильева, Маргарита Андреевна}} (нар. 1991) — расійская біятланістка. * {{нп5|Маргарыта Георгіеўна Васільева|Маргарыта Георгіеўна Васільева|ru|Васильева, Маргарита Георгиевна}} (нар. 1938) — савецкая спявачка і вакальны педагог. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} me9ws6y433wng8zmq05z1rerzah2ach 0 811081 5167510 2026-07-19T08:35:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Людміла Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Людміла Аляксандраўна Васільева (трэнер)|Людміла Аляксандраўна Васільева|ru|Тихомирова, Людмила Александровна}} (Ціхамірава; 1929—2007) — савецкі і расійскі трэнер па мастацкай гімнастыцы. * {{нп5|Людміл...» 5167510 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Людміла Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Людміла Аляксандраўна Васільева (трэнер)|Людміла Аляксандраўна Васільева|ru|Тихомирова, Людмила Александровна}} (Ціхамірава; 1929—2007) — савецкі і расійскі трэнер па мастацкай гімнастыцы. * {{нп5|Людміла Аляксандраўна Васільева (усходазнавец)|Людміла Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Людмила Александровна}} (нар. 1942) — савецкі і расійскі ўсходазнавец. * {{нп5|Людміла Мікалаеўна Васільева (паэтэса)|Людміла Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Людмила Николаевна (поэтесса)}} (1930—1949) — савецкая чувашская паэтэса. * {{нп5|Людміла Мікалаеўна Васільева (палітык)|Людміла Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Людмила Николаевна}} (нар. 1941) — расійскі грамадскі дзеяч, актывістка. * {{нп5|Людміла Паўлаўна Васільева|Людміла Паўлаўна Васільева|ru|Васильева, Людмила Павловна}} (нар. 1935) — савецкая лётчыца. * {{нп5|Людміла Сяргееўна Васільева|Людміла Сяргееўна Васільева|ru|Васильева, Людмила Сергеевна}} (нар. 1984) — расійская фехтавальшчыца. * {{нп5|Людміла Фёдараўна Васільева|Людміла Фёдараўна Васільева|ru|Васильева, Людмила Фёдоровна}} (нар. 1955) — савецкі і расійскі медыцынскі дзеяч. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} ei6gp754wsil5d8goxbkkl8dvyuhics 0 811082 5167511 2026-07-19T08:35:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Любоў Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Любоў Рыгораўна Васільева|Любоў Рыгораўна Васільева|ru|Васильева, Любовь Григорьевна}} (1938—2010) — савецкая і расійская актрыса. * {{нп5|Любоў Іванаўна Васільева|Любоў Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Люб...» 5167511 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Любоў Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Любоў Рыгораўна Васільева|Любоў Рыгораўна Васільева|ru|Васильева, Любовь Григорьевна}} (1938—2010) — савецкая і расійская актрыса. * {{нп5|Любоў Іванаўна Васільева|Любоў Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Любовь Ивановна}} (нар. 1971) — расійская лёгкаатлетка. * {{нп5|Любоў Мікалаеўна Васільева|Любоў Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Любовь Николаевна}} (1901—1985) — савецкі батанік. * {{нп5|Любоў Пятроўна Васільева|Любоў Пятроўна Васільева|ru|Васильева, Любовь Петровна}} (1895—1966) — савецкая перакладчыца і бібліёграф. * {{нп5|Любоў Юр'еўна Васільева|Любоў Юр'еўна Васільева|ru|Васильева, Любовь Юрьевна}} (нар. 1967) — расійская лыжніца. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} l3g8jhu0sleh4s3bzqi8gxmslhxrq1e 0 811083 5167512 2026-07-19T08:35:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Лілія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Лілія Аляксандраўна Васільева|Лілія Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Лилия Александровна}} (нар. 1967) — расійская лыжніца. * {{нп5|Лілія Веніямінаўна Васільева|Лілія Веніямінаўна Васільева|ru|Василь...» 5167512 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Лілія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Лілія Аляксандраўна Васільева|Лілія Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Лилия Александровна}} (нар. 1967) — расійская лыжніца. * {{нп5|Лілія Веніямінаўна Васільева|Лілія Веніямінаўна Васільева|ru|Васильева, Лилия Вениаминовна}} (нар. 1978) — расійская футбалістка. * {{нп5|Лілія Леанідаўна Васільева|Лілія Леанідаўна Васільева|ru|Васильева, Лилия Леонидовна}} (нар. 1994) — расійская лыжніца. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} jzjuf2udu8lb4kxke53jacz05rrn2s4 0 811084 5167513 2026-07-19T08:36:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Лізавета Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Лізавета Іванаўна Васільева|Лізавета Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Елизавета Ивановна}} (Чэрубіна дэ Габрыяк; 1887—1928) — руская паэтэса. * {{нп5|Лізавета Раманаўна Васільева|Лізавета Раманаўна Вас...» 5167513 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Лізавета Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Лізавета Іванаўна Васільева|Лізавета Іванаўна Васільева|ru|Васильева, Елизавета Ивановна}} (Чэрубіна дэ Габрыяк; 1887—1928) — руская паэтэса. * {{нп5|Лізавета Раманаўна Васільева|Лізавета Раманаўна Васільева|ru|Васильева, Елизавета Романовна}} (1888—1972) — Герой Сацыялістычнай Працы. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} tvhep4x3pvwt6c6rfuf1orloqgrs5qm 0 811085 5167514 2026-07-19T08:36:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Ларыса Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Ларыса Мікалаеўна Васільева|Ларыса Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Лариса Николаевна}} (1935—2018) — савецкая і расійская паэтэса і празаік. * {{нп5|Ларыса Мікалаеўна Васільева (міколаг)|Ларыса Мікалае...» 5167514 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Ларыса Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Ларыса Мікалаеўна Васільева|Ларыса Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Лариса Николаевна}} (1935—2018) — савецкая і расійская паэтэса і празаік. * {{нп5|Ларыса Мікалаеўна Васільева (міколаг)|Ларыса Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Лариса Николаевна (миколог)}} (1950—2017) — савецкі і расійскі міколаг. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 2od7kr579hwugzsgmvjmgzj18yxwqsu 0 811086 5167515 2026-07-19T08:36:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Кацярына Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Кацярына Аляксандраўна Васільева (ватарпалістка)|Кацярына Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Екатерина Александровна}} (нар. 1976) — расійская ватарпалістка. * {{нп5|Кацярына Аляксандраўна Васілье...» 5167515 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Кацярына Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Кацярына Аляксандраўна Васільева (ватарпалістка)|Кацярына Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Екатерина Александровна}} (нар. 1976) — расійская ватарпалістка. * {{нп5|Кацярына Аляксандраўна Васільева (гандбалістка)|Кацярына Аляксандраўна Васільева|ru|Кулагина, Екатерина Александровна}} (Кулагіна; нар. 1976) — расійская гандбалістка. * {{нп5|Кацярына Уладзіміраўна Васільева|Кацярына Уладзіміраўна Васільева|ru|Васильева, Екатерина Владимировна}} (нар. 1986) — расійская і нямецкая фігурыстка. * {{нп5|Кацярына Ігараўна Васільева|Кацярына Ігараўна Васільева|ru|Васильева, Екатерина Игоревна}} (нар. 1989) — расійскі драматург. * {{нп5|Кацярына Мікалаеўна Васільева|Кацярына Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Екатерина Николаевна}} (ў дзявоцтве Лаўрова; 1829—1877) — руская актрыса. * {{нп5|Кацярына Сяргееўна Васільева|Кацярына Сяргееўна Васільева|ru|Васильева, Екатерина Сергеевна}} (нар. 1945) — савецкая і расійская актрыса. * {{нп5|Кацярына Сцяпанаўна Васільева|Кацярына Сцяпанаўна Васільева|ru|Васильева, Екатерина Степановна}} (Сяргеева; 1919—2006) — Герой Сацыялістычнай Працы. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} qfm51eoo268mw1kchfj4ag6rccf4z3g 0 811087 5167516 2026-07-19T08:36:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Ірына Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Ірына Аляксандраўна Васільева|Ірына Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Ирина Александровна}} (нар. 1979) — расійская скакуха. * {{нп5|Ірына Антонаўна Васільева|Ірына Антонаўна Васільева|ru|Васильева, Ир...» 5167516 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Ірына Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Ірына Аляксандраўна Васільева|Ірына Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Ирина Александровна}} (нар. 1979) — расійская скакуха. * {{нп5|Ірына Антонаўна Васільева|Ірына Антонаўна Васільева|ru|Васильева, Ирина Антоновна}} (нар. 1952) — савецкі і расійскі біёлаг. * {{нп5|Ірына Барысаўна Васільева|Ірына Барысаўна Васільева|ru|Васильева, Ирина Борисовна}} (нар. 1932) — савецкая і расійская мастачка. * {{нп5|Ірына Ігараўна Васільева|Ірына Ігараўна Васільева|ru|Васильева, Ирина Игоревна}} (нар. 1970) — расійская оперная спявачка. * {{нп5|Ірына Міхайлаўна Васільева|Ірына Міхайлаўна Васільева|ru|Васильева, Ирина Михайловна}} (1924—2005) — савецкая актрыса і рэжысёр. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 3yhcqrj8pm11ii9pdoq73rl4e0y9ex6 0 811088 5167519 2026-07-19T08:37:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Еўдакія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Еўдакія Міхайлаўна Васільева|Еўдакія Міхайлаўна Васільева|ru|Васильева, Евдокия Михайловна}} (1915—2005) — савецкая бягуння і трэнер. * {{нп5|Еўдакія Панцялееўна Васільева|Еўдакія Панцялееўна Васільева|...» 5167519 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Еўдакія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Еўдакія Міхайлаўна Васільева|Еўдакія Міхайлаўна Васільева|ru|Васильева, Евдокия Михайловна}} (1915—2005) — савецкая бягуння і трэнер. * {{нп5|Еўдакія Панцялееўна Васільева|Еўдакія Панцялееўна Васільева|ru|Васильева, Евдокия Пантелеевна}} (1930—1995) — Герой Сацыялістычнай Працы. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} povrnsykaao0m7yetoh0ae3enge7bca 0 811089 5167522 2026-07-19T08:38:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Вольга Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Вольга Васільева (фігурыстка)|Вольга Васільева|ru|Васильева, Ольга}} (нар. 1977) — эстонская фігурыстка. * {{нп5|Вольга Аляксандраўна Васільева|Вольга Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Ольга Александр...» 5167522 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Вольга Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Вольга Васільева (фігурыстка)|Вольга Васільева|ru|Васильева, Ольга}} (нар. 1977) — эстонская фігурыстка. * {{нп5|Вольга Аляксандраўна Васільева|Вольга Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Ольга Александровна}} (1921—1996) — снайпер ВАВ. * {{нп5|Вольга Аляксееўна Васільева|Вольга Аляксееўна Васільева|ru|Васильева, Ольга Алексеевна}} (нар. 1972) — расійская актрыса і педагог. * {{нп5|Вольга Веніямінаўна Васільева|Вольга Веніямінаўна Васільева|ru|Васильева, Ольга Вениаминовна}} (нар. 1974) — савецкая, расійская і азербайджанская футбалістка. * {{нп5|Вольга Мікалаеўна Васільева|Вольга Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Ольга Николаевна}} (нар. 1967) — расійскі палітык. * {{нп5|Вольга Юр'еўна Васільева|Вольга Юр'еўна Васільева|ru|Васильева, Ольга Юрьевна}} (нар. 1960) — расійскі дзяржаўны дзеяч, гісторык. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} oy0i0i5mbjewnyrwseqrjjb9pc23xp9 0 811090 5167523 2026-07-19T08:38:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Вера Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Вера Аляксандраўна Васільева|Вера Аляксандраўна Васільева|ru|Соколова, Вера Александровна}} (Сакалова; нар. 1987) — расійская лёгкаатлетка. * {{нп5|Вера Ігараўна Васільева|Вера Ігараўна Васільева|ru|Василье...» 5167523 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Вера Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Вера Аляксандраўна Васільева|Вера Аляксандраўна Васільева|ru|Соколова, Вера Александровна}} (Сакалова; нар. 1987) — расійская лёгкаатлетка. * {{нп5|Вера Ігараўна Васільева|Вера Ігараўна Васільева|ru|Васильева, Вера Игоревна}} (1920—2005) — савецкая актрыса. * {{нп5|Вера Кузьмінічна Васільева|Вера Кузьмінічна Васільева|ru|Васильева, Вера Кузьминична}} (1925—2023) — савецкая і расійская актрыса. * {{нп5|Вера Пятроўна Васільева|Вера Пятроўна Васільева|ru|Васильева, Вера Петровна}} (Галяйзоўская; 1909—2009) — савецкая артыстка балета. * {{нп5|Вера Сяргееўна Васільева|Вера Сяргееўна Васільева|ru|Чайка, Вера Сергеевна}} (Чайка; нар. 1947) — савецкая і расійская оперная спявачка. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} rbgert7opjty4byb91xc68uf5g6hm9t 0 811091 5167524 2026-07-19T08:38:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Варвара Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Варвара Васільеўна Васільева|Варвара Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Варвара Васильевна}} (1872—1911) — выканаўца цыганскіх песень і рамансаў. * {{нп5|Варвара Сяргееўна Васільева|Варвара Сяргееўна Ва...» 5167524 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Варвара Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Варвара Васільеўна Васільева|Варвара Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Варвара Васильевна}} (1872—1911) — выканаўца цыганскіх песень і рамансаў. * {{нп5|Варвара Сяргееўна Васільева|Варвара Сяргееўна Васільева|ru|Васильева, Варвара Сергеевна}} (у дзявоцтве Урусава; 1751—1831) — кавалерственная дама. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 1wdaiwb4way8ne4ttgtkn0ipgaq8ki7 0 811092 5167525 2026-07-19T08:38:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Валянціна Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Валянціна Васільева (лёгкаатлетка)|Валянціна Васільева|ru|Васильева, Валентина}} (1921—?) — савецкая лёгкаатлетка. * {{нп5|Валянціна Афанасьеўна Васільева|Валянціна Афанасьеўна Васільева|ru|Васильева...» 5167525 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Валянціна Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Валянціна Васільева (лёгкаатлетка)|Валянціна Васільева|ru|Васильева, Валентина}} (1921—?) — савецкая лёгкаатлетка. * {{нп5|Валянціна Афанасьеўна Васільева|Валянціна Афанасьеўна Васільева|ru|Васильева, Валентина Афанасьевна}} (1929—2021) — савецкі і расійскі педагог. * {{нп5|Валянціна Барысаўна Васільева|Валянціна Барысаўна Васільева|ru|Васильева, Валентина Борисовна}} (нар. 1949) — савецкая і ўкраінская оперная спявачка. * {{нп5|Валянціна Уладзіміраўна Васільева|Валянціна Уладзіміраўна Васільева|ru|Васильева, Валентина Владимировна}} (у дзявоцтве Грыгор'ева) — савецкая лыжніца і велагоншчыца. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 3pgh9charz6vnp0heg74q6rc1msz0i6 0 811093 5167526 2026-07-19T08:39:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Анастасія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Анастасія Аляксандраўна Васільева|Анастасія Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Анастасия Александровна}} (нар. 2002) — расійская валейбалістка. * {{нп5|Анастасія Андрэеўна Васільева|Анастасія Ан...» 5167526 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Анастасія Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Анастасія Аляксандраўна Васільева|Анастасія Аляксандраўна Васільева|ru|Васильева, Анастасия Александровна}} (нар. 2002) — расійская валейбалістка. * {{нп5|Анастасія Андрэеўна Васільева|Анастасія Андрэеўна Васільева|ru|Васильева, Анастасия Андреевна}} (нар. 1993) — расійская пяціборка. * {{нп5|Анастасія Яўгенаўна Васільева|Анастасія Яўгенаўна Васільева|ru|Васильева, Анастасия Евгеньевна}} (нар. 1984) — расійскі ўрач і грамадскі дзеяч. * {{нп5|Анастасія Назараўна Васільева|Анастасія Назараўна Васільева|ru|Васильева, Анастасия Назаровна}} (1913—1988) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Анастасія Юр'еўна Васільева|Анастасія Юр'еўна Васільева|ru|Васильева, Анастасия Юрьевна}} (нар. 1992) — украінская тэнісістка. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 1ucb6l5f1vwnvrmije25d1mho61co5d 0 811094 5167527 2026-07-19T08:39:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Аляксандра Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Аляксандра Міхайлаўна Васільева (краязнавец)|Аляксандра Міхайлаўна Васільева|ru|Васильева, Александра Михайловна}} (нар. 1939) — савецкі і расійскі гісторык-краязнавец. * {{нп5|Аляксандра Міхайлаўна...» 5167527 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Аляксандра Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Аляксандра Міхайлаўна Васільева (краязнавец)|Аляксандра Міхайлаўна Васільева|ru|Васильева, Александра Михайловна}} (нар. 1939) — савецкі і расійскі гісторык-краязнавец. * {{нп5|Аляксандра Міхайлаўна Васільева (цяжкаатлетка)|Аляксандра Міхайлаўна Васільева|ru|Васильева, Александра Михайловна (тяжелоатлетка)}} (нар. 1988) — расійская спартсменка ў гіравым спорце. * {{нп5|Аляксандра Сяргееўна Васільева|Аляксандра Сяргееўна Васільева|ru|Васильева, Александра Сергеевна}} (1902—?) — савецкая тэатральная і кінаактрыса. * {{нп5|Аляксандра Васільева (канькабежка)|Аляксандра Васільева|ru|Васильева, Александра}} — савецкая канькабежка. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} qoy1rtyruv6e8xlskbqstqjxpvn5qnz 0 811095 5167528 2026-07-19T08:39:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільева}} '''Алена Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Алена Аляксееўна Васільева|Алена Аляксееўна Васільева|ru|Васильева, Елена Алексеевна}} (нар. 1980) — расійскі рэдактар і выдавец. * {{нп5|Алена Васільеўна Васільева (дзяржаўны дзеяч, 1900)|Алена Васільеўна Ва...» 5167528 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільева}} '''Алена Васільева''': <onlyinclude> * {{нп5|Алена Аляксееўна Васільева|Алена Аляксееўна Васільева|ru|Васильева, Елена Алексеевна}} (нар. 1980) — расійскі рэдактар і выдавец. * {{нп5|Алена Васільеўна Васільева (дзяржаўны дзеяч, 1900)|Алена Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Елена Васильевна (государственный деятель, 1900)}} (1900—?) — савецкі дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Алена Васільеўна Васільева (дзяржаўны дзеяч, 1917)|Алена Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Елена Васильевна (государственный деятель, 1917)}} (1917—1998) — савецкі дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Алена Васільеўна Васільева (футбалістка)|Алена Васільеўна Васільева|ru|Васильева, Елена Васильевна (футболистка)}} (нар. 1976) — расійская футбалістка. * {{нп5|Алена Мікалаеўна Васільева|Алена Мікалаеўна Васільева|ru|Васильева, Елена Николаевна}} — савецкі і расійскі правазнавец. * {{нп5|Алена Фёдараўна Васільева|Алена Фёдараўна Васільева|ru|Васильева, Елена Фёдоровна}} (у дзявоцтве Каракіна; 1911—1980) — савецкая баскетбалістка. * {{нп5|Алена Юр'еўна Васільева|Алена Юр'еўна Васільева|ru|Васильева, Елена Юрьевна}} (нар. 1954) — савецкі і расійскі кардыёлаг. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 2nxcwuvafgudpg1960k5z5b67gclunp 0 811096 5167529 2026-07-19T08:39:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Васільеў-Якаўлеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Андрэй Мікалаевіч Васільеў-Якаўлеў|Андрэй Мікалаевіч Васільеў-Якаўлеў|ru|Васильев-Яковлев, Андрей Николаевич}} (1879—1951) — герой Першай сусветнай вайны. * {{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў-Якаўлеў|Міхаіл...» 5167529 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Васільеў-Якаўлеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Андрэй Мікалаевіч Васільеў-Якаўлеў|Андрэй Мікалаевіч Васільеў-Якаўлеў|ru|Васильев-Яковлев, Андрей Николаевич}} (1879—1951) — герой Першай сусветнай вайны. * {{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў-Якаўлеў|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў-Якаўлеў|ru|Васильев-Яковлев, Михаил Николаевич}} (1885 — не раней за 1920) — герой Першай сусветнай вайны. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} kve5exnfwotkhq8n5cr3co5v9cpw4jm 0 811097 5167530 2026-07-19T08:40:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Яўген Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Яўген Аляксандравіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Яўген Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Александрович (Георгиевский кавалер)}} — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Яўген Аляксандравіч Васільеў (ар...» 5167530 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Яўген Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Яўген Аляксандравіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Яўген Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Александрович (Георгиевский кавалер)}} — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Яўген Аляксандравіч Васільеў (архітэктар)|Яўген Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Александрович (архитектор)}} (1900—1983) — савецкі архітэктар. * {{нп5|Яўген Аляксандравіч Васільеў (футбаліст)|Яўген Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Александрович (футболист)}} (1946—2014) — савецкі футбаліст. * {{нп5|Яўген Аляксеевіч Васільеў|Яўген Аляксеевіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Алексеевич}} (1778—1833) — рускі архітэктар. * {{нп5|Яўген Васільевіч Васільеў|Яўген Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Васильевич}} (1892—1937) — свяшчэннамучанік РПЦ. * {{нп5|Яўген Яўграфавіч Васільеў|Яўген Яўграфавіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Евграфович}} (1926—2003) — савецкі і расійскі мастак. * {{нп5|Яўген Іванавіч Васільеў|Яўген Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Иванович}} (1927—2007) — савецкі і расійскі рэжысёр і аператар. * {{нп5|Яўген Мікалаевіч Васільеў|Яўген Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Николаевич}} (1929—2004) — савецкі і расійскі вучоны. * {{нп5|Яўген Сяргеевіч Васільеў (прадпрымальнік)|Яўген Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Сергеевич (предприниматель)}} (нар. 1973) — расійскі прадпрымальнік. * {{нп5|Яўген Сяргеевіч Васільеў (спартсмен)|Яўген Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Евгений Сергеевич (спортсмен)}} (нар. 1986) — расійскі спартсмен (гімнастыка). </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} c77bsn3acgi4inrppsrjsb323q5uvxi 0 811098 5167531 2026-07-19T08:40:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Ягор Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Ягор Сяргеевіч Васільеў|Ягор Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Егор Сергеевич}} (flamie; нар. 1997) — расійскі кіберспартсмен. * {{нп5|Ягор Якаўлевіч Васільеў|Ягор Якаўлевіч Васільеў|ru|Васильев, Егор Яковлевич}} (1815...» 5167531 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Ягор Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Ягор Сяргеевіч Васільеў|Ягор Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Егор Сергеевич}} (flamie; нар. 1997) — расійскі кіберспартсмен. * {{нп5|Ягор Якаўлевіч Васільеў|Ягор Якаўлевіч Васільеў|ru|Васильев, Егор Яковлевич}} (1815—1861) — рускі мастак і педагог. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 76pnlwyolz2lprrsy1zsa7uafhnh8xt 0 811099 5167532 2026-07-19T08:40:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Якаў Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Якаў Андрэевіч Васільеў|Якаў Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Яков Андреевич}} (1790—1839) — рускі мастак. * {{нп5|Якаў Васільевіч Васільеў (мастак)|Якаў Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Яков Васильевич (художник)...» 5167532 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Якаў Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Якаў Андрэевіч Васільеў|Якаў Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Яков Андреевич}} (1790—1839) — рускі мастак. * {{нп5|Якаў Васільевіч Васільеў (мастак)|Якаў Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Яков Васильевич (художник)}} (1730—1759/1760) — рускі мастак. * {{нп5|Якаў Васільевіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Якаў Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Яков Васильевич (Георгиевский кавалер)}} — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Якаў Васільевіч Васільеў (Турхан)|Якаў Васільевіч Васільеў|ru|Турхан, Яков Васильевич}} (Турхан; 1874—1937) — чувашскі паэт. * {{нп5|Якаў Іванавіч Васільеў|Якаў Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Яков Иванович}} (1925—?) — савецкі партыйны дзеяч. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} e44kzwr5618qsepeznm2j4735706ls1 0 811100 5167533 2026-07-19T08:40:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Юрый Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Юрый Андрэевіч Васільеў|Юрый Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Андреевич}} (нар. 1947) — савецкі і расійскі акцёр, рэжысёр і педагог. * {{нп5|Юрый Андрыянавіч Васільеў|Юрый Андрыянавіч Васільеў|ru|Васильев, Ю...» 5167533 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Юрый Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Юрый Андрэевіч Васільеў|Юрый Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Андреевич}} (нар. 1947) — савецкі і расійскі акцёр, рэжысёр і педагог. * {{нп5|Юрый Андрыянавіч Васільеў|Юрый Андрыянавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Андрианович}} (1937—2022) — савецкі гулец у хакей з мячом. * {{нп5|Юрый Барысавіч Васільеў|Юрый Барысавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Борисович}} (нар. 1954) — савецкі і расійскі акцёр, рэжысёр. * {{нп5|Юрый Васільевіч Васільеў (мастак)|Юрый Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Васильевич (художник)}} (1925—1990) — савецкі мастак і скульптар. * {{нп5|Юрый Васільевіч Васільеў (дырыжор)|Юрый Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Васильевич (дирижёр)}} (нар. 1946) — савецкі і расійскі дырыжор. * {{нп5|Юрый Віктаравіч Васільеў|Юрый Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Викторович}} (нар. 1951) — расійскі палітычны дзеяч. * {{нп5|Юрый Уладзіміравіч Васільеў|Юрый Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Владимирович}} (нар. 1974) — латвійскі палітык і спартсмен. * {{нп5|Юрый Вячаслававіч Васільеў|Юрый Вячаслававіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Вячеславович}} (1931—2001) — савецкі і расійскі пісьменнік і публіцыст. * {{нп5|Юрый Грыгор'евіч Васільеў|Юрый Грыгор'евіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Григорьевич}} (нар. 1963) — савецкі футбаліст. * {{нп5|Юрый Іванавіч Васільеў (мастак)|Юрый Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Иванович (художник)}} (1924—1975) — савецкі мастак. * {{нп5|Юрый Іванавіч Васільеў (дырыжор)|Юрый Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Иванович (дирижёр)}} (нар. 1935) — савецкі і расійскі дырыжор. * {{нп5|Юрый Канстанцінавіч Васільеў|Юрый Канстанцінавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Константинович}} (1938—2012) — савецкі і расійскі трэнер па веласпорце. * {{нп5|Юрый Маркавіч Васільеў|Юрый Маркавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Маркович}} (1928—2017) — савецкі і расійскі цытолаг. * {{нп5|Юрый Міхайлавіч Васільеў (геолаг)|Юрый Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Михайлович (геолог)}} (1924—1973) — савецкі геолаг-нафтавік. * {{нп5|Юрый Міхайлавіч Васільеў (гісторык)|Юрый Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Михайлович (историк)}} (1928—1993) — савецкі гісторык архітэктуры. * {{нп5|Юрый Міхайлавіч Васільеў (футбаліст)|Юрый Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Михайлович (футболист)}} (1962—2011) — савецкі і расійскі футбаліст. * {{нп5|Юрый Мікалаевіч Васільеў (акцёр)|Юрый Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Николаевич (актёр)}} (1939—1999) — савецкі і расійскі акцёр. * {{нп5|Юрый Мікалаевіч Васільеў (футбаліст)|Юрый Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Николаевич (футболист)}} (1949—2014) — савецкі футбаліст і трэнер. * {{нп5|Юрый Пятровіч Васільеў|Юрый Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Петрович}} (1929—1993) — савецкі і расійскі акцёр. * {{нп5|Юрый Сяргеевіч Васільеў (гідратэхнік)|Юрый Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Сергеевич (гидротехник)}} (1929—2023) — савецкі і расійскі вучоны-гідратэхнік. * {{нп5|Юрый Сяргеевіч Васільеў (фатограф)|Юрый Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Сергеевич (фотограф)}} (1939—2018) — савецкі і беларускі фатограф. * {{нп5|Юрый Сяргеевіч Васільеў (гісторык)|Юрый Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Сергеевич (историк)}} (1939—2016) — савецкі і расійскі гісторык. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} qta0ovtyhaqagfds9j0clppexqivqa2 5167534 5167533 2026-07-19T08:41:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5167534 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Юрый Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Юрый Андрэевіч Васільеў|Юрый Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Андреевич}} (нар. 1947) — савецкі і расійскі акцёр, рэжысёр і педагог. * {{нп5|Юрый Андрыянавіч Васільеў|Юрый Андрыянавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Андрианович}} (1937—2022) — савецкі гулец у хакей з мячом. * {{нп5|Юрый Барысавіч Васільеў|Юрый Барысавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Борисович}} (нар. 1954) — савецкі і расійскі акцёр, рэжысёр. * {{нп5|Юрый Васільевіч Васільеў (мастак)|Юрый Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Васильевич (художник)}} (1925—1990) — савецкі мастак і скульптар. * {{нп5|Юрый Васільевіч Васільеў (дырыжор)|Юрый Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Васильевич (дирижёр)}} (нар. 1946) — савецкі і расійскі дырыжор. * {{нп5|Юрый Віктаравіч Васільеў|Юрый Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Викторович}} (нар. 1951) — расійскі палітычны дзеяч. * {{нп5|Юрый Уладзіміравіч Васільеў|Юрый Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Владимирович}} (нар. 1974) — латвійскі палітык і спартсмен. * {{нп5|Юрый Вячаслававіч Васільеў|Юрый Вячаслававіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Вячеславович}} (1931—2001) — савецкі і расійскі пісьменнік і публіцыст. * {{нп5|Юрый Рыгоравіч Васільеў|Юрый Рыгоравіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Григорьевич}} (нар. 1963) — савецкі футбаліст. * {{нп5|Юрый Іванавіч Васільеў (мастак)|Юрый Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Иванович (художник)}} (1924—1975) — савецкі мастак. * {{нп5|Юрый Іванавіч Васільеў (дырыжор)|Юрый Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Иванович (дирижёр)}} (нар. 1935) — савецкі і расійскі дырыжор. * {{нп5|Юрый Канстанцінавіч Васільеў|Юрый Канстанцінавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Константинович}} (1938—2012) — савецкі і расійскі трэнер па веласпорце. * {{нп5|Юрый Маркавіч Васільеў|Юрый Маркавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Маркович}} (1928—2017) — савецкі і расійскі цытолаг. * {{нп5|Юрый Міхайлавіч Васільеў (геолаг)|Юрый Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Михайлович (геолог)}} (1924—1973) — савецкі геолаг-нафтавік. * {{нп5|Юрый Міхайлавіч Васільеў (гісторык)|Юрый Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Михайлович (историк)}} (1928—1993) — савецкі гісторык архітэктуры. * {{нп5|Юрый Міхайлавіч Васільеў (футбаліст)|Юрый Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Михайлович (футболист)}} (1962—2011) — савецкі і расійскі футбаліст. * {{нп5|Юрый Мікалаевіч Васільеў (акцёр)|Юрый Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Николаевич (актёр)}} (1939—1999) — савецкі і расійскі акцёр. * {{нп5|Юрый Мікалаевіч Васільеў (футбаліст)|Юрый Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Николаевич (футболист)}} (1949—2014) — савецкі футбаліст і трэнер. * {{нп5|Юрый Пятровіч Васільеў|Юрый Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Петрович}} (1929—1993) — савецкі і расійскі акцёр. * {{нп5|Юрый Сяргеевіч Васільеў (гідратэхнік)|Юрый Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Сергеевич (гидротехник)}} (1929—2023) — савецкі і расійскі вучоны-гідратэхнік. * {{нп5|Юрый Сяргеевіч Васільеў (фатограф)|Юрый Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Сергеевич (фотограф)}} (1939—2018) — савецкі і беларускі фатограф. * {{нп5|Юрый Сяргеевіч Васільеў (гісторык)|Юрый Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Юрий Сергеевич (историк)}} (1939—2016) — савецкі і расійскі гісторык. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 7t37byz8hl2n079jwyyi1bpqp01aerp 0 811101 5167535 2026-07-19T08:41:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Усевалад Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Усевалад Віктаравіч Васільеў|Усевалад Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Всеволод Викторович}} (1935—2021) — савецкі і ўкраінскі вучоны. * {{нп5|Усевалад Іванавіч Васільеў|Усевалад Іванавіч Васільеў|ru|Васи...» 5167535 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Усевалад Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Усевалад Віктаравіч Васільеў|Усевалад Віктаравіч Васільеў|ru|Васильев, Всеволод Викторович}} (1935—2021) — савецкі і ўкраінскі вучоны. * {{нп5|Усевалад Іванавіч Васільеў|Усевалад Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Всеволод Иванович}} (1926—2019) — савецкі і расійскі правазнавец. * {{нп5|Усевалад Лявонцьевіч Васільеў|Усевалад Лявонцьевіч Васільеў|ru|Васильев, Всеволод Леонтьевич}} — Георгіеўскі кавалер. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} eskz2eeqd8c33rz0lakdfog40wu3zr9 0 811102 5167536 2026-07-19T08:41:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Уладзіслаў Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Уладзіслаў Аляксандравіч Васільеў|Уладзіслаў Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Владислав Александрович}} (нар. 1999) — расійскі футбаліст. * {{нп5|Уладзіслаў Андрэевіч Васільеў|Уладзіслаў Андрэеві...» 5167536 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Уладзіслаў Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Уладзіслаў Аляксандравіч Васільеў|Уладзіслаў Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Владислав Александрович}} (нар. 1999) — расійскі футбаліст. * {{нп5|Уладзіслаў Андрэевіч Васільеў|Уладзіслаў Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Владислав Андреевич}} (нар. 1997) — казахстанскі футбаліст. * {{нп5|Уладзіслаў Леанідавіч Васільеў|Уладзіслаў Леанідавіч Васільеў|ru|Васильев, Владислав Леонидович}} (1930—2011) — савецкі і расійскі псіхолаг. * {{нп5|Уладзіслаў Алегавіч Васільеў|Уладзіслаў Алегавіч Васільеў|ru|Васильев, Владислав Олегович}} (нар. 1999) — расійскі футбаліст. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} gf4lzuy22dpq9lgvi1b097mcxwgvto3 0 811103 5167537 2026-07-19T08:44:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Сямён Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Сямён Васільевіч Васільеў (мастак)|Сямён Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Семён Васильевич (художник)}} (1747—1798) — рускі мастак. * {{нп5|Сямён Васільевіч Васільеў (Эльгер)|Сямён Васільевіч Васільеў|ru|Эльгер,...» 5167537 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Сямён Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Сямён Васільевіч Васільеў (мастак)|Сямён Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Семён Васильевич (художник)}} (1747—1798) — рускі мастак. * {{нп5|Сямён Васільевіч Васільеў (Эльгер)|Сямён Васільевіч Васільеў|ru|Эльгер, Семён Васильевич}} (Эльгер; 1894—1966) — савецкі чувашскі пісьменнік. * {{нп5|Сямён Васільевіч Васільеў (футбаліст)|Сямён Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Семён Васильевич (футболист)}} (1917/1919—2007) — савецкі футбаліст. * {{нп5|Сямён Яфімавіч Васільеў|Сямён Яфімавіч Васільеў|ru|Васильев, Семён Ефимович}} (1914—1972) — поўны кавалер ордэна Славы. * {{нп5|Сямён Мітрафанавіч Васільеў|Сямён Мітрафанавіч Васільеў|ru|Васильев, Семён Митрофанович}} (1917—1997) — Герой Сацыялістычнай Працы. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 5h8l4rt1eec2zfluf2t8o4x5qdoitd3 0 811104 5167538 2026-07-19T08:44:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Сцяпан Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Сцяпан Васільевіч Васільеў (спартыўны функцыянер)|Сцяпан Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Степан Васильевич (спортивный функционер)}} (1886—1972) — рускі савецкі баскетбаліст. * {{нп5|Сцяпан Васільевіч Васі...» 5167538 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Сцяпан Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Сцяпан Васільевіч Васільеў (спартыўны функцыянер)|Сцяпан Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Степан Васильевич (спортивный функционер)}} (1886—1972) — рускі савецкі баскетбаліст. * {{нп5|Сцяпан Васільевіч Васільеў (рэвалюцыянер)|Сцяпан Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Степан Васильевич (революционер)}} (1896—1943) — якуцкі рэвалюцыянер. * {{нп5|Сцяпан Васільевіч Васільеў (военачальнік)|Сцяпан Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Степан Васильевич (военачальник)}} (1903—1963) — савецкі военачальнік. * {{нп5|Сцяпан Інакенцьевіч Васільеў|Сцяпан Інакенцьевіч Васільеў|ru|Васильев, Степан Иннокентьевич}} (1925—1960) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Сцяпан Міхайлавіч Васільеў|Сцяпан Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Степан Михайлович}} (1854—1903) — рускі ўрач. * {{нп5|Сцяпан Пятровіч Васільеў|Сцяпан Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Степан Петрович}} (1892—1935) — герой Грамадзянскай вайны ў Расіі. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 40q8jou1iv3wmmqn2folt9nn4euywzy 0 811105 5167539 2026-07-19T08:44:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Станіслаў Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Станіслаў Аляксандравіч Васільеў (суддзя)|Станіслаў Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Станислав Александрович (судья)}} (нар. 1986) — расійскі футбольны суддзя. * {{нп5|Станіслаў Аляксандравіч Васілье...» 5167539 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Станіслаў Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Станіслаў Аляксандравіч Васільеў (суддзя)|Станіслаў Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Станислав Александрович (судья)}} (нар. 1986) — расійскі футбольны суддзя. * {{нп5|Станіслаў Аляксандравіч Васільеў (відэаблогер)|Станіслаў Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Станислав Александрович (видеоблогер)}} (Стас Ай, Як Проста!; нар. 1989) — расійскі відэаблогер. * {{нп5|Станіслаў Андрэевіч Васільеў|Станіслаў Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Станислав Андреевич}} (нар. 1992) — казахстанскі футбаліст. * {{нп5|Станіслаў Генадзевіч Васільеў|Станіслаў Генадзевіч Васільеў|ru|Васильев, Станислав Геннадьевич}} (нар. 1964) — савецкі і кіргізскі самбіст. * {{нп5|Станіслаў Мікалаевіч Васільеў|Станіслаў Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Станислав Николаевич}} (нар. 1946) — савецкі і расійскі матэматык. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} iuwa56an8ma1s42zlhyfmr08ijq1e65 0 811106 5167540 2026-07-19T08:44:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Раман Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Раман Уладзіміравіч Васільеў|Раман Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Роман Владимирович}} (нар. 1994) — расійскі акцёр. * {{нп5|Раман Гаўрылавіч Васільеў|Раман Гаўрылавіч Васільеў|ru|Васильев, Роман Гаврил...» 5167540 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Раман Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Раман Уладзіміравіч Васільеў|Раман Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Роман Владимирович}} (нар. 1994) — расійскі акцёр. * {{нп5|Раман Гаўрылавіч Васільеў|Раман Гаўрылавіч Васільеў|ru|Васильев, Роман Гаврилович}} (1913—1991) — савецкі якуцкі дзяржаўны дзеяч. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} rye8jcws7vyy7zy7v2s97fz0npndtya 0 811107 5167541 2026-07-19T08:44:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Пётр Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Пётр Аляксандравіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Пётр Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Александрович (Георгиевский кавалер)}} (1885—?) — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Пётр Аляксандравіч Васільеў (эка...» 5167541 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Пётр Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Пётр Аляксандравіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Пётр Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Александрович (Георгиевский кавалер)}} (1885—?) — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Пётр Аляксандравіч Васільеў (эканаміст)|Пётр Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Александрович (экономист)}} (1894—1981) — савецкі эканаміст. * {{нп5|Пётр Аляксандравіч Васільеў (пісьменнік)|Пётр Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Александрович (писатель)}} (нар. 1967) — расійскі пісьменнік і краязнавец. * {{нп5|Пётр Васільевіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Пётр Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Васильевич (Георгиевский кавалер)}} — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Пётр Васільевіч Васільеў (мастак)|Пётр Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Васильевич (художник)}} (1899—1975) — рускі савецкі мастак. * {{нп5|Пётр Іванавіч Васільеў (Герой Сацыялістычнай Працы, 1907)|Пётр Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Иванович (1907)}} (1907—1989) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Пётр Іванавіч Васільеў (Герой Сацыялістычнай Працы, 1929)|Пётр Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Иванович (1929)}} (нар. 1929) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Пётр Канстанцінавіч Васільеў|Пётр Канстанцінавіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Константинович}} (1909—1989) — савецкі мастак. * {{нп5|Пётр Міхайлавіч Васільеў (матэматык)|Пётр Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Михайлович (математик)}} (1785—1866) — рускі матэматык. * {{нп5|Пётр Міхайлавіч Васільеў (поўны кавалер ордэна Славы)|Пётр Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Михайлович (полный кавалер ордена Славы)}} (1914—1985) — поўны кавалер ордэна Славы. * {{нп5|Пётр Паўлавіч Васільеў (урач)|Пётр Паўлавіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Павлович (врач)}} (1867—1930) — рускі і савецкі ўрач. * {{нп5|Пётр Паўлавіч Васільеў (рэжысёр)|Пётр Паўлавіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Павлович (режиссёр)}} (1908—1994) — савецкі тэатральны рэжысёр. * {{нп5|Пётр Пятровіч Васільеў (бібліёграф)|Пётр Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Петрович (библиограф)}} (1840/1843—1883) — рускі бібліёграф і выдавец. * {{нп5|Пётр Пятровіч Васільеў (інжынер)|Пётр Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Петрович (инженер)}} (1912—2003) — савецкі інжынер-тэхнолаг. * {{нп5|Пётр Сяргеевіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Пётр Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Сергеевич (Георгиевский кавалер)}} — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Пётр Сяргеевіч Васільеў (трансфузіёлаг)|Пётр Сяргеевіч Васільеў|ru|Васильев, Пётр Сергеевич (трансфузиолог)}} (1905—1990) — савецкі трансфузіёлаг. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} g50dy09hgpxkbgcr3xdpqfpltj1mc7r 0 811108 5167542 2026-07-19T08:45:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Пракоп Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Пракоп Васільевіч Васільеў|Пракоп Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Прокопий Васильевич}} (1903—1974) — савецкі эканаміст. * {{нп5|Пракоп Пятровіч Васільеў|Пракоп Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Прокопий Петро...» 5167542 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Пракоп Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Пракоп Васільевіч Васільеў|Пракоп Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Прокопий Васильевич}} (1903—1974) — савецкі эканаміст. * {{нп5|Пракоп Пятровіч Васільеў|Пракоп Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Прокопий Петрович}} (1908—1996) — савецкі партыйны і гаспадарчы дзеяч. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} kqk2mf1lv5gv4gpfb8lsi1wy023okgs 0 811109 5167543 2026-07-19T08:45:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Павел Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Павел Васільевіч Васільеў (акцёр)|Павел Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Васильевич (актёр)}} (1832—1879) — рускі акцёр. * {{нп5|Павел Васільевіч Васільеў (урач)|Павел Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Павел...» 5167543 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Павел Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Павел Васільевіч Васільеў (акцёр)|Павел Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Васильевич (актёр)}} (1832—1879) — рускі акцёр. * {{нп5|Павел Васільевіч Васільеў (урач)|Павел Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Васильевич (врач)}} (1920—2012) — савецкі вучоны ў галіне касмічнай медыцыны. * {{нп5|Павел Васільевіч Васільеў (епіскап)|Павел Васільевіч Васільеў|ru|Сергий (Васильев)}} (у манастве Сергій; 1877—1938) — архірэй РПЦ. * {{нп5|Павел Аляксандравіч Васільеў (пісьменнік)|Павел Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Александрович (писатель)}} (1929—1990) — савецкі пісьменнік. * {{нп5|Павел Аляксандравіч Васільеў (журналіст)|Павел Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Александрович (журналист)}} (нар. 1960) — савецкі і расійскі спартыўны журналіст. * {{нп5|Павел Вячаслававіч Васільеў|Павел Вячаслававіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Вячеславович}} (нар. 1998) — расійскі і ўзбекістанскі хакеіст. * {{нп5|Павел Яфімавіч Васільеў|Павел Яфімавіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Ефимович}} (1909—1978) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Павел Міхайлавіч Васільеў|Павел Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Михайлович}} (1875—1961) — рускі ваенны дзеяч. * {{нп5|Павел Мікалаевіч Васільеў|Павел Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Николаевич}} (1910—1937) — рускі савецкі паэт. * {{нп5|Павел Восіпавіч Васільеў|Павел Восіпавіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Осипович}} (1910—1952) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Павел Пятровіч Васільеў (багаслоў)|Павел Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Петрович (богослов)}} (1845 — пасля 1903) — рускі багаслоў. * {{нп5|Павел Пятровіч Васільеў (рэжысёр)|Павел Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Петрович (режиссёр)}} (1908—1992) — савецкі тэатральны рэжысёр. * {{нп5|Павел Сямёнавіч Васільеў|Павел Сямёнавіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Семёнович}} (1834—1904) — рускі мастак. * {{нп5|Павел Сцяпанавіч Васільеў (нафтавік)|Павел Сцяпанавіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Степанович (нефтяник)}} (1906—1991) — савецкі нафтавік, лаўрэат Ленінскай прэміі. * {{нп5|Павел Сцяпанавіч Васільеў (Герой Сацыялістычнай Працы)|Павел Сцяпанавіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Степанович (Герой Социалистического Труда)}} (1935—2002) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Павел Фёдаравіч Васільеў|Павел Фёдаравіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Фёдорович}} (1906—1945) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Павел Юр'евіч Васільеў|Павел Юр'евіч Васільеў|ru|Васильев, Павел Юрьевич}} (нар. 1970) — расійскі лёгкаатлет. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} 7vcg1dc24f11tlcr9t8xuu3585d0ojj 0 811110 5167544 2026-07-19T08:45:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Васільеў}} '''Міхаіл Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Міхаіл Васільеў (хакеіст, 1967)|Міхаіл Васільеў|ru|Васильев, Михаил (хоккеист, 1967)}} (нар. 1967) — ізраільскі хакеіст. * {{нп5|Міхаіл Васільеў (хакеіст, 2006)|Міхаіл Васільеў|ru|Васильев, Михаил (хоккеист, 2006)}} (нар. 2006)...» 5167544 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Васільеў}} '''Міхаіл Васільеў''': <onlyinclude> * {{нп5|Міхаіл Васільеў (хакеіст, 1967)|Міхаіл Васільеў|ru|Васильев, Михаил (хоккеист, 1967)}} (нар. 1967) — ізраільскі хакеіст. * {{нп5|Міхаіл Васільеў (хакеіст, 2006)|Міхаіл Васільеў|ru|Васильев, Михаил (хоккеист, 2006)}} (нар. 2006) — ізраільскі хакеіст. * {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Васільеў (военачальнік)|Міхаіл Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Александрович (военачальник)}} (1863—1942) — рускі военачальнік. * {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Міхаіл Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Александрович (Георгиевский кавалер)}} — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Васільеў (гісторык)|Міхаіл Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Александрович (историк)}} (нар. 1956) — расійскі гісторык-славіст. * {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Васільеў (хакеіст)|Міхаіл Аляксандравіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Александрович (хоккеист)}} (нар. 1962) — савецкі і расійскі хакеіст, расійскі трэнер. * {{нп5|Міхаіл Аляксеевіч Васільеў|Міхаіл Аляксеевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Алексеевич}} (1862 — пасля 1916) — рускі дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Міхаіл Анатолевіч Васільеў|Міхаіл Анатолевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Анатольевич}} (1961—2025) — савецкі гандбаліст і нямецкі трэнер. * {{нп5|Міхаіл Андрэевіч Васільеў|Міхаіл Андрэевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Андреевич}} (нар. 1952) — савецкі і расійскі фізік. * {{нп5|Міхаіл Аркадзьевіч Васільеў|Міхаіл Аркадзьевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Аркадиевич}} (нар. 1950) — расійскі палітык. * {{нп5|Міхаіл Барысавіч Васільеў|Міхаіл Барысавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Борисович}} — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Міхаіл Васільевіч Васільеў (Георгіеўскі кавалер)|Міхаіл Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Васильевич (Георгиевский кавалер)}} (1871—?) — Георгіеўскі кавалер. * {{нп5|Міхаіл Васільевіч Васільеў (Герой Сацыялістычнай Працы)|Міхаіл Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Васильевич (Герой Социалистического Труда)}} (1911—1978) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Міхаіл Васільевіч Васільеў (мастак)|Міхаіл Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Васильевич (художник)}} (1821—1895) — рускі мастак. * {{нп5|Міхаіл Васільевіч Васільеў (поўны кавалер ордэна Славы)|Міхаіл Васільевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Васильевич (полный кавалер ордена Славы)}} (1909—1970) — поўны кавалер ордэна Славы. * {{нп5|Міхаіл Віталевіч Васільеў|Міхаіл Віталевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Витальевич}} (1923—2011) — савецкі гаспадарчы і партыйны дзеяч. * {{нп5|Міхаіл Грыгор'евіч Васільеў|Міхаіл Грыгор'евіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Григорьевич}} (нар. 1946) — савецкі і расійскі вучоны. * {{нп5|Міхаіл Дзмітрыевіч Васільеў|Міхаіл Дзмітрыевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Дмитриевич}} (1850—1897) — рускі оперны спявак. * {{нп5|Міхаіл Іванавіч Васільеў (Герой Савецкага Саюза)|Міхаіл Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Иванович (Герой Советского Союза)}} (1916—1944) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Міхаіл Іванавіч Васільеў (машынабудаўнік)|Міхаіл Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Иванович (машиностроитель)}} (1917—2010) — савецкі машынабудаўнік і грамадскі дзеяч. * {{нп5|Міхаіл Іванавіч Васільеў (этнограф)|Міхаіл Іванавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Иванович (этнограф)}} (1957—2016) — расійскі этнограф. * {{нп5|Міхаіл Калінавіч Васільеў|Міхаіл Калінавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Калинович}} (1863—1912) — рускі інжынер-даследчык. * {{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў (Герой Савецкага Саюза)|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Николаевич (Герой Советского Союза)}} (1914—1979) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў (мараплавец)|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Николаевич (мореплаватель)}} (1777—1847) — рускі мараплавец і даследчык. * {{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў (мастак)|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Николаевич (художник)}} (1830—1900) — рускі мастак. * {{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў (военачальнік, 1872)|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Николаевич (военачальник, 1872)}} (1872—1941) — рускі і савецкі военачальнік. * {{нп5|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў (военачальнік, 1876)|Міхаіл Мікалаевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Николаевич (военачальник, 1876)}} (1876—1920) — рускі і савецкі военачальнік. * {{нп5|Міхаіл Міхайлавіч Васільеў (Герой Сацыялістычнай Працы)|Міхаіл Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Михайлович (Герой Социалистического Труда)}} (1930—2015) — Герой Сацыялістычнай Працы. * {{нп5|Міхаіл Міхайлавіч Васільеў (рэвалюцыянер)|Міхаіл Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Михайлович (революционер)}} (1886—1957) — рускі рэвалюцыянер, гандпрэд СССР у Італіі. * {{нп5|Міхаіл Міхайлавіч Васільеў (фізік)|Міхаіл Міхайлавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Михайлович (физик)}} (нар. 1981) — расійскі фізік. * {{нп5|Міхаіл Паўлавіч Васільеў (акцёр)|Міхаіл Паўлавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Павлович (актёр)}} (1924—1990) — савецкі акцёр. * {{нп5|Міхаіл Паўлавіч Васільеў (Герой Савецкага Саюза, 1922—1976)|Міхаіл Паўлавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Павлович (Герой Советского Союза, 1922—1976)}} (1922—1976) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Міхаіл Паўлавіч Васільеў (Герой Савецкага Саюза, 1922—1998)|Міхаіл Паўлавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Павлович (Герой Советского Союза, 1922—1998)}} (1922—1998) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Міхаіл Пятровіч Васільеў (ваенна-марскі дзеяч)|Міхаіл Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Петрович (военно-морской деятель)}} (1857—1904) — рускі ваенна-марскі дзеяч. * {{нп5|Міхаіл Пятровіч Васільеў (поўны кавалер ордэна Славы)|Міхаіл Пятровіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Петрович (полный кавалер ордена Славы)}} (1920—2006) — поўны кавалер ордэна Славы. * {{нп5|Міхаіл Савацьевіч Васільеў|Міхаіл Савацьевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Саватьевич}} (нар. 1928) — савецкі дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Міхаіл Уладзіміравіч Васільеў (вучоны-гарняк)|Міхаіл Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Владимирович (учёный-горняк)}} (1908—1986) — савецкі вучоны-гарняк. * {{нп5|Міхаіл Уладзіміравіч Васільеў (пратаіерэй)|Міхаіл Уладзіміравіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Владимирович (протоиерей)}} (1971—2022) — пратаіерэй РПЦ, Герой Расійскай Федэрацыі. * {{нп5|Міхаіл Фёдаравіч Васільеў|Міхаіл Фёдаравіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Фёдорович}} (1891—1954) — савецкі ваенны дзеяч. * {{нп5|Міхаіл Якаўлевіч Васільеў (вучоны)|Міхаіл Якаўлевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Яковлевич (учёный)}} (1909—2001) — савецкі вучоны-ядзершчык. * {{нп5|Міхаіл Якаўлевіч Васільеў (Герой Савецкага Саюза)|Міхаіл Якаўлевіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Яковлевич (Герой Советского Союза)}} (1918—1943) — Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Міхаіл Яфімавіч Васільеў|Міхаіл Яфімавіч Васільеў|ru|Васильев, Михаил Ефимович}} (1924—2003) — савецкі і расійскі археолаг. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} o4o0hi1in80blrqfsvnb58htvcvtkjp 14 811111 5167555 2026-07-19T09:44:03Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Эгейскае мора]] [[Катэгорыя:Залівы паводле мораў]] [[Катэгорыя:Залівы Міжземнага мора]]» 5167555 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Эгейскае мора]] [[Катэгорыя:Залівы паводле мораў]] [[Катэгорыя:Залівы Міжземнага мора]] 9tl3fx61xlh4szey3ag6zax889f68zj 5167556 5167555 2026-07-19T09:45:03Z DzBar 156353 5167556 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Эгейскае мора]] [[Катэгорыя:Залівы паводле мораў|Эге]] [[Катэгорыя:Залівы Міжземнага мора|Эге]] 1aialrc4lbammqmy1jh34mzv46rjzua 0 811112 5167560 2026-07-19T10:20:43Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:l}}{{Пра|камп’ютарную гульню 1993 года|фільм|Мортал Комбат 2 (фільм)}} {{Картка гульні}} '''«Mortal Kombat II»''' ({{Tr-en|Смяротная бойка II}}) —» 5167560 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=19 ліпеня 2026}}{{Пра|камп’ютарную гульню 1993 года|фільм|Мортал Комбат 2 (фільм)}} {{Картка гульні}} '''«Mortal Kombat II»''' ({{Tr-en|Смяротная бойка II}}) — rmlrfrqxo7vm8se433p7zrijjwliikn 5167566 5167560 2026-07-19T10:29:51Z Emilia Noah 155537 5167566 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=19 ліпеня 2026}}{{Пра|камп’ютарную гульню 1993 года|фільм|Мортал Комбат 2 (фільм)}} {{Картка гульні}} '''«Mortal Kombat II»''' ({{Tr-en|Смяротная бойка II}}) — камп’ютарная гульня ў жанры файтынг, распрацаваная і выпушчаная кампаніяй «Midway» у 1993 годзе. Першапачаткова рэліз адбыўся на аркадных аўтаматах, а затым гульня была партаваная на іншыя платформы, у тым ліку на хатнія гульнявыя кансолі і персанальны камп’ютар. Гэта другая частка франшызы «Mortal Kombat» і сіквел гульні 1992 года. 5v2fxr8h9v12gu1h1euydw9axrfglam 1 811113 5167561 2026-07-19T10:22:48Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5167561 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 811114 5167563 2026-07-19T10:25:42Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1993}} '''[[1993]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[25 чэрвеня]] — «[[Mortal Kombat II]]» (платформа DOS). ==Гл....» 5167563 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі камп’ютарных гульняў|1993}} '''[[1993]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне камп’ютарных гульняў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[25 чэрвеня]] — «[[Mortal Kombat II]]» (платформа DOS). ==Гл. таксама== ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1993]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] oylxzcwfc4uewv9a1l2k4z6j5ye05a1 1 811115 5167564 2026-07-19T10:27:30Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5167564 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 14 811116 5167577 2026-07-19T11:06:05Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле жанраў]] {{Навігацыя}}» 5167577 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}} [[Катэгорыя:Відэагульні паводле жанраў]] {{Навігацыя}} 4jrz9r2twemrnnzjht3enmhnyshjifr